{"data":[{"article_de":null,"article_pl":"Abgunstkampe by\u0142a niewielk\u0105 osad\u0105 ol\u0119dersk\u0105 \u2014 \u017cu\u0142awsk\u0105 \u201ek\u0119p\u0105\u201d \u2014 po\u0142o\u017con\u0105 jakie\u015b osiem kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, potem do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nBy\u0142a to osada mennonicka, a jej dzieje da si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 przez nazwiska. W 1773 roku mieszka\u0142 tu Franz Entz; spis gda\u0144ski z 1793 roku notuje dwie rodziny mennonickie, o\u015bmioro ludzi o nazwiskach Dick i Goerke; w 1820 roku dziewi\u0119cioro spo\u015br\u00f3d 14 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o mennonitami. \ud83d\udccc To skala, o jakiej \u0142atwo zapomnie\u0107 przy s\u0142owie \u201eosada\u201d: ca\u0142a miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a wtedy tyle os\u00f3b, ile mie\u015bci si\u0119 przy jednym stole.\n\n\u26a0 W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a, kaplicy ani domu modlitwy \u017ar\u00f3d\u0142a tu nie odnotowuj\u0105 \u2014 mieszka\u0144cy nale\u017celi do gminy mennonickiej w s\u0105siedniej wsi, cho\u0107 kt\u00f3rej dok\u0142adnie, nie ustalono. Nie ustalono te\u017c dzisiejszej nazwy polskiej tej miejscowo\u015bci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0313","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.267,"lng":19.204,"name_de":"Abgunstkampe","name_pl":"Abgunstkampe (osada mennonicka)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Anio\u0142owo, po niemiecku Engelswalde, le\u017cy w gminie Pas\u0142\u0119k \u2014 przed 1945 rokiem by\u0142 to powiat Preu\u00dfisch Holland w prowincji Prusy Wschodnie, a nie, jak s\u0105siednie \u017bu\u0142awy, w Zachodnich; dzisiejszy powiat elbl\u0105ski zszy\u0142 z sob\u0105 dwa dawne obszary. Okolica by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka.\n\nCmentarz pochodzi z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, le\u017cy w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, na niewielkim wzniesieniu, i zajmuje oko\u0142o osiemdziesi\u0119ciu jeden ar\u00f3w. \ud83d\udccc Dojazd prowadzi alej\u0105 grabow\u0105 \u2014 obsadzanie drogi na cmentarz by\u0142o na Powi\u015blu regu\u0142\u0105, nie ozdob\u0105: aleja prowadzi\u0142a kondukt. Ziele\u0144 jest dzi\u015b w znacznym stopniu zniszczona.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Pas\u0142\u0119k.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1040","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12141,"lng":19.59771,"name_de":"Engelswalde","name_pl":"Anio\u0142owo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ankamaty, po niemiecku Ankemitt, to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska pod Dzierzgoniem, w dawnym powiecie sztumskim. *S\u0142ownik geograficzny* wywodzi jej nazw\u0119 od w\u0142a\u015bciciela nazwiskiem Hanke Metin, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 j\u0105 w 1367 roku, i podaje 207 hektar\u00f3w obszaru oraz 146 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 76 katolik\u00f3w i 70 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 we wsi 139 os\u00f3b, 76 m\u0119\u017cczyzn i 63 kobiety, w pi\u0119tnastu domach i trzydziestu gospodarstwach; ewangelik\u00f3w by\u0142o w\u00f3wczas 55, katolik\u00f3w 84. Jedni i drudzy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Dzierzgoniu, a Agathon Harnoch wymienia Ankamaty w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tamtejszego zboru ewangelickiego.\n\nPo tej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 cmentarz, obj\u0119ty ochron\u0105 konserwatorsk\u0105. Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi go w ewidencji zabytk\u00f3w na podstawie karty cmentarza z 1988 roku, a studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144 umieszcza go w wykazie obiekt\u00f3w nieruchomych obj\u0119tych ochron\u0105 konserwatorsk\u0105 (tabela numer 3, pozycja 9) oraz w\u015br\u00f3d obiekt\u00f3w proponowanych do wpisu do rejestru zabytk\u00f3w (tabela numer 4, pozycja 2). Do samego rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego cmentarz dot\u0105d nie trafi\u0142.\n\n\ud83d\udd34 Bli\u017csze datowanie jest sporne: studium wskazuje drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a gminny program opieki nad zabytkami z 2009 roku i powtarzaj\u0105cy go program powiatu sztumskiego z 2017 roku \u2014 pocz\u0105tek tego stulecia, z cz\u0119\u015bciowo zachowanymi nagrobkami i starodrzewem. Wed\u0142ug studium jest to jeden z pi\u0119ciu cmentarzy ewangelickich wiejskiej cz\u0119\u015bci gminy, obok B\u0105gartu, Budzisza, Tyw\u0119z i \u017bu\u0142awki Sztumskiej; wszystkie s\u0105 nieczynne od 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Ankamaty; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 4; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Christburg, s. 509; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Dzierzgo\u0144 2010\u20132013; Program opieki nad zabytkami dla powiatu sztumskiego na lata 2017\u20132020; ewidencja zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa, karta cmentarza z 1988 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"sygnatura":"NID_E_22_CM.76849)","typ":"ewidencja zabytk\u00f3w NID (karta cmentarza 1988) \u2014 druga, niezale\u017cna droga do faktu","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, XIX w., Ankamaty, gm. Dzierzgo\u0144 \u2013 obszar wiejski","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/zabytek?inspire_id=PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.76849&rejestr=ewidencja-zabytkow"},{"typ":"gminny program opieki nad zabytkami (ta sama w\u0142adza co studium \u2014 nie licz\u0119 jako niezale\u017cny, wnosi natomiast rozbie\u017cno\u015b\u0107 datowania)","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Dzierzgo\u0144 2010\u20132013 (uchwa\u0142a Rady Miejskiej w Dzierzgoniu nr XXX/324/09 z 29 X 2009, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2009 nr 174 poz. 3406) \u2014 \u201eCmentarze ewangelickie w Ankamatach, w Tyw\u0119zach z pocz. XIX w. z zachowanymi cz\u0119\u015bciowo nagrobkami i starodrzewem\u201d; cmentarz wymieniony jako w\u0142asno\u015b\u0107 gminy","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2009&book=174&position=3406"},{"typ":"powiatowy program opieki nad zabytkami \u2014 ODRZUCONY jako \u017ar\u00f3d\u0142o niezale\u017cne (kopia tekstu gminnego)","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Powiatu Sztumskiego na lata 2017\u20132020 (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2018 poz. 62), rozdz. 3.2.9 \u2014 lista przepisana dos\u0142ownie z programu gminnego","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=62"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Ankamaty","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0992","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.92949,"lng":19.28561,"name_de":"Ankemitt","name_pl":"Ankamaty \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Aplinki to kociewska osada w dolinie dolnej Wis\u0142y, dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 so\u0142ectwa Opalenie w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Przed 1920 rokiem obszar nale\u017ca\u0142 do Kreis Marienwerder w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie \u2014 nie do powiatu tczewskiego, jak podpowiada\u0142by dzisiejszy podzia\u0142.\n\nKociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polsko-katolickie, a ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 stanowili tu g\u0142\u00f3wnie Niemcy i koloni\u015bci nadwi\u015bla\u0144scy. Najbli\u017cszym o\u015brodkiem jest Opalenie (niemieckie M\u00fcnsterwalde) z katolick\u0105 parafi\u0105 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a z 1773 roku oraz ko\u015bcio\u0142em ewangelickim z 1900 roku, po 1945 roku zamienionym na sal\u0119 gimnastyczn\u0105. O\u015brodkiem wi\u0119kszym by\u0142 Gniew (Mewe), gdzie w 1890 roku mieszka\u0142o 1504 ewangelik\u00f3w i 2428 katolik\u00f3w, a tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wed\u0142ug projektu Karla Friedricha Schinkla, wzniesiony w latach 1818\u20131823, rozebrano w latach 1955\u20131957. Cmentarz w Aplinkach nale\u017cy do poewangelickiego dziedzictwa tej strefy.\n\n\ud83d\udfe1 Niemiecka nazwa osady i przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna cmentarza niepotwierdzone w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0095","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.75499,"lng":18.82187,"name_de":"Applinken","name_pl":"Aplinki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Babi D\u00f3\u0142, po niemiecku Babenthal, to niewielka osada w gminie \u017bukowo, w powiecie kartuskim \u2014 pierwotnie siedziba dzier\u017cawc\u00f3w d\u00f3br norbertanek \u017cukowskich, z le\u015bnictwem i cegielni\u0105. \ud83d\udd34 Data pocz\u0105tk\u00f3w jest sporna: dotychczasowy opis m\u00f3wi o pierwszej wzmiance z 1749 roku, a has\u0142o S\u0142ownika geograficznego, na kt\u00f3re ten opis si\u0119 powo\u0142uje, podaje, \u017ce wie\u015b za\u0142o\u017cono w 1821 roku. Administracyjnie Babi D\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do obr\u0119bu Glincz, po niemiecku Glintsch, w Kreis Karthaus w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich; po 1920 roku znalaz\u0142 si\u0119 w granicach Polski, a w latach 1939\u20131945 w Amtsbezirk Zuckau.\n\n\ud83d\udccc Wbrew temu, czego mo\u017cna si\u0119 w tych stronach spodziewa\u0107, ewangelicy byli tu w wi\u0119kszo\u015bci. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w le\u015bnym obwodzie dworskim Babenthal 84 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 48 ewangelik\u00f3w i 36 katolik\u00f3w (powiat kartuski, strona 54, pozycja 138). Ten sam wiersz rozstrzyga spraw\u0119 parafii: ewangelicy nale\u017celi do Przyja\u017ani, po niemiecku Rheinfeld, katolicy do \u017bukowa. \ud83d\udd34 Wskazywana wcze\u015bniej parafia w Kartuzach \u2014 gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1885\u20131887, a dzi\u015b jest to \u015bwi\u0105tynia rzymskokatolicka pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Kazimierza \u2014 nie ma w \u017ar\u00f3d\u0142ach oparcia.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Babim Dole nie by\u0142o; by\u0142 cmentarz, i nie tylko z ewidencji: Agathon Harnoch w ha\u015ble parafii Rheinfeld wymienia Babenthal w\u015br\u00f3d jej cmentarzy ewangelickich. Obiekt uj\u0119to w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w \u017bukowa. \ud83d\udfe1 Datowania nekropolii i jej dzisiejszego stanu nie sprawdzono w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz GEZ Gminy \u017bukowo [kopia archiwalna 2015-08-23]","url":"https://web.archive.org/web/20150823022720/http://docplayer.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eBabid\u00f3\u0142\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Karthaus, s. 54 poz. 138 (\u201eBabenthal, Forstgutsbezirk\")","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890, has\u0142o Rheinfeld","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0390","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2986,"lng":18.31126,"name_de":"Babidol","name_pl":"Babi D\u00f3\u0142 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0105dki (Gro\u00df Bandtken) le\u017ca\u0142y w Kreis Marienwerder \u2014 dzisiejszym powiecie kwidzy\u0144skim \u2014 i by\u0142y wsi\u0105 niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 263 mieszka\u0144c\u00f3w w 31 domach, w tym 237 ewangelik\u00f3w i 23 katolik\u00f3w; i jedni, i drudzy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Kwidzynie, bo tam by\u0142a zar\u00f3wno parafia ewangelicka, jak i katolicka. W 1938 roku urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 wsi zmieniono na Pankendorf.\n\nCmentarz tej wsp\u00f3lnoty le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od wsi, na skraju lasu, po wschodniej stronie drogi z Gardei do Kwidzyna. Tak opisuje jego po\u0142o\u017cenie wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, kt\u00f3ra ujmuje ten obiekt w arkuszu gminy Gardeja.\n\n\ud83d\udfe1 Nie ustalono ani daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, ani jego powierzchni, ani nazwisk z nagrobk\u00f3w, ani tego, co si\u0119 z miejscem sta\u0142o po 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 11","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1065","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69177,"lng":18.97043,"name_de":"Gross Bandtken","name_pl":"B\u0105dki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0105dy, po niemiecku Bunden, le\u017ca\u0142y przed 1945 rokiem w powiecie Preu\u00dfisch Holland, w prowincji Prusy Wschodnie; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Pas\u0142\u0119k. \ud83d\udccc Wie\u015b da\u0142a Ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu jednego ze swoich syn\u00f3w: urodzony tu 27 pa\u017adziernika 1862 roku Gustav Hermann Adloff, syn tutejszego gospodarza Friedricha i Dorothei z domu Kuth, po seminarium nauczycielskim zosta\u0142 duchownym i w latach 1889\u20131911 sprawowa\u0142 urz\u0105d na Pomorzu.\n\nCmentarz pochodzi z drugiej po\u0142owy XIX wieku, le\u017cy na wzniesieniu w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi i zajmuje oko\u0142o dwudziestu dw\u00f3ch ar\u00f3w. Kompozycja zieleni jest dzi\u015b nieczytelna, a teren porastaj\u0105 liczne samosiewy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Pas\u0142\u0119k; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1041","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1254,"lng":19.71572,"name_de":"Bunden","name_pl":"B\u0105dy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0105dze, po niemiecku Bensee, le\u017cy na Powi\u015blu, w gminie Stary Dzierzgo\u0144 w powiecie sztumskim. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu mor\u0105skiego w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie. Wzmiankowano j\u0105 w 1294 roku, w Puszczy Pruskiej nad jeziorem zapisywanym w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich jako Bansee. Zawsze by\u0142a ma\u0142a: w 1858 roku liczy\u0142a 15 dom\u00f3w i 112 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1939 \u2014 32 gospodarstwa i 124 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nMieszkali tu ewangelicy wyznania lutera\u0144skiego, jak w ca\u0142ej tej cz\u0119\u015bci Prus Wschodnich, i to im s\u0142u\u017cy\u0142 cmentarz. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna wsi pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Bensee nie wyst\u0119puje w\u015br\u00f3d dwunastu parafii powiatu mor\u0105skiego i pas\u0142\u0119ckiego opisanych w inwentarzu zabytk\u00f3w Oberlandu Adolfa Boettichera, a pruskie wykazy gmin, w kt\u00f3rych da\u0142oby si\u0119 je znale\u017a\u0107, obejmuj\u0105 inne obszary: wykaz z 1885 roku siedemna\u015bcie powiat\u00f3w Prus Zachodnich, a wykaz z 1898 roku wy\u0142\u0105cznie prowincj\u0119 Pomorze.\n\nSam cmentarz opisuje gminna ewidencja zabytk\u00f3w: le\u017cy po po\u0142udniowej stronie brukowanej drogi z B\u0105dzy do Jerzwa\u0142du, zajmuje dziesi\u0119\u0107 ar\u00f3w i pochodzi z drugiej po\u0142owy XIX wieku. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka uciek\u0142a b\u0105d\u017a zosta\u0142a wysiedlona, a cmentarz opuszczono. \ud83d\udfe1 Zapis, \u017ce jest to dzi\u015b nieu\u017cytek, nie ma jeszcze oparcia w \u017ar\u00f3dle i wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0431","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.79631,"lng":19.46396,"name_de":"Bensee","name_pl":"B\u0105dze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0105gart, po niemiecku Baumgarth, by\u0142 jedn\u0105 z wi\u0119kszych wsi powiatu sztumskiego i wsi\u0105 w przewadze ewangelick\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 1068 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 525 m\u0119\u017cczyzn i 543 kobiety \u2014 w 102 domach i 225 gospodarstwach domowych; ewangelik\u00f3w by\u0142o 782, katolik\u00f3w 284, a dwie osoby nale\u017ca\u0142y do innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich. Siedemna\u015bcie lat wcze\u015bniej, w 1868 roku, *S\u0142ownik geograficzny* naliczy\u0142 we wsi 1143 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 822 ewangelik\u00f3w i 306 katolik\u00f3w, przy 98 domach.\n\nEwangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Dzierzgoniu i tam te\u017c Agathon Harnoch wymienia B\u0105gart w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych zboru. Katolicy mieli parafi\u0119 na miejscu: Harnoch odnotowuje przy zborze dzierzgo\u0144skim dwa s\u0105siaduj\u0105ce ko\u015bcio\u0142y katolickie \u2014 w Dzierzgoniu i w B\u0105garcie \u2014 obejmuj\u0105ce razem oko\u0142o 3900 wiernych, a wsp\u00f3lne katolickie ksi\u0119gi metrykalne obu miejscowo\u015bci prowadzono od 1714 roku.\n\nCmentarz ewangelicki z pocz\u0105tku XIX wieku wpisano do rejestru zabytk\u00f3w decyzj\u0105 z 17 sierpnia 1988 roku pod numerem 1247, dawniej 100/88 w rejestrze wojew\u00f3dztwa elbl\u0105skiego. Studium gminy Dzierzgo\u0144 wymienia go jako jeden z pi\u0119ciu cmentarzy ewangelickich swojego terenu. Nieczynny od 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 6; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o B\u0105gart; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Christburg, s. 506 i 509; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Gda\u0144sk 1908, pozycja 533; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VI, has\u0142o B\u0105gart","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0994","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96589,"lng":19.35775,"name_de":"Baumgarth","name_pl":"B\u0105gart \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0105kowo (po niemiecku Bankau) w gminie Kolbudy, w powiecie gda\u0144skim, by\u0142o wsi\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci katolick\u0105 z niedu\u017c\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 ewangelick\u0105: spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 218 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 156 katolik\u00f3w i 62 ewangelik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Loblau, dzisiejszym Lublewie Gda\u0144skim.\n\n\ud83d\udccc Sam maj\u0105tek zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z reformacj\u0105 znacznie wcze\u015bniej. Oko\u0142o osiemnastu d\u00f3br szlacheckich Wy\u017cyny Gda\u0144skiej \u2014 a w\u015br\u00f3d nich B\u0105kowo i przynale\u017cne do niego Golmkowo \u2014 by\u0142o wedle przywilej\u00f3w krzy\u017cackich zobowi\u0105zanych do dziesi\u0119ciny na rzecz katolickiego ko\u015bcio\u0142a w \u015awi\u0119tym Wojciechu. Wkr\u00f3tce po 1525 roku, gdy luteranizm zacz\u0105\u0142 si\u0119 przyjmowa\u0107 tak\u017ce na wsi pod Gda\u0144skiem, w\u0142a\u015bciciele odm\u00f3wili i dziesi\u0119ciny, i udzia\u0142u w kosztach budowy ko\u015bcio\u0142a oraz szko\u0142y. Dekrety kr\u00f3lewskie z 1609 i 1640 roku obowi\u0105zek potwierdzi\u0142y; w 1643 roku bracia von Ja\u00dfkow odm\u00f3wili raz jeszcze, wprost \u2014 \u201eponiewa\u017c byli protestantami\u201d \u2014 a w 1648 roku Trybuna\u0142 Koronny w Piotrkowie rozstrzygn\u0105\u0142 przeciwko nim i tym samym przeciwko wszystkim lutera\u0144skim dziedzicom wcielonym do \u015awi\u0119tego Wojciecha. Zniesiono ten ci\u0119\u017car dopiero w dziewi\u0119tnastym wieku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Lublewie, do kt\u00f3rego chodzili b\u0105kowscy ewangelicy, sta\u0142 ju\u017c wedle przywileju z 1349 roku; ostatniego proboszcza katolickiego, Valentinusa Leopolit\u0119, wzmiankowano w 1557, a w 1562 \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska i od tego roku nazwiska tamtejszych duchownych znamy w nieprzerwanym ci\u0105gu. Pierwszym pastorem ewangelickim by\u0142 Jacobus Hamm, w urz\u0119dzie do 1599 roku. \u26a0 S\u0105siedztwo bywa\u0142o burzliwe tak\u017ce wewn\u0105trz jednego wyznania: pastor Joachim Pensky (1613\u20131619) tak por\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 z von Ja\u00dfkowami, panami na Sulminie i B\u0105kowie, \u017ce w 1618 roku wpadli oni do wsi z parobkami i z broni\u0105 paln\u0105, \u017ceby go pojma\u0107. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 8 lipca 1683 roku razem z plebani\u0105, szko\u0142\u0105 i trzynastoma gospodarstwami \u2014 zgin\u0119\u0142o czworo dzieci \u2014 a nowy po\u015bwi\u0119cono rok p\u00f3\u017aniej.\n\nW\u0142asny cmentarz w B\u0105kowie za\u0142o\u017cono przypuszczalnie w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku; nieczynny jest po 1945 roku. Le\u017cy oko\u0142o 150 m na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od szosy Gda\u0144sk\u2013Lublewo, na ty\u0142ach dawnego folwarku, p\u00f3\u017aniej pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego, na ma\u0142ym wzniesieniu opadaj\u0105cym ku po\u0142udniowi; od p\u00f3\u0142nocnego wschodu przylega do drogi gruntowej. Zajmuje 0,25 ha, a jego rzut jest nieregularny, zbli\u017cony do prostok\u0105ta. Gdy w 1986 roku sporz\u0105dzano kart\u0119 konserwatorsk\u0105, granice cmentarza by\u0142y jeszcze czytelne, uk\u0142ad grob\u00f3w ju\u017c nie; zachowa\u0142o si\u0119 dziesi\u0119\u0107 mogi\u0142 ziemnych i umocnionych, bez czytelnych dat, w z\u0142ym stanie. Nie stwierdzono wtedy ogrodzenia murowanego, bramy, kaplicy ani nagrobk\u00f3w wolno stoj\u0105cych. \ud83d\udd34 P\u00f3\u017aniejsze zapiski terenowe m\u00f3wi\u0105 jednak co innego: notuj\u0105 zapadni\u0119te groby, \u017celiwne krzy\u017ce i fundamenty kaplicy. Kt\u00f3rej relacji wierzy\u0107, rozstrzygn\u0105 dopiero ogl\u0119dziny \u2014 by\u0107 mo\u017ce po prostu w 1986 roku nie doszed\u0142 tu nikt dostatecznie daleko w las.\n\nNajlepiej przetrwa\u0142y drzewa. Ro\u015bnie tu trzyna\u015bcie d\u0119b\u00f3w, dziewi\u0119\u0107 grab\u00f3w i pi\u0119\u0107 klon\u00f3w, a wzd\u0142u\u017c granic ci\u0105gn\u0105 si\u0119 szpalery wi\u0105z\u00f3w i grab\u00f3w; dwa d\u0119by w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-zachodniej, o \u015brednicy 140 i 150 cm, maj\u0105 status pomnik\u00f3w przyrody. Konserwator odnotowa\u0142 zagro\u017cenie ca\u0142kowitym zatarciem \u015blad\u00f3w nekropolii. Obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, do rejestru nie jest wpisany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0131","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bakowo/bakowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.294,"lng":18.5329,"name_de":"Bankau","name_pl":"B\u0105kowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ba\u0142dowo (po niemiecku Baldau) le\u017cy tu\u017c pod Tczewem, w gminie Tczew. S\u0142ownik geograficzny po\u015bwi\u0119ca mu jeden wiersz: wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie starogardzkim, niedaleko Tczewa \u2014 i na tym poprzestaje.\n\n\ud83d\udccc Metryka wsi si\u0119ga jednak czas\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0119cych, i to w towarzystwie znamienitym. Sambor II zamierza\u0142 sprowadzi\u0107 do Tczewa cysterki z Che\u0142mna i w 1275 roku zapisa\u0142 im dwie bogate wsie: Knibaw\u0119 i Ba\u0142dowo, obiecuj\u0105c postara\u0107 si\u0119 o dwie nast\u0119pne, ka\u017cd\u0105 licz\u0105c\u0105 co najmniej czterdzie\u015bci w\u0142\u00f3k; odda\u0142 zakonnicom tak\u017ce patronat i dochody parafialnego ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca. Zamiar upad\u0142 wskutek zmian politycznych, a M\u015bciwoj II urzeczywistni\u0142 go inaczej, funduj\u0105c w 1289 roku klasztor dominikan\u00f3w.\n\nO cmentarzu ewangelickim wiemy sk\u0105din\u0105d: Agathon Harnoch, opisuj\u0105c parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Tczewie, wymienia dwa jej cmentarze, w Tczewie i w Ba\u0142dowie. Potwierdza to r\u00f3wnie\u017c opracowanie cmentarzy dawnego Tczewa, gdzie ba\u0142dowski cmentarz ewangelicki wyst\u0119puje obok katolickiego i cholerycznego.\n\n\ud83d\udccc Najciekawszy \u015blad jest jednak o trzysta lat starszy od cmentarza. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku opisuje Ba\u0142dowo jako wie\u015b szlacheck\u0105 z trzema poddanymi gospodaruj\u0105cymi na dwunastu \u0142anach i dwoma dworami. Pierwszy, pana Pierschy, dawa\u0142 proboszczowi dwa korce \u017cyta. Drugi nale\u017ca\u0142 do pana Kithy, kt\u00f3rego wizytator nazywa heretykiem \u2014 i ten nie dawa\u0142 nic. Poddani, jak zapisano, r\u00f3wnie\u017c byli heretykami; \ud83d\udccc wyj\u0105tek stanowili ogrodnicy, czyli najubo\u017csi mieszka\u0144cy wsi. Kodeks pelpli\u0144ski powtarza to jeszcze dobitniej, na karcie dwudziestej \u00f3smej: \u201ekmiecie heretycy, ogrodnicy prawie wszyscy katolicy\u201d.\n\n\ud83d\udccc To rzadko spotykany zapis odwrotnego uk\u0142adu spo\u0142ecznego, ni\u017c zwykle si\u0119 zak\u0142ada: now\u0105 wiar\u0119 przyj\u0119li tu dziedzic i gospodarze, a przy dawnej zostali bezrolni. \ud83d\udfe1 Wizytator pos\u0142uguje si\u0119 s\u0142owem \u201eheretycy\u201d i nie precyzuje wyznania; w tych stronach i w tym czasie chodzi\u0142o niemal na pewno o luteran\u00f3w, ale to ju\u017c wniosek, a nie zapis \u017ar\u00f3d\u0142a.\n\n\u26a0 Jad\u0105c w teren, warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce przy ulicy Ba\u0142dowskiej znajduje si\u0119 cmentarz \u017cydowski \u2014 to inny obiekt i inna historia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dawny Tczew \u2014 Cmentarze","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/227-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0352","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0589,"lng":18.79988,"name_de":"Baldau","name_pl":"Ba\u0142dowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Baldram w gminie Kwidzyn by\u0142 osad\u0105 bardzo ma\u0142\u0105, ale w wi\u0119kszo\u015bci ewangelick\u0105: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu zaledwie 64 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 49 ewangelik\u00f3w i pi\u0119tnastu katolik\u00f3w. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej miejscowo\u015b\u0107 uros\u0142a, a proporcje si\u0119 utrzyma\u0142y \u2014 w spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o 178 ewangelik\u00f3w i 77 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: w 1885 roku spis kieruje tutejszych ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w do Dzierzgonia, w 1910 \u2014 ewangelik\u00f3w do Kwidzyna. Mi\u0119dzy jednym a drugim spisem musia\u0142a nast\u0105pi\u0107 zmiana granic parafii, ale dokumentu na to nie ma.\n\nCmentarz, kt\u00f3ry po tej wsp\u00f3lnocie pozosta\u0142, ewidencja datuje na pocz\u0105tek XIX wieku i opisuje kr\u00f3tko. \ud83d\udfe1 Stanu zachowania nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 13.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 13","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1078","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7606,"lng":18.94386,"name_de":"Baldram","name_pl":"Baldram \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Barchnowy, po niemiecku Barchnau, le\u017c\u0105 w gminie Starogard Gda\u0144ski. Ewangelicy byli tu garstk\u0105: w spisie z 1885 roku na 99 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono 88 katolik\u00f3w i jedenastu ewangelik\u00f3w. Ci ostatni nale\u017celi do ewangelickiej parafii w Preu\u00dfisch Stargard, czyli w dzisiejszym Starogardzie Gda\u0144skim \u2014 bo w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie mieli.\n\nMieli natomiast w\u0142asny cmentarz. Za\u0142o\u017cono go na pocz\u0105tku XIX wieku, chowano na nim do oko\u0142o 1905 roku, a le\u017cy na zboczu poro\u015bni\u0119tym starodrzewem. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu nagrobk\u00f3w, w tym ca\u0142e kwatery rodzinne. Obiekt jest potwierdzony w katalogu Kociewie24.\n\n\ud83d\udd34 Liczby 377 ewangelik\u00f3w i 422 katolik\u00f3w \u2014 razem niemal osiemset os\u00f3b \u2014 przypisywane dot\u0105d tej wsi za S\u0142ownikiem geograficznym, do Barchn\u00f3w nie nale\u017c\u0105: pochodz\u0105 z innego has\u0142a tomu I i dotycz\u0105 znacznie wi\u0119kszej miejscowo\u015bci. Nie nale\u017cy ich odnosi\u0107 do tej wsi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-starogard-gdanski/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0324","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93982,"lng":18.59282,"name_de":"Barchnau","name_pl":"Barchnowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w miejscowo\u015bci Barcice, gmina Ryjewo, powiat kwidzy\u0144ski. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako: cmentarz mennonicki I, za gospodarstwem nr 70. Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Ryjewo, pozycja 16), stan z 29 sierpnia 2026 roku. Lokalizacja przybli\u017cona \u2014 do u\u015bci\u015blenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, stan 29 VIII 2026, poz. 16","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1107","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.86697,"lng":18.94283,"name_de":"","name_pl":"Barcice \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w miejscowo\u015bci Barcice, gmina Ryjewo, powiat kwidzy\u0144ski. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako: cmentarz mennonicki II, przy drodze do o\u015brodka AGAPE. Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Ryjewo, pozycja 17), stan z 29 sierpnia 2026 roku. Lokalizacja przybli\u017cona \u2014 do u\u015bci\u015blenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, stan 29 VIII 2026, poz. 17","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1108","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87289,"lng":18.9407,"name_de":"","name_pl":"Barcice \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tragheimerweide (dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 Barcic, gmina Ryjewo, powiat kwidzy\u0144ski) \u2014 mennonicki dom modlitwy z oko\u0142o 1776 roku, jedyny na prawym brzegu Wis\u0142y mi\u0119dzy Kwidzynem a Malborkiem. Z dawnej kolonii zachowa\u0142y si\u0119 fundamenty domu modlitwy i dwa cmentarze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; Barcice \u2014 UG Ryjewo; Barcice (Tragheimerweide), gmina Ryjewo \u2014 UG Ryjewo / Kwidzynopedia.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":1892,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Barcice \u2014 UG Ryjewo","url":"https://ryjewo.pl/barcice.html"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Barcice (Tragheimerweide), gm. Ryjewo \u2014 UG Ryjewo / Kwidzynopedia","url":"https://ryjewo.pl/barcice.html"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0433","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.85651,"lng":18.93676,"name_de":"Tragheimerweide","name_pl":"Barcice \u2014 mennonicki dom modlitwy (Tragheimerweide, nieistniej\u0105cy)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Barcino, po niemiecku Bartin, by\u0142o do 1945 roku wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Mieszkali tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy, a wie\u015b by\u0142a zarazem siedzib\u0105 samodzielnej parafii, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Barwino, Bronowo, Ob\u0142\u0119\u017ce, Osieki, \u017belice i Korzybie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b: murowany, p\u00f3\u017anogotycki, budowany od oko\u0142o 1550 roku, z wie\u017c\u0105 z XVII wieku i rozbudow\u0105 z lat 1864\u20131865, a w \u015brodku z barokowym o\u0142tarzem Jakoba Laue z drugiej po\u0142owy XVII wieku. Patronat sprawowali kolejno von Massowowie do 1822 roku, von Puttkamerowie do 1893 i Beckerowie; ostatnim pastorem ewangelickim by\u0142 Walter Obgartel, w latach 1929\u20131945. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy i utworzyli przy niej parafi\u0119 \u015bwi\u0119tej Anny.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y w Barcinie dwa i monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje je osobno. Przyko\u015bcielny, wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni stoj\u0105cej na wyniesieniu po\u015brodku wsi, nie zachowa\u0142 \u017cadnych kamieni nagrobnych; ca\u0142y jego teren wzmocniono kamiennymi \u015bcianami oporowymi, kt\u00f3re pe\u0142ni\u0105 zarazem funkcj\u0119 ogrodzenia. Drugi le\u017cy w lesie, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od ostatnich zabudowa\u0144, przy drodze do Kot\u0142owa. \u26a0 Ten wpis dotyczy w\u0142a\u015bnie tego drugiego \u2014 dot\u0105d oba bywa\u0142y zlewane w jeden.\n\n\ud83d\udccc Jak wygl\u0105da\u0142 cmentarz le\u015bny, wiadomo ju\u017c tylko z map. \u0179r\u00f3d\u0142a kartograficzne pokazuj\u0105 go jako prostok\u0105t rozpi\u0119ty mi\u0119dzy dwiema drogami, z alejk\u0105 odchodz\u0105c\u0105 od ich skrzy\u017cowania i prowadz\u0105c\u0105 do wej\u015bcia od strony zachodniej; po\u015brodku sta\u0142a kaplica, a ca\u0142o\u015b\u0107 podkre\u015bla\u0142 wa\u0142. Udokumentowano tu 23 miejsca poch\u00f3wku datowane sprzed 1945 roku. Dzi\u015b granice si\u0119 zatar\u0142y, nagrobk\u00f3w sprzed wojny nie da si\u0119 odczyta\u0107, a ostatni poch\u00f3wek \u2014 ju\u017c polski \u2014 odby\u0142 si\u0119 w 1961 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Barcino.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, s. 98","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0563","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2803,"lng":16.9747,"name_de":"Bartin","name_pl":"Barcino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Barg\u0119dzino (po niemiecku Bergensin) \u2014 dawny maj\u0105tek rycerski (Rittergut) rodziny von Gruben (od pocz\u0105tku XIX wieku) w Kreis Lauenburg i. Pom. (rejencja K\u00f6slin, Prowincja Pomorze). Ludno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii (Kirchspiel) w \u0141ebie; wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego \u2014 funkcjonowa\u0142 jedynie cmentarz. Urz\u0119dy: Standesamt i Amtsbezirk Neuhof (Now\u0119cin), s\u0105d (Amtsgericht) w L\u0119borku; parafia katolicka wed\u0142ug Meyers 1912 \u2014 L\u0119bork. Oko\u0142o 260 mieszka\u0144c\u00f3w (Meyers, oko\u0142o 1912 roku) \u2014 do potwierdzenia. Po 1945 roku maj\u0105tek przej\u0119\u0142o pa\u0144stwo polskie (ostatnia w\u0142a\u015bcicielka, Sybilla von Braunschweig, zastrzelona przez \u017co\u0142nierzy sowieckich); pa\u0142ac popad\u0142 w ruin\u0119, ocala\u0142a zabytkowa stajnia z pocz\u0105tku XX wieku. Cmentarz ewangelicki zachowany szcz\u0105tkowo, silnie zdewastowany. Datowanie cmentarza nie ustalone precyzyjnie \u2014 do potwierdzenia.\n\n\ud83d\udccc Maj\u0105tek podzielono mi\u0119dzy kilku w\u0142a\u015bcicieli ju\u017c na pocz\u0105tku XV wieku. W XVII stuleciu jednym z nich by\u0142 r\u00f3d von Krockow, w XIX przeszed\u0142 do von Gruben\u00f3w \u2014 ci sami w\u0142adali Roszczycami, gdzie ich grobowiec stoi do dzi\u015b, a tak\u017ce Unieszynkiem, Borkowem, Komoszewem i Lubuczewem na ziemi s\u0142upskiej. Wie\u015b by\u0142a te\u017c punktem ko\u0144cowym wschodniej odnogi linii kolejowej z L\u0119borka do \u0141eby, po kt\u00f3rej dzi\u015b nie ma \u015bladu.\n\n\u26a0 Z cmentarza zosta\u0142o niewiele i to, co zosta\u0142o, le\u017cy nie na swoim miejscu: wszystko zebrano na dwa stosy \u2014 poprzewracane tumby i resztki pomnik\u00f3w \u2014 najpewniej dlatego, \u017ce przeszkadza\u0142o przy wycince i sadzeniu nowego lasu. Pojedyncze elementy le\u017c\u0105 jeszcze rozrzucone mi\u0119dzy drzewami. Wzgl\u0119dnie dobrze zachowa\u0142 si\u0119 jeden nagrobek, a w cz\u0119\u015bci dzieci\u0119cej podstawy krzy\u017cy stoj\u0105 mniej wi\u0119cej tam, gdzie sta\u0142y.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 Barg\u0119dzina do parafii w \u0141ebie potwierdza Ernst M\u00fcller, wymieniaj\u0105c wie\u015b w jej sk\u0142adzie obok Now\u0119cina, Szczenurza i Ulini, przy filii w Sarbsku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0935","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bargedzino/bargedzino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.737089,"lng":17.723172,"name_de":"Bergensin","name_pl":"Barg\u0119dzino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bark\u00f3wko to niewielka wie\u015b w gminie Cz\u0142uch\u00f3w, w powiecie cz\u0142uchowskim. \u015alad po tutejszej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej zosta\u0142 jeden: cmentarz na skraju zabudowa\u0144.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go kr\u00f3tko, jako cmentarz ewangelicki, bez opisu po\u0142o\u017cenia i bez datowania. \ud83d\udfe1 Czasu za\u0142o\u017cenia ani granic cmentarza nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Cz\u0142uch\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1117","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6031104,"lng":17.1873154,"name_de":"","name_pl":"Bark\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Barkowie od 1892 r. istnia\u0142a samodzielna parafia ewangelicka z murowanym ko\u015bcio\u0142em protestanckim (po 1946 r. adaptowanym do liturgii katolickiej). Cmentarz parafialny obs\u0142ugiwa\u0142 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rys historyczny \u2014 Barkowo, Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/rys-historyczny-barkowo.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0484","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.61374,"lng":17.18447,"name_de":"Cmentarz parafialny ( d. ewangelicki , ob. katolicki )","name_pl":"Barkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Barkowo, po niemiecku Barkenfelde, po kaszubsku Bark\u00f2w\u00f2, lokowano w 1347 roku z r\u0119ki komtura cz\u0142uchowskiego. Przez ca\u0142\u0105 epok\u0119 prusk\u0105 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego: do lat 1919\u20131920 w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 rejencyjna po tej ostatniej zmianie pozostaje nierozstrzygni\u0119ta \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a rekordu nie si\u0119gaj\u0105 1938 roku.\n\nBarkowo le\u017ca\u0142o na katolicko-ewangelickim pograniczu Bor\u00f3w Tucholskich i mia\u0142o obie wsp\u00f3lnoty naraz, niemal po r\u00f3wno. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku \u2014 gdzie nazw\u0119 zapisano fraktur\u0105 jako \u201eBartenfelde\u201d \u2014 notuje tu 918 mieszka\u0144c\u00f3w: 483 ewangelik\u00f3w, 422 katolik\u00f3w i trzyna\u015bcioro \u017byd\u00f3w (strona 158, pozycja 6). \ud83d\udccc Ten sam wiersz rozstrzyga spraw\u0119 parafii: ewangelicy nale\u017celi do Olszanowa, po niemiecku Elsenau, a nie do Cz\u0142uchowa, jak dot\u0105d zapisywano. Potwierdza to Harnoch, kt\u00f3ry wymienia Barkowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii olszanowskiej \u2014 i to jako szko\u0142\u0119 wsp\u00f3ln\u0105 dla obu wyzna\u0144. Ten sam autor liczy w ca\u0142ej parafii 4537 dusz i trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich, a w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich jej okr\u0119gu wymienia Barkowo obok Biskupnicy, F\u00f6rstenau i Stegers. Katolicy podlegali parafii w Cz\u0142uchowie.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 erygowano tu w 1892 roku \u2014 data broni si\u0119 sama, bo dok\u0142adnie w tym roku zaczynaj\u0105 si\u0119 barkowskie ksi\u0119gi metrykalne. \ud83d\udccc Barkowo otwiera te\u017c list\u0119 trzynastu miejscowo\u015bci parafialnych diecezji cz\u0142uchowskiej, ko\u015bcielnego okr\u0119gu odpowiadaj\u0105cego poszerzonemu dekanatowi; obok niego Reszka wymienia Bia\u0142y B\u00f3r, Czarne, Cz\u0142uch\u00f3w, Drzonowo, Kocza\u0142\u0119, L\u0119dyczek, Olszanowo, Pietrzykowo z Borowym M\u0142ynem, Przechlewo, Rzeczenic\u0119, Debrzno i Sapolno. W 1907 roku stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1819. \ud83d\udfe1 Z czego go postawiono, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie \u2014 raz jako ceglany, raz jako drewniany.\n\nWok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni le\u017cy cmentarz przyko\u015bcielny, dawniej ewangelicki. Po 1945 roku przeszed\u0142 wraz z ko\u015bcio\u0142em w r\u0119ce katolickie i w tym charakterze s\u0142u\u017cy do dzi\u015b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rys historyczny \u2014 Barkowo, Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/rys-historyczny-barkowo.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Barkenfelde, w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0485","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61374,"lng":17.18447,"name_de":"Barkenfelde","name_pl":"Barkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Barkowo by\u0142o wsi\u0105 podzielon\u0105 niemal po po\u0142owie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 918 mieszka\u0144c\u00f3w: 483 ewangelik\u00f3w, 422 katolik\u00f3w i 13 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Olszanowie (Elsenau), katolicy do parafii w Cz\u0142uchowie \u2014 \u017cadna z obu wsp\u00f3lnot nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a na miejscu.\n\nZmieni\u0142o si\u0119 to na prze\u0142omie stuleci. Samodzielny wikariat protestancki utworzono w 1892 roku, parafi\u0119 w 1902 \u2014 pastorem zosta\u0142 Hoehne \u2014 a w okresie mi\u0119dzywojennym liczy\u0142a ona oko\u0142o 180 wiernych. Wesz\u0142a w sk\u0142ad diecezji cz\u0142uchowskiej, obejmuj\u0105cej trzyna\u015bcie parafii ewangelickich powiatu, od Bia\u0142ego Boru i Czarnego po Przechlewo i Sapolno. Ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, budowla eklektyczna, powsta\u0142 dla tej parafii; karta ewidencyjna datuje go na 1907 rok. Od 1917 roku we wsi sta\u0142y ju\u017c dwa ko\u015bcio\u0142y: katolicki ryglowy i protestancki murowany.\n\nKatolicki sp\u0142on\u0105\u0142 w lutym 1945 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki po po\u015bwi\u0119ceniu w lipcu 1946 roku przystosowano do liturgii katolickiej i uczyniono fili\u0105 parafii w Chrz\u0105stowie, a do 1994 roku, czyli do wybudowania cerkwi w Cz\u0142uchowie, odprawiano tu r\u00f3wnie\u017c nabo\u017ce\u0144stwa greckokatolickie. \u015awi\u0105tyni\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 1819 dnia 29 listopada 2007 roku, wraz z cz\u0119\u015bci\u0105 dzia\u0142ki w granicach obrysu budowli.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wpisuje tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod numerem A-1819 decyzj\u0105 z 29 listopada 2007 roku, prowadzi go jako filialny pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy i datuje na 1907 rok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzym.-kat./grekokat.)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzym.-kat./grekokat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Barkowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-274015"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Barkenfelde, w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0499","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61475,"lng":17.19063,"name_de":"Barkenfelde","name_pl":"Barkowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Barkenfelde)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Bar\u0142omino \u2014 po niemiecku Barlomin, a w najstarszych zapisach Buchholtz \u2014 by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim w Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen, powiecie, z kt\u00f3rego wyr\u00f3s\u0142 dzisiejszy powiat wejherowski. Wcze\u015bniej nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br gracjalnych kamery mirachowskiej. Wykaz wsi parafii Luzino, wydrukowany na stronie 471 zbioru wizytacji archidiakonatu pomorskiego, notuje \u201eBurlomino, Lubockiego, subditi 8\u201d \u2014 Bar\u0142omino Lubockich z o\u015bmioma ch\u0142opami, zobowi\u0105zanymi do korca \u017cyta i tyle\u017c owsa. \ud83d\udd34 Datowanie tego zapisu jest sporne: Franz Schultz odnosi go do wiadomo\u015bci ko\u015bcielnych z oko\u0142o 1600 roku, wydawca zbioru za\u015b wywodzi ca\u0142\u0105 t\u0119 parti\u0119 z kodeksu pelpli\u0144skiego, opisanego jako wizytacja biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku.\n\nLuboccy kupili s\u0105siednie K\u0119b\u0142owo oko\u0142o 1580 roku, a wkr\u00f3tce potem Bar\u0142omino, i to po nich przyszli Czapscy \u2014 w 1680 roku Peter Czapski z K\u0119b\u0142owa wyst\u0119puje przed s\u0105dem wejherowskim jako dzier\u017cawca Bar\u0142omina. W 1744 roku maj\u0105tek dostali jako kr\u00f3lewskie dobro gracjalne von Grumbkowowie; statystyka z 1789 roku wylicza tu pi\u0119\u0107 pustkowi, m\u0142yn i 19 palenisk, matryku\u0142a z 1847 roku dorzuca folwarki i m\u0142yny \u2014 mi\u0119dzy nimi m\u0142yn Zempow nad Strug\u0105 Luzi\u0144sk\u0105, star\u0105 ku\u017ani\u0119 i owczarni\u0119 \u2014 a matryku\u0142a z 1860 roku podaje 48 w\u0142\u00f3k, z kt\u00f3rych jedn\u0105 wydzielono ch\u0142opom. Katolicka cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017ca\u0142a do parafii w Luzinie, kt\u00f3r\u0105 Schultz opisuje jako obejmuj\u0105c\u0105 pr\u00f3cz Luzina tak\u017ce K\u0119b\u0142owo, Bar\u0142omino, Robakowo, Sopieszyno, D\u0105br\u00f3wk\u0119, Cz\u0119stkowo, Milwino, Wyszecino i Strzebielino.\n\n\ud83d\udccc Z przynale\u017cno\u015bci\u0105 ewangelick\u0105 bywa\u0142o trudniej. Do parafii w Sma\u017cynie maj\u0105tek w\u0142\u0105czono dopiero po ugodzie zawartej w 1872 roku \u2014 wcze\u015bniej w\u0142a\u015bciciel oponowa\u0142, obawiaj\u0105c si\u0119 o dochody. Sp\u00f3r o przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105 bywa\u0142 wi\u0119c sporem o pieni\u0105dze. Od tamtej pory Sma\u017cyno stoi w obu wykazach: w spisie z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 60 pod pozycj\u0105 56, i w odczycie kolumny parafialnej spisu z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 57 powiatu wejherowskiego.\n\nEwangelicy byli tu wi\u0119kszo\u015bci\u0105, a nie tylko dworem. Spis z 1885 roku prowadzi Bar\u0142omino jako obw\u00f3d dworski \u2014 nazw\u0119 odczytano jako \u201eBarlonin\u201d \u2014 z 233 mieszka\u0144cami, 110 m\u0119\u017cczyznami i 123 kobietami, w siedemnastu domach i czterdziestu gospodarstwach domowych; ewangelik\u00f3w by\u0142o wtedy 127, katolik\u00f3w 106. Najbardziej widoczn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tej wsp\u00f3lnoty byli w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br, von Zelewscy. Leo Theodor Eberhard von Zelewski (1847\u20131904), pan na Bar\u0142ominie i kr\u00f3lewski szambelan, ufundowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 ale nie we w\u0142asnej wsi, tylko w Luzinie: akt darowizny dzia\u0142ki podpisano 13 czerwca 1895 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1897. Schultz zapisa\u0142 jego stan maj\u0105tkowy i dat\u0119 \u015bmierci: w 1902 roku Bar\u0142omino liczy\u0142o 1182 hektary, a w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w 121 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku i 120 po polsku; w\u0142a\u015bciciel zmar\u0142 10 marca 1904 roku, a dobra pozosta\u0142y w r\u0119kach rodziny. Sam obw\u00f3d dworski, nale\u017c\u0105cy do okr\u0119gu urz\u0119dowego Luzino, mia\u0142 241 mieszka\u0144c\u00f3w, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku Bar\u0142omino liczy\u0142o 249 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 121 by\u0142o wyznania ewangelickiego, a 134 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku.\n\n\ud83d\udccc W samym Bar\u0142ominie ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nie by\u0142o \u2014 zosta\u0142 cmentarz. Dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz rodowy von Zelewskich, z poch\u00f3wkami zar\u00f3wno ewangelickimi, jak i katolickimi: r\u00f3d grzeba\u0142 swoich obok siebie, mimo r\u00f3\u017cnicy wyznania. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 3 wykazu gminy Luzino, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 254, w pobli\u017cu ulicy Parkowej 4. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie miejsce poch\u00f3wku rodziny Zelewskich zosta\u0142o upami\u0119tnione. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza \u017cadne z przejrzanych \u017ar\u00f3de\u0142 nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (oko\u0142o 1912); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bar\u0142omino (Barlomin) \u2014 Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0174","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53678,"lng":18.09629,"name_de":"Barlomin (hist. Buchholtz ok. 1400; formy: Barnomyno 1534, Barlomino 1599)","name_pl":"Bar\u0142omino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bartoszylas \u2014 dawniej Bartosz\u00f3w Las, a od 1875 roku urz\u0119dowo Fersenau \u2014 by\u0142 wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, za\u0142o\u017con\u0105 \ud83d\udfe1 w 1621 roku w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d administracyjny mia\u0142y siedzib\u0119 w Konarzynach. \ud83d\udfe1 Zapis, jakoby kataster z 1772 roku odnotowa\u0142 Bartoszylas jako wie\u015b zamieszkan\u0105 przez Polak\u00f3w katolik\u00f3w, nie ma oparcia w \u017ar\u00f3d\u0142ach zebranych przy tym rekordzie \u2014 has\u0142o S\u0142ownika geograficznego jest tu bardzo zwi\u0119z\u0142e i podaje jedynie powiat oraz parafi\u0119 katolick\u0105.\n\nWarstwa ewangelicka pojawi\u0142a si\u0119 tu p\u00f3\u017ano i pozosta\u0142a mniejszo\u015bci\u0105 \u2014 byli to niemieccy osadnicy. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 471 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 120 wyznania ewangelickiego, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142y 132 osoby. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowych Polaszkach, katolicy do parafii \u015bwi\u0119tego Marcina w Starej Kiszewie. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej we wsi nie by\u0142o \u2014 powsta\u0142 tylko cmentarz filialny, przypuszczalnie w drugiej po\u0142owie XIX wieku.\n\nLe\u017cy on w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze do Starego Bukowca, na stoku niewielkiego wzniesienia. \ud83d\udccc Zachowa\u0142y si\u0119 fragment muru oporowego z kamieni polnych i betonowe schody; nagrobk\u00f3w natomiast nie ma wcale, nie ma te\u017c starodrzewu. Cmentarz jest nieczynny i zaniedbany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0306","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9916,"lng":18.09976,"name_de":"Fersenau","name_pl":"Bartoszylas \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Barwino, po niemiecku Barvin, by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; dzi\u015b le\u017cy w powiecie s\u0142upskim, w gminie K\u0119pice. Wzmiankowano je w 1285 roku, a od schy\u0142ku XV wieku pozostawa\u0142o w r\u0119kach rodu von Massow, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 tu lenna w 1478 i 1486 roku. Mieszkali tu ewangelicy: oko\u0142o 1905 roku 259 os\u00f3b, w 1939 \u2014 499.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o. Barwino nale\u017ca\u0142o do ewangelickiej parafii w Barcinie, kt\u00f3rej p\u00f3\u017anogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142, budowany od 1550 roku, sta\u0142 w tamtej wsi; u siebie mia\u0142o tylko w\u0142asny cmentarz ewangelicki i szko\u0142\u0119. Nieliczni katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku.\n\n\u26a0 Podawana przy tym liczba parafian \u2014 1017 ewangelik\u00f3w, siedmioro katolik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w w 1925 roku \u2014 nie da si\u0119 pogodzi\u0107 z danymi spisowymi wsi tej parafii, kt\u00f3re razem daj\u0105 znacznie wi\u0119cej. Do sprawdzenia, czy nie dotyczy ona samego Barcina.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelick\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlili polscy osadnicy. Cmentarz jest nieczynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0564","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.28949,"lng":16.91412,"name_de":"Barvin","name_pl":"Barwino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0105sewice, po niemiecku Bonswitz, le\u017c\u0105 1,2 kilometra na p\u00f3\u0142noc od Taw\u0119cina, przy zachodnim brzegu doliny Kisewskiej Strugi, w dawnym Kreis Lauenburg in Pommern. Najwcze\u015bniej wymienia je rejestr powinno\u015bci wasalnych z 1402 roku jako Bosofnitz, potem wykaz d\u00f3br rycerskich z 1424 roku jako Bondsownitz, a dalej kolejne listy lenne \u2014 Bontzewitze w nadaniu ksi\u0119cia Bogus\u0142awa X dla Wawrzy\u0144ca Krokowskiego z 26 lutego 1493 roku, Bonsevitz w li\u015bcie Jana Fryderyka z 1575 roku, Bonsefitz w li\u015bcie Barnima X dla J\u00fcrgena Bonsefitza z 1601 roku; form\u0119 Bonsewitz nosi\u0142a wie\u015b do 1945 roku. Dzisiejsz\u0105 nazw\u0119 przyj\u0105\u0142 Wojciech K\u0119trzy\u0144ski, a za nim Komisja Ustalania Nazw Miejscowych. Najstarszym znanym rodem byli tu D\u0119bowscy; po bezpotomnej \u015bmierci Ma\u0107ka D\u0119bowskiego Bogus\u0142aw X przekaza\u0142 zwolnione lenno Wawrzy\u0144cowi Krokowskiemu, ale ju\u017c od 1496 roku B\u0105sewice odchodz\u0105 od d\u00f3br krokowskich na rzecz rodziny B\u0105sewicz\u00f3w. W 1628 roku figuruj\u0105 w rejestrze czterdziestu d\u00f3br szlacheckich ziemi l\u0119borskiej, a oko\u0142o 1637 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 w\u0142o\u015bci by\u0142a w r\u0119kach von Tadden\u00f3w. P\u00f3\u017aniej wie\u015b przechodzi\u0142a kolejno do Bonin\u00f3w, Freyhold\u00f3w, Pirch\u00f3w, Neitzk\u00f3w, Restorff\u00f3w i wreszcie, w 1925 roku, do Karola Zimdarsa, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 zarazem funkcj\u0119 folwarcznego so\u0142tysa.\n\nMieszka\u0144cy byli ewangelikami. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 69 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii ewangelickiej w Salinie, urz\u0105d stanu cywilnego mieli w Zwartowie, a obw\u00f3d urz\u0119dowy w Taw\u0119cinie. Wie\u015b by\u0142a ma\u0142a i mala\u0142a: w 1880 roku liczy\u0142a 106 os\u00f3b, potem spad\u0142a do 65 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1911 roku mia\u0142a ich 144, a pod koniec 1978 roku 170. Od 1910 roku, przez Taw\u0119cino, doje\u017cd\u017ca\u0142o si\u0119 st\u0105d kolej\u0105 do L\u0119borka, a od 1912 roku \u2014 przez Taw\u0119cino i Choczewo \u2014 do Wejherowa; tej linii ju\u017c nie ma. Grunty B\u0105sewic w latach 1891\u20131940 wy\u0142\u0105czono z akcji parcelacyjnej prowadzonej pod has\u0142em kolonizacji wewn\u0119trznej. Wie\u015b wyzwolono 10 marca 1945 roku, a po upa\u0144stwowieniu folwarku dawn\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono.\n\nCmentarz le\u017cy oko\u0142o 350 metr\u00f3w na zach\u00f3d od wsi. Prowadzi\u0142a do niego droga, po kt\u00f3rej nie pozosta\u0142 najmniejszy \u015blad \u2014 trzeba przedziera\u0107 si\u0119 przez chaszcze i pole uprawne. Teren o wymiarach mniej wi\u0119cej 20 \u00d7 20 metr\u00f3w porasta m\u0142odnik, g\u0142\u00f3wnie d\u0119bowy, z jednym du\u017cym \u015bwierkiem po\u015brodku; z trzech stron otacza go pole uprawne, z czwartej stroma skarpa, a wyra\u017anych granic brak. Po poch\u00f3wkach zosta\u0142y dwie podstawy krzy\u017cy i trzy kamienne obramowania mogi\u0142; przy \u015bwierku le\u017cy du\u017cy kamie\u0144 polny ze \u015bladami obr\u00f3bki. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje na fragmencie dzia\u0142ki numer 302/28. Mo\u017cliwe, \u017ce pod m\u0142odymi drzewami i \u017carnowcem kryj\u0105 si\u0119 jeszcze pojedyncze mogi\u0142y.\n\n\ud83d\udccc Poza kart\u0105 opisow\u0105 jest jeszcze pomiar. Fotobaza Marka Drzewieckiego ma punkt \u201eB\u0105sewice\u201d o wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych 54,664846 i 17,779830, zapisany 18 lutego 2013 roku \u2014 zgodny co do cyfry ze wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnymi rekordu.\n\n\ud83d\udccc To rzeczywi\u015bcie lista, ale lista nazwana, i tyle w\u0142a\u015bnie wnosi. Cramer wylicza w tym miejscu dobra le\u017c\u0105ce \u201eim Lande Saulin\u201d \u2014 jednej z dw\u00f3ch gotowych ziem, obok Ksi\u0119stwa Bia\u0142ogardzkiego, kt\u00f3re zakon krzy\u017cacki zasta\u0142, obejmuj\u0105c w 1310 roku w\u00f3jtostwo l\u0119borskie; obok Bonswitz stoj\u0105 tam Damerkow, Enzow, Lissow, Schwichow, Schwartow, Chinow, Schluschow, Lantow, Gro\u00df i Klein Borkow, Stresow, Gartkewitz, Merzin i Tauenzin. Jest to jedyne wyst\u0105pienie nazwy Bonswitz w obu tomach Cramera. Wynika z niego, \u017ce \u015bredniowieczna przynale\u017cno\u015b\u0107 wsi do ziemi Saulin zgadza si\u0119 z jej p\u00f3\u017aniejsz\u0105 przynale\u017cno\u015bci\u0105 parafialn\u0105 do Salina, kt\u00f3r\u0105 notuje spis z 2 grudnia 1895 roku \u2014 i tylko na tyle warto si\u0119 na to trafienie powo\u0142ywa\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 scalony wykaz cmentarzy, stan 29 VIII 2026.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"B\u0105sewice \u2014 FotoExploracje (lustracja cmentarza ewangelickiego)","url":"http://fotoexploracje.manifo.com/basewice-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, karta \u201eB\u0105sewice \u2013 Bonswitz\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, strona 190, pozycja 69 (\u201eBouswitz\u201d: 69 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w, parafia Saulin, urz\u0105d stanu cywilnego Schwartow, obw\u00f3d urz\u0119dowy Tauenzin)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (B\u0105sewice, fragm. dz. nr 302/28, zabytkowy cmentarz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Saulin \u2014 Synode Lauenburg, s. 260)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer (1858), t. 1, w. 7112 (Gro\u00df und Klein Borkow, Stresow, Bonswitz, Gartkewitz, Merzin)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 scalony wykaz cmentarzy, stan 29 VIII 2026","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0881","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_basewice/basewice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.664846,"lng":17.77983,"name_de":"Bonswitz","name_pl":"B\u0105sewice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0119dominek (po niemiecku Klein Bendomin, kaszubskie B\u00e3domink) le\u017cy w gminie Ko\u015bcierzyna, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent). Okolica jest rdzennie kaszubska i katolicka; katolicy z s\u0105siedniego Wielkiego B\u0119domina nale\u017celi wedle spisu z 1885 roku do parafii w Starym Grabowie.\n\n\ud83d\udccc Warstwa ewangelicka jest tu starsza ni\u017c papiernia, przy kt\u00f3rej zwykle si\u0119 j\u0105 umieszcza. Kolonist\u00f3w sprowadzili w te strony dziedzice z Pomorza i przybysze mieli w\u0142asnych predykant\u00f3w. Najpierw zbudowali ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rekownicy \u2014 ale wkr\u00f3tce katolicki w\u0142a\u015bciciel osadzi\u0142 w nim katolickiego duchownego. Wtedy ewangelicy, za pozwoleniem starosty ko\u015bcierskiego, postawili osobn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Nowym Barkoczynie, do 1853 roku fili\u0119 Szymbarku w powiecie kartuskim. By\u0142 to skromny budynek szachulcowy pod patronatem kr\u00f3lewskim, wedle napisu na chor\u0105giewce wie\u017cy uko\u0144czony w 1797 roku, z jednym dzwonem i organami o dwunastu g\u0142osach; pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1180 dusz i, jak zaznacza Agathon Harnoch, \u201ekilku staroluteran\u201d. \u26a0 Przy ko\u015bciele w Rekownicy Harnoch zapisa\u0142 miejscowe podanie, \u017ce jeszcze za czas\u00f3w, gdy \u015bwi\u0105tynia by\u0142a ewangelicka, katolicki w\u0142a\u015bciciel Wielkiego B\u0119domina zastrzeli\u0142 tam przy o\u0142tarzu swoj\u0105 ewangelick\u0105 \u017con\u0119 podczas Wieczerzy Pa\u0144skiej, a zbrodni\u0119 mia\u0142a przedstawia\u0107 tablica obrazowa w ko\u015bciele \u2014 sam autor podaje to jako podanie, nie jako ustalenie.\n\n\ud83d\udccc Do kt\u00f3rej parafii nale\u017ca\u0142 sam B\u0119dominek, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 zgodnie: do Nowego Barkoczyna. Tak podaje spis z 1 grudnia 1910 roku, w kt\u00f3rym Klein Bendomin stoi pod pozycj\u0105 45 powiatu ko\u015bcierskiego, a Wielki B\u0119domin pod pozycj\u0105 129 \u2014 obie przy tej samej parafii; tak te\u017c spis z 1885 roku dla Wielkiego B\u0119domina; i tak Harnoch, kt\u00f3ry w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii barkoczy\u0144skiej wymienia \u201eGr. i Kl. Bendomin\u201d. Zapis wskazuj\u0105cy Ko\u015bcierzyn\u0119 nie ma w tych \u017ar\u00f3d\u0142ach oparcia.\n\nWsp\u00f3lnota pozosta\u0142a ma\u0142a i niemal w ca\u0142o\u015bci niemieckoj\u0119zyczna: w spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 89 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 83 by\u0142o wyznania ewangelickiego i dok\u0142adnie tyle samo m\u00f3wi\u0142o po niemiecku. Dla por\u00f3wnania s\u0105siedni Wielki B\u0119domin mia\u0142 w 1885 roku stu mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 45 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w. Tutejsz\u0105 warstw\u0119 ewangelick\u0105 wi\u0105zano te\u017c z pracownikami pobliskiej papierni (Bendominer Papierm\u00fchle), \ud83d\udfe1 obecnymi najp\u00f3\u017aniej od lat dwudziestych XIX wieku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w B\u0119dominku nie odnotowano.\n\nPo tej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 cmentarz z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. \u26a0 We wsi s\u0105 dwa cmentarze \u2014 obok ewangelickiego ewidencja prowadzi osobno cmentarz poepidemiczny \u2014 wi\u0119c w terenie \u0142atwo je pomyli\u0107. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, przestano u\u017cywa\u0107 ewangelickiego; dzi\u015b jest nieczynny.\n\n\ud83d\udccc Jak wygl\u0105da dzisiaj, opisa\u0142 w marcu 2011 roku uczestnik forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego, kt\u00f3ry tam by\u0142: obiekt na planie kwadratu, bez bramy, z ogrodzeniem z kamieni polnych, dobrze widoczny od drogi, z usuni\u0119tymi krzewami i pojedynczymi grobami; ocala\u0142y dwa po\u0142amane \u017celiwne krzy\u017ce. Odczytano z nich trzy inskrypcje, a czwarte nazwisko podaje baza cmentarna Towarzystwa: Arthur Bochert (urodzony 2 grudnia 1880, zmar\u0142y 11 kwietnia 1899, w wieku osiemnastu lat), Christian Engler (urodzony 6 listopada 1806, zmar\u0142y 28 wrze\u015bnia 1879), jego \u017cona Caroline Engler z domu Pleger (urodzona 24 listopada 1820, zmar\u0142a 23 marca 1871) oraz Wilhelm Lehrke. To jedyne znane z imienia osoby pochowane w B\u0119dominku.\n\n\u26a0 Cztery nazwiska na ca\u0142y cmentarz to nie jest miara tego, ilu tu spoczywa \u2014 to miara tego, ile przetrwa\u0142o. W tym samym w\u0105tku uczestniczka forum, archeolog z zawodu, przypomina, \u017ce pod darni\u0105 i ziemi\u0105 zwykle kryje si\u0119 wi\u0119cej, ni\u017c wida\u0107 z powierzchni.\n\n\ud83d\udccc Monografia Tomasza Hinca opisuje ten cmentarz z autopsji. Le\u017cy przy drodze wyjazdowej z B\u0119dominka na tras\u0119 z Ko\u015bcierzyny do Nowej Karczmy, otoczony prostok\u0105tnym wa\u0142em kamiennym, a wej\u015bcie obsadzone jest z dw\u00f3ch stron starymi lipami z roz\u0142o\u017cystymi konarami. Zajmuje 0,18 hektara. Naliczono na nim oko\u0142o dwudziestu trzech grob\u00f3w os\u00f3b doros\u0142ych i jeden dzieci\u0119cy, jeden \u017celiwny krzy\u017c z epitafium i jeszcze jeden napis. Uk\u0142ad mogi\u0142 jest uporz\u0105dkowany wzgl\u0119dem ogrodzenia, a \u015brodkiem bieg\u0142a zapewne alejka \u2014 pierwotnie cmentarz m\u00f3g\u0142 by\u0107 rozplanowany na planie krzy\u017ca wyznaczonego przez alejki.\n\n\ud83d\udd34 Datowanie trzeba poprawi\u0107, i to na podstawie ksi\u0105g metrykalnych. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje za\u0142o\u017cenie na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, ale zachowane ksi\u0119gi z Nowego Barkoczyna z lat 1824\u20131874 pokazuj\u0105, \u017ce w tych latach cmentarza w B\u0119dominku nie by\u0142o \u2014 musia\u0142 powsta\u0107 p\u00f3\u017aniej, a miejscow\u0105 ludno\u015b\u0107 chowano wtedy na ewangelickiej nekropolii w Zieleninie. To ustalenie z akt, mocniejsze ni\u017c zapis ewidencji.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142y si\u0119 tu nagrobki typowe dla ca\u0142ej okolicy ko\u015bcierskiej: pionowe s\u0142upy odlewowe z miejscem na tablic\u0119, o symbolicznym kszta\u0142cie drzewa z obci\u0119tymi ga\u0142\u0119ziami, dekorowane kwiatami. Odlewano je z jednej formy, kt\u00f3rej \u015blad mo\u017cna napotka\u0107 na wi\u0119kszo\u015bci cmentarzy ewangelickich tego rejonu \u2014 to najpewniejszy znak rozpoznawczy w terenie. P\u0142yty osadzane na s\u0142upach nie zachowa\u0142y si\u0119. Teren jest za\u015bmiecony i zaro\u015bni\u0119ty krzewami, g\u0142\u00f3wnie \u015bnieguliczk\u0105 bia\u0142\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego, w\u0105tek \u201eB\u0119dominek \u2014 cmentarz\u201d, marzec\u2013kwiecie\u0144 2011; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""},{"typ":"forum","tytul":"Forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego","url":"https://www.ptg.gda.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0140","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13333,"lng":18.1,"name_de":"Klein Bendomin","name_pl":"B\u0119dominek \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0119dziechowo (do 1945 Bandsechow) \u2014 dawna wie\u015b i maj\u0105tek rycerski (Dorf und Rittergut) w Kreis Stolp, rejencja koszali\u0144ska, prowincja Pomorze; w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego. Od 1767 roku przez blisko 200 lat w\u0142asno\u015b\u0107 rodu von Massow (ostatni w\u0142a\u015bciciel Ewald von Massow, oko\u0142o 570 ha; zm. w obozie w Ko\u0142obrzegu 6 pa\u017adziernika 1945 roku). Region silnie lutera\u0144ski. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a pierwotnie do ewangelickiej parafii Gardna Wielka (Gro\u00df Garde), a od 1899 do nowo erygowanej parafii Wendisch Silkow (\u017belkowo, w latach 1937\u20131945 Schwerinsh\u00f6he) w diecezji Stolp-Altstadt Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej; katolicko \u2014 do parafii \u015bwi\u0119tego Ottona w S\u0142upsku (1932).\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o \u2014 pozosta\u0142 po ewangelikach tylko cmentarz z XIX wieku. Ludno\u015b\u0107: 137 (oko\u0142o 1905 roku), 305 w 1939. Po wej\u015bciu Armii Czerwonej 9 marca 1945 roku niemieccy mieszka\u0144cy wyjechali (119 do RFN, 131 do NRD). Teren le\u017cy na wschodnim skraju dawnego obszaru osadnictwa lutera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc B\u0119dziechowo zmieni\u0142o parafi\u0119 pod koniec XIX wieku i M\u00fcller opisuje to dok\u0142adnie: \u017belkowo, do kt\u00f3rego wie\u015b przesz\u0142a, obejmowa\u0142o pr\u00f3cz niej Gutzmerowo Stare i Nowe, Sorchowo oraz maj\u0105tek Schojow, a wcze\u015bniej samo nale\u017ca\u0142o do Gardny Wielkiej. W 1891 roku utworzono w \u017belkowie wikariat parafialny, a 31 marca 1899 roku zniesiono po\u0142\u0105czenie parafialne obu gmin i erygowano tam samodzielne probostwo \u2014 bez patronatu, co na tych ziemiach by\u0142o rzadko\u015bci\u0105.\n\n\ud83d\udccc Po cmentarzu w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na skraju dawnego parku przypa\u0142acowego von Massow\u00f3w, zosta\u0142y fragmenty kamiennych mur\u00f3w kaplicy cmentarnej i graniczne umocnienia wzd\u0142u\u017c parkowej alejki. Ca\u0142y teren jest wyniesiony i wzmocniony kamiennym murem oporowym, a ruiny kaplicy \u2014 na rzucie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta \u2014 przylegaj\u0105 do niego bezpo\u015brednio. Sama powierzchnia cmentarza zosta\u0142a wyr\u00f3wnana i nie ma na niej ani jednego nagrobka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0781","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58773,"lng":17.29015,"name_de":"Bandsechow","name_pl":"B\u0119dziechowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Beiershorst (dzi\u015b Wybicko w gminie Stegna) to osada \u017cu\u0142awska za\u0142o\u017cona w 1591 roku przez osadnik\u00f3w niderlandzkich \u2014 osadnictwo ol\u0119derskie \u2014 na osuszanym terenie delty Wis\u0142y i Nogatu. Do 1920 roku le\u017ca\u0142a w Kreis Marienburg w Prusach Zachodnich, a w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w powiecie Gro\u00dfes Werder.\n\nMieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o tu zawsze niewielu: 125 os\u00f3b w 1820 roku, 164 w 1910. Pruski spis powszechny z 1885 roku zasta\u0142 105 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d nich wyra\u017an\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 ewangelick\u0105 \u2014 81 ewangelik\u00f3w wobec zaledwie 6 katolik\u00f3w i 18 innych chrze\u015bcijan (na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w).\n\nStruktura wyznaniowa by\u0142a mieszana, a ka\u017cda wsp\u00f3lnota musia\u0142a chodzi\u0107 gdzie indziej: luteranie nale\u017celi do parafii ewangelickiej w *Tiegenort*, dzisiejszym Tujsku, katolicy do *F\u00fcrstenwerder*, czyli \u017bu\u0142awek, a od 1912 roku do *B\u00e4rwalde*, dzisiejszego Marz\u0119cina. Dzia\u0142a\u0142 tu r\u00f3wnie\u017c zb\u00f3r mennonicki, powsta\u0142y po podziale gminy Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich w 1735 roku \u2014 w Beiershorst liczy\u0142 8 rodzin (1793) i 47 os\u00f3b wyznania mennonickiego (1820). W samej osadzie ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o; mieszka\u0144cy korzystali z cmentarza \u2014 do potwierdzenia.\n\n\ud83d\udccc Mimo \u017ce wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni, jej mieszka\u0144cy bywali w gminach s\u0105siednich lud\u017ami pierwszego szeregu. Bernhard Schmid, wyliczaj\u0105c nagrobki przy mennonickim domu modlitwy w Or\u0142owskim Polu, wymienia w\u015br\u00f3d nich pomnik starszego zboru Johanna Donnera z Beiershorst, zmar\u0142ego w 1830 roku \u2014 obok kupc\u00f3w z Nowego Dworu Gda\u0144skiego.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce, a od 1973 roku nale\u017cy do gminy Stegna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Gda\u0144sk 1919; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":1591,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0319","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2398,"lng":19.0593,"name_de":"Beiershorst","name_pl":"Beiershorst \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142achowo Wielkie i Ma\u0142e to dawne dobra rycerskie na Kociewiu, w powiecie starogardzkim. Przed 1945 rokiem by\u0142 to Kreis Preu\u00dfisch Stargard w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. Katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a w Zblewie, po niemiecku Hoch St\u00fcblau.\n\nEwangelik\u00f3w by\u0142o tu jednak wi\u0119cej ni\u017c katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Bia\u0142achowie Wielkim 113 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 62 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w \u2014 i wszystkich ewangelik\u00f3w przypisa\u0142 do parafii w Borzechowie, po niemiecku Bordzichow (powiat starogardzki, strona 34, pozycja 79). Wiersz stoi w tej cz\u0119\u015bci wykazu, kt\u00f3ra obejmuje obwody dworskie: numeracja biegnie wprawdzie jednym ci\u0105giem, ale przy pozycji 65 alfabet wraca do litery A, a wi\u0119c dalsze wiersze opisuj\u0105 maj\u0105tki, nie gminy wiejskie. Zgadza si\u0119 to z rycerskim rodowodem miejsca. \ud83d\udccc Wcze\u015bniejsze wskazania na Starogard albo na fili\u0119 w Zblewie nie maj\u0105 oparcia \u2014 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Zblewie nie by\u0142o wcale.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy w Bia\u0142achowie nie postawili; u Harnocha obie wsie tej nazwy figuruj\u0105 wy\u0142\u0105cznie jako miejscowo\u015bci szkolne rozleg\u0142ej parafii borzechowskiej. Po tutejszej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 sam cmentarz. \ud83d\udccc Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 3 dla gminy Zblewo jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni trzydziestu ar\u00f3w, po\u0142o\u017cony po po\u0142udniowo-wschodniej stronie drogi gruntowej z Bia\u0142achowa do Borzechowa \u2014 a wi\u0119c dok\u0142adnie na trasie do w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Do rejestru zabytk\u00f3w go nie wpisano, a \ud83d\udfe1 czasu za\u0142o\u017cenia ewidencja nie podaje.\n\n\u26a0 Nie nale\u017cy myli\u0107 tej wsi z Bia\u0142ochowem, po niemiecku Belchau, w powiecie grudzi\u0105dzkim. Tamtej miejscowo\u015bci \u2014 le\u017c\u0105cej, jak pisze ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, w dawnej Pomezanii, przy granicy wrzynaj\u0105cej si\u0119 klinem ku rzece Ossie \u2014 dotyczy has\u0142o o prywatnej kaplicy dworskiej Paw\u0142a z Lubra\u0144c\u00f3w D\u0105bskiego, kasztelana brzeskiego, po\u015bwiadczonej w aktach grudzi\u0105dzkich z 1800 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Zblewo, pozycja 3.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1920,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"E. Zieli\u0144ski, \u201eBia\u0142achowo \u2014 wie\u015b warta upami\u0119tnienia\u201d","url":"http://edmundkociewski.blogspot.com/2017/05/biaachowo-wies-warta-upamietnienia.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0382","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.91964,"lng":18.35169,"name_de":"Gro\u00df Bialachowo","name_pl":"Bia\u0142achowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142a G\u00f3ra, po niemiecku Wei\u00dfenberg, le\u017cy w gminie Sztum, u rozwidlenia Wis\u0142y i Nogatu. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku zapisano tu 541 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 277 m\u0119\u017cczyzn i 264 kobiety \u2014 w 56 domach i 127 gospodarstwach domowych. Ewangelik\u00f3w by\u0142o w\u015br\u00f3d nich 95, katolik\u00f3w 446; jedni i drudzy nale\u017celi do parafii w Sztumie. Ta niespe\u0142na setka ewangelik\u00f3w to wsp\u00f3lnota, po kt\u00f3rej zosta\u0142 osobny cmentarz.\n\nCmentarz le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od wsi, na dzia\u0142ce 106/1 w obr\u0119bie Bia\u0142a G\u00f3ra, i jest odr\u0119bny od tutejszego cmentarza rzymskokatolickiego przy ko\u015bciele. Datuje si\u0119 go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Za\u0142o\u017cenie ma kszta\u0142t zbli\u017cony do prostok\u0105ta i zajmuje 0,14 hektara; granice obsadzono rz\u0119dem lip drobnolistnych, z wyj\u0105tkiem granicy p\u00f3\u0142nocnej, kt\u00f3ra biegnie wzd\u0142u\u017c drogi gruntowej. Wewn\u0105trz rosn\u0105 pojedyncze d\u0119by, a teren zarastaj\u0105 samosiewy. Nagrobki ustawiono w rz\u0119dach, orientowane ze wschodu na zach\u00f3d.\n\nOd 1945 roku cmentarz jest opuszczony i ulega stopniowej destrukcji; zachowa\u0142 si\u0119 natomiast uk\u0142ad przestrzenny \u2014 kszta\u0142t dzia\u0142ki i obsadzenie granic. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta i gminy Sztum prowadzi go pod pozycj\u0105 47.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strony 70\u201371, pozycja 75; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Sztum 2016\u20132020; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta i gminy Sztum, pozycja 47; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, pozycja 14.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"sztum.pl","url":"https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1002","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.914,"lng":18.8923,"name_de":"Wei\u00dfenberg","name_pl":"Bia\u0142a G\u00f3ra \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142ki le\u017c\u0105 w gminie Sadlinki, w powiecie kwidzy\u0144skim, niedaleko samego Kwidzyna; w czasach pruskich nazywa\u0142y si\u0119 Bialken i by\u0142y wsi\u0105 z folwarkiem i m\u0142ynem. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 45 dom\u00f3w, 80 gospodarstw domowych i 312 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 151 m\u0119\u017cczyzn i 161 kobiet \u2014 z czego 308 to ewangelicy, a czworo katolicy. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, mieszka\u0142y tu ju\u017c 353 osoby, a w\u015br\u00f3d m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku katolik\u00f3w by\u0142o siedmioro. Do ko\u015bcio\u0142a je\u017adzi\u0142o si\u0119 do Kwidzyna, bo tam by\u0142a i parafia ewangelicka, i katolicka.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono poza wsi\u0105, w lesie, i tak te\u017c opisuje go ewidencja konserwatorska: dawny cmentarz ewangelicki na terenie le\u015bnym. Nie jest w tej okolicy jedyny \u2014 ewidencja notuje drugi taki sam, r\u00f3wnie\u017c w lesie, w pobliskich Boguszach, a dalej, w tej samej gminie, kolejne dawne cmentarze ewangelickie w Bronis\u0142awowie i dwa w Karpinach. Le\u015bne po\u0142o\u017cenie by\u0142o tu regu\u0142\u0105, nie wyj\u0105tkiem.\n\n\ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza w Bia\u0142kach, jego powierzchni ani stanu zachowania nie ustalono; nie zachowa\u0142 si\u0119 w dokumentacji \u017caden odczyt z nagrobk\u00f3w. O losach miejsca po 1945 roku dokumentacja milczy.\n\n\ud83d\udccc Diagnoza potwierdzona na surowym skanie i mo\u017cliwa do naprawienia. Prawa strona rozk\u0142adu powiatu kwidzy\u0144skiego otwiera si\u0119 dwunastoma wierszami nale\u017c\u0105cymi jeszcze do powiatu sztumskiego (numery 127\u2013138), wi\u0119c kolumny liczbowe i parafialne s\u0105 przesuni\u0119te o dwana\u015bcie pozycji w stosunku do kolumny nazw; sprawdzianem s\u0105 trzy miasta powiatu, kt\u00f3rych dane trafi\u0142y pod nazwy Dubiel, Dzierondzno i Eichst\u00e4dt. W\u0142a\u015bciwy wiersz dla Bia\u0142ek daje 312 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 308 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej i katolickiej w Kwidzynie \u2014 co zgadza si\u0119 ze S\u0142ownikiem geograficznym, umieszczaj\u0105cym Bia\u0142ki tu\u017c pod Kwidzynem.\n\n\ud83d\udccc Nota potwierdzona co do joty: has\u0142o \u201eBia\u0142ki\u201d w tomie I S\u0142ownika brzmi w ca\u0142o\u015bci \u201eBia\u0142ki, niem. Bialken, wie\u015b, folw. i m\u0142yn, powiat kwidzy\u0144ski, niedaleko Kwidzynia\u201d i \u017cadnych liczb nie podaje, a kolumna kontekstu w wierszu 4 wyci\u0105gu cytuje \u201eLudno\u015bci rzym. kat. 87, gr. kat. 320, izrael. 7 razem 414 \u2026 parafii w Jezierny\u201d, czyli has\u0142o galicyjskie. Liczby dla Bia\u0142ek daje spis z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzy\u0144ski: gmina wiejska Bialken, strona 74/75, pozycja 9 \u2014 45 budynk\u00f3w mieszkalnych, 80 gospodarstw, 312 mieszka\u0144c\u00f3w (151 m\u0119\u017cczyzn i 161 kobiet), 308 ewangelik\u00f3w, czworo katolik\u00f3w, parafia ewangelicka i katolicka Kwidzyn. Osobno obw\u00f3d dworski Bialken, strona 80/81, pozycja 129 \u2014 7 budynk\u00f3w, 15 gospodarstw, 84 mieszka\u0144c\u00f3w (41 i 43), 79 ewangelik\u00f3w, pi\u0119cioro katolik\u00f3w. \ud83d\udd34 Przy okazji: w scalonym wyci\u0105gu GL1885 wiersze powiatu kwidzy\u0144skiego ze stron 74/75 s\u0105 przesuni\u0119te o dwana\u015bcie pozycji, bo praw\u0105 stron\u0119 ponumerowano od jedynki zamiast od nadruku \u2014 pod nazw\u0105 \u201eBialten\u201d stoj\u0105 tam liczby innej wsi, a liczby Bia\u0142ek trafi\u0142y do wiersza \u201eGilwe A.\u201d.\n\n\ud83d\udccc Zbi\u00f3r ma oba. Arkusz gminy Sadlinki prowadzi pozycj\u0119 10 \u2014 \u201eBogusze (Bia\u0142ki), cmentarz dawniej ewangelicki, teren le\u015bny, dzia\u0142ka 50/1\u201d \u2014 oraz pozycj\u0119 11 \u2014 \u201eBia\u0142ki, cmentarz dawniej ewangelicki, teren le\u015bny, dzia\u0142ka 44/2\u201d. Pozycji 11 odpowiada rekord CM-1109, pozycji 10 \u2014 istniej\u0105cy rekord CM-0415 Bogusze, opisany w atlasie jako przysi\u00f3\u0142ek so\u0142ectwa Bia\u0142ki w gminie Sadlinki, ze wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnymi 53,67855 / 18,91599. Podw\u00f3jnego wpisu ani luki tu nie ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I, has\u0142o \u201eBia\u0142ki\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienwerder; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen \u2014 spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Sadlinki (stan 29 VIII 2026).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, stan 29 VIII 2026, poz. 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Bia\u0142ki","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Sadlinki (stan 29 VIII 2026)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1109","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.68333,"lng":18.9,"name_de":"Bialken","name_pl":"Bia\u0142ki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142ogarda (niem. Belgard an der Leba, kasz. Bi\u00f4\u0142ogarda) to najstarsza wie\u015b dawnego powiatu l\u0119borskiego \u2014 wzmiankowana w 1209 roku jako kasztelania, od 1229 roku stolica ksi\u0119stwa bia\u0142ogardzkiego. Do 1945 roku nale\u017ca\u0142a do Kreis Lauenburg i. Pom. w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Region zluteranizowano od XVI wieku: sejm w Trzebiatowie przyj\u0105\u0142 luteranizm w 1534 roku, pierwszy ewangelicki duchowny obj\u0105\u0142 tutejsz\u0105 parafi\u0119 w 1541 roku, a przez blisko sto lat s\u0142u\u017cy\u0142o w niej dw\u00f3ch \u2014 jeden niemiecki, drugi polski. W 1644 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zwr\u00f3cono katolikom. Budowla niszcza\u0142a, w ko\u0144cu run\u0119\u0142a, wie\u017ca sta\u0142a pochylona; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu co sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119 do 1834 roku, inwentarz przeniesiono do L\u0119borka w 1837, rozbi\u00f3rk\u0119 przeprowadzono w 1845, a w 1848 parafi\u0119 uznano za wygas\u0142\u0105 fili\u0119 l\u0119borsk\u0105. Ewangelicy rozproszyli si\u0119 wtedy do Charbrowa, Janowic i Garczegorza, a u siebie zbierali si\u0119 w szkole zbudowanej w 1782 roku.\n\nNowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 neogotycki, murowany z ceg\u0142y, wzniesiony na fundamentach starszej, roma\u0144skiej \u015bwi\u0105tyni \u2014 postawiono w 1890 roku ze sk\u0142adek i w\u0142asnej pracy wiernych; wie\u017c\u0119 z dzwonami i absyd\u0119 oddano do u\u017cytku dopiero 21 grudnia 1902 roku, a same dzwony ewangelicy odkupili w 1900 roku za 500 marek. Do 1893 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Garczegorzu; wtedy z wikariatu utworzonego w 1890 roku powsta\u0142a samodzielna parafia Belgard-Labehn z siedzib\u0105 w \u0141ebieniu, obejmuj\u0105ca pr\u00f3cz Bia\u0142ogardy Kr\u0119p\u0119 Kaszubsk\u0105, G\u0119\u015b, L\u0119dziechowo, Maszewko, Zdrzewno i Kopaniewo. W 1940 roku liczy\u0142a oko\u0142o 3200 wiernych i nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a unijnego. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Bia\u0142ogardzie 308 ewangelik\u00f3w i jednego katolika (strona 186, pozycja 3), a S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich notuje tu 215 mieszka\u0144c\u00f3w i wie\u015b z ko\u015bcio\u0142em parafialnym, bez rozbicia wyznaniowego.\n\nPocz\u0105tk\u00f3w cmentarza nie spos\u00f3b dzi\u015b odtworzy\u0107; wszystko wskazuje, \u017ce od zawsze le\u017ca\u0142 tam, gdzie le\u017cy \u2014 przy ko\u015bciele, na wzniesieniu w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze z Wicka do L\u0119borka \u2014 i \u017ce powsta\u0142 zapewne w drugiej po\u0142owie XIX wieku. W latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku miejsce spoczynku przedwojennych mieszka\u0144c\u00f3w ca\u0142kowicie oczyszczono z nagrobk\u00f3w i p\u0142yt, przez co uk\u0142ad grob\u00f3w jest nieczytelny; prace ziemne prowadzone p\u00f3\u017aniej przy ko\u015bciele ods\u0142oni\u0142y znaczne ilo\u015bci szcz\u0105tk\u00f3w ludzkich. Na obszarze mniej wi\u0119cej trzydziestu na dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w rosn\u0105 okaza\u0142e d\u0119by i klony w nieregularnym uk\u0142adzie, a pod jednym z nich le\u017c\u0105 nieliczne resztki dawnych grob\u00f3w; teren jest zadbany. Cmentarz katolicki za\u0142o\u017cono tu\u017c po wojnie, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119\u0142a rzymskokatolicka parafia \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela.\n\nNieopodal \u015bwi\u0105tyni, ju\u017c na terenie cmentarza, stoi pomnik z jednego granitowego g\u0142azu na podstawie z kamiennej kostki, ustawiony na dwustopniowych schodach, z dwoma kamiennymi wazonami po bokach. W 1977 roku w miejsce zsuni\u0119tej tablicy z nazwiskami poleg\u0142ych wmurowano tablic\u0119 z br\u0105zu po\u015bwi\u0119con\u0105 b\u0142ogos\u0142awionemu Eugeniuszowi de Mazenod; na szczycie g\u0142azu pozosta\u0142y \u015blady mocowa\u0144, na kt\u00f3rych tkwi\u0142 niegdy\u015b wizerunek Krzy\u017ca \u017belaznego albo or\u0142a. Do 1945 roku w ko\u015bciele wisia\u0142y drewniane tablice wykonane przez stolarza Johannesa Greinke z Bia\u0142ogardy, z 53 nazwiskami \u017co\u0142nierzy parafii; po\u015bwi\u0119cono je uroczy\u015bcie 6 marca 1921 roku.\n\nCzwarta pozycja daje si\u0119 sprawdzi\u0107: wykaz gmin prowincji Pomorze ze spisu z 2 grudnia 1895 roku jest w naszych zbiorach. Bia\u0142ogarda stoi tam w powiecie l\u0119borskim pod pozycj\u0105 3 na stronie 186 jako gmina wiejska o powierzchni 563,1 hektara, z czterema osadami, 34 budynkami mieszkalnymi, 51 gospodarstwami domowymi i 309 mieszka\u0144cami, w tym 150 m\u0119\u017cczyznami i 159 kobietami; strona 187 podaje 308 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, parafi\u0119 ewangelick\u0105 w \u0141ebieniu, urz\u0105d stanu cywilnego w Bia\u0142ogardzie, obw\u00f3d urz\u0119dowy \u0141ebie\u0144 i s\u0105d obwodowy w L\u0119borku. Obie kontrole sumy si\u0119 domykaj\u0105. Rok 1890 przy ko\u015bciele potwierdza niezale\u017cnie rejestr zabytk\u00f3w, w kt\u00f3rym bia\u0142ogardzki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, figuruje z dat\u0105 1890 i wpisem z 24 listopada 2005 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, L\u0119bork 1912; M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bia\u0142ogarda (Belgard) \u2014 Cmentarze gminy Wicko, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eBia\u0142ogarda\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja \u201e2. Bia\u0142ogarda (Belgard) \u2014 parafia macierzysta \u0141ebienia\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 7 (\u201eBia\u0142ogarda - Belgard\u201d) i 134 (\u201ePomnik poleg\u0142ych\u201d); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eLabehn (\u0141ebie\u0144 [?]) \u2014 Synode Lauenburg [s. 251]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 186, pozycja 3)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, L\u0119bork 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0773","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bialogarda/bialogarda__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.65401,"lng":17.65149,"name_de":"Belgard an der Leba (Belgard [Leba]); kasz. Bi\u00f4\u0142ogarda","name_pl":"Bia\u0142ogarda \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142ogarda nad \u0141eb\u0105 \u2014 po niemiecku Belgard an der Leba \u2014 jest najstarsz\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 dawnego powiatu l\u0119borskiego, wzmiankowan\u0105 w 1209 roku jako o\u015brodek kasztelanii. Oko\u0142o 1400 roku tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 najwy\u017cej opodatkowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ca\u0142ego dekanatu: p\u0142aci\u0142 dwie i p\u00f3\u0142 marki, a parafia liczy\u0142a pi\u0119\u0107dziesi\u0105t \u0142an\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Od 1541 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ewangelicki \u2014 pierwszym pastorem zosta\u0142 Johann Starost \u2014 i przez sto lat parafia mia\u0142a dw\u00f3ch duchownych naraz: niemieckiego i polskiego. To najkr\u00f3tszy mo\u017cliwy opis tego pogranicza: jedna wsp\u00f3lnota, dwa j\u0119zyki kazania, i tak przez ca\u0142e stulecie.\n\n\ud83d\udd34 W 1644 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zwr\u00f3cono katolikom i od tego momentu zaczyna si\u0119 jego powolne ga\u015bni\u0119cie. Budynek si\u0119 rozsypywa\u0142, wie\u017ca pochyli\u0142a, wreszcie run\u0105\u0142; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119 do 1834 roku, inwentarz przeniesiono do L\u0119borka w 1837, rozbi\u00f3rk\u0119 przeprowadzono w 1845, a w 1848 parafi\u0119 uznano za wygas\u0142\u0105 fili\u0119 L\u0119borka. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje to samo od strony katolickiej: proboszcz mieszka\u0142 tu od 1691 roku, ale w 1740 ostatniego z nich pobito na \u015bmier\u0107 i odt\u0105d \u017caden ksi\u0105dz katolicki ju\u017c si\u0119 we wsi nie osiedli\u0142 \u2014 co trzeci\u0105 niedziel\u0119 przyje\u017cd\u017ca\u0142 kap\u0142an z L\u0119borka.\n\n\ud83d\udccc I tu zapis staje si\u0119 najciekawszy: na te nabo\u017ce\u0144stwa \u201eluteranie gromadnie ucz\u0119szczali\u201d, a jeszcze w 1834 roku przygrywa\u0142 ksi\u0119dzu na organach miejscowy lutera\u0144ski nauczyciel. W miejscowo\u015bci bez katolickiego duchownego, sto lat po zab\u00f3jstwie proboszcza, obie wsp\u00f3lnoty spotyka\u0142y si\u0119 w jednym ko\u015bciele \u2014 i to ewangelik gra\u0142 do katolickiej mszy. \ud83d\udccc Koniec przyszed\u0142 od w\u0142adzy \u015bwieckiej: w 1837 roku rz\u0105d skasowa\u0142 parafi\u0119 bez wiedzy biskupa, odm\u00f3wi\u0142 udzia\u0142u w naprawie niszczej\u0105cego ko\u015bcio\u0142a, a w 1846, gdy uboga gmina katolicka sama zabra\u0142a si\u0119 do odbudowy, wyda\u0142 rozkaz obalenia \u015bwi\u0105tyni. Nie pozwolono nawet postawi\u0107 na tym miejscu ma\u0142ej kaplicy. Osobno przepad\u0142a prepozytura \u015bwi\u0119tego Jerzego, stoj\u0105ca za wsi\u0105 wraz ze szpitalem i cmentarzem: reformatorzy XVI wieku zamienili j\u0105 na stodo\u0142\u0119, ta w nast\u0119pnym stuleciu sp\u0142on\u0119\u0142a i po prepozyturze nie zosta\u0142 ani znak.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy tymczasem zaczynali od nowa i od najskromniejszego. Po 1644 roku rozproszyli si\u0119 do Charbrowa, Janowic i Garczegorza; w\u0142asny dom modlitwy urz\u0105dzili w szkole dopiero w 1782 roku, a do parafii w Garczegorzu nale\u017celi a\u017c do 1893. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 neogotycki, na fundamentach starszej budowli \u2014 wzniesiono w 1890 roku, ale po\u015bwi\u0119cono dopiero 21 grudnia 1902, po uko\u0144czeniu wie\u017cy i absydy; zas\u0142ug\u0119 przypisuje si\u0119 superintendentowi Bogdanowi. W 1900 roku wsp\u00f3lnota odkupi\u0142a dzwony za pi\u0119\u0107set marek. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144, z siedzib\u0105 w \u0141ebieniu, utworzono w 1890 roku; w 1940 liczy\u0142a ponad 3 200 wiernych.\n\n\ud83d\udd34 Wizytacji z 1583 roku w og\u00f3le tu nie przeprowadzono. Spis notuje przy dekanacie l\u0119borskim zdanie kr\u00f3tkie i mocne: *\u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d* \u2014 nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wymienia osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec \u2014 i przy wszystkich stawia t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119: *omnes ab haereticis occupatae*, wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie nazywa tutejszych ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Ostatniej z tych nazw nie uda\u0142o si\u0119 przypisa\u0107 do dzisiejszej miejscowo\u015bci.\n\nS\u0142ownik geograficzny notuje tu 215 mieszka\u0144c\u00f3w, bez rozbicia wyznaniowego, i wie\u015b z ko\u015bcio\u0142em parafialnym; w 1939 roku by\u0142o ich 331. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela erygowano 1 czerwca 1951 roku. Zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce grodzisko, zwane kopcem Racibora, i nieczynny m\u0142yn wodny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska \u2014 Bia\u0142ogarda","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Jana Chrzciciela w Bia\u0142ogardzie (LOT Ziemi L\u0119borskiej)","url":"https://www.lotzl.lebork.pl/atrakcje-turystyczne/kultura/koscioly-i-inne-obiekty-sakralne/kosciol-pw-sw-jana-chrzciciela-w-bialogardzie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0234","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bialogarda/bialogarda__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.65401,"lng":17.65149,"name_de":"Belgard","name_pl":"Bia\u0142ogarda \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jana Chrzciciela)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142og\u00f3ra \u2014 do 1945 roku Wittenberg, w zapisach starszych Weissenberg \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pommern), w prowincji Pomorze, na nadmorskim i zachodnim kra\u0144cu dzisiejszej gminy Krokowa. Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken), katolicka w Wierzchucinie; w samej wsi nie by\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy \u2014 jedynie cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 Wittenberg dwukrotnie, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na dwie jednostki: jedna mia\u0142a 176 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119cioro katolik\u00f3w, druga 107 ewangelik\u00f3w i czworo katolik\u00f3w \u2014 obie z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Osiekach. Trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej, w 1925 roku, naliczono tu 258 ewangelik\u00f3w wobec 10 katolik\u00f3w. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 156 w 1818 roku, 348 w 1852 i 278 w 1939.\n\nNekropoli\u0119 z drugiej po\u0142owy XIX wieku uj\u0119to w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, a jej kart\u0119 opisano w serwisie zabytek.pl. *S\u0142ownik geograficzny* nie podaje danych o samym cmentarzu.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono i wie\u015b zmieni\u0142a charakter na katolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694404"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0153","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.80684,"lng":17.95965,"name_de":"Wittenberg (hist. Weissenberg 1414, Weissberg)","name_pl":"Bia\u0142og\u00f3ra \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142y B\u00f3r \u2014 dawny Baldenburg \u2014 przyj\u0105\u0142 nauk\u0119 Reformacji wcze\u015bnie: mieszka\u0144cy przeszli na luteranizm i ju\u017c w 1560 roku oficjalnie powo\u0142ali zb\u00f3r ewangelicki.\n\n\ud83d\udd34 W dobie kontrreformacji odebrano im ko\u015bci\u00f3\u0142, a rozgoryczenie si\u0119gn\u0119\u0142o zenitu w 1640 roku, gdy tutejszy duchowny katolicki zosta\u0142 zastrzelony podczas odprawiania mszy \u2014 protest przeciw kr\u00f3lewskiej decyzji, kt\u00f3ry sko\u0144czy\u0142 si\u0119 zab\u00f3jstwem. \u26a0 Zapis ten podajemy za opracowaniem popularnym; jest to wydarzenie na tyle powa\u017cne, \u017ce przed dalszym cytowaniem warto potwierdzi\u0107 je w \u017ar\u00f3dle archiwalnym.\n\nOdt\u0105d przez ponad trzy stulecia ewangelicy stanowili w mie\u015bcie zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107. U schy\u0142ku drugiej wojny \u015bwiatowej Bia\u0142y B\u00f3r wraz z fili\u0105 w Grabowie liczy\u0142 oko\u0142o 4 200 wiernych, czyli ponad dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t procent mieszka\u0144c\u00f3w, a parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej diecezji cz\u0142uchowskiej \u2014 trzynastu parafii, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych sta\u0142y te\u017c Barkowo, Czarne, Cz\u0142uch\u00f3w, Drzonowo, Kocza\u0142a, L\u0119dyczek, Olszanowo, Pietrzykowo z Borowym M\u0142ynem, Przechlewo, Rzeczenica, Debrzno i S\u0105polno.\n\n\ud83d\udccc \u015alad tutejszego duchowie\u0144stwa prowadzi dalej ni\u017c samo miasto: wykaz duchownych pomorskich notuje Heinricha Friedricha Wilhelma Schunckego, urodzonego 12 stycznia 1764 roku syna Johanna Friedricha, pastora w Baldenburgu \u2014 chodzi\u0142 do tutejszej szko\u0142y, potem do gimnazjum w Stargardzie i sieroci\u0144ca w Halle, a w 1790 roku obj\u0105\u0142 w\u0142asn\u0105 parafi\u0119, kt\u00f3r\u0105 prowadzi\u0142 czterdzie\u015bci jeden lat.\n\n\ud83d\udccc Metryka samej parafii si\u0119ga czas\u00f3w przed Reformacj\u0105. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen nada\u0142 proboszczowi Bia\u0142ego Boru, Peterowi Malzanowi, wie\u015b Biskupnic\u0119 wraz z rol\u0105, \u0142\u0105kami, wodami, jeziorami i lasami \u2014 na wieczne posiadanie dla niego i jego nast\u0119pc\u00f3w, z s\u0105downictwem wy\u017cszym i ni\u017cszym.\n\nOd 1772 roku miasto znalaz\u0142o si\u0119 w zaborze pruskim. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wielokrotnie nawiedzany po\u017carami, dope\u0142ni\u0142 swoich dziej\u00f3w wraz z zag\u0142ad\u0105 blisko osiemdziesi\u0119ciu procent zabudowy w 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 124; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; Cmentarz ewangelicki \u2014 Bia\u0142y B\u00f3r, Lapidaria; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9/2023.*","built_year":1878,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Bia\u0142y B\u00f3r, Lapidaria (Wikidot)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-bialy-bor"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0287","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8987,"lng":16.8377,"name_de":"Baldenburg","name_pl":"Bia\u0142y B\u00f3r \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Baldenburg)","powiat":"szczecinecki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Biebrowo \u2014 po niemiecku Bebbrow, a w zapisie z 1523 roku Bebberow \u2014 by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem ziemskim (Rittergut) w gminie Choczewo, le\u017c\u0105cym do 1945 roku w Kreis Lauenburg i. Pom., w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W spisie z 1898 roku figuruje w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu, pod pozycj\u0105 66. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142o w Sasinie (Sassin), a s\u0105d w L\u0119borku.\n\nMaj\u0105tek przechodzi\u0142 z r\u0105k do r\u0105k i jego panowie liczyli si\u0119 w powiecie: von Somnitz, dziedziczny podkomorzy (Erbk\u00e4mmerer) na Bebbrowie, Jackowie i Uhlingen, sprawowa\u0142 od 16 czerwca 1794 do 23 wrze\u015bnia 1800 roku urz\u0105d landrata wsp\u00f3lnego powiatu l\u0119borsko-bytowskiego.\n\nWie\u015b mia\u0142a tylko cmentarz, a do ko\u015bcio\u0142a chodzi\u0142o si\u0119 dalej. W dawnym wykazie szlacheckich wsi ziemi l\u0119borskiej, przedrukowanym przez Cramera, Bebberow nale\u017cy do parafii w Osiekach (Ossekische Kirche). Pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku powsta\u0142 bli\u017cej nowy o\u015brodek: w Ciekocinie (Zackenzin) od 1888 roku pracowa\u0142 wikariusz, a w 1903 roku erygowano samodzieln\u0105 parafi\u0119, obejmuj\u0105c\u0105 Schlaischow, Sasino, Biebrowo, Kurowo oraz Choczewko z Osiekami. Katolicy podlegali parafii w \u017barnowcu (Zarnowitz). \ud83d\udfe1 Liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozmaicie: oko\u0142o 65 wed\u0142ug Meyersa z czasu oko\u0142o 1900 roku, w innych zapisach do 92.\n\nFranz Tetzner w ksi\u0105\u017cce o S\u0142owi\u0144cach i Kaszubach l\u0119borskich z 1899 roku wymieni\u0142 Biebrowo w\u015br\u00f3d wsi nadmorskiego pasa, w kt\u00f3rych mowa s\u0142owia\u0144ska zachowa\u0142a si\u0119 jeszcze \u2014 jak pisa\u0142 \u2014 w s\u0142abych resztkach; obok niemieckiego \u201eBebbrow\u201d zapisa\u0142 kaszubsk\u0105 posta\u0107 nazwy, \u201eBiebrowo\u201d, czyli t\u0119, kt\u00f3ra jest dzi\u015b urz\u0119dowa.\n\nCmentarz datowany jest na XIX wiek i le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, przy polnej drodze do Kopalina, na dzia\u0142ce numer 370/2. Po wysiedleniach 1945 roku zosta\u0142 porzucony i zatar\u0142 si\u0119 w terenie; do dzi\u015b stoi k\u0119pa starych drzew z resztkami nagrobk\u00f3w, w OpenStreetMap podpisana jako \u201eDawny Cmentarz Ewangelicki\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0063","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7836,"lng":17.8166,"name_de":"Bebbrow (dawniej Bebberow, 1523)","name_pl":"Biebrowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bi\u0119cino, po niemiecku Benzin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1499 roku jako Bentzin, a od 1686 do 1945 roku by\u0142a maj\u0105tkiem rodu von Puttkamer. Ludno\u015b\u0107, niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka i lutera\u0144ska, nale\u017ca\u0142a do parafii w Damnie, po niemiecku Dammen, w obwodzie ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Bi\u0119cinie nie by\u0142o, jedynie cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 208 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i troje \u017byd\u00f3w (strona 168, pozycja 9), a obw\u00f3d dworski jeszcze 154 ewangelik\u00f3w (strona 176, pozycja 165). \u26a0 Podawana dot\u0105d liczba 362 ewangelik\u00f3w jest sum\u0105 obu wierszy \u2014 a wi\u0119c naszym dzia\u0142aniem, nie odczytem; obie jednostki podano tu osobno. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a oko\u0142o 420 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nNekropolia le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, przy le\u015bnej drodze ku Kukowu i \u017boruchowu. Za\u0142o\u017cono j\u0105 na planie kwadratu; dzi\u015b granice s\u0105 zatarte, a to, co zosta\u0142o, otacza bukowy starodrzew. Pruska mapa topograficzna 1:25 000 z lat 1889 i 1891 pokazuje cmentarz ogrodzony kamiennym wa\u0142em, a w jego cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-zachodniej kaplic\u0119 albo wi\u0119kszy murowany grobowiec. \ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego naliczy\u0142a tu w 2013 roku cztery zachowane nagrobki; wykaz portalu cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wymienia ponadto 43 granitowe coko\u0142y pod krzy\u017ce \u017celiwne i fragment krzy\u017ca drewnianego, a zdj\u0119cie z 1995 roku pokazuje drewniany krzy\u017c wyznaczaj\u0105cy ziemn\u0105 mogi\u0142\u0119.\n\nPo ewakuacji z marca 1945 roku dawni mieszka\u0144cy wyjechali do obu pa\u0144stw niemieckich, a wie\u015b zasiedlono od 1946 roku ludno\u015bci\u0105 katolick\u0105. Cmentarz jest nieczynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bi\u0119cino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/biecino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0510","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.524,"lng":17.219,"name_de":"Benzin","name_pl":"Bi\u0119cino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiony w 1663 r. na prawym (wschodnim) brzegu Nogatu, naprzeciw wsi K\u0119pki (niem. Zeyer), na terenie nale\u017c\u0105cym dzi\u015b do Bielnika Drugiego. Zast\u0105pi\u0142 starsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, zbudowan\u0105 w tym miejscu jeszcze w XIV w.; nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 konstrukcji ryglowej. Przy ko\u015bciele znajdowa\u0142 si\u0119 cmentarz \u2014 krajowa ewidencja zabytk\u00f3w NID notuje w Bielniku Drugim cmentarz ewangelicki z 2. po\u0142owy XIX w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 do 1945 r. i zosta\u0142 rozebrany.","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":["https://fotopolska.eu/Bielnik_Drugi/b284109,Kosciol_ewangelicki.html","https://pl.wikipedia.org/","https://nowydworgdanski.naszemiasto.pl/"]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0471","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1884,"lng":19.3231,"name_de":"Zeyer","name_pl":"Bielnik Drugi \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Zeyer)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Bierkowo (niemieckie Birkow) by\u0142o wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, przed 1945 rokiem niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelick\u0105. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 814 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 781 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPrzez stulecia Bierkowo by\u0142o fili\u0105 parafii w Z\u0119bowie (Symbow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto. Aktem z 6 sierpnia 1895 roku utworzono osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Bierkowo \u2014 po\u0142\u0105czon\u0105 z Z\u0119bowem pod jedn\u0105 parafi\u0105 i, jako jedyna w niej, woln\u0105 od patronatu. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1906 roku, a po\u015bwi\u0119ci\u0142 go w 1911 superintendent B\u00fcchsel ze Szczecina. Dzi\u015b s\u0142u\u017cy katolikom pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w 1893 roku i nazywano go \u201ecmentarzem na rozdro\u017cu\u201d. Le\u017cy oko\u0142o 800 metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u015brodka wsi, przy drodze do Z\u0119bowa, na prostok\u0105tnej dzia\u0142ce oko\u0142o 6700 metr\u00f3w kwadratowych, w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych \u2014 tak jak dawniej. Pierwotnie by\u0142 kwadratem; dzisiejszy obrys zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do prostok\u0105ta. Teren czyta si\u0119 w krajobrazie dzi\u0119ki niewielkim r\u00f3\u017cnicom wysoko\u015bci, a granice cmentarza wyznaczaj\u0105 do dzi\u015b posadzone kiedy\u015b \u017cywotniki, kt\u00f3re wyra\u017anie odcinaj\u0105 go od otoczenia. Z nagrobk\u00f3w ocala\u0142y g\u0142\u00f3wnie kamienne postumenty; zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c u\u0142amek \u017celiwnego krzy\u017ca Augusta Ratzkego, zmar\u0142ego w 1899 roku.\n\nWojska sowieckie wesz\u0142y do wsi 8 marca 1945 roku; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1945\u20131947. Cmentarz jest nieczynny, teren uporz\u0105dkowali mieszka\u0144cy, urz\u0105dzaj\u0105c lapidarium.\n\n\ud83d\udccc Inwentaryzacja z 2020 roku przytacza opis z tablicy stoj\u0105cej przy tym miejscu: cmentarz za\u0142o\u017cono w 1893 roku, a jego po\u0142o\u017cenie wi\u0105za\u0142o si\u0119 z tras\u0105, kt\u00f3r\u0105 mieszka\u0144cy Bierkowa pokonywali, id\u0105c do ko\u015bcio\u0142a w Z\u0119bowie \u2014 m\u00f3wiono o nim \u201eCmentarz na rozdro\u017cu\u201d. Le\u017cy na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, na planie zbli\u017conym do prostok\u0105ta, w\u015br\u00f3d p\u00f3l. Obok grob\u00f3w niemieckich s\u0105 tu groby Polak\u00f3w, i rodowitych bierkowian, i przyby\u0142ych.\n\n\ud83d\udd34 W 2020 roku zastano tu teren wyr\u00f3wnany spychaczem, z pozosta\u0142o\u015bciami nagrobk\u00f3w zepchni\u0119tymi na skraj. Z ocala\u0142ych krzy\u017cy odczytano nazwiska Augusta Ratzke i Wilhelma Volla. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 781 mieszka\u0144c\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelik\u00f3w nale\u017c\u0105cych do parafii w Z\u0119bowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bierkowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/bierkowo/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0674","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.47724,"lng":16.93298,"name_de":"Birkow","name_pl":"Bierkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bierkowo \u2014 po niemiecku Birkow \u2014 le\u017cy jakie\u015b siedem kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od S\u0142upska i by\u0142o wsi\u0105 niemal jednolicie ewangelick\u0105: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 814 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 781 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Kolejno\u015b\u0107 rzeczy by\u0142a tu odwrotna, ni\u017c si\u0119 zwykle bywa: najpierw cmentarz, potem parafia, na ko\u0144cu ko\u015bci\u00f3\u0142. Cmentarz za\u0142o\u017cono w 1893 roku przy drodze do Z\u0119bowa, na obszarze oko\u0142o 6 700 metr\u00f3w kwadratowych. Do 1895 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Z\u0119bowie i dopiero wtedy si\u0119 usamodzielni\u0142a. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki konsekrowano za\u015b dopiero w 1911 roku, pod nadzorem generalnego superintendenta B\u00fcchsla ze Szczecina \u2014 a wi\u0119c osiemna\u015bcie lat po tym, jak zacz\u0119to tu grzeba\u0107 zmar\u0142ych.\n\nCmentarz jest dzi\u015b nieczynny, z zachowanym lapidarium; najstarszym reliktem jest fragment \u017celiwnego krzy\u017ca gospodarza Augusta R\u00e4tzkego, zmar\u0142ego w 1899 roku. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono \u2014 transporty odesz\u0142y w listopadzie 1945 i w 1947 roku \u2014 a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w parafii Bruskowo Wielkie.\n\n\ud83d\udccc Samo za\u0142o\u017cenie cmentarza jest czytelne do dzi\u015b: le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, oparte na rzucie kwadratu, dzi\u015b zbli\u017cone do prostok\u0105ta, otoczone \u2014 jak dawniej \u2014 polami uprawnymi, a niewielkie r\u00f3\u017cnice wysoko\u015bci terenu wyra\u017anie odcinaj\u0105 jego obszar od otoczenia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 165.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Kirche Bierkowo (Wikipedia DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Kirche_Bierkowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"gp24.pl / cmentarze.slupsk.pl \u2014 Bierkowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0420","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.477241,"lng":16.928397,"name_de":"Birkow","name_pl":"Bierkowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. J\u00f3zefa)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Bi\u0144cze, do 1945 roku B\u00e4renwalde, by\u0142o do pierwszego rozbioru wsi\u0105 w starostwie cz\u0142uchowskim Rzeczypospolitej, potem trafi\u0142o do powiatu cz\u0142uchowskiego w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131938 nale\u017ca\u0142o do prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w rejencji pilskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015bci rejencyjnej po tej ostatniej zmianie atlas nie rozstrzyga: cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w wskazuje rejencj\u0119 koszali\u0144sk\u0105, cz\u0119\u015b\u0107 pilsk\u0105. W Meyersie wie\u015b figuruje jako maj\u0105tek licz\u0105cy oko\u0142o 1905 roku 401 mieszka\u0144c\u00f3w, z gorzelni\u0105 i le\u015bnicz\u00f3wk\u0105, przy linii kolejowej ze Szczecinka do Chojnic.\n\nMaj\u0105tkiem, a nie wsi\u0105 gminn\u0105, by\u0142a te\u017c w oczach urz\u0119du statystycznego. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku prowadzi B\u00e4renwalde wy\u0142\u0105cznie w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich, na stronie 162, pozycja 86, i notuje 371 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu siedmiu domach: 350 ewangelik\u00f3w i dwadzie\u015bcioro jeden katolik\u00f3w. Katolicy chodzili do parafii w Chrz\u0105stowie, ewangelicy do parafii w Olszanowie. \ud83d\udfe1 Ludno\u015b\u0107 ca\u0142ego powiatu by\u0142a wyznaniowo mieszana \u2014 przypisywane jej dla 1910 roku 34 212 ewangelik\u00f3w i 32 180 katolik\u00f3w nie maj\u0105 w tym rekordzie \u017ar\u00f3d\u0142a \u2014 ale w samym Bi\u0144czu przewaga ewangelik\u00f3w by\u0142a wyra\u017ana.\n\nObie te przynale\u017cno\u015bci wida\u0107 w ksi\u0119gach metrykalnych. B\u00e4r prowadzi chrzty, \u015bluby i zgony B\u00e4renwalde przy ewangelickiej parafii w Olszanowie ju\u017c od 1731 roku, z wypisem ze starej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej si\u0119gaj\u0105cym 1660 roku, a w 1855 roku wpisano tam dla wsi kr\u00f3tk\u0105 kronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105; duplikaty ksi\u0105g katolickich, wystawione wy\u0142\u0105cznie dla B\u00e4renwalde, prowadzi\u0142 natomiast s\u0105d w Czarnem dla parafii chrz\u0105stowskiej. Wi\u0119\u017a z Olszanowem by\u0142a wi\u0119c du\u017co starsza, ni\u017c wynika\u0142oby z dat samodzielno\u015bci parafialnej.\n\n\u015alad ewangelicki si\u0119ga tu jednak g\u0142\u0119biej ni\u017c spisy i metryki. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o ko\u015bciele w B\u00e4renwalde przynosz\u0105 akta synodu prowincjonalnego arcybiskupa Jana W\u0119\u017cyka z 1628 roku: umieszczono go w spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu czarnie\u0144skiego z dodatkiem, \u017ce jest \u201ezbezczeszczony przez heretyk\u00f3w\u201d, a wizytacja Trebnica dodaje w 1658 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201ebezprawnie wtedy posiadali innowiercy\u201d. \ud83d\udd34 Daty dekanatu czarnie\u0144skiego i tej wizytacji Fankidejski podaje jednak niejednolicie: przy s\u0105siednim ha\u015ble Krummensee utworzenie dekanatu przypada u niego na 1617 rok, a wizytacja na 1653; przy Breitenfelde i B\u00e4renwalde \u2014 na 1647 i 1658. Obie pary zapisano. \ud83d\udccc Oba zapisy o B\u00e4renwalde s\u0105 g\u0142osem strony katolickiej \u2014 s\u0142owa \u201eheretycy\u201d, \u201einnowiercy\u201d i \u201ebezprawnie\u201d oddaj\u0105 jej ocen\u0119, nie stan prawny uznawany przez drug\u0105 stron\u0119.\n\nHarnoch opisuje natomiast w B\u00e4renwalde odr\u0119bny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki: wzniesiony w XVI wieku, a w jego czasach zast\u0105piony budowl\u0105 z 1829 roku \u2014 drewnian\u0105 i bardzo ma\u0142\u0105, z dwoma dzwonami w dzwonnicy. W latach 1826\u20131852 by\u0142a ona fili\u0105 Cz\u0142uchowa, od 1852 roku nale\u017ca\u0142a do Olszanowa. \u26a0 B\u00e4r datuje ten cz\u0142uchowski epizod inaczej, na lata 1829\u20131853; obie wersje zapisano. Ewangelicy mieli wi\u0119c tu w\u0142asny budynek, a zachowany szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1761 roku \u2014 dzi\u015b rzymskokatolicki, pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Rodziny, w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-272 \u2014 jest osobnym obiektem i pe\u0142ni\u0142 zapewne rol\u0119 filialn\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 odczyt w\u0142asny z OCR, strony 257\u2013300; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czarne (gmina) \u2014 dziedzictwo / Zabytek.pl","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarne_(gmina)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 353","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 odczyt w\u0142asny z OCR, strony 257\u2013300","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0466","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.64989,"lng":17.14279,"name_de":"B\u00e4renwalde","name_pl":"Bi\u0144cze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bi\u0144cze, do 1945 roku B\u00e4renwalde, le\u017ca\u0142o w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 w Prusach Zachodnich, w rejencji kwidzy\u0144skiej; w latach 1920\u20131938 w prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, w rejencji pilskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015bci rejencyjnej po tej ostatniej zmianie nie da si\u0119 na razie rozstrzygn\u0105\u0107: cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w wskazuje rejencj\u0119 koszali\u0144sk\u0105, cz\u0119\u015b\u0107 pilsk\u0105, a \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o rekordu nie si\u0119ga 1938 roku.\n\nWie\u015b lokowali Krzy\u017cacy w 1397 roku \u2014 osadnikiem by\u0142 Stefan z G\u00f6tzendorf, a nadanie obejmowa\u0142o 84 w\u0142\u00f3ki a\u017c po jezioro Trzcinne. Po 1466 roku Bi\u0144cze by\u0142o wsi\u0105 szlacheck\u0105 w Prusach Kr\u00f3lewskich, na katolicko-ewangelickim pograniczu Bor\u00f3w Tucholskich.\n\n\ud83d\udccc Przewaga ewangelik\u00f3w jest tu policzona, nie domniemana: wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje 371 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 350 ewangelik\u00f3w wobec dwudziestu jeden katolik\u00f3w (powiat cz\u0142uchowski, strona 162, pozycja 86). Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Olszanowie, po niemiecku Elsenau, katolicy do Chrz\u0105stowa. Wiersz stoi w dziale obwod\u00f3w dworskich, a gminy wiejskiej o tej nazwie wykaz nie prowadzi wcale. Do dzi\u015b stoi we wsi szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Rodziny z 1761 roku, z barokowymi o\u0142tarzami, obecnie rzymskokatolicki.\n\nCmentarz na wzniesieniu \u201eGliniana G\u00f3ra\u201d figuruje w ewidencji jako parafialny \u2014 dawniej ewangelicki, obecnie katolicki. Wie\u015b zdobyto 25 lutego 1945 roku; z tamtych zdarze\u0144 zosta\u0142 radziecki obelisk z 1955 roku. Nazw\u0119 Bi\u0144cze wprowadzono w 1946 roku, po kr\u00f3tkim okresie, gdy wie\u015b nazywano Barwice.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-690681"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0465","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.66012,"lng":17.12944,"name_de":"B\u00e4renwalde","name_pl":"Bi\u0144cze - Gliniana G\u00f3ra \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bi\u0144cze, do 1945 roku B\u00e4renwalde, to wie\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim, lokowana przez Krzy\u017cak\u00f3w w 1397 roku na 84 w\u0142\u00f3kach przez Stefana von G\u00f6tzendorfa. Po 1466 roku by\u0142a wsi\u0105 szlacheck\u0105 Rzeczypospolitej i nale\u017ca\u0142a do starostwa cz\u0142uchowskiego a\u017c do 1772 roku. Przed 1945 rokiem wchodzi\u0142a w sk\u0142ad Kreis Schlochau: do lat 1919\u20131920 w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 w prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144sko-Zachodniopruska z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej rejencji podlega\u0142 powiat po tej ostatniej zmianie, nie ustalono.\n\nDzia\u0142a\u0142a tu ewangelicka gmina ko\u015bcielna, od szesnastego wieku filialna wobec parafii w Olszanowie, przej\u015bciowo \u2014 w latach 1830\u20131853 \u2014 obs\u0142ugiwana ze Cz\u0142uchowa. \ud83d\udccc W wykazie Rhesy Bi\u0144cze prowadzone jest \u0142\u0105cznie ze Cz\u0142uchowem, a od 1826 roku obie wsp\u00f3lnoty obs\u0142ugiwa\u0142 jeden duchowny, pastor Otto Gustav Wilde. Do Olszanowa wie\u015b wr\u00f3ci\u0142a najp\u00f3\u017aniej w latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku: pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia B\u00e4renwalde na stronie 162 pod pozycj\u0105 86, w dziale obwod\u00f3w dworskich, i wpisuje mu parafi\u0119 ewangelick\u0105 Elsenau, a katolick\u0105 Heinrichswalde. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 371 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 350 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w \u2014 by\u0142a wi\u0119c niemal w ca\u0142o\u015bci protestancka. Metryki ewangelickie si\u0119ga\u0142y 1660 roku; zachowa\u0142y si\u0119 z nich fragmenty z lat 1815\u20131926, przechowywane w archiwach w Koszalinie i Greifswaldzie.\n\nSzachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1761 roku, dawna \u015bwi\u0105tynia filialna gminy ewangelickiej, przetrwa\u0142 wojn\u0119. 25 lutego 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, co upami\u0119tnia obelisk z 1955 roku; po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Rodziny. Budowla jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-272, decyzj\u0105 z 1960 roku. We wsi mieszka dzi\u015b 421 os\u00f3b (stan z 2024 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 162, poz. 86); L. Rhesa, wykaz duchownych ewangelickich prowincji pruskiej (1834); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":1761,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"rejestr NID","tytul":"Zabytek.pl (NID) \u2014 Bi\u0144cze, ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015awi\u0119tej Rodziny","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/bincze-kosciol-par-pw-swietej-rodziny"}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 d. ewang. (B\u00e4renwalde), szachulec 1761, Bi\u0144cze","id":"KOS-0197","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65049,"lng":17.14322,"name_de":"B\u00e4renwalde","name_pl":"Bi\u0144cze \u2014 poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 (ob. \u015bw. Rodziny)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Biskupnica, po niemiecku Bischofswalde, by\u0142a w drugiej po\u0142owie XVI wieku wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 starostwa cz\u0142uchowskiego. Nazwa m\u00f3wi o jeszcze starszym rodowodzie: w 1344 roku Krzy\u017cacy ust\u0105pili t\u0119 wie\u015b \u2014 dawne Gambarzowo \u2014 arcybiskupowi gnie\u017anie\u0144skiemu, i st\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 \u201ebiskupi las\u201d. Po 1772 roku miejscowo\u015b\u0107 znalaz\u0142a si\u0119 w pruskim powiecie cz\u0142uchowskim, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. To pogranicze katolicko-ewangelickie Bor\u00f3w Tucholskich, gdzie obie wsp\u00f3lnoty \u017cy\u0142y w jednej wsi.\n\n\ud83d\udccc Sta\u0142 tu drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy o konstrukcji s\u0142upowo-ramowej, zwany \u201ekaszubskim\u201d \u2014 i rozebrano go dopiero w 1991 roku. Osiemnastowieczna budowla przetrwa\u0142a wi\u0119c obie wojny, wysiedlenia i ca\u0142y okres powojenny, by znikn\u0105\u0107 u progu naszych czas\u00f3w. W 1885 roku wzniesiono we wsi nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, neoroma\u0144ski, z kostki granitowej. \u017be sta\u0142y tu obok siebie dwie \u015bwi\u0105tynie, potwierdza Harnoch: w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich okr\u0119gu parafialnego Olszanowa wymienia Biskupnic\u0119 obok Barkowa, F\u00f6rstenau i Stegers.\n\nWykaz gmin z tego samego 1885 roku wykaza\u0142 w Biskupnicy 944 mieszka\u0144c\u00f3w: 731 ewangelik\u00f3w, 203 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro \u017byd\u00f3w (strona 158, pozycja 7), a wi\u0119c przewag\u0119 ewangelik\u00f3w niemal czterokrotn\u0105; nale\u017celi oni do parafii ewangelickiej w Olszanowie, katolicy do Cz\u0142uchowa. U Harnocha Biskupnica stoi w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 wsp\u00f3lnych dla obu wyzna\u0144 w tej parafii, licz\u0105cej 4537 dusz i trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich. \ud83d\udfe1 S\u0142ownik geograficzny, opisuj\u0105cy stan wcze\u015bniejszy, podaje liczby ni\u017csze \u2014 763 mieszka\u0144c\u00f3w i 166 katolik\u00f3w w 95 domach, na 10 587 morgach \u2014 oraz notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny podleg\u0142y Cz\u0142uchowowi i szko\u0142\u0119 w miejscu.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119to na katolicki filialny pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego, a ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono. \ud83d\udccc Cmentarz ewangelicki gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; ten sam wykaz odnotowuje w Biskupnicy dwa cmentarze \u2014 ewangelicki i parafialny. \ud83d\udfe1 Po\u0142o\u017cenia i dzisiejszego stanu nekropolii \u017caden z tych wpis\u00f3w nie opisuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Biskupnica \u2014 Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":"https://ugczluchow.pl/biskupnica.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Biskupnica (G\u0119barzewo) / G\u0119barzewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0486","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65897,"lng":17.21466,"name_de":"Bischofswalde","name_pl":"Biskupnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Biskupnica, nazywana te\u017c G\u0119barzewem, by\u0142a wsi\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim, z poczt\u0105 w s\u0105siednim Barkowie. S\u0142ownik geograficzny podaje jej obszar na 10 587 m\u00f3rg i notuje 95 dom\u00f3w oraz 763 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 166 katolik\u00f3w. Ewangelik\u00f3w by\u0142a wi\u0119c znaczna wi\u0119kszo\u015b\u0107, a nabo\u017ce\u0144stwa mieli poza wsi\u0105 \u2014 wykaz gmin z 1885 roku przypisuje Biskupnic\u0119 do parafii ewangelickiej w Olszanowie, a katolickiej w Cz\u0142uchowie.\n\nW\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 dostali w 1885 roku. Spis powszechny przeprowadzony 1 grudnia tego samego roku naliczy\u0142 tu 944 mieszka\u0144c\u00f3w: 731 ewangelik\u00f3w, 203 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro \u017byd\u00f3w, a tutejszych ewangelik\u00f3w przypisa\u0142 do parafii w Olszanowie (Elsenau). \ud83d\udd34 Nie zgadza si\u0119 to z podawanym wcze\u015bniej Bi\u0144czem i Cz\u0142uchowem \u2014 kierunek, w kt\u00f3rym chodzono do ko\u015bcio\u0142a przed 1885 rokiem, pozostaje wi\u0119c niepewny. W 1927 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 formalnie w\u0142\u0105czono do parafii w Olszanowie.\n\nW 1953 roku przenie\u015bli si\u0119 tu katolicy i przynie\u015bli ze sob\u0105 ca\u0142e wyposa\u017cenie starego drewnianego ko\u015bcio\u0142a zwanego \u201ekaszubskim\u201d: rokokowy o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z XVIII wieku, konfesjona\u0142 i krzy\u017c o\u0142tarzowy z 1751 roku. \ud83d\udccc Na wie\u017cy zawieszono spi\u017cowe dzwony z 1501 roku \u2014 starsze od ko\u015bcio\u0142a, w kt\u00f3rym wisz\u0105, o niemal cztery stulecia. Opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201ekaszubski\u201d rozebrano w 1990 roku; w ewidencji figuruje osobno, jako obiekt nieistniej\u0105cy.\n\nDzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 26 lutego 2021 roku pod numerem 1986, wraz z dzia\u0142kami.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1986, decyzj\u0105 z 26 lutego 2021 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego, z otoczeniem, 1885\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzym.-kat.)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzym.-kat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-274015"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"archiwum.ugczluchow.pl","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/rys-historyczny-barkowo.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Biskupnica (G\u0119barzewo) / G\u0119barzewo","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0500","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6584,"lng":17.21683,"name_de":"Bischofswalde","name_pl":"Biskupnica \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Bischofswalde)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Bliziny le\u017c\u0105 w obr\u0119bie ewidencyjnym Kierzkowo, w gminie Przywidz w powiecie gda\u0144skim. \u017be by\u0142 tu cmentarz ewangelicki, potwierdza gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz, wprowadzona zarz\u0105dzeniem w\u00f3jta numer 92/2022: \u201eBliziny, ulica Zwierzyniecka, cmentarz ewangelicki, dzia\u0142ka 141/3, obr\u0119b Kierzkowo\u201d. Ten sam wykaz prowadzi osobn\u0105 pozycj\u0119 dla cmentarza ewangelickiego w samym Kierzkowie, wi\u0119c mowa o dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych miejscach, nie o jednym zapisanym dwa razy.\n\nTutejsi protestanci nale\u017celi do ewangelickiej parafii Mariensee w Przywidzu, wchodz\u0105cej w sk\u0142ad staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego. To pogranicze kaszubskie, katolicko-ewangelickie, na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Parafia by\u0142a rozleg\u0142a i rozproszona: Agathon Harnoch, opisuj\u0105c w 1890 roku ko\u015bcio\u0142y ewangelickie Prus Wschodnich i Zachodnich, naliczy\u0142 w niej 4257 dusz i dwadzie\u015bcia cztery cmentarze ewangelickie. Cmentarz w Blizinach by\u0142 jednym z nich.\n\nGranice zmienia\u0142y si\u0119 tu cz\u0119\u015bciej ni\u017c ludzie. Do stycznia 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku; w latach 1939\u20131945 do powiatu gda\u0144skiego. \ud83d\udfe1 Niemieckiej nazwy wsi nie ustalono: w\u0142asnego wiersza nie maj\u0105 tu ani Bliziny, ani Kierzkowo \u2014 ani w odczycie spisu z 1 grudnia 1885 roku, obejmuj\u0105cym 424 pozycje powiat\u00f3w kartuskiego, ko\u015bcierskiego i Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, ani w odczycie kolumny parafialnej spisu z 1910 roku, obejmuj\u0105cym 290 wsi powiat\u00f3w kartuskiego i ko\u015bcierskiego. Osada by\u0142a zbyt ma\u0142a, by spis prowadzi\u0142 dla niej osobn\u0105 gmin\u0119. \ud83d\udfe1 Datowania cmentarza ani dzisiejszego stanu r\u00f3wnie\u017c nie ustalono; potrzebna jest wizja terenowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0235","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17903,"lng":18.36151,"name_de":null,"name_pl":"Bliziny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0142otnia w gminie Tr\u0105bki Wielkie (pow. gda\u0144ski) \u2014 cmentarz ewangelicki uj\u0119ty w gminnym wykazie zabytk\u00f3w (gminna ewidencja zabytk\u00f3w Tr\u0105bki Wielkie). Cmentarz ok. 2,5 km na NE od wsi; zachowany jako relikt.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Tr\u0105bki Wielkie \u2014 Wykaz zabytk\u00f3w (PDF)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0361","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.17491,"lng":18.40011,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"B\u0142otnia \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przysi\u00f3\u0142ek Jaszkowo le\u017cy w pobli\u017cu adresu B\u0142otnia 28, w gminie Tr\u0105bki Wielkie, i ma w\u0142asny, dzi\u015b nieczynny cmentarz ewangelicki \u2014 odr\u0119bny od cmentarza we wsi B\u0142otnia, kt\u00f3ry w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 1. Sam przysi\u00f3\u0142ek zosta\u0142 w tej ewidencji uj\u0119ty pod pozycj\u0105 59. \u26a0 Tej nazwy nie nale\u017cy myli\u0107 z Jaszkowem w Wielkopolsce; przez pewien czas ca\u0142y wpis b\u0142\u0105dzi\u0142 w\u0142a\u015bnie z tego powodu.\n\nWie\u015b B\u0142otnia nosi\u0142a niemieck\u0105 nazw\u0119 Braunsdorf i le\u017ca\u0142a na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Kreis Danziger H\u00f6he). Przynale\u017cno\u015b\u0107 pa\u0144stwowa zmienia\u0142a si\u0119 kilka razy: do 1920 roku by\u0142y to Prusy Zachodnie w rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk, a w latach 1939\u20131945 Okr\u0119g Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Ludno\u015b\u0107 okolicy by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka \u2014 lutera\u0144ska i unijna; mennonici osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, nie na tym pograniczu katolicko-ewangelickim Kaszub. Spis z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 pod nazw\u0105 Braunsdorf 33 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 29 ewangelik\u00f3w i 4 katolik\u00f3w, nie podaj\u0105c przy nich \u017cadnej parafii.\n\n\ud83d\udfe1 O samym cmentarzu wiadomo najmniej: nie ma daty za\u0142o\u017cenia, liczby pochowanych ani opisu stanu zachowania. To pierwsza rzecz do sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 58-59, Jaszkowo przysi\u00f3\u0142ek)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0366","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1749065,"lng":18.4001091,"name_de":"Braunsdorf","name_pl":"B\u0142otnia (przysi\u00f3\u0142ek Jaszkowo) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bobowo, po niemiecku Bobau, le\u017cy przy szosie ze Sk\u00f3rcza do Starogardu, na Kociewiu. W XVI wieku by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska nale\u017c\u0105ca do starostwa gniewskiego, z murowanym ko\u015bcio\u0142em pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha \u2014 i w\u0142a\u015bnie ten ko\u015bci\u00f3\u0142 da\u0142 Bobowu miejsce w dziejach pomorskiej Reformacji rzadkie i dobrze udokumentowane, bo znamy tu nie tylko stan zastany, ale i sam moment przej\u015bcia.\n\nZacz\u0119\u0142o si\u0119 od wakatu. Kiedy oko\u0142o 1554 roku umar\u0142 tutejszy proboszcz katolicki Pawe\u0142, starosta gniewski Achacy Czerna przys\u0142a\u0142 do Bobowa \u2014 bez wiedzy biskupa \u2014 w\u0142asnego duchownego lutera\u0144skiego. Parafianie chodzili na jego nabo\u017ce\u0144stwa przez nast\u0119pne dziesi\u0119ciolecia, nie\u015bwiadomi \u2014 jak zapisano po latach \u2014 \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zmieni\u0142 wyznanie. \ud83d\udd34 Jak d\u0142ugo to trwa\u0142o, akta wizytacyjne biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego podaj\u0105 dwojako: raz \u201eprzez czterdzie\u015bci dwa lata\u201d, raz \u201eprzez czterdzie\u015bci lat\u201d. Koniec jest za to datowany co do dnia: 21 sierpnia 1596 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 do obrz\u0105dku katolickiego. \ud83d\udccc Tego samego dnia odzyskano te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ponczewie, a w urz\u0119dowym spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku Bobowo figuruje razem z Jab\u0142owem i filialn\u0105 D\u0105br\u00f3wk\u0105 \u2014 wszystkie trzy powierzono Andrzejowi Perciusowi, kapelanowi biskupa.\n\nEwangelicy zostali tu jednak na sta\u0142e, cho\u0107 zawsze jako niewielka mniejszo\u015b\u0107. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Bobowie 1156 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 57 ewangelik\u00f3w i 1099 katolik\u00f3w; do ko\u015bcio\u0142a je\u017adzili do Starogardu, bo tam by\u0142a ich parafia. *S\u0142ownik geograficzny*, opisuj\u0105c wie\u015b kilka lat wcze\u015bniej, podaje 1271 mieszka\u0144c\u00f3w: 1192 katolik\u00f3w, 71 protestant\u00f3w i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w, a przy tym kilkuklasow\u0105 szko\u0142\u0119, poczt\u0119 i stacj\u0119 telegraficzn\u0105 oraz o\u017cywione polskie \u017cycie spo\u0142eczne \u2014 towarzystwo rolnicze, bank w\u0142o\u015bcia\u0144ski i amatorskie przedstawienia.\n\nCmentarz tej mniejszo\u015bci le\u017ca\u0142 osobno. Ewidencja konserwatorska prowadzi w Bobowie trzy miejsca poch\u00f3wku: cmentarz przyko\u015bcielny z ogrodzeniem przy ulicy Ko\u015bcielnej, cmentarz parafialny przy ulicy Po\u0142udniowej i \u2014 w kierunku ulicy Sko\u015bnej \u2014 dawny cmentarz ewangelicki, o kt\u00f3rym tu mowa. W s\u0105siednim Grabowie, w tej samej gminie, ewidencja notuje jeszcze jeden cmentarz ewangelicki, opisany jako epidemiczny. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza w Bobowie, jego powierzchni ani stanu zachowania nie ustalono;\n\n\ud83d\udccc Dopasowanie potwierdzone na surowym skanie, nie tylko w wyci\u0105gu: spis z 1885 roku podaje przy Bobowie w powiecie starogardzkim 1156 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 57 ewangelik\u00f3w i 1099 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Starogardzie Gda\u0144skim i parafii katolickiej w miejscu. Wiersz jest zestawiony poprawnie \u2014 numeracja stron 32 i 33 zgadza si\u0119 co do pozycji.\n\n\ud83d\udccc Cztery \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzone co do joty. Ewidencja notuje w Bobowie \u201ed. cmentarz ewangelicki\u201d w kierunku ulicy Sko\u015bnej i osobno cmentarz ewangelicki (epidemiczny) w Grabowie na dzia\u0142ce 366. Spis z 1 grudnia 1885 roku daje 1156 mieszka\u0144c\u00f3w, 57 ewangelik\u00f3w i 1099 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Starogardzie. S\u0142ownik geograficzny podaje 1271 mieszka\u0144c\u00f3w, 1192 katolik\u00f3w, 71 protestant\u00f3w i 8 \u017byd\u00f3w oraz histori\u0119 przej\u015bcia ko\u015bcio\u0142a. Urz\u0119dowy \u201eCathalogus ecclesiarum recuperatarum in archidiaconatu Pomeraniae anno 1596 mense Iulio et Augusto\u201d wymienia Bobowo razem z Jab\u0142owem i filialn\u0105 D\u0105br\u00f3wk\u0105 pod opiek\u0105 Andrzeja Perciusa, kapelana biskupiego. \ud83d\udfe1 S\u0105siednia parafia figuruje w tym katalogu jako Punczewo, a w indeksie wydawnictwa jako P\u0105czewo \u2014 w opisie mamy \u201ePonczewo\u201d, do poprawienia.\n\n\ud83d\udccc Obie liczby stoj\u0105 w tej samej wizytacji z 1597 roku, zapisanej w dw\u00f3ch redakcjach wydanych w Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu: kr\u00f3tsza m\u00f3wi, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 odzyskano 21 sierpnia 1596 roku z r\u0105k, w kt\u00f3rych \u201eab annis 40 permansit\u201d, obszerniejsza \u2014 \u017ce \u201ead impium Lutheri dogma deviarat et in eo per annos 42 perseveravit\u201d. Rozstrzyga za czterdziestoma dwoma latami to, \u017ce formu\u0142a \u201e40 lat\u201d wraca w tych samych aktach przy Ponczewie (dwukrotnie) i przy Rajkowach, a redaktor umia\u0142 zapisa\u0107 liczby odmienne (D\u0105br\u00f3wka \u201eper annos 10\u201d, inny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eper annos 30\u201d); w redakcji, kt\u00f3ra s\u0105siednim ko\u015bcio\u0142om daje r\u00f3wne 40, liczba 42 przy Bobowie jest odst\u0119pstwem trudniejszym, a wi\u0119c mniej podejrzanym o wyg\u0142adzenie. To przechyla szal\u0119, ale nie jest dowodem \u2014 bez wgl\u0105du w r\u0119kopis pelpli\u0144ski wyboru nie domykam.\n\nDoszed\u0142 trzeci, niezale\u017cny \u015bwiadek i przechyla szal\u0119 ku czterdziestu dw\u00f3m latom. S\u0142ownik geograficzny w ha\u015ble o Bobowie streszcza ca\u0142\u0105 histori\u0119 za wizytacj\u0105: gdy oko\u0142o 1554 roku umar\u0142 ostatni proboszcz katolicki Pawe\u0142, starosta gniewski Achacy Czerna przys\u0142a\u0142 tu bez wiedzy biskupa w\u0142asnego duchownego lutera\u0144skiego, a parafianie \u201eprzez ca\u0142e 42 lat\u201d chodzili na jego nabo\u017ce\u0144stwo, nie wiedz\u0105c, \u017ce trwaj\u0105 w odst\u0119pstwie. Obie lekcje z wydania toru\u0144skiego sprawdzono w naszej transkrypcji akt wizytacyjnych i obie s\u0105 tam dos\u0142ownie: redakcja kr\u00f3tsza m\u00f3wi o czterdziestu latach, obszerniejsza o czterdziestu dw\u00f3ch. Poniewa\u017c S\u0142ownik idzie za redakcj\u0105 obszerniejsz\u0105, w opisie mo\u017cna wskaza\u0107 42 jako liczb\u0119 lepiej podpart\u0105, nie usuwaj\u0105c drugiej. Ostatecznie rozstrzygnie dopiero r\u0119kopis pelpli\u0144ski.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Bobowo; wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599 wraz z katalogiem ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w 1596 roku, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I, has\u0142o \u201eBobowo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Preu\u00dfisch Stargard; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Bobowo; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o \u201eBobowo\u201d; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo factae, Fontes, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, t. II, Toru\u0144 1898, s. 316 (redakcja kr\u00f3tsza) i s. 435 (redakcja obszerniejsza), a dla por\u00f3wnania Ponczewo s. 317 i 436 oraz Rajkowy s. 436; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo factae, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t. II, Toru\u0144 1898, s. 316 i 435; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2177 Bobau, wydanie 1910.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Bobowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Bobowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o \u201eBobowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo factae, Fontes, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, t. II, Toru\u0144 1898, s. 316 (redakcja kr\u00f3tsza) i s. 435 (redakcja obszerniejsza), a dla por\u00f3wnania Ponczewo s. 317 i 436 oraz Rajkowy s. 436","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo factae, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t. II, Toru\u0144 1898, s. 316 i 435","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2177 Bobau, wydanie 1910","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1115","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.88249,"lng":18.55677,"name_de":"Bobau","name_pl":"Bobowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bobrowiec w gminie Sm\u0119towo Graniczne to niewielka wie\u015b kociewska, licz\u0105ca dzi\u015b oko\u0142o dwustu dziesi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w. \ud83d\udccc *S\u0142ownik geograficzny* opisuje go jako folwark: pi\u0119\u0107 dom\u00f3w i trzydziestu siedmiu mieszka\u0144c\u00f3w, w tym siedemnastu katolik\u00f3w, parafia Jania ko\u015bcielna, gmina Kopytkowo \u2014 a powiat kwidzy\u0144ski, nie starogardzki, do kt\u00f3rego miejscowo\u015b\u0107 nale\u017cy dzi\u015b. Wyznania pozosta\u0142ych dwudziestu os\u00f3b has\u0142o nie podaje. Przed 1920 rokiem okolica le\u017ca\u0142a w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Drugiej Rzeczypospolitej, a granica bieg\u0142a wtedy Wis\u0142\u0105 \u2014 \ud83d\udfe1 st\u0105d ma pochodzi\u0107 przydomek \u201eGraniczne\u201d w nazwie gminy.\n\nKociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie, a ludno\u015b\u0107 ewangelicka to g\u0142\u00f3wnie Niemcy \u2014 luteranie i ewangelicy unijni, tutaj w rozproszeniu. Nie zawsze tak by\u0142o. \ud83d\udccc Rachunkowy spis dekanatu nowskiego, sporz\u0105dzony w czerwcu i lipcu 1584 roku dla biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, dzieli tutejsze ko\u015bcio\u0142y na dwie grupy: Jani\u0119, do kt\u00f3rej parafii nale\u017ca\u0142 Bobrowiec, wylicza w\u015br\u00f3d katolickich, ale dziewi\u0119\u0107 innych \u015bwi\u0105ty\u0144 dekanatu \u2014 mi\u0119dzy innymi w Osieku, Sk\u00f3rczu, Jab\u0142owie, Bobowie, Grabowie i Bar\u0142o\u017cnie \u2014 zapisuje jako b\u0119d\u0105ce w\u00f3wczas w r\u0119kach ewangelickich. P\u00f3\u017aniejsza r\u0119ka dopisa\u0142a w oryginale, \u017ce biskup odzyska\u0142 je w 1596 roku.\n\n\ud83d\udd34 Istnienia cmentarza w Bobrowcu nie potwierdza \u017caden z przejrzanych wykaz\u00f3w. Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w wymienia dla ca\u0142ej gminy Sm\u0119towo Graniczne cztery obiekty cmentarne \u2014 cmentarz poewangelicki w Kopytkowie, katolicki przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary w Lalkowach, cmentarz dworski w Le\u015bnej Jani oraz alej\u0119 dawnego cmentarza poewangelickiego w samym Sm\u0119towie Granicznym \u2014 i Bobrowca w\u015br\u00f3d nich nie ma. Nie ma go r\u00f3wnie\u017c w otwartych bazach map w promieniu dw\u00f3ch kilometr\u00f3w ani w rejestrze zabytk\u00f3w. \u26a0 Karta zabytku, kt\u00f3r\u0105 wi\u0105zano z Bobrowcem, opisuje w istocie Bia\u0142achowo \u2014 inn\u0105 miejscowo\u015b\u0107. \ud83d\udfe1 Obiekt wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0296","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.76177,"lng":18.66457,"name_de":"Bobrowitz","name_pl":"Bobrowiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bewersdorf (dzi\u015b Bobrowniki, gm. Damnica, pow. s\u0142upski) przed 1945 nale\u017ca\u0142 do Kreis Stolp, rej. K\u00f6slin, Prowincja Pomorze. Wie\u015b w ca\u0142o\u015bci ewangelicka (lutera\u0144ska) \u2014 w 1925 tylko jeden katolik; mieszka\u0144cy przynale\u017celi do ewangelickiej parafii w Damnie (Kirchspiel Dammen), diecezja ko\u015bcielna Stolp-Altstadt, prowincja pomorska Ko\u015bcio\u0142a Unijnego. Ludno\u015b\u0107: 368 (1910), 356 (1933), 295 (1939, 68 gospodarstw). W nocy z 8 na 9 marca 1945 wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; po wojnie 180 os\u00f3b wyjecha\u0142o do RFN, 50 do NRD, reszt\u0119 zast\u0105pili polscy osadnicy (katolicy, parafia Damno, diec. pelpli\u0144ska). Poewangelicki cmentarz wiejski jest nieczynny, ok. 1800 m na pd.-zach. od centrum wsi, ok. 40 m w g\u0142\u0105b lasu, z zatartym uk\u0142adem grob\u00f3w.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0512","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.52738,"lng":17.330285,"name_de":"Bewersdorf","name_pl":"Bobrowniki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bobrowniki, do 1945 roku Bewersdorf, le\u017c\u0105 dzi\u015b w gminie Damnica w powiecie s\u0142upskim; przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142y do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym podlega\u0142a ewangelickiej parafii w Damnie, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto, w pomorskiej prowincji Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nMieszka\u0144cy byli niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelikami. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 269 ewangelik\u00f3w, dw\u00f3ch katolik\u00f3w i jednego \u017byda; w 1925 roku katolik by\u0142 ju\u017c tylko jeden. \ud83d\udccc Wiersz ten stoi w dziale obwod\u00f3w dworskich (strona 176, pozycja 166), a gminy wiejskiej o tej nazwie spis nie zna wcale. Kolejne spisy notowa\u0142y 368 os\u00f3b w 1910 roku, 356 w 1933 i 295 w 1939 \u2014 w\u00f3wczas w 68 gospodarstwach. W 1932 roku do tr\u00f3jklasowej szko\u0142y chodzi\u0142o 73 uczni\u00f3w, a uczy\u0142o w niej dw\u00f3ch nauczycieli.\n\nW nocy z 8 na 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono na zach\u00f3d \u2014 180 os\u00f3b trafi\u0142o p\u00f3\u017aniej do Republiki Federalnej Niemiec, 50 do Niemieckiej Republiki Demokratycznej \u2014 a ich miejsce zaj\u0119li polscy osadnicy, katolicy z parafii Damno w diecezji pelpli\u0144skiej. Wojska radzieckie odesz\u0142y st\u0105d w 1952 roku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarzy by\u0142o w Bobrownikach dwa. Poewangelicki cmentarz wiejski le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, na skraju lasu i w znacznym od nich oddaleniu \u2014 oko\u0142o 1,8 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u015brodka wsi, mniej wi\u0119cej czterdzie\u015bci metr\u00f3w w g\u0142\u0105b lasu. Jego prostok\u0105tny kszta\u0142t pozostaje czytelny dzi\u0119ki wa\u0142owi ziemnemu biegn\u0105cemu wzd\u0142u\u017c granicy i \u015bwierkowej alei, kt\u00f3ra do niego prowadzi. Kompletnych pomnik\u00f3w nagrobnych ju\u017c tam nie ma; przewa\u017caj\u0105 kamienne fragmenty postument\u00f3w, krzy\u017cy i tablic, a nienaruszone tabliczki inskrypcyjne s\u0105 rzadko\u015bci\u0105 \u2014 z nagrobk\u00f3w ocala\u0142 mi\u0119dzy innymi granitowy cok\u00f3\u0142 z metalowym bolcem. Drugi cmentarz, rodowy, za\u0142o\u017cyli najpewniej w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku, von Mitzlaffowie, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci parku przypa\u0142acowego; grobowiec rodowy rozebrano, zosta\u0142a gar\u015b\u0107 bukowych nasadze\u0144, ale nietypowy, \u0142ezkowaty kszta\u0142t za\u0142o\u017cenia wci\u0105\u017c daje si\u0119 odczyta\u0107. Neogotycko-klasycystyczny pa\u0142ac von Mitzlaff\u00f3w wzniesiono wraz z parkiem w latach 1864\u20131865.\n\n\ud83d\udccc Poewangelicki cmentarz wiejski le\u017cy dzi\u015b na uboczu: oko\u0142o 1 800 metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od centrum wsi i jakie\u015b czterdzie\u015bci metr\u00f3w w g\u0142\u0105b lasu, z zatartym uk\u0142adem grob\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 176 poz. 166","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0511","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.510933,"lng":17.318649,"name_de":"Bewersdorf","name_pl":"Bobrowniki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Boch\u00f3wko, po niemiecku Bochowke, a w latach 1937\u20131945 Hohenlinde, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 mia\u0142a w przewadze ewangelick\u0105: spis z 1925 roku notuje tu 127 ewangelik\u00f3w i 30 katolik\u00f3w na 158 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 typowy rys kaszubsko-ewangelickiej ziemi bytowsko-s\u0142upskiej.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Do 1909 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Mikorowie (Mickrow), potem do parafii w Rokitach (Gro\u00df Rakitt) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku. Miejscowy cmentarz by\u0142 miejscem poch\u00f3wku tutejszej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej.\n\nW marcu 1945 roku mieszka\u0144cy opu\u015bcili wie\u015b zaj\u0119t\u0105 przez Armi\u0119 Czerwon\u0105; jesieni\u0105 tego roku okolica przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105, a ewangelik\u00f3w wysiedlono. \ud83d\udfe1 Datowania cmentarza ani jego dzisiejszego stanu nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: niemieckie spisy powszechne z lat 1910 i 1925.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0808","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.369733,"lng":17.697131,"name_de":"Bochowke (od 29 XII 1937 do 1945: Hohenlinde)","name_pl":"Boch\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bochowo, do 1945 roku Bochow, le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Do 1928 roku by\u0142o samodzielnym obwodem dworskim w okr\u0119gu urz\u0119dowym Schimmerwitz, potem gmin\u0105 wiejsk\u0105; oko\u0142o 1905 roku mieszka\u0142y tu 162 osoby, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy. To ziemia l\u0119borsko-bytowska, gdzie luteranami byli tak\u017ce Kaszubi.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Bukowinie (Buckowin) w synodzie l\u0119borskim \u2014 Ernst M\u00fcller wymienia Bochow w jej sk\u0142adzie obok Niepozolowitz i Schimmerwitz. Parafia si\u0119ga\u0142a czas\u00f3w Reformacji: pierwszym znanym pastorem by\u0142 Gregorius Liczkzy, *natione Polonus*, wzmiankowany 8 czerwca 1571 roku i ordynowany przez Jakoba Hogensee; tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1728 roku z fundacji Ernesta von Weihera. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 ta zmieni\u0142a si\u0119 u schy\u0142ku niemieckich dziej\u00f3w wsi: aktami z 27 marca i 2 kwietnia 1909 roku zniesiono po\u0142\u0105czenie parafialne Rokit (Gro\u00df Rakitt) z Mikorowem i utworzono w Rokitach samodzielne probostwo, a 1 pa\u017adziernika 1911 roku przy\u0142\u0105czono do niego Bochowo, dot\u0105d nale\u017c\u0105ce do Bukowiny. Po tutejszej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 sam cmentarz.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, wie\u015b dosta\u0142a dzisiejsz\u0105 nazw\u0119, a cmentarz straci\u0142 opiekun\u00f3w. \ud83d\udfe1 Jego datowania ani dzisiejszego stanu nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0807","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.361806,"lng":17.712317,"name_de":"Bochow","name_pl":"Bochowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bogatka \u2014 po niemiecku Reichenberg, dawniej Rychemberk \u2014 to wie\u015b \u017cu\u0142awska w powiecie Nizin Gda\u0144skich (Kreis Danziger Niederung), siedziba w\u0142asnej gminy wiejskiej. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a potem do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nPrawo patronatu nad ko\u015bcio\u0142em mia\u0142 magistrat gda\u0144ski, wi\u0119c \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce protestant\u00f3w r\u00f3wnocze\u015bnie z miastem: pierwszego lutera\u0144skiego pastora Fankidejski notuje tu pod rokiem 1584 i podaje jego nazwisko \u2014 Marcin Remus. \ud83d\udd34 Harnoch wymienia jako pierwszego duchownego Mathiasa Wenzeslausa; obie wersje zapisano, r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Nieco wcze\u015bniej rejestr wizytacyjny Rozra\u017cewskiego wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Richenbergku w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144, o kt\u00f3rych dochodach nie wiedziano jeszcze nic pewnego \u2014 zapisano jedynie, \u017ce proboszcz mia\u0142 podobno 116 floren\u00f3w i 20 groszy. Ewangelicki pozosta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 od drugiej po\u0142owy szesnastego wieku a\u017c do 1945 roku.\n\n\ud83d\udccc Budowla \u0142\u0105czy\u0142a dwa materia\u0142y i dwie epoki, co t\u0142umaczy rozbie\u017cne jej opisy: murowana, czternastowieczna by\u0142a wie\u017ca, zwie\u0144czona dwukondygnacyjn\u0105 szachulcow\u0105 dzwonnic\u0105, szachulcowy za\u015b korpus \u2014 wzniesiony wed\u0142ug Praetoriusa w 1581 roku, cho\u0107 Heise sk\u0142ania si\u0119 ku schy\u0142kowi siedemnastego lub pocz\u0105tkowi osiemnastego wieku. Wie\u017c\u0119 odnowiono w 1653 roku, w 1702 uszkodzi\u0142 j\u0105 piorun. \ud83d\udccc Na niej zapisano te\u017c kronik\u0119 \u017cu\u0142awskich powodzi: zachowa\u0142y si\u0119 tam znaki wielkiej wody z lat 1658, 1691, 1747 i 1829 \u2014 cztery daty, kiedy Wis\u0142a si\u0119gn\u0119\u0142a mur\u00f3w ko\u015bcio\u0142a. Dla \u017bu\u0142aw takie znaki by\u0142y zapisem dziej\u00f3w r\u00f3wnie wa\u017cnym jak ksi\u0119gi metrykalne.\n\nParafia si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b. Jej ksi\u0119gi metrykalne zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1613 roku \u2014 \u015bluby i zgony od 1613, chrzty od 1614, konfirmacje od 1632 \u2014 a w wykazie gmin z 1885 roku Reichenberg stoi jako parafia ewangelicka przy Gro\u00df Plehnendorf, Neuendorf i Borgfeld. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku liczy jej 1241 dusz i 690 komunikant\u00f3w, 64 chrzty, dziewi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w i 53 pogrzeby rocznie, przy organach o 14 g\u0142osach i patronacie magistratu. W tym okr\u0119gu, a nie w samej wsi, mie\u015bci si\u0119 dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej w 1887 roku chodzi\u0142o 159 dzieci. \ud83d\udd34 Liczby spisu z 1 grudnia 1910 roku \u2014 156 mieszka\u0144c\u00f3w, 76 wyznania ewangelickiego i 76 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 nale\u017c\u0105 natomiast do Eichenbergu w powiecie ko\u015bcierskim; powiat Nizin Gda\u0144skich nie doczeka\u0142 si\u0119 w tym spisie odczytu, a w wykazie gmin z 1885 roku wiersz Reichenberga zawiera sam\u0105 nazw\u0119, bez liczb. W\u0142asnych danych z 1885 ani z 1910 roku Bogatka wi\u0119c w tych wykazach nie ma.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono pod koniec drugiej wojny \u015bwiatowej. Wok\u00f3\u0142 ruin zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz przyko\u015bcielny z nagrobkami z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku oraz kamie\u0144 ku czci ofiar pierwszej wojny \u015bwiatowej; nale\u017ca\u0142 do tutejszej parafii ewangelickiej i w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 10 dla gminy Pruszcz Gda\u0144ski, jako cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 38.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0222","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32041,"lng":18.77306,"name_de":"Reichenberg","name_pl":"Bogatka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bogatka \u2014 po niemiecku Reichenberg \u2014 le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger Niederung, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi na wie\u017cy \u015blady tego, co t\u0119 ziemi\u0119 najcz\u0119\u015bciej niszczy\u0142o. \ud83d\udccc Wyryto tam znaki powodzi Wis\u0142y z lat 1658, 1691, 1747 i 1829 \u2014 cztery daty na jednej \u015bcianie, roz\u0142o\u017cone na sto siedemdziesi\u0105t lat.\n\nGotycka \u015bwi\u0105tynia si\u0119ga XIV wieku i od drugiej po\u0142owy XVI stulecia do 1945 roku s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom, b\u0119d\u0105c siedzib\u0105 parafii; przebudowywano j\u0105 w wieku XVII i XVIII. \ud83d\udccc O jej wyznaniu zadecydowa\u0142 patronat miejski: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 jak zapisa\u0142 Fankidejski \u2014 przeszed\u0142 w posiadanie innowierc\u00f3w r\u00f3wnocze\u015bnie z miastem, a rada gda\u0144ska, sama lutera\u0144ska, obsadza\u0142a tu duchownych bez pytania biskupa. Pierwszy pastor pojawia si\u0119 w 1584 roku i nosi\u0142 nazwisko Marcin Remus.\n\nW 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 366 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 341 ewangelik\u00f3w, 23 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch dysydent\u00f3w; dzia\u0142a\u0142a tu dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej w 1887 roku chodzi\u0142o 159 dzieci. Katolicy podlegali parafii w Gda\u0144sku. \u26a0 Mimo \u017cu\u0142awskiego po\u0142o\u017cenia nie odnotowano tu gminy mennonickiej.\n\n\ud83d\udd34 Liczb ze spisu z 1 grudnia 1910 roku ten wpis mia\u0142 wcze\u015bniej \u2014 i by\u0142y cudze. Pochodzi\u0142y z wiersza \u201eEichenberg\u201d, a Eichenberg to osobna wie\u015b w powiecie wejherowskim, z parafi\u0105 katolick\u0105 w Oksywiu; Bogatka stoi w tym samym spisie pod w\u0142asn\u0105 nazw\u0105 Reichenberg, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 na miejscu i katolick\u0105 w Gda\u0144sku, przy kaplicy kr\u00f3lewskiej. Dwie r\u00f3\u017cne wsie w dw\u00f3ch powiatach, pomylone przez podobie\u0144stwo liter R i E we frakturze. Liczby zosta\u0142y st\u0105d usuni\u0119te, a nowych nie wpisuj\u0119: wiersz Bogatki jest w naszym odczycie na tyle uszkodzony, \u017ce podanie ich by\u0142oby zgadywaniem.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku po wej\u015bciu Armii Czerwonej. Dzi\u015b jest uporz\u0105dkowan\u0105 ruin\u0105; obok le\u017c\u0105 groby z pierwszej po\u0142owy XX wieku i g\u0142az z napisem \u201eGedenkt der Helden 1914\u201318\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Bogatka","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bogatka (Reichenberg) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pg/gpruszcz/bogatka"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0285","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3204,"lng":18.7731,"name_de":"Reichenberg","name_pl":"Bogatka \u2014 ruiny ko\u015bcio\u0142a (Reichenberg)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Bogusze, po niemiecku Boggusch, to dawna wie\u015b szlachecka z le\u015bnictwem w \u00f3wczesnym powiecie kwidzy\u0144skim, dzi\u015b przysi\u00f3\u0142ek w gminie Sadlinki. Poczt\u0119 i telegraf mia\u0142a w Kwidzynie.\n\nBy\u0142a wsi\u0105 ewangelick\u0105 z niewielk\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 katolick\u0105. Spis z 1885 roku, w cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119conej obwodom dworskim, na stronie 80 pod pozycj\u0105 131, wykaza\u0142 tu 189 mieszka\u0144c\u00f3w: 169 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny notuje 25 katolik\u00f3w \u2014 liczb\u0119 blisk\u0105 spisowej. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie i Agathon Harnoch wymienia Bogusze w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych; sama parafia kwidzy\u0144ska by\u0142a ogromna i liczy\u0142a w 1890 roku 17 000 dusz. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1910 roku, wie\u015b mia\u0142a ju\u017c tylko 119 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz jest w nowszym wykazie konserwatorskim uj\u0119ty bez zastrze\u017ce\u0144: arkusz gminy Sadlinki prowadzi go pod pozycj\u0105 10 jako dawny cmentarz ewangelicki na terenie le\u015bnym, na dzia\u0142ce 50/1. Starszy inwentarz opatrywa\u0142 go znakiem zapytania \u2014 nowszy wykaz takiego zastrze\u017cenia ju\u017c nie stawia.\n\n\ud83d\udfe1 Dzisiejszego stanu cmentarza nie sprawdzono w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze gm. Kwidzyn \u2014 Polskie Cmentarze / Zabytek.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-kwidzynski/Gmina-Kwidzyn/Kwidzyn"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Bogusze","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0415","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67855,"lng":18.91599,"name_de":"Boggusch","name_pl":"Bogusze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Boles\u0142awice, po niemiecku Ulrichsfelde \u2014 nazwa po\u015bwiadczona w 1780 roku \u2014 powsta\u0142y w XVIII wieku jako wie\u015b kolonizacyjna w powiecie s\u0142upskim, na Pomorzu lutera\u0144skim od XVI wieku. Mieszka\u0144cy byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii przy ko\u015bciele zamkowym w S\u0142upsku. \ud83d\udccc Potwierdzaj\u0105 to niezale\u017cnie dwa \u017ar\u00f3d\u0142a: wiersz spisu z 1895 roku oraz has\u0142o tego ko\u015bcio\u0142a u M\u00fcllera, kt\u00f3re wylicza \u201eEingepfarrt Ulrichsfelde\u201d \u2014 czyli Boles\u0142awice wcielone do parafii zamkowej. Wie\u015b podlega\u0142a okr\u0119gowi administracyjnemu Zo\u00dfin.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; jedynym miejscem tutejszej wsp\u00f3lnoty pozostawa\u0142 cmentarz ewangelicki na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, o powierzchni oko\u0142o 2170 metr\u00f3w kwadratowych i wymiarach trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 na sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwa metry, u\u0142o\u017cony z p\u00f3\u0142nocnego zachodu na po\u0142udniowy wsch\u00f3d i obwiedziony bukami i d\u0119bami.\n\n\ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego dorzuca dwie rzeczy. Po pierwsze, graniczne d\u0119bowe nasadzenia biegn\u0105 wok\u00f3\u0142 ca\u0142ego obwodu i to one wydzielaj\u0105 cmentarz z krajobrazu p\u00f3l uprawnych, do kt\u00f3rych prowadzi droga polna. Po drugie \u2014 i to jest ustalenie o dziejach obiektu \u2014 cmentarz by\u0142 pierwotnie mniejszy: wewn\u0105trz wida\u0107 dawn\u0105 granic\u0119 w postaci wa\u0142u ziemnego, a poszerzono go najprawdopodobniej na pocz\u0105tku XX wieku.\n\nCzynny by\u0142 co najmniej na pocz\u0105tku XX wieku: zachowa\u0142y si\u0119 \u017celiwny krzy\u017c z 1910 roku, fragmenty lastriko i betonowy obrys grobu, a w\u015br\u00f3d czytelnych poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 Albert Krause, zmar\u0142y w 1910, i Albertine Schulz, zmar\u0142a w 1915 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 233 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W nocy z 7 na 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i zaniedbany, z reliktami nagrobk\u00f3w w starodrzewie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Boles\u0142awice.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0575","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.447709,"lng":16.960545,"name_de":"Ulrichsfelde","name_pl":"Boles\u0142awice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Boles\u0142awowo \u2014 po niemiecku Modrowshorst, w polskiej tradycji Modrowo \u2014 le\u017cy w gminie Skarszewy i ma zachowany cmentarz ewangelicki. \ud83d\udccc W 1966 roku przeniesiono na niego z parku pa\u0142acowego szcz\u0105tki rodziny Modrow, zmar\u0142ych w 1945 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Poza tym o obiekcie nie wiadomo dzi\u015b nic pewnego: ani kiedy go za\u0142o\u017cono, ani jak jest du\u017cy, ani w jakim jest stanie. Rekord czeka na kwerend\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Boles\u0142awowo. Wie\u015b z ukrytym skarbem \u2014 Solidarno\u015b\u0107 Gda\u0144sk","url":"https://solidarnosc.gda.pl/po-godzinach-z-solidarnoscia/cudze-chwalicie-swego-nie-znacie/boleslawowo-wies-z-ukrytym-skarbem/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0279","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07296,"lng":18.48328,"name_de":"Modrowshorst","name_pl":"Boles\u0142awowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bolszewo \u2014 po niemiecku Bohlschau \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie Neustadt in Westpreu\u00dfen, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, i by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej z murowanym ko\u015bcio\u0142em parafialnym.\n\n\ud83d\udccc Luteranizm przyszed\u0142 tu nie z osadnictwem, lecz z dworu \u2014 i wiadomo, kto go przyni\u00f3s\u0142. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na wizytacj\u0119 biskupi\u0105, opisuje pana Janowskiego jako mo\u017cnego, kt\u00f3ry \u201eko\u015bcio\u0142om katolickim na Kaszubach wiele szkodzi\u0142\u201d; wizytator nazwa\u0142 go drugim Korem, buntownikiem przeciw Moj\u017ceszowi, i por\u00f3wna\u0142 do zarazy trawi\u0105cej ca\u0142\u0105 okolic\u0119. Bolszewo uczyni\u0142 Janowski g\u0142\u00f3wnym siedliskiem luteranizmu: utrzymywa\u0142 tu stale kilku lutera\u0144skich duchownych, \u017ceby narzuca\u0107 ich tak\u017ce s\u0105siednim ko\u015bcio\u0142om. W \u0141ebczu (u Fankidejskiego \u201ew Lepczu\u201d) dwukrotnie otworzy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 si\u0142\u0105 i kaza\u0142 odprawi\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo po lutera\u0144sku, a gdy zmar\u0142a mu c\u00f3rka, z ca\u0142ym orszakiem pogrzebowym wtargn\u0105\u0142 do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w G\u00f3rze.\n\n\ud83d\udccc Zapis wizytacji jest jeszcze konkretniejszy. W roku poprzedzaj\u0105cym wizytacj\u0119, czyli w 1582, dziedzic wzni\u00f3s\u0142 we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany, a sprz\u0119ty liturgiczne i kielich wzi\u0105\u0142 z ko\u015bcio\u0142a w G\u00f3rze. O samej wsi wizytator napisa\u0142, \u017ce jest w\u0142asno\u015bci\u0105 szlachetnych Bolszewskich i Janowskich, \u017ce sta\u0142 w niej niegdy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, filia parafii w G\u00f3rze, po\u015bwiadczony map\u0105 i aktami wizytacji \u2014 i \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ten zosta\u0142 ca\u0142kowicie zniesiony, a na jego miejscu, w pobli\u017cu wsi, wzniesiono zb\u00f3r lutera\u0144ski.\n\nCmentarz przy ko\u015bciele za\u0142o\u017cono w 1635 roku, po wzniesieniu \u015bwi\u0105tyni przez \u0141ukasza Bolszewskiego. Drzewa sadzono na nim w 1852 i 1862 roku, a mur, bram\u0119 i dzwonnic\u0119 wystawiono w latach 1878\u20131879. Wie\u015b liczy\u0142a 768 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 stan mniej wi\u0119cej z 1905 roku. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 jako \u201eBohlschau\u201d, diecezja wejherowska \u2014 patronat dworski, organy o czternastu g\u0142osach i 2600 dusz.\n\n\ud83d\udccc Z Bolszewa wysz\u0142a te\u017c rodzina duchownych. Ernst M\u00fcller w wykazie pastor\u00f3w Pomorza wymienia Adama Carpowa, pastora w Bolszewie, i dw\u00f3ch jego syn\u00f3w: Michael Adam Carpow, ordynowany w L\u0119borku 9 grudnia 1735 roku, wr\u00f3ci\u0142 do Bolszewa w 1743, a Georg Ludwig Carpow, urodzony 3 wrze\u015bnia 1712 roku, ordynowany w 1736, zmar\u0142 30 czerwca 1765; po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 jeszcze na rok jego syn Adam Ludwig.\n\n\ud83d\udccc Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku pokazuje, jak bardzo wsp\u00f3lnota si\u0119 skurczy\u0142a i jak dok\u0142adnie pokrywa\u0142a si\u0119 z niemiecko\u015bci\u0105: na 661 mieszka\u0144c\u00f3w 150 by\u0142o wyznania ewangelickiego \u2014 i dok\u0142adnie tyle samo, 150 os\u00f3b, poda\u0142o narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105. Narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 zadeklarowa\u0142o 511 os\u00f3b.\n\nParafia ewangelicka przetrwa\u0142a do ko\u0144ca drugiej wojny. 30 czerwca 1946 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0119li katolicy \u2014 od 1946 roku opiek\u0119 sprawowali pijarzy, a parafi\u0119 Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny erygowano w 1950 roku; w 1946 roku przeniesiono tu szcz\u0105tki rodziny von Keyserling z Wejherowa. Cmentarz zamkni\u0119to 8 kwietnia 1961 roku i zlikwidowano w 1977. Dzi\u015b jest to zatrawiony plac z obeliskiem z 2005 roku i Gminnym Placem Pami\u0119ci z 2018 roku, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0380","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.61333,"lng":18.18389,"name_de":"Bohlschau (evangelischer Friedhof)","name_pl":"Bolszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bolszewo \u2014 po niemiecku Bohlschau \u2014 by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em, w powiecie wejherowskim rejencji gda\u0144skiej. Luteranie przej\u0119li tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w latach 1580\u20131582 i utrzymali parafi\u0119 a\u017c do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej; nale\u017celi do niej mi\u0119dzy innymi ewangelicy z Rumi i Zag\u00f3rza, zanim wznie\u015bli w\u0142asne ko\u015bcio\u0142y. Katolicy podlegali przed 1945 rokiem parafii w G\u00f3rze Pomorskiej.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, datuje pocz\u0105tek dok\u0142adnie, i to po \u0142acinie: \u201eNon ita pridem scilicet anno praeterito hic dominus ecclesiam construxit ligneam\u201d \u2014 niedawno, mianowicie w roku ubieg\u0142ym, czyli w 1582, pan ten zbudowa\u0142 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142. Wizytator doda\u0142, sk\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 wyposa\u017cenie: cz\u0119\u015b\u0107 sprz\u0119t\u00f3w i kielich Janowski wzi\u0105\u0142 z ko\u015bcio\u0142a w G\u00f3rze. \ud83d\udd34 A o rzeczy, kt\u00f3ra nas dzi\u015b zastanawia, zapisa\u0142 wprost, \u017ce nie wie: dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, filia ko\u015bcio\u0142a w G\u00f3rze, zosta\u0142 ca\u0142kowicie zniesiony, a na jego miejscu wzniesiono zb\u00f3r lutera\u0144ski przy wsi \u2014 \u201enon constat tamen\u201d, nie jest jednak pewne, czy postawiono go tam, gdzie sta\u0142 poprzedni. Nasza niepewno\u015b\u0107 co do tego budynku jest wi\u0119c niepewno\u015bci\u0105 samego wizytatora sprzed czterystu lat.\n\n\ud83d\udccc Wizytator zanotowa\u0142 te\u017c brak, kt\u00f3ry dla niego by\u0142 brakiem, a dla drugiej strony zasad\u0105: zb\u00f3r sta\u0142 \u201ebez wezwania\u201d. Protestanci \u015bwi\u0105ty\u0144 pod wezwaniami \u015bwi\u0119tych nie stawiali.\n\n\ud83d\udccc Przyw\u00f3dc\u0105 luteran by\u0142 tutejszy dziedzic Jozue Janowski, s\u0119dzia ziemski pucki. Wizytator biskupi nazwa\u0142 go \u201edrugim Korem, kt\u00f3ry zbuntowa\u0142 si\u0119 przeciwko Moj\u017ceszowi\u201d, i por\u00f3wna\u0142 do \u201epowietrza zara\u017caj\u0105cego ca\u0142\u0105 okolic\u0119\u201d. Janowski uczyni\u0142 z Bolszewa g\u0142\u00f3wne siedlisko luteranizmu: utrzymywa\u0142 tu kilku duchownych, by narzuca\u0107 ich tak\u017ce s\u0105siednim ko\u015bcio\u0142om. W Lepczu dwukrotnie otworzy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 si\u0142\u0105 i kaza\u0142 odprawi\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo po lutera\u0144sku, a gdy zmar\u0142a mu c\u00f3rka, wszed\u0142 z orszakiem pogrzebowym do katolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego w G\u00f3rze wbrew woli proboszcza i pochowa\u0142 j\u0105 przed wielkim o\u0142tarzem. \u26a0 Okre\u015blenia \u201edrugi Kore\u201d i \u201epowietrze zara\u017caj\u0105ce okolic\u0119\u201d to j\u0119zyk polemiczny \u017ar\u00f3d\u0142a katolickiego, przytaczany jako cytat, nie jako ocena.\n\n\ud83d\udd34 Najciekawsze jest jednak to, co Fankidejski zapisa\u0142 o poddanych. Janowski \u201eformalnie nap\u0119dza\u0142 ich do bolszewskiego zboru na nabo\u017ce\u0144stwo\u201d \u2014 \u201ez naszymi Kaszubami jednak nie mia\u0142 szcz\u0119\u015bcia, drwili sobie z takiego zboru m\u00f3wi\u0105c, \u017ce to karczma, w kt\u00f3rej kielichy pe\u0142ne wina pij\u0105\u201d. \ud83d\udccc Drwina celuje w rzecz dla luteranizmu zasadnicz\u0105: komunia pod dwiema postaciami, kielich podawany tak\u017ce \u015bwieckim, by\u0142a jednym z widocznych znak\u00f3w Reformacji, bo w Ko\u015bciele rzymskim \u015bwieccy przyjmowali w\u00f3wczas sam chleb. Kaszubscy ch\u0142opi widzieli w tym pow\u00f3d do \u017cartu, nie do sporu teologicznego \u2014 a zapis pokazuje granic\u0119 wp\u0142ywu dziedzica: maj\u0105tek pozwala\u0142 postawi\u0107 zb\u00f3r i wynaj\u0105\u0107 duchownych, ale nie przekona\u0107 poddanych. \ud83d\udccc J\u0119zykowo wie\u015b posz\u0142a zreszt\u0105 w drug\u0105 stron\u0119, ni\u017c chcia\u0142 jej pan: Bolszewo wymieniano p\u00f3\u017aniej w\u015br\u00f3d niemieckich kolonii powiatu wejherowskiego, kt\u00f3re przyj\u0119\u0142y kaszubszczyzn\u0119.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki sta\u0142 tu nieco za wsi\u0105, budowany w pruski mur, z dwoma dzwonami w dzwonnicy, i figurowa\u0142 jako filia ko\u015bcio\u0142a w G\u00f3rze na mapie diecezjalnej, kt\u00f3r\u0105 biskup Rozra\u017cewski kaza\u0142 sporz\u0105dzi\u0107 do swoich wizytacji. W czasie Reformacji podupad\u0142, \u201eluteranie zabrali go i nowy zb\u00f3r na jego miejscu wystawili\u201d. Starania biskup\u00f3w o jego odzyskanie spe\u0142z\u0142y na niczym: w 1701 roku s\u0105d wyda\u0142 dekret nakazuj\u0105cy obali\u0107 budowl\u0119 \u2014 i nikt si\u0119 nie znalaz\u0142, kto by go wykona\u0142. Cmentarz przy ko\u015bciele za\u0142o\u017cono w 1635 roku, po budowie \u015bwi\u0105tyni przez \u0141ukasza Bolszewskiego. Pierwszym znanym pastorem by\u0142 oko\u0142o 1600 roku Jacob Bruneike. \ud83d\udfe1 Atrybucja z jednego zapisu.\n\n\ud83d\udccc Urz\u0105d bywa\u0142 tu rodzinny. Wykaz duchownych pomorskich notuje Michaela Adama Carpowa, syna Adama, pastora w Bolszewie: ordynowany 9 grudnia 1735 roku w L\u0119borku, s\u0142u\u017cy\u0142 w latach 1736\u20131743 w Dzi\u0119cielcu, a w 1743 roku wr\u00f3ci\u0142 do Bolszewa \u2014 na miejsce po ojcu.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 661 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 150 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 511 os\u00f3b, niemieck\u0105 150. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 bry\u0142\u0119 neogotyck\u0105 z drewnianymi dobud\u00f3wkami. Po wojnie, 30 czerwca 1946 roku, opuszczon\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; 27 pa\u017adziernika 1946 roku po\u015bwi\u0119cono j\u0105 pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i powierzono pijarom, a 1 kwietnia 1950 roku dekretem biskupa che\u0142mi\u0144skiego Kazimierza J\u00f3zefa Kowalskiego erygowano samodzieln\u0105 parafi\u0119. W latach 1999\u20132007 ko\u015bci\u00f3\u0142 gruntownie rozbudowano; stoi i s\u0142u\u017cy do dzi\u015b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899.*","built_year":1857,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 orte/bohlschau.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/orte/bohlschau.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / bolszewo.pijarzy.pl \u2014 Bolszewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"CM-0380 Bolszewo (przybli\u017cenie)","id":"KOS-0181","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.61685,"lng":18.17654,"name_de":"Bohlschau","name_pl":"Bolszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Wniebowzi\u0119cia NMP)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Bor\u0119ty (po niemiecku Barendt, kaszubskie B\u00f2r\u00e3t\u00eb) le\u017c\u0105 na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich. Przywilej lokacyjny wystawi\u0142 im wielki komtur Werner von Orseln w 1321 roku, s\u0105siedniemu Palczewu \u2014 wielki mistrz Ludolf K\u00f6nig w 1344 roku, a Lisewu r\u00f3wnie\u017c Werner von Orseln. W drugiej po\u0142owie XVI wieku Bor\u0119ty odnotowano jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 wojew\u00f3dztwa malborskiego, a po 1772 roku znalaz\u0142y si\u0119 w powiecie malborskim.\n\nOd pocz\u0105tku XVII wieku we wszystkich trzech miejscowo\u015bciach odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie. W Bor\u0119tach kazania lutera\u0144skie g\u0142oszono od 1616 roku najpierw w prywatnym domu, p\u00f3\u017aniej na obszernym poddaszu nad plebani\u0105; w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni wsp\u00f3lnota doczeka\u0142a si\u0119 dopiero w 1771 roku, a w 1842 roku zast\u0105piono j\u0105 ko\u015bcio\u0142em szachulcowym. Wie\u017cy i dzwon\u00f3w nie mia\u0142, o\u0142tarz z ambon\u0105 stanowi\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, organy liczy\u0142y 7 g\u0142os\u00f3w. W Lisewie ewangelicy mieli w\u0142asnego duchownego od 1605 roku, a w 1809 roku Lisewo z\u0142\u0105czono z Bor\u0119tami i Palczewem w jedn\u0105 parafi\u0119, kt\u00f3rej wsp\u00f3lnym proboszczem zosta\u0142 David Wiebe; nabo\u017ce\u0144stwo w Palczewie odprawiano co trzeci\u0105 niedziel\u0119. Pod koniec XIX wieku parafia liczy\u0142a 537 dusz, a w skali roku 26 chrzt\u00f3w, 4 \u015bluby, 200 komunikant\u00f3w i 4 pogrzeby; szko\u0142y mia\u0142a w Bor\u0119tach, Palczewie i Lisewie, a cmentarze trzy.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142y si\u0119 tu dwie \u015bwi\u0105tynie pod tym samym wezwaniem \u2014 \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Starsza, gotycka z XIV\u2013XV wieku, zniszczona w 1945 roku, pozostaje w ruinie; to ona by\u0142a ko\u015bcio\u0142em katolickim, wymienianym jeszcze pod koniec XIX wieku obok ko\u015bcio\u0142a w Lisewie. Druga, murowano-szachulcowa, wzniesiona w latach 1841\u20131842 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, po 1945 roku przesz\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego i jest czynna jako parafialna; przy niej cmentarz przyko\u015bcielny. Osobno, na dzia\u0142kach 44, 45/4 i 46 oraz cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 45/2, ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi dawny cmentarz ewangelicki.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 463 mieszka\u0144c\u00f3w: 283 katolik\u00f3w, 172 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle oznacza\u0142o to mennonit\u00f3w. Ewangelicy mieli w Bor\u0119tach w\u0142asn\u0105 parafi\u0119, a w\u015br\u00f3d nich, jak zanotowano pod koniec stulecia, by\u0142o \u201ekilku mennonit\u00f3w i baptyst\u00f3w\u201d. \ud83d\udd34 Liczby 54 katolik\u00f3w i 42 ewangelik\u00f3w, wi\u0105zane niekiedy z Bor\u0119tami za S\u0142ownikiem geograficznym, nale\u017c\u0105 do Borgowa w powiecie \u015bremskim; has\u0142o Bor\u0119t\u00f3w w tomie pierwszym S\u0142ownika jest dwuwierszowe i podaje tylko, \u017ce wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie malborskim ma 576 morg\u00f3w rozleg\u0142o\u015bci i le\u017cy niedaleko Lichn\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 426 (Barendt und Palschau); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, strona 10, pozycja 15; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o Bor\u0119ty; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Bor\u0119tach (Wikidata).*","built_year":1842,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. \u015bw. Katarzyny w Bor\u0119tach (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bor\u0119ty (Barendt) \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (\u017bu\u0142awy Wi\u015blane)","url":"https://zulawywislane.blogspot.com/2016/10/borety-barendt-dawny-koscio-ewangelicki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Bor\u0119ty","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0407","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.139466191,"lng":18.851120988,"name_de":"Barendt","name_pl":"Bor\u0119ty","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Poewangelicki cmentarz w Bork\u00f3wku (po niemiecku Klein Borkow), do 1945 roku w powiecie Lauenburg i. Pom. (rejencja K\u00f6slin, Prowincja Pomorze), a nie \u2014 jak dzi\u015b administracyjnie \u2014 w powiecie wejherowskim. Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego; nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Schwartow (kath. do L\u0119borka). Zachowana nekropolia ma charakter cmentarza wiejskiego z grobem rodowym w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, rodziny von Viehst\u00e4dt (dziedzice 1910\u20131945); pochowano tu mi\u0119dzy innymi zmar\u0142ego w 1936 roku Christiana von Viehst\u00e4dt. Maj\u0105tek przechodzi\u0142 przez rody von Jatzkow, von Redern (dw\u00f3r 1733), von Weiher, von Koss i inne. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, dobra przej\u0105\u0142 Skarb Pa\u0144stwa, a cmentarz opuszczono. Dw\u00f3r jest remontowany (prace od 2024). Data za\u0142o\u017cenia cmentarza nieustalona.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 82 ewangelik\u00f3w wobec 5 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Ten maj\u0105tek, jak zapisano, nigdy nie mia\u0142 szcz\u0119\u015bcia do w\u0142a\u015bcicieli \u2014 zmieniali si\u0119 co kilka albo kilkana\u015bcie lat, a ich lista jest imponuj\u0105co d\u0142uga. Dw\u00f3r, kt\u00f3ry stoi w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi po\u015br\u00f3d za\u0142o\u017cenia dworsko-parkowego, wzniesiono w latach 1922\u20131925 na miejscu osiemnastowiecznego; w parku przetrwa\u0142y pojedyncze lipy drobnolistne i d\u0119by szypu\u0142kowe z XVIII wieku, a z p\u00f3\u017aniejszego czasu \u017cywotniki i \u015bwierki. \ud83d\udccc Ostatni w\u0142a\u015bciciel, Georg Vichstaedt, kupi\u0142 maj\u0105tek w 1916 roku i zmar\u0142 w sanatorium na pocz\u0105tku drugiej wojny \u015bwiatowej; od 1940 roku gospodarstwem zajmowa\u0142a si\u0119 jego \u017cona Maria. \ud83d\udfe1 Pisownia nazwiska rozchodzi si\u0119 mi\u0119dzy zapisami \u2014 Viehst\u00e4dt albo Vichstaedt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0936","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/grob_borkowko/borkowko__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.711667,"lng":17.796944,"name_de":"Klein Borkow","name_pl":"Bork\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borkowo (niemieckie Borkau) by\u0142o dobrami i le\u015bnictwem opactwa cysters\u00f3w w Pelplinie, a po przej\u0119ciu przez rz\u0105d pruski oddano je w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119. Wie\u015b jest bardzo stara: wzmiankowano j\u0105 ju\u017c za ksi\u0119cia pomorskiego Grzymis\u0142awa, przed rokiem 1200, i mia\u0142a wtedy w pobli\u017cu stary gr\u00f3d warowny zwany Skosowem, a w 1274 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Mestwin II podarowa\u0142 j\u0105 cystersom \u2014 w\u0142a\u015bnie wtedy, gdy przenosili si\u0119 z Pog\u00f3dek do Pelplina. Zakonnicy bardzo t\u0119 wie\u015b polubili: opaci i przeorowie, jad\u0105c do Wielkopolski albo do Warszawy, zwykle w Borkowie nocowali, a m\u0142odsi bracia sp\u0119dzali tu wakacje. W parafialnym porz\u0105dku Borkowo nale\u017ca\u0142o do Nowej Cerkwi \u2014 wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego wymienia je w\u015br\u00f3d dziewi\u0119ciu wsi tej parafii \u2014 i by\u0142o w\u00f3wczas dzier\u017cawionym maj\u0105tkiem: \u201eBorkowo, praedium D. Pawlowski\u201d, sami zagrodnicy, dziesi\u0119ciny \u017cadnej, za to hojne ja\u0142mu\u017cny pani Paw\u0142owskiej.\n\nDo 1659 roku klasztor wypuszcza\u0142 wie\u015b w dzier\u017caw\u0119, a od tego roku obj\u0105\u0142 gospodarstwo sam i osadzi\u0142 tu na sta\u0142e jednego z cysters\u00f3w jako ekonoma. To dla niego i dla licznego roboczego ludu postawiono murowan\u0105 kaplic\u0119 \u2014 sta\u0142a na dziedzi\u0144cu mi\u0119dzy spichlerzem a dworem, z kt\u00f3rym by\u0142a po\u0142\u0105czona, mia\u0142a na dachu wie\u017cyczk\u0119, a dzwonek co rano wo\u0142a\u0142 na Msz\u0119; w niedziele i \u015bwi\u0119ta milcza\u0142, bo ksi\u0105dz jecha\u0142 wtedy do Pelplina. Za patrona kaplica mia\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a, a papie\u017c Innocenty XII udzieli\u0142 w 1698 roku na ten dzie\u0144 odpustu zupe\u0142nego na dziesi\u0119\u0107 lat. \ud83d\udccc Pod koniec osiemnastego wieku miejsce zas\u0142yn\u0119\u0142o podaniem o objawieniu przy pobliskiej murowanej figurze i o przeniesieniu cudownego obrazu \u2014 najpierw do kaplicy, a potem, gdy i tam powtarza\u0142y si\u0119 niezwyk\u0142e zdarzenia, do o\u0142tarza w Nowej Cerkwi; opowiadano jeszcze d\u0142ugo, \u017ce sam opat pelpli\u0144ski wi\u00f3z\u0142 obraz karet\u0105, a poch\u00f3d by\u0142 tak d\u0142ugi, \u017ce gdy jego czo\u0142o stan\u0119\u0142o w Nowej Cerkwi, ostatni wierni nie ruszyli jeszcze z Borkowa. \ud83d\udccc O losie kaplicy przes\u0105dzi\u0142 rozbi\u00f3r: po 1772 roku dobra klasztorne zabrano, w Borkowie zamieszka\u0142 protestancki dzier\u017cawca kr\u00f3lewski nazwiskiem Dybus, a ksi\u0105dz ekonom zabra\u0142 naczynia mszalne i wr\u00f3ci\u0142 do Pelplina.\n\nPod koniec dziewi\u0119tnastego wieku Borkowo liczy\u0142o 2265 m\u00f3rg ziemi i 231 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 192 katolik\u00f3w; dzia\u0142a\u0142a tu szko\u0142a ewangelicka. Cmentarz ewangelicki figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Morzeszczyn jako obiekt istniej\u0105cy, \u26a0 ewidencja nie podaje jednak ani daty jego za\u0142o\u017cenia, ani stanu zachowania, a inne katalogi go nie opisuj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Zabytki gmina Morzeszczyn \u2014 Borkowo (ocalicodzapomnienia.eu) [kopia archiwalna 2009-07-08].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki gm. Morzeszczyn \u2014 Borkowo (ocalicodzapomnienia.eu) [kopia archiwalna 2009-07-08]","url":"https://web.archive.org/web/20090708134558/http://zabytki.ocalicodzapomnienia.eu:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0195","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_borkowo/borkowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.837222,"lng":18.633611,"name_de":"Borkau","name_pl":"Borkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borkowo L\u0119borskie, dawniej Gro\u00df Borkow, le\u017cy w gminie Choczewo, w powiecie wejherowskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze \u2014 na terenie od XVI wieku zluteranizowanym. Nazwa pojawia si\u0119 ju\u017c w 1348 roku, gdy komtur gda\u0144ski Gerhard von Stegen nada\u0142 dobra rycerskie Borkowo i Roszczyce Bartuszowi de Rossytz na prawie magdeburskim, a w 1537 roku Borkowo wymieniono w\u015br\u00f3d maj\u0105tk\u00f3w rodu von Jatzkow w ziemi l\u0119borskiej. \ud83d\udfe1 W obu zapisach mowa po prostu o \u201eBorkowie\u201d, bez odr\u00f3\u017cnienia Wielkiego od Ma\u0142ego.\n\nWie\u015b by\u0142a maj\u0105tkiem rycerskim rodziny von Tesmar i w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a. Spis z 1895 roku wykaza\u0142 tu 129 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Salinie (Saulin), katolicy do L\u0119borka, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Zwartowie. Sam\u0105 parafi\u0119 w Zwartowie (Schwartow) utworzono dopiero w 1902 roku, na podstawie dokumentu z 14 i 23 listopada 1901 roku. S\u0105siednie Bork\u00f3wko (Klein Borkow) liczy\u0142o w tym samym spisie 82 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w, przy tej samej parafii w Salinie. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon podaje dla Borkowa 131 mieszka\u0144c\u00f3w oko\u0142o 1900 roku.\n\nRealn\u0105 pami\u0105tk\u0105 ewangelick\u0105 jest rodowy cmentarz von Tesmar\u00f3w z kaplic\u0105 grobow\u0105 wzniesion\u0105 w 1857 roku z kamienia polnego i ceg\u0142y; spocz\u0105\u0142 w niej mi\u0119dzy innymi Alexander Wojciech Christian von Tesmar. W 1932 roku cmentarz powi\u0119kszono do oko\u0142o 50 na 50 metr\u00f3w i obsadzono cisami. Po 1945 roku nekropolia uleg\u0142a dewastacji \u2014 groby rozkopano, krzy\u017ce rozbito, teren zar\u00f3s\u0142; mauzoleum zachowa\u0142o si\u0119 cz\u0119\u015bciowo. Ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi je jako cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce numer 139. \ud83d\udfe1 Daty \u015bmierci Alexandra von Tesmara nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu grobowiec rodziny Tesmar, datowany na 1857 rok \u2014 jego punkt le\u017cy oko\u0142o dwudziestu metr\u00f3w od wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych tego wpisu.\n\n\ud83d\udccc Kaplic\u0119 grobow\u0105 wzniesiono w 1857 roku, po \u015bmierci pierwszego z pochowanych tu cz\u0142onk\u00f3w rodziny von Tesmar \u2014 z ceg\u0142y i kamienia polnego. Spocz\u0119\u0142y w niej trzy osoby, w cynowych sarkofagach: Alexander Wojciech Christian von Tesmar, jego babka, zmar\u0142a w 1899 roku w wieku stu dw\u00f3ch lat, oraz Jan von Tesmar, kt\u00f3ry zgin\u0105\u0142 tragicznie jako dwunastolatek \u2014 pierwszy potomek urodzony na borkowskim dworze po dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu trzech latach przerwy.\n\n\ud83d\udfe1 Daty \u015bmierci Alexandra nie znamy i nie znaj\u0105 jej tak\u017ce opracowania po\u015bwi\u0119cone temu miejscu: podaj\u0105 jedynie, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, a zmar\u0142 w drugiej. Luka jest wi\u0119c udokumentowana, a nie tylko nasza.\n\nDzi\u015b kaplica chyli si\u0119 ku ruinie. Wej\u015bcie zamurowano, w dachu jest wyrwa, cmentarz zaros\u0142y samosiejki, a \u017celiwne krzy\u017ce po\u0142amano i sprzedano na z\u0142om. Pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku szcz\u0105tki przeniesiono do wsp\u00f3lnego grobu obok mauzoleum.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eMauzoleum na Kaszubach\u201d, szaryburek.pl, 8 maja 2025; \u201eMauzoleum rodziny von Tesmar w Borkowie L\u0119borskim\u201d, odtur.pl; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 1895 roku, Kreis Lauenburg i. Pomm., strona 190, pozycje 88 i 100; G. M\u00fcller, \u201eEvangelisches Geistliche Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912, s. 261 (Schwartow); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Historia \u2014 So\u0142ectwo Borkowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia \u2014 So\u0142ectwo Borkowo","url":"https://www.borkowo.eu/o-borkowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0405","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.711669,"lng":17.7840772,"name_de":"Borkow","name_pl":"Borkowo L\u0119borskie","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Borkowo L\u0119borskie (po niemiecku Gro\u00df Borkow) le\u017cy w gminie Choczewo, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do Kreis Lauenburg i. Pom. w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b by\u0142a maj\u0105tkiem ziemskim rodu von Krockow \u2014 Cramer wymienia Borkow w\u015br\u00f3d d\u00f3br nadanych Krokowskim \u2014 a od XVIII wieku von Tesmar\u00f3w: w rodowodzie tej rodziny ten sam autor notuje Johanna Wilhelma, kapitana, jako dziedzicznego pana na Gro\u00df Borkow w 1800 roku. Tesmarowie opu\u015bcili wie\u015b w 1931 roku, gdy 440 hektar\u00f3w rozparcelowano mi\u0119dzy dwudziestu sze\u015bciu gospodarzy.\n\nGdy spisywano ludno\u015b\u0107 Pomorza w 1895 roku, naliczono w Gro\u00df Borkow 129 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Podlegali oni wtedy parafii w Saulin, a urz\u0105d stanu cywilnego mieli w Zwartowie (Schwartow), gdzie w\u0142asna parafia dopiero si\u0119 rodzi\u0142a: wikariat powsta\u0142 tam w 1889 roku, a samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano w 1902 \u2014 i to do niej nale\u017celi mieszka\u0144cy wsi w dwudziestym wieku. Katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w L\u0119borku.\n\nCmentarz zajmuje kwadrat mniej wi\u0119cej pi\u0119\u0107dziesi\u0105t na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w, z centraln\u0105 alej\u0105 drzew, i le\u017cy po po\u0142udniowej stronie wsi, na dzia\u0142ce numer 139. Stoi na nim murowana kaplica grobowa von Tesmar\u00f3w, wzniesiona \ud83d\udfe1 oko\u0142o 1857 roku \u2014 z tym czasem wi\u0105\u017ce si\u0119 te\u017c za\u0142o\u017cenie nekropolii, cho\u0107 ani ewidencja konserwatorska, kt\u00f3ra notuje osobno kaplic\u0119 i cmentarz, ani indeks cmentarzy ziemi l\u0119borskiej M. Drzewieckiego, maj\u0105cy dla gminy Choczewo has\u0142o s\u0105siedniego Bork\u00f3wka, tej daty nie podaj\u0105.\n\nPo 1945 roku cmentarz zdewastowano, a mauzoleum spl\u0105drowano; rozrzucone szcz\u0105tki zebra\u0142 i pochowa\u0142 we wsp\u00f3lnej mogile miejscowy ksi\u0105dz \u2014 dopiero w 2001 roku. Dzi\u015b teren jest zaniedbany, groby zaro\u015bni\u0119te, a kaplica niszczeje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Pa\u0142ac Borkowo L\u0119borskie \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski (dipp.info.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Pa\u0142ac Borkowo L\u0119borskie \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski (dipp.info.pl)","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-wejherowski/gmina-choczewo/palac-borkowo-leborskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0064","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_borkowo/borkowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.711586,"lng":17.784373,"name_de":"Borkow","name_pl":"Borkowo L\u0119borskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Boroszewo, po niemiecku Gro\u00df Borroschau, le\u017cy na Kociewiu, w gminie Tczew w powiecie tczewskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142o si\u0119 w granicach II Rzeczypospolitej, na obszarze zwanym korytarzem, a od 1939 do 1945 roku w utworzonym przez Niemc\u00f3w okr\u0119gu Gda\u0144sk\u2013Prusy Zachodnie.\n\nOkolica by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka, a ludno\u015b\u0107 ewangelicka stanowi\u0142a mniejszo\u015b\u0107 \u2014 przewa\u017cnie niemieccy koloni\u015bci i ziemianie, protestanci Ko\u015bcio\u0142a krajowego, luteranie i unijni; mennonici osiedlali si\u0119 ni\u017cej, na \u017bu\u0142awach. Ile ich by\u0142o, m\u00f3wi pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku: wie\u015b liczy\u0142a wtedy 258 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 50 wyznania ewangelickiego, przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 236 os\u00f3b, a niemieck\u0105 22.\n\n\ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015bci parafialnej nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107, i wiadomo dlaczego. S\u0142ownik geograficzny wymienia przy Boroszewie parafi\u0119 w Godziszewie, ale has\u0142o zawiera przy tym dane, kt\u00f3re do tej wsi nie pasuj\u0105. Spis z 1885 roku rozstrzygn\u0105\u0142by spraw\u0119 jednym wierszem, lecz nasz odczyt jego sekcji tczewskiej zaczyna si\u0119 dopiero od litery C: gminy wiejskie od pozycji 4 (Czattkau), obwody dworskie od pozycji 35 (Czarin), a urywaj\u0105 si\u0119 na pozycji 45 (Gro\u00df Zurje). Gro\u00df Borroschau sta\u0142by przed pocz\u0105tkiem tego odczytu. To brak naszej kopii, nie brak w \u017ar\u00f3dle.\n\n\u015aladem tej spo\u0142eczno\u015bci jest cmentarz ewangelicki z prze\u0142omu dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tczew pod pozycj\u0105 11, na dzia\u0142ce 56. Ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy we wsi nie odnotowuje \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142 \u2014 by\u0142a to najpewniej wy\u0142\u0105cznie nekropolia; \ud83d\udfe1 dzisiejszego stanu zachowania dokumentacja nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w gm. Tczew (BIP)","url":"https://bip.gmina-tczew.pl/m,240,gminna-ewidencja-zabytkow.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0353","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0655446,"lng":18.5973425,"name_de":"Gro\u00df Borroschau","name_pl":"Boroszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borowina w gminie Przywidz nosi\u0142a po niemiecku nazw\u0119 B\u00e4renh\u00fctte \u2014 w spisach zapisywan\u0105 tak\u017ce jako Baarenh\u00fctte i Barenh\u00fctte. \ud83d\udccc Form\u0119 t\u0119 nios\u0105 trzy niezale\u017cne teksty: pruski spis powszechny z 1885 roku, odczyt kolumny parafialnej spisu z 1910 roku i monografia Johna Muhla o wsiach Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3ra po\u015bwi\u0119ca B\u00e4renh\u00fctte osobne has\u0142o. \ud83d\udfe1 Kiedy dok\u0142adnie nadano dzisiejsz\u0105 nazw\u0119 polsk\u0105 \u2014 po 1945 roku \u2014 nie ustalono.\n\nBorowina by\u0142a hut\u0105 w dawnym znaczeniu tego s\u0142owa. Muhl zalicza j\u0105 do dwunastu wsi, kt\u00f3re dopiero w XVII i XVIII wieku wyros\u0142y z chat wypalaczy w\u0119gla drzewnego, wapna i pota\u017cu oraz smolarzy: obok B\u00e4renh\u00fctte s\u0105 w tej grupie Niederh\u00f6lle, Oberh\u00f6lle, Scharsh\u00fctte, Schwarzh\u00fctte, Strauchh\u00fctte, Trockenh\u00fctte, Neuendorf, Ellerbruch, Grenzacker, Ochsenkopf i Tiefental. Karczm\u0119 i wie\u015b za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1750 roku: 3 grudnia 1752 roku starosta skarszewski, hrabia Mostowski, odda\u0142 karczmarzowi George'owi Seeglerowi karczm\u0119 z czterema morgami ziemi na wieczne czasy, a 2 listopada 1756 roku takim samym kontraktem obdarzy\u0142 ch\u0142op\u00f3w \u2014 Davida Drewsa, zapewne pierwszego so\u0142tysa, Jakoba Nehringa i ich s\u0105siad\u00f3w. Kataster pruski zasta\u0142 tu siedemna\u015bcie \u0142an\u00f3w che\u0142mi\u0144skich, z tego cztery zaro\u015bli i nieu\u017cytk\u00f3w, dziesi\u0119ciu gospodarzy z so\u0142tysem, krawca, tkacza i o\u015bmiu komornik\u00f3w, a o mieszka\u0144cach zanotowa\u0142 kr\u00f3tko: wszyscy byli wyznania protestanckiego.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w prowincji Prusy Zachodnie. Po utworzeniu Wolnego Miasta Gda\u0144ska w\u0142\u0105czono j\u0105 \u2014 jak s\u0105siedni Mariensee, czyli Przywidz \u2014 do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej i w granicach Wolnego Miasta pozosta\u0142a do 1939 roku, potem w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie; Muhl potwierdza, \u017ce wszystkie wsie hutnicze tej okolicy przesz\u0142y do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej dopiero wraz z powstaniem Wolnego Miasta. Powiat ko\u015bcierski by\u0142 powiatem mieszanym: w 1910 roku oko\u0142o 60 procent jego mieszka\u0144c\u00f3w stanowili katolicy, a oko\u0142o 37 procent ewangelicy. \u26a0 To jednak liczby ca\u0142ego powiatu, a nie tej wsi \u2014 i akurat tutaj rozmijaj\u0105 si\u0119 z rzeczywisto\u015bci\u0105 zupe\u0142nie.\n\nWedle pruskiego spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 248 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 247 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a 246 by\u0142o wyznania ewangelickiego. \ud83d\udccc Ten sam spis rozstrzyga wreszcie, dok\u0105d chodzili do ko\u015bcio\u0142a: B\u00e4renh\u00fctte stoi w nim pod pozycj\u0105 dziewi\u0105t\u0105 powiatu ko\u015bcierskiego z parafi\u0105 ewangelick\u0105 Mariensee w powiecie kartuskim, czyli w Przywidzu. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1830\u20131832 kosztem gda\u0144skiego kupca Steffensa, w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br, i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku. \ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105ca po opisach tej okolicy data 1835 nie odnosi si\u0119 do budowy: u Harnocha wi\u0105\u017ce si\u0119 z ustanowieniem pierwszego w\u0142asnego duchownego parafii, kt\u00f3ra przez pierwsze lata korzysta\u0142a z pos\u0142ugi duchownych ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa \u2014 odczyty tego zdania s\u0105 jednak rozbie\u017cne i rok pozostaje nierozstrzygni\u0119ty. \ud83d\udd34 Liczb z 1885 roku dla Borowiny u\u017cy\u0107 nie spos\u00f3b: wiersz B\u00e4renh\u00fctte stoi na stronie trzydziestej \u00f3smej wykazu powiatu ko\u015bcierskiego, gdzie nazwy przesuni\u0119to wzgl\u0119dem liczb \u2014 niesie 2925 mieszka\u0144c\u00f3w, czyli ludno\u015b\u0107 Skarszew. Cmentarz ewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 przy ulicy Skarszewskiej i jest uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0236","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15964,"lng":18.29902,"name_de":"Baarenh\u00fctte","name_pl":"Borowina \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borzechowo, po niemiecku Bordzichow, to wie\u015b kociewska na skraju Bor\u00f3w Tucholskich, przed 1945 rokiem w Kreis Preu\u00dfisch Stargard w prowincji Prusy Zachodnie. Warstwa ewangelicka wyros\u0142a tu wok\u00f3\u0142 kolonii Neu-Bordzichow, czyli Borzechowa Nowego. Tutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego i do luteran; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Kociewiu.\n\nParafii w Borzechowie nie za\u0142o\u017cy\u0142 ani dziedzic, ani gromada kolonist\u00f3w, lecz kr\u00f3l. Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce tutejsi ewangelicy nale\u017celi wcze\u015bniej do Pale\u015bnicy i do Starogardu, a gdy poprosili o w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 wprost Fryderyka Wilhelma III, nowo utworzona gmina dosta\u0142a 7000 talar\u00f3w i plac na kr\u00f3lewskim folwarku domenalnym \u2014 pod ko\u015bci\u00f3\u0142, plebani\u0119, budynki gospodarcze i dom szkolno-organistowski \u2014 a do tego cztery \u0142any, cz\u0119\u015b\u0107 \u0142\u0105k nad Czarn\u0105 Wod\u0105 i trzysta talar\u00f3w sta\u0142ego rocznego dochodu. \u015awi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 7 lipca 1833 roku, pod patronatem kr\u00f3lewskim; tego samego dnia ustanowiono pierwszego proboszcza. \ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105cy po opisach rok 1836 jako pocz\u0105tek nabo\u017ce\u0144stw nie ma w tym \u017ar\u00f3dle oparcia.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 na wzg\u00f3rzu na ko\u0144cu wsi. Harnoch opisuje go jako budowl\u0119 \u201ew stylu bizantyjskim z \u0142ukiem pe\u0142nym\u201d, o dw\u00f3ch smuk\u0142ych, t\u0119po zako\u0144czonych wie\u017cach dzwonnych po\u0142\u0105czonych galeri\u0105; mi\u0119dzy nimi by\u0142y drzwi wej\u015bciowe z napisem \u201eDer Gottesverehrung geweihet MDCCCXXXIII\u201d, czyli \u201epo\u015bwi\u0119cony czci Bo\u017cej 1833\u201d. O\u0142tarz mia\u0142 mocno z\u0142ocony, z obrazem Wieczerzy Pa\u0144skiej p\u0119dzla Meyerheima, ambon\u0119 z wizerunkiem Lutra, gipsowy strop i \u017cadnej nawy \u015brodkowej. \ud83d\udfe1 Projekt bywa przypisywany Karlowi Friedrichowi Schinklowi i datowany na 1827 rok \u2014 Harnoch autora nie wymienia, ale opisany przez niego pe\u0142ny \u0142uk to w\u0142a\u015bnie Schinklowski *Rundbogenstil*. Wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a za\u0142o\u017cono cmentarz przyko\u015bcielny, dawny ewangelicki.\n\nParafia si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b: szko\u0142y w Borzechowie, Mirchowie, Zblewie, Frankenfelde, Hucie, Lubichowie, Osowie i obu Bia\u0142achowach, a w sumie oko\u0142o 3141 dusz. S\u0105siednie ko\u015bcio\u0142y katolickie Harnoch wskazuje w Zblewie i Lubichowie \u2014 \u201es\u0105siednie\u201d znaczy tu: le\u017c\u0105ce poza t\u0105 parafi\u0105, obok niej. \u26a0 We wcze\u015bniejszej wersji opisu dopisano do tej listy Lipusz; to pomy\u0142ka przy przepisywaniu, bo Lipusz jest nag\u0142\u00f3wkiem nast\u0119pnego has\u0142a u Harnocha, a nie cz\u0119\u015bci\u0105 tego zdania.\n\nSama wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wyznaniowo niemal dok\u0142adnie na p\u00f3\u0142. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w gminie wiejskiej Borzechowo 780 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 389 ewangelik\u00f3w i 391 katolik\u00f3w (powiat starogardzki, strona 32, pozycja 6); tamtejszy obw\u00f3d dworski, uj\u0119ty osobno, liczy\u0142 jeszcze 135 os\u00f3b \u2014 69 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w (strona 34, pozycja 69). Ludno\u015b\u0107 ros\u0142a: z 563 os\u00f3b w 1852 roku do 753 oko\u0142o roku 1905. Po 1920 roku Borzechowo znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim, a pierwszy powszechny spis ludno\u015bci z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 627 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 203 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 421 os\u00f3b, niemieck\u0105 206.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to parafia rzymskokatolicka pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny \u2014 a nowy cmentarz katolicki za\u0142o\u017cono opodal. \ud83d\udfe1 Stanu zachowania nagrobk\u00f3w ewangelickich nie sprawdzono w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 6 (gmina wiejska) i s. 34 poz. 69 (obw\u00f3d dworski)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0383","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.88885,"lng":18.35036,"name_de":"Bordzichow","name_pl":"Borzechowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borz\u0119cino, do 1945 roku Bornzin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; dzi\u015b nale\u017cy do gminy D\u0119bnica Kaszubska. Mieszkali tu prawie sami ewangelicy \u2014 w 1925 roku na 344 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o zaledwie czworo katolik\u00f3w, kt\u00f3rzy \ud83d\udfe1 nale\u017celi zapewne do parafii w S\u0142upsku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: podlega\u0142a parafii w Dobieszewie, po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto, a tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty, ryglowy, wzniesiono w 1815 roku.\n\n\ud83d\udccc Pozorna zagadka \u2014 80 os\u00f3b w 1895 roku wobec 344 w 1925 \u2014 bierze si\u0119 z podzia\u0142u spisowego. Spis z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Borz\u0119cino w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 80 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika (strona 168, pozycja 11), a obw\u00f3d dworski jeszcze 268 ewangelik\u00f3w i jednego katolika (strona 176, pozycja 169). Razem daje to 348 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 liczb\u0119 blisk\u0105 tej z 1925 roku.\n\nCmentarzy by\u0142o trzy, z r\u00f3\u017cnych okres\u00f3w. Najstarszy, rodowy cmentarz Heydebreck\u00f3w, przyj\u0105\u0142 ostatni poch\u00f3wek w maju 1935 roku. By\u0142 te\u017c stary cmentarz wiejski z murowanym cmentarzem dworskim rodu von Zitzewitz, w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku od 1841 do 1945 roku, oraz nowy cmentarz za\u0142o\u017cony poza wsi\u0105, w zadrzewieniu.\n\n\ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje jednak tylko jeden z nich, i to szczeg\u00f3\u0142owo: du\u017ce za\u0142o\u017cenie na planie prostok\u0105ta w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, obsadzone wok\u00f3\u0142 \u015bwierkami. Z dawnej \u015bwietno\u015bci niewiele zosta\u0142o \u2014 teren oczyszczono z wi\u0119kszo\u015bci nagrobk\u00f3w, ale ods\u0142oni\u0119ta ziemia zachowa\u0142a \u015blad przesz\u0142o\u015bci: charakterystyczne dla starych cmentarzy poszycie z bluszczu i barwinka pospolitego oraz nieliczne resztki starodrzewu. Przetrwa\u0142a jedna profilowana betonowa rama mogi\u0142y, pozbawiona tabliczki inskrypcyjnej; wedle monografii m\u00f3g\u0142 jej kiedy\u015b towarzyszy\u0107 krzy\u017c albo kamienny postument z tablic\u0105. \u26a0 Do rozstrzygni\u0119cia pozostaje, kt\u00f3remu z trzech obiekt\u00f3w odpowiada ten opis.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 8 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1945\u20131947.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Borz\u0119cino.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 168 poz. 11 i s. 176 poz. 169","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0545","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.408555,"lng":17.256199,"name_de":"Bornzin","name_pl":"Borz\u0119cino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Borzyszkowach (gm. Lipnica, pow. bytowski). Obiekt zidentyfikowany, do opracowania i weryfikacji terenowej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wskazanie","tytul":"FotoExploracje L\u0119bork \u2014 identyfikacja obiektu (do potwierdzenia)","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/"}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0944","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.03286,"lng":17.37269,"name_de":null,"name_pl":"Borzyszkowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borzytuchom \u2014 po niemiecku Borntuchen \u2014 nale\u017ca\u0142 do 1945 roku do powiatu bytowskiego w prowincji Pomorze, w rejencji koszali\u0144skiej. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015bci rejencyjnej po 1938 roku nie ustalono. Wie\u015b by\u0142a ko\u015bcielna ju\u017c w 1350 roku: proboszcz Johannes wyst\u0119puje jako \u015bwiadek dokumentu z 3 lutego 1350 roku, a spis z 1438 roku wymienia tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142. Oko\u0142o 1534 roku Borzytuchom przyj\u0105\u0142 luteranizm i sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej, obejmuj\u0105cej wsie Stru\u00dfow, Kathkow, Morgenstern, czyli Jutrzenk\u0119, i Kro\u00dfnow oraz osad\u0119 le\u015bn\u0105 Kamenzin z m\u0142ynem Kamenzm\u00fchle. S\u0142ownik geograficzny wymienia Borzetuchomie w\u015br\u00f3d wsi parafii Ugoszcz, z dawnym ko\u015bcio\u0142em filialnym.\n\nW latach 1637\u20131657 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki by\u0142 tu zakazany, a po zezwoleniu na jego ponowne za\u0142o\u017cenie w 1657 roku Borzytuchom pozosta\u0142 ewangelicki. Oko\u0142o 1640 roku ewangelicy wznie\u015bli dom modlitwy w miejscu p\u00f3\u017aniejszej plebanii \u2014 M\u00fcller zapisa\u0142, \u017ce postawiono go pod nazw\u0105 spichlerza dla kupc\u00f3w gda\u0144skich. Po oko\u0142o 120 latach budynek popad\u0142 w ruin\u0119. W 1803 roku rozebrano zniszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a plac ko\u015bcielny wraz z dzwonami przyznano ewangelikom; rok p\u00f3\u017aniej, w 1804, stan\u0105\u0142 obecny ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nJest to prosty budynek szachulcowy z wype\u0142nieniem ceglanym, wzniesiony przez mistrza ciesielskiego Bruhnkego z Damsdorf. Wie\u017c\u0119 wbudowano w wi\u0119\u017ab\u0119 dachow\u0105 przy po\u0142udniowym szczycie i oszalowano deskami; poniewa\u017c by\u0142a zbyt s\u0142aba, by unie\u015b\u0107 dzwony, zawieszono je na osobnej dzwonnicy obok ko\u015bcio\u0142a, datowanej na 1891 rok. Organy sprawiono w 1849 roku, a poz\u0142acane i posrebrzane naczynia komunijne w 1852. Dwa dzwony spi\u017cowe \u2014 najstarsze w ziemi bytowskiej, odlane w Gda\u0144sku, z odciskami monet krzy\u017cackich i gda\u0144skich \u2014 pochodz\u0105 z XV wieku; wi\u0119kszy, z plastyczn\u0105 figur\u0105 Madonny, odlano w 1487 roku. W kruchcie zachowa\u0142a si\u0119 kamienna chrzcielnica z ko\u0144ca XIV wieku, pe\u0142ni\u0105ca funkcj\u0119 kropielnicy.\n\n\u015awi\u0105tynia stoi po\u015brodku wsi, na terenie dawnego cmentarza przyko\u015bcielnego, nieu\u017cywanego od 1846 roku; nowy cmentarz za\u0142o\u017cono poza wsi\u0105, w sosnowym lesie przy stacji kolejowej. Do 1945 roku obok ko\u015bcio\u0142a sta\u0142y tylko dzwonnica i pomnik poleg\u0142ych parafian z pierwszej wojny \u015bwiatowej, a przy g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciu, pod lipami, groby dw\u00f3ch pastor\u00f3w \u2014 Davida Arndta, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu od 1812 roku i zmar\u0142 w 1846, oraz Hermanna Kirchh\u00f6fera, jego nast\u0119pcy w latach 1848\u20131884. Dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a spisa\u0142 Hohn w kronice wydanej w Bytowie w 1906 roku, a w 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu bytowskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka i przez ca\u0142y ten czas ubywa\u0142o jej: 914 mieszka\u0144c\u00f3w w 1905 roku, 706 w 1925, 691 w 1933 i 647 w 1939. W 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 do Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego \u2014 administrowa\u0142 nim jeszcze w 1945 roku ksi\u0105dz Walter Genge, a w 1946 ksi\u0105dz Bronis\u0142aw Czapiewski. Parafi\u0119 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa erygowano w 1951 roku, a w 1952 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przebudowano: dosz\u0142a nowa fasada, uby\u0142y empory.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; has\u0142o encyklopedyczne \u201eParafia Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa w Borzytuchomiu\u201d.*","built_year":1804,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa w Borzytuchomiu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszego_Serca_Jezusa_w_Borzytuchomiu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eUgoszcz\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0025","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20028,"lng":17.36823,"name_de":"Borntuchen","name_pl":"Borzytuchom \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Bo\u017cepole Kr\u00f3lewskie \u2014 po niemiecku K\u00f6niglich Boschpol, w spisach zapisywane te\u017c jako \u201eBoschpol, K\u00f6niglich\u201d \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gda\u0144skiej. W 1789 roku by\u0142 to folwark kr\u00f3lewski o szesnastu paleniskach, z maj\u0105tkiem emfiteutycznym i wolnym so\u0142ectwem. W 1820 roku wie\u015b liczy\u0142a 105 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1905 roku \u2014 ju\u017c 301.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nigdy tu nie by\u0142o. \ud83d\udfe1 Wed\u0142ug dotychczasowych zapis\u00f3w wie\u015b nale\u017ca\u0142a jednocze\u015bnie do parafii ewangelickiej i do parafii katolickiej w Skarszewach (Sch\u00f6neck), a urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Wielkim Pog\u0142awiu; przynale\u017cno\u015bci tej nie potwierdza \u017cadne ze wskazanych \u017ar\u00f3de\u0142 i wymaga ona sprawdzenia w spisie. Tutejsi ewangelicy byli luteranami, kolonistami osiad\u0142ymi na wy\u017cynie skarszewskiej.\n\nCmentarz ma charakter poewangelicki, ale jego datowania, powierzchni ani stanu zachowania dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105. Losy po 1945 roku pozostaj\u0105 nieudokumentowane; \ud83d\udfe1 po wyje\u017adzie ludno\u015bci niemiecko-ewangelickiej obiekt najpewniej utraci\u0142 opiek\u0119 wyznaniow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze \u2014 Parafia Skarszewy.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia Skarszewy","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0280","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11667,"lng":18.41992,"name_de":"K\u00f6niglich Boschpol","name_pl":"Bo\u017cepole Kr\u00f3lewskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bo\u017cepole Wielkie, po niemiecku Gro\u00df Boschpol, le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w Kreis Lauenburg i. Pom., czyli w rejencji koszali\u0144skiej i w prowincji Pomorze \u2014 po pomorskiej, a nie zachodniopruskiej stronie granicy. Meyers Gazetteer notuje tu maj\u0105tek rycerski, ewangelick\u0105 parafi\u0119 w Zinzelitz, dzisiejszym Dzi\u0119cielcu, i katolick\u0105 w Roslasin, czyli w Roz\u0142azinie, oraz 274 mieszka\u0144c\u00f3w oko\u0142o 1905 roku.\n\n\ud83d\udccc Najstarsz\u0105 wiadomo\u015b\u0107 o tutejszym zborze przechowa\u0142y ksi\u0119gi ko\u015bcielne pod rokiem 1659. Zapisano w nich, \u017ce karczma zwana Borno pod Bo\u017cepolem sta\u0142a si\u0119 tymczasem dworem szlacheckim i \u017ce od blisko dwudziestu czterech lat nie oddaje ju\u017c nale\u017cnego korca \u017cyta i korca owsa, kol\u0119dy, jajek ani chleba. A dalej: \u017ce blisko tej gospody sta\u0142a niegdy\u015b kaplica katolicka, w kt\u00f3rej proboszcz luzi\u0144ski kilka razy do roku odprawia\u0142 msze, teraz jednak jest zburzona do fundament\u00f3w, a na tym miejscu luteranie wystawili sw\u00f3j zb\u00f3r.\n\nKo\u015bcielnie Bo\u017cepole ci\u0105\u017cy\u0142o ku Dzi\u0119cielcowi, cho\u0107 droga do tego by\u0142a okr\u0119\u017cna. W 1641 roku schroni\u0142 si\u0119 w Dzi\u0119cielcu Jakob Grulicke, dot\u0105d pastor w Roz\u0142azinie; jego nast\u0119pca Jakob Demetrius Haase, przybysz z W\u0119gier, zawar\u0142 w 1693 roku ugod\u0119 z Gro\u00df Boschpol. W 1764 roku jeden duchowny, Michael Magunna, obs\u0142ugiwa\u0142 obie miejscowo\u015bci, a ko\u015bci\u00f3\u0142 dzi\u0119cielecki by\u0142 zwi\u0105zany z bo\u017cepolskim dworem. Drugie probostwo utworzono w Dzi\u0119cielcu w 1900 roku, a w 1911 wydzielono now\u0105 parafi\u0119 w God\u0119towie \u2014 z \u0141\u0119czyc i w\u0142a\u015bnie z kaplic\u0105 w Bo\u017cepolu Wielkim.\n\nWarstwa ewangelicka by\u0142a tu realna, nie papierowa: obok cmentarza za\u0142o\u017conego w XVIII wieku sta\u0142 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, filialny \u2014 do 1911 roku wobec Dzi\u0119cielca, potem wobec God\u0119towa. Wojna zostawi\u0142a go zniszczonym, ale mieszka\u0144cy go wyremontowali i 18 lipca 1948 roku po\u015bwi\u0119cono go na ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, filialny wobec Roz\u0142azina; od 2 lipca 1977 roku istnieje tu osobna parafia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Piotra. Zabytkow\u0105 drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano w 2004 roku i przeniesiono do Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach Kiszewskich \u2014 sze\u015b\u0107 lat wcze\u015bniej, w 1998 roku, konsekrowano ju\u017c nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany. Cmentarz, dzi\u015b katolicki przyko\u015bcielny, gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi pod pozycj\u0105 19 wykazu gminy \u0141\u0119czyce, przy ulicy Chmielenieckiej, na dzia\u0142ce 47/2.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w Bo\u017cepolu Wielkim 242 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Dzi\u0119cielcu; wiersz stoi na stronie 190, pod pozycj\u0105 89, w dziale obwod\u00f3w dworskich \u2014 samodzielnej gminy wiejskiej ta miejscowo\u015b\u0107 w wykazie nie ma. S\u0105siednie Bo\u017cepole Ma\u0142e zapisano dwa razy: jako gmin\u0119 wiejsk\u0105, na stronie 186 pod pozycj\u0105 19, z 67 ewangelikami i pi\u0119ciu katolikami, oraz jako obw\u00f3d dworski, na stronie 190 pod pozycj\u0105 101, ze 156 ewangelikami i 61 katolikami. Urz\u0105d stanu cywilnego obie te jednostki mia\u0142y w\u0142a\u015bnie tutaj.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bo\u017cepole Wielkie \u2014 Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce (cmentarze.lebork.pl) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0178","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bozepolewlk/bozepole__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57454,"lng":17.96861,"name_de":"Boschpol","name_pl":"Bo\u017cepole Wielkie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bo\u017cepole Wielkie \u2014 po niemiecku Gro\u00df Boschpol \u2014 mia\u0142o drewniany, szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Wie\u017c\u0119 datuje chor\u0105giewka z 1743 roku, z fundacji Bogis\u0142awa Friedricha von Breitenbach; korpus cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 wi\u0105\u017ce z fundacj\u0105 Bertholda von Lantosch oko\u0142o 1659 roku, czego nie potwierdzono.\n\n\ud83d\udccc Ta \u015bwi\u0105tynia nigdy nie by\u0142a samodzielna, ale przez p\u00f3\u0142tora wieku dzieli\u0142a duchownego z s\u0105siadem. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Dzi\u0119cielcu, a ko\u015bci\u00f3\u0142 wi\u0105zano z tamtejszym dworem; w 1764 roku jeden pastor, Magunna, obs\u0142ugiwa\u0142 Dzi\u0119cielec i Bo\u017cepole naraz. Dopiero w 1911 roku, gdy w God\u0119towie utworzono osobn\u0105 parafi\u0119, tutejsza kaplica przesz\u0142a pod jej zwierzchnictwo \u2014 i to jest ca\u0142a historia tego miejsca w jednym zdaniu: ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142, ale zawsze cudzy.\n\n\ud83d\udccc Zapiski ko\u015bcio\u0142a luzi\u0144skiego pod rokiem 1659 notuj\u0105: \u201eKarczma zwana Borno przy Bo\u017cympolu, obecnie zamieniona na wie\u015b szlacheck\u0105 [\u2026] Niedaleko przy tej\u017ce karczmie znajdowa\u0142a si\u0119 kiedy\u015b kaplica katolicka, w kt\u00f3rej proboszcz z Luzina kilka razy odprawia\u0142 Msz\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105. Obecnie jest zupe\u0142nie obalona, a na jej miejscu zb\u00f3r sobie wystawili luteranie\u201d. Zb\u00f3r wzni\u00f3s\u0142 \u2014 jak podaje Fankidejski \u2014 niejaki Lautosz; proboszczowie z Luzina i z Roz\u0142azina wnie\u015bli przeciw niemu protest do akt s\u0105du l\u0119borskiego, ale bezskutecznie. \ud83d\udccc To przyk\u0142ad zjawiska, kt\u00f3re w tej okolicy powtarza si\u0119 kilkakrotnie: katolicka kaplica znika, a na jej miejscu staje zb\u00f3r \u2014 nie z nakazu w\u0142adzy, lecz z inicjatywy miejscowego posiadacza, wobec kt\u00f3rego protest proboszcza pozostaje bez skutku.\n\n\ud83d\udccc Wok\u00f3\u0142 wsi le\u017c\u0105 wielkie g\u0142azy narzutowe, a miejscowe podanie t\u0142umaczy je po swojemu: to zakl\u0119te stogi siana albo worki, kt\u00f3rych wo\u017anica nie m\u00f3g\u0142 ruszy\u0107 z miejsca. \u201eChcia\u0142bym, \u017ceby\u015b si\u0119 w kamie\u0144 obr\u00f3ci\u0142\u201d \u2014 zawo\u0142a\u0142 zniecierpliwiony, a us\u0142u\u017cne b\u00f3stwa spe\u0142ni\u0142y \u017cyczenie. Inne z tych kamieni to zakl\u0119ci ludzie: niepos\u0142uszne dzieci, k\u0142\u00f3c\u0105cy si\u0119 ma\u0142\u017conkowie, leniwe s\u0142u\u017c\u0105ce.\n\nPrzy ko\u015bciele le\u017ca\u0142 cmentarz ewangelicki, opisany w atlasie osobno, oraz murowana krypta grobowa rodu Wejher\u00f3w, wzniesiona po 1789 roku; wed\u0142ug ewidencji w 1860 roku pochowano tu ksi\u0119\u017cn\u0105 Karolin\u0119 von Hohenzollern-Hechingen \u2014 do potwierdzenia. Do 1945 roku \u015bwi\u0105tynia by\u0142a ewangelicka, po wojnie u\u017cytkowano j\u0105 mi\u0119dzy innymi jako kino, w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przej\u0119li j\u0105 katolicy jako fili\u0119 Roz\u0142azina pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Piotra, a w 1990 roku zast\u0105piono nowym ko\u015bcio\u0142em. Zabytkowy budynek, wpisany do rejestru pod numerem A-803 w 1973 roku, przeniesiono do Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach Kiszewskich \u2014 \ud83d\udfe1 rok tej przeprowadzki podaje si\u0119 jako 2009 albo 2004.\n\n\u26a0 Uwaga na pu\u0142apk\u0119 spis\u00f3w: przypisywane niekiedy tej wsi dane spisu z 1910 roku pochodz\u0105 z tomu obejmuj\u0105cego rejencj\u0119 gda\u0144sk\u0105, a miejscowo\u015b\u0107 le\u017ca\u0142a w powiecie l\u0119borskim \u2014 to has\u0142o innej wsi o tej samej nazwie. \ud83d\udfe1 W\u0142a\u015bciwych danych trzeba szuka\u0107 w tomie dla rejencji koszali\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899.*","built_year":1743,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Bo\u017cympolu Wielkim (dawny) \u2014 luter2017.pl [kopia archiwalna 2019-08-21]","url":"https://web.archive.org/web/20190821211959/http://historia.luter2017.pl/kosciol-ewangelicki-w-bozepolu-wielkim-dawny/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0228","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bozepolewlk/bozepole__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.574667,"lng":17.967997,"name_de":"Boschpol","name_pl":"Bo\u017cepole Wielkie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Bre\u0144sk \u2014 do 1945 roku Brenzig, a w wariantach historycznych Brz\u0119czek, Brensken i Sch\u00fcttkaten \u2014 by\u0142 osad\u0105 z folwarkiem w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau), administracyjnie nale\u017c\u0105c\u0105 do gminy wiejskiej Dickhof, czyli dzisiejszego Dzikowa. W 1905 roku liczy\u0142 157 mieszka\u0144c\u00f3w, a ca\u0142a gmina Dickhof \u2014 406.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy z Bre\u0144ska nale\u017celi do parafii w Olszanowie (Elsenau); Harnoch wymienia miejscowo\u015b\u0107 w wykazie tej parafii, przy szko\u0142ach symultannych w Bischofswalde, Barkenfelde i F\u00f6rstenau. By\u0142a to parafia zbiorcza, z\u0142o\u017cona z pi\u0119ciu gmin \u2014 Olszanowa, Ruthenbergu, Goskowa, Rittersbergu i B\u00e4renwalde \u2014 o kt\u00f3rych Harnoch pisze, \u017ce wszystkie by\u0142y ma\u0142e, ubogie i daleko od siebie oddalone, a ich ko\u015bcio\u0142y pozostawa\u0142y pod patronatem dworskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty w Olszanowie mia\u0142 by\u0107 w r\u0119kach luteran ju\u017c w 1650 roku: niewielki budynek szachulcowy z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, o wn\u0119trzu wysoko\u015bci izby i bez organ\u00f3w. Pierwszego duchownego, Pfluga, wymienia si\u0119 tam od 1691 roku. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na przemian co dwa tygodnie, a w B\u00e4renwalde, gdzie mieszka\u0142o oko\u0142o tysi\u0105ca siedmiuset wiernych, co cztery tygodnie. Ca\u0142a parafia liczy\u0142a 4 537 dusz i mia\u0142a trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich; w roku sprawozdawczym odnotowano w niej 186 chrzt\u00f3w, 106 konfirmacji, 40 \u015blub\u00f3w, 3 000 komunikuj\u0105cych i 105 pogrzeb\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc W pobliskiej Rzeczenicy (Stegers) powsta\u0142a w 1888 roku osobna parafia ewangelicka. B\u00e4r notuje dla niej ksi\u0119gi metrykalne \u2014 dla Gockowa od 1774 roku, dla Rittersbergu i samej Rzeczenicy chrzty od 1823, \u015bluby i zgony w latach 1823\u20131825 oraz od 1832, wsp\u00f3lne rejestry komunikant\u00f3w od 1903 i konfirmacji od 1899 \u2014 a w dwudziestowiecznej diecezji cz\u0142uchowskiej Rzeczenica by\u0142a jedn\u0105 z trzynastu parafii. \ud83d\udfe1 Harnoch, opisuj\u0105cy stan z oko\u0142o 1890 roku, prowadzi j\u0105 jednak wci\u0105\u017c jako miejscowo\u015b\u0107 szkoln\u0105 parafii olszanowskiej, wi\u0119c obu zapis\u00f3w nie da si\u0119 uzgodni\u0107; czy i kiedy Bre\u0144sk przeszed\u0142 spod Olszanowa do Rzeczenicy, pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna by\u0142a zmienna: do prze\u0142omu 1919/20 prowincja Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Kwidzynie, w latach 1920\u20131938 prowincja Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej rejencji podlega\u0142 wtedy powiat, nie ustalono: cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w wskazuje koszali\u0144sk\u0105, cz\u0119\u015b\u0107 pilsk\u0105, a rozstrzygaj\u0105cego \u017ar\u00f3d\u0142a brak. \ud83d\udfe1 Los\u00f3w cmentarza po 1945 roku r\u00f3wnie\u017c nie ustalono \u2014 gminy Rzeczenica nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego tego terenu nie obejmuje: nazwa Bre\u0144sk nie pada w niej ani razu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0659","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73237,"lng":17.03838,"name_de":"Brenzig","name_pl":"Bre\u0144sk \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Broczyn\u0119 (po niemiecku Brotzen) lokowano w 1566 roku jako dobra rycerskie rodu von Zitzewitz. Do 1945 roku nale\u017ca\u0142a do Kreis Rummelsburg in Pommern w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze \u2014 nie do Kreis B\u00fctow; s\u0105d obwodowy, okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Miastku (Rummelsburg), a ko\u015bcielnie nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Dretyniu (Treten).\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzni\u00f3s\u0142 tu w 1658 roku Klaus Georg von Zitzewitz; \ud83d\udfe1 zgod\u0119 panuj\u0105cego nasze zapisy datuj\u0105 na 1659, a wi\u0119c rok po budowie \u2014 kolejno\u015bci tych zdarze\u0144 nie rozstrzygni\u0119to. \u015awi\u0105tynia by\u0142a szachulcowa, prostok\u0105tna, z wie\u017cyczk\u0105 dachow\u0105, i pozostawa\u0142a fili\u0105 parafii w Dretyniu, cho\u0107 w latach 1697\u20131747 mia\u0142a w\u0142asnego proboszcza i obs\u0142ugiwa\u0142a Brotzen, B\u00f6rnen, Bauern-P\u00f6ppeln, Turzig oraz Wangerin. Z wyposa\u017cenia znane s\u0105 ambona z XVII wieku, przekszta\u0142cona w ambon\u0119-o\u0142tarz, cynowe naczynia ze stemplem S\u0142upska i dwa \u015bwieczniki z 1688 roku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 142 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 274 mieszka\u0144c\u00f3w w 47 gospodarstwach. 3 marca 1945 roku mieszka\u0144c\u00f3w ewakuowano, w latach 1946\u20131947 wysiedlono tych, kt\u00f3rzy zostali, a szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 nie przetrwa\u0142 pierwszych lat powojennych. Obiekt, o kt\u00f3rym mowa, to cmentarz przyko\u015bcielny przy nieistniej\u0105cej ju\u017c \u015bwi\u0105tyni.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki, ob. katolicki przyko\u015bcielny \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki,-ob-695332"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0730","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14944,"lng":16.96444,"name_de":"Brotzen","name_pl":"Broczyna \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bronis\u0142awowo, po niemiecku Schinkenberg, le\u017cy w gminie Sadlinki nad doln\u0105 Wis\u0142\u0105. Wie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 360 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 346 ewangelik\u00f3w, siedmioro katolik\u00f3w i siedmioro \u017byd\u00f3w (powiat kwidzy\u0144ski, strona 78, pozycja 103, w odczycie frakturowym \u201eSchintenberg\u201d). Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nebrowie Wielkim, po niemiecku Gro\u00df Nebrau \u2014 nazw\u0119 t\u0119 odczyt zniekszta\u0142ci\u0142 na \u201eGro\u00df Hebr\u00e4u\u201d \u2014 katolicy do Nowego nad Wis\u0142\u0105. Agathon Harnoch wymienia Bronis\u0142awowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii nebrowskiej, kt\u00f3ra liczy\u0142a w 1890 roku 3980 dusz.\n\n\ud83d\udccc Spis z 1 grudnia 1910 roku, w tym samym powiecie pod pozycj\u0105 93, potwierdza dalszy wzrost wsi: 690 hektar\u00f3w, 86 dom\u00f3w mieszkalnych i 586 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 584 niemieckoj\u0119zycznych \u2014 w\u015br\u00f3d nich 573 ewangelik\u00f3w, dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w i jeden inny chrze\u015bcijanin \u2014 oraz dwie osoby, kt\u00f3re poda\u0142y polski jako j\u0119zyk ojczysty, w tym jeden ewangelik. Ewangelik\u00f3w przyby\u0142o zatem o dwie trzecie w ci\u0105gu \u0107wier\u0107wiecza; przyczyny tego wzrostu w ma\u0142ej nadwi\u015bla\u0144skiej wsi nie ustalono. \ud83d\udd34 Podawany dot\u0105d rok 1886 jako data \u201ewi\u0119kszo\u015bci ewangelickiej\u201d nie ma \u017ar\u00f3d\u0142a i nie nale\u017cy do cyklu spisowego \u2014 zast\u0105piony wierszem z 1885 roku.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku XX wieku, przy drodze do Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ki, na dzia\u0142ce 18. Dokumentacja z 1987 roku odnotowa\u0142a na nim trzyna\u015bcie nagrobk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Bronis\u0142awowo (gm. Sadlinki), dawny cmentarz ewangelicki \u2014 timenote.info [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder, s. 78 poz. 103 (\u201eSchintenberg\")","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0428","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.658,"lng":18.82718,"name_de":"Schinkenberg","name_pl":"Bronis\u0142awowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bronowo, po niemiecku Br\u00fcnnow, by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej na Pomorzu. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Barcinie; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a parafialnego wie\u015b nie mia\u0142a. Mia\u0142a za to w\u0142asny cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105 cmentarn\u0105, po kt\u00f3rej dzi\u015b zosta\u0142y fundamenty, i chowa\u0142a na nim swoich zmar\u0142ych do 1945 roku. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 tej parafii do synodu s\u0142awie\u0144skiego przeczy jednak M\u00fcllerowi i naszemu w\u0142asnemu wpisowi o Ko\u0142czyg\u0142owach \u2014 sprawa do rozstrzygni\u0119cia.\n\nMaj\u0105tek cz\u0119sto zmienia\u0142 r\u0119ce: rodzina von Below sprzeda\u0142a go w 1840 roku, potem przechodzi\u0142 przez Hemptenmacher\u00f3w i John\u00f3w, a\u017c w 1933 roku rozparcelowa\u0142a go powiatowa sp\u00f3\u0142dzielnia osadnicza. Wie\u015b ros\u0142a \u2014 w 1885 roku liczy\u0142a 121 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 ju\u017c 436 w samej gminie wiejskiej.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, w wi\u0119kszo\u015bci w 1947 roku. \ud83d\udd34 Opis m\u00f3wi\u0142 dot\u0105d o cmentarzu uporz\u0105dkowanym staraniem mieszka\u0144c\u00f3w, z wydobytymi nagrobkami i tablic\u0105 pami\u0105tkow\u0105 \u2014 tego nie potwierdza \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 rekordu, a cytowana w nim monografia z 2013 roku opisuje cmentarz jako opuszczony. Nie ma te\u017c oparcia sama kaplica cmentarna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0565","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25967,"lng":17.01018,"name_de":"Br\u00fcnnow","name_pl":"Bronowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bronowo, po niemiecku Gro\u00df Brunau (s\u0105siednie Klein Brunau to Broniewo), le\u017cy na \u017bu\u0142awach Wielkich nad Szkarpaw\u0105, w gminie Stegna. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 powiatu Gro\u00dfes Werder \u2014 a w latach 1939\u20131945 do Rzeszy.\n\nWyznaniowo by\u0142a to wie\u015b rozdzielona na trzy strony, jak wiele osad \u017cu\u0142awskich. Luteranie nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Tujsku, katolicy do 1912 roku do parafii w \u017bu\u0142awkach, a mennoni\u00adci \u2014 odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna \u2014 zbierali si\u0119 w zborze w Cyganku. Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 671 mieszka\u0144c\u00f3w: 601 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Notuje te\u017c 17 innych chrze\u015bcijan \u2014 na tych ziemiach zwykle mennonit\u00f3w \u2014 i dwie osoby wyznania moj\u017ceszowego.\n\n\ud83d\udd34 W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie potwierdzono. Wszystkie trzy wsp\u00f3lnoty chodzi\u0142y na nabo\u017ce\u0144stwa gdzie indziej, a rekord opisuje przynale\u017cno\u015b\u0107, nie budowl\u0119. \ud83d\udfe1 Nieustalone pozostaj\u0105 data lokacji, liczebno\u015b\u0107 parafian i istnienie odr\u0119bnego cmentarza. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w 1945 roku.\n\n\ud83d\udccc We wsi nie by\u0142o \u015bwi\u0105tyni \u017cadnego wyznania. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Tujsku, katolicy do \u017bu\u0142awek, a na miejscu dzia\u0142a\u0142a tylko szko\u0142a ewangelicka \u2014 tak prowadzi Bronowo spis powszechny z 1885 roku i statystyka Harnocha, kt\u00f3ra wymienia je wy\u0142\u0105cznie w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii tujskiej. \u26a0 \u017bu\u0142awki to po niemiecku F\u00fcrstenwerder; nie myli\u0107 z \u017belichowem, kt\u00f3re nosi\u0142o nazw\u0119 Ladekopp.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"rejestr NID","tytul":"NID rejestr zabytk\u00f3w + Diecezja Elbl\u0105ska \u2014 Bronowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0446","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2825,"lng":19.030556,"name_de":"Gro\u00df Brunau","name_pl":"Bronowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gross Brunau)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Bruskowo Wielkie (niemieckie Gro\u00df Br\u00fcskow) by\u0142o wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w amcie s\u0142upskim i siedzib\u0105 parafii, kt\u00f3rej kolatorem \u2014 inaczej ni\u017c w okolicznych wsiach szlacheckich \u2014 pozostawa\u0142 sam w\u0142adca. Parafia obejmowa\u0142a Bruskowo Wielkie i Ma\u0142e oraz Gr\u00fcnhagen, Dodow i Friedrichstal, a fili\u0105 by\u0142o Swo\u0142owo (Schwolow), r\u00f3wnie\u017c wie\u015b kr\u00f3lewska, z po\u0142ow\u0105 Scharfenstein. List\u0119 tutejszych duchownych M\u00fcller prowadzi od 1581 roku, gdy ordynowano Joachima Schwichtenberga, i doprowadza j\u0105 przez czternastu proboszcz\u00f3w do Ernsta Hermanna Fuchsa, przeniesionego tu w lutym 1887 roku; syn tego ostatniego, Karl Erich, przyj\u0105\u0142 ordynacj\u0119 18 grudnia 1904 roku.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci lutera\u0144ska: do 1945 roku wyznanie ewangelickie deklarowa\u0142o 97,9 procent mieszka\u0144c\u00f3w, a spis z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 482 ewangelik\u00f3w, 1 katolika i 3 innych chrze\u015bcijan. W 1940 roku parafia, nale\u017c\u0105ca do diecezji S\u0142upsk-Miasto, skupia\u0142a 1238 pe\u0142noprawnych zborownik\u00f3w.\n\nTradycja \u015bwi\u0105tyni si\u0119ga drewnianego ko\u015bcio\u0142a wzmiankowanego ju\u017c w 1490 roku; w 1863 roku ewangelicy wznie\u015bli na jego miejscu ko\u015bci\u00f3\u0142 neoroma\u0144ski.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, stoj\u0105cy po wschodniej stronie drogi do Duninowa, i zajmowa\u0142 wyniesiony teren wok\u00f3\u0142 niego oraz znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 gruntu na p\u00f3\u0142noc, gdzie trzymano rezerw\u0119 pod przysz\u0142e poch\u00f3wki. Od strony drogi granic\u0119 wzmacnia\u0142 kamienny mur oporowy, a od p\u00f3\u0142nocy i wschodu podkre\u015blaj\u0105 j\u0105 do dzi\u015b nasadzenia \u015bwierkowe. Pozosta\u0142o\u015bci dawnych poch\u00f3wk\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119 we wschodniej cz\u0119\u015bci; reszt\u0119 terenu zagospodarowano wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Przed ko\u015bcio\u0142em, od g\u0142\u00f3wnej drogi, stoi kamienny pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, ogrodzony a\u017curowymi prz\u0119s\u0142ami \u017celiwnymi \u2014 dzi\u015b s\u0142u\u017cy parafii. Taki uk\u0142ad utrwali\u0142a mapa Messtischbl\u00e4tter z 1935 roku i taki zasta\u0142a inwentaryzacja z lat 1994 i 1995.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, a dawni parafianie rozproszyli si\u0119 na zachodzie Niemiec. Dawnego uk\u0142adu grob\u00f3w nie ma; w jego miejscu urz\u0105dzono lapidarium z ocala\u0142ymi u\u0142amkami niemieckich nagrobk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni i na p\u00f3\u0142noc od niej. Miejscowy proboszcz urz\u0105dzi\u0142 przy ko\u015bciele lapidarium z ocala\u0142ych przedwojennych nagrobk\u00f3w \u2014 najcz\u0119\u015bciej powtarzaj\u0105 si\u0119 na nich nazwiska Albrecht, Schmidt i Wilke. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni pe\u0142no jest wkopanych w ziemi\u0119 coko\u0142\u00f3w po \u017celiwnych krzy\u017cach, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma, oraz podstaw nagrobnych, z kt\u00f3rych zrobiono \u0142awki.\n\n\ud83d\udd34 Cz\u0119\u015b\u0107 zlikwidowanych nagrobk\u00f3w przedwojennych u\u017cyto w latach siedemdziesi\u0105tych do wybrukowania drogi z ko\u015bcio\u0142a na cmentarz. Na zach\u00f3d od \u015bwi\u0105tyni sta\u0142 do niedawna cok\u00f3\u0142 pomnika poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bruskowo Wielkie \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/bruskowo-wielkie/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0675","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49365,"lng":16.91259,"name_de":"Gro\u00df Br\u00fcskow","name_pl":"Bruskowo Wielkie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Neoroma\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bruskowie Wielkim \u2014 po niemiecku Gro\u00df Br\u00fcskow \u2014 ewangelicy wznie\u015bli w 1863 roku na miejscu starszej \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3rej drewnianego poprzednika po\u015bwiadczaj\u0105 zapiski ju\u017c z 1490 roku. Parafia lutera\u0144ska nale\u017ca\u0142a do diecezji S\u0142upsk Miasto, obejmowa\u0142a Bruskowo Ma\u0142e i Wielkie oraz Wierzbi\u0119cin, a fili\u0119 mia\u0142a w Swo\u0142owie; jeszcze w 1940 roku liczy\u0142a 1 238 zborownik\u00f3w, a do 1945 roku ewangelicy stanowili 97,9 procent mieszka\u0144c\u00f3w wsi. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 482 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i troje innych chrze\u015bcijan.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia kry\u0142a pami\u0105tki starsze od siebie: dwa dzwony, z kt\u00f3rych jeden nosi\u0142 herb zakonu krzy\u017cackiego i wizerunek Chrystusa, a drugi pochodzi\u0142 z 1594 roku, oraz witra\u017c z herbem biskupa kamie\u0144skiego, ksi\u0119cia Ernesta Bogus\u0142awa von Croy. Po wojnie starszy dzwon pow\u0119drowa\u0142 wraz z wysiedlonymi parafianami do nadre\u0144skiego Frixheim \u2014 poszed\u0142 tam, dok\u0105d poszli ludzie.\n\n\ud83d\udccc Zb\u00f3r potrafi\u0142 tu postawi\u0107 na swoim. W 1742 roku wprowadzono na urz\u0105d Davida Israela Dimpla, wcze\u015bniej pastora w Wieszynie; gmina protestowa\u0142a tak uporczywie, \u017ce przydano mu kolejno trzech pomocnik\u00f3w, a ostatni z nich, Florian David Hamilton, obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1753 roku i prowadzi\u0142 j\u0105 przez dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 lat. Lista duchownych zaczyna si\u0119 od Joachima Schwichtenberga, ordynowanego 24 sierpnia 1581 roku.\n\n\ud83d\udccc Z Bruskowa wywodzi\u0142 si\u0119 Peter Laurentius Wockenfuss (1675\u20131721), barokowy kantor i kompozytor. By\u0142 synem tutejszego proboszcza \u2014 wykaz duchownych pomorskich prowadzi Christiana Wockenfusa jako pastora Bruskowa w latach 1660\u20131682, a wi\u0119c dok\u0142adnie w czasie, gdy syn si\u0119 tu urodzi\u0142.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, nadaj\u0105c mu wezwanie Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny i usuwaj\u0105c empory, charakterystyczne dla zbor\u00f3w protestanckich; w miejscu dawnego cmentarza ewangelickiego urz\u0105dzono lapidarium ocala\u0142ych nagrobk\u00f3w. \ud83d\udccc Cmentarz otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i si\u0119ga\u0142 daleko na p\u00f3\u0142noc od niego, gdzie zostawiono rezerw\u0119 pod przysz\u0142e poch\u00f3wki, kt\u00f3rej nigdy nie zape\u0142niono. Granice od strony drogi wzmacnia\u0142 kamienny mur oporowy, a od p\u00f3\u0142nocy i wschodu wyznaczaj\u0105 je do dzi\u015b \u015bwierkowe nasadzenia. Przed ko\u015bcio\u0142em stoi kamienny pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, wygrodzony \u017celiwnymi a\u017curowymi prz\u0119s\u0142ami, dzi\u015b u\u017cywany przez parafi\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: cmentarze.slupsk.pl \u2014 Bruskowo Wielkie; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 1/2023; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013.*","built_year":1863,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"cmentarze.slupsk.pl / Wikipedia \u2014 Bruskowo Wielkie","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/bruskowo-wielkie/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"przyblizony_cmentarz_CM-0675","id":"KOS-0221","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49365,"lng":16.91259,"name_de":"Gro\u00df Br\u00fcskow","name_pl":"Bruskowo Wielkie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Br\u00fcskow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Brzezie w gminie Rzeczenica le\u017cy przy dawnej drodze z Cz\u0142uchowa do Bia\u0142ego Boru, w katolicko-ewangelickim pograniczu Bor\u00f3w Tucholskich. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142o do Kreis Schlochau w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 do prowincji Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen, a od 1938 do Pomorza.\n\n\ud83d\udccc W \u017ar\u00f3d\u0142ach ko\u015bcielnych wie\u015b wyst\u0119puje pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Eickfier. Franz B\u00e4r w wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich notuje w powiecie cz\u0142uchowskim katolick\u0105 parafi\u0119 Eickfier z ksi\u0119gami prowadzonymi od 1860 roku, a przy Koczale zapisuje, \u017ce tamtejsze ksi\u0119gi obejmuj\u0105 te\u017c dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Eickfier. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze o parafii ejkfirskiej, \u201enowo utworzonej dopiero w roku 1863\u201d. Zgadza si\u0119 to z metryk\u0105 tutejszego ko\u015bcio\u0142a: \u015bwi\u0105tynia katolicka od 1599 roku, w 1624 w parafii Kocza\u0142a, samodzielna parafia erygowana w 1864 roku, z ko\u015bcio\u0142ami filialnymi w Bia\u0142ym Borze, Pieni\u0119\u017cnicy i Grabowie. Te same trzy miejscowo\u015bci wykaz z 1 grudnia 1885 roku przypisuje jednej parafii katolickiej, kt\u00f3rej nazw\u0119 fraktura psuje na \u201eGidzier\u201d, \u201eGie\u00dfier\u201d i \u201eGidjer\u201d. \ud83d\udfe1 Uto\u017csamienie opiera si\u0119 wi\u0119c na sk\u0142adzie parafii i na ksi\u0119gach metrykalnych, nie na wykazie nazw.\n\nTen sam wykaz notuje wie\u015b na stronie 158 pod pozycj\u0105 22: 1110 mieszka\u0144c\u00f3w w 143 domach, z tego 957 katolik\u00f3w, 144 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sch\u00f6nau.\n\nDzieje \u015bwi\u0105tyni uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w jeden ci\u0105g. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki sta\u0142 tu od 1599 roku, a lustracja starostwa z 1624 roku zasta\u0142a go w parafii koczalskiej. Po potopie szwedzkim wi\u0119kszo\u015b\u0107 nowych osadnik\u00f3w przesz\u0142a na protestantyzm i nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu g\u0142\u00f3wnie w obrz\u0105dku protestanckim, msze katolickie raz w miesi\u0105cu; po pierwszym rozbiorze katolicy zn\u00f3w byli wi\u0119kszo\u015bci\u0105. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 ryglowy \u2014 w konstrukcji zwanej murem pruskim \u2014 wzniesiono w 1812 roku na miejscu poprzedniego, spalonego w po\u017carze wsi; samodzieln\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca erygowano w 1864, a wznowiono j\u0105 w 1947 roku. \ud83d\udfe1 Wersji, wedle kt\u00f3rej budowl\u0119 z 1812 roku postawiono jako ewangelick\u0105, nie znajduje potwierdzenia w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w i jest dzi\u015b u\u017cytkowany jako parafialny rzymskokatolicki \u2014 czynny. \ud83d\udfe1 Odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego nie wida\u0107 dzi\u015b na mapach \u2014 jest tylko ten przy ko\u015bciele rzymskokatolickim. Wie\u015b liczy dzi\u015b oko\u0142o 435 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0660","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83665,"lng":16.926,"name_de":"Bresin","name_pl":"Brzezie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki istnia\u0142 w Brzeziu od ko\u0144ca XVI wieku \u2014 od 1599 roku \u2014 a jego obecno\u015b\u0107 potwierdza lustracja starostwa z 1624 roku, gdy nale\u017ca\u0142 do parafii w Koczale. Po potopie szwedzkim wi\u0119kszo\u015b\u0107 nowych osadnik\u00f3w przesz\u0142a na protestantyzm i nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu odt\u0105d g\u0142\u00f3wnie w obrz\u0105dku protestanckim, msze katolickie raz w miesi\u0105cu. Po pierwszym rozbiorze proporcje odwr\u00f3ci\u0142y si\u0119 z powrotem: wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w stanowili ju\u017c katolicy.\n\nDzisiejsza \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca M\u0119czennika jest szachulcowa i stan\u0119\u0142a w 1812 roku na miejscu poprzedniej, spalonej w po\u017carze wsi. Pierwotnie by\u0142a salowa, jednonawowa, zamkni\u0119ta pi\u0119ciobocznym prezbiterium, z wie\u017c\u0105 o konstrukcji szkieletowej opierzon\u0105 deskami. Ze spalonego ko\u015bcio\u0142a uratowano wyposa\u017cenie: rokokowy o\u0142tarz z drugiej po\u0142owy XVIII wieku, rokokow\u0105 ambon\u0119 z figurami aposto\u0142\u00f3w i rokokow\u0105 chrzcielnic\u0119. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano tu w 1864 roku, z ko\u015bcio\u0142ami filialnymi w Bia\u0142ym Borze, Pieni\u0119\u017cnicy i Grabowie.\n\nW latach dwudziestych XX wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano o dwie nawy boczne, krucht\u0119 zachodni\u0105 i dwie przybud\u00f3wki przy prezbiterium, a we wn\u0119trzu wykonano empory boczne; po\u015bwi\u0119cenie rozbudowanej \u015bwi\u0105tyni odby\u0142o si\u0119 27 kwietnia 1924 roku. Parafi\u0119 katolick\u0105 odnowiono w 1947 roku, a w 1992 roku dach pokryto blach\u0105 miedzian\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 49 dnia 26 pa\u017adziernika 1954 roku, wraz z otoczeniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzymskokatolicki)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzymskokatolicki)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/brzezie-kosciol-par-pw-sw-wawrzynca-meczennika"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"polskaekologia24.pl","url":"http://www.polskaekologia24.pl/styl-zycia/regiony/gminy/gmina-rzeczenica/zabytki-muzea/933/kosciol-parafialny-p-w-sw-wawrzynca-w-brzeziu"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0502","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83486,"lng":16.92688,"name_de":"Bresin","name_pl":"Brzezie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Bresin)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Brze\u017ano, po niemiecku Briesen, po kaszubsku Brz\u00e9zno, by\u0142o w XVI wieku wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 starostwa cz\u0142uchowskiego. Pod prusk\u0105 administracj\u0105 sta\u0142o si\u0119 miejscem wyznaniowo podw\u00f3jnym: rdze\u0144 wsi pozosta\u0142 kaszubski i katolicki, a obok wyros\u0142a mniejszo\u015b\u0107 ewangelicka, kt\u00f3ra pochowa\u0142a swoich zmar\u0142ych na osobnym cmentarzu. \ud83d\udccc Szko\u0142a ewangelicka dzia\u0142a\u0142a w\u0142a\u015bnie tutaj, w Brze\u017anie kr\u00f3lewskim, katolicki za\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 brzezi\u0144ski rozebrano w 1818 roku.\n\n\ud83d\udccc Has\u0142o *S\u0142ownika geograficznego* \u0142\u0105czy pod jedn\u0105 nazw\u0105 dwie r\u00f3\u017cne wsie i to mieszanie d\u0142ugo ci\u0105\u017cy\u0142o na tym opisie. Brze\u017ano szlacheckie, po niemiecku Adlig albo Polnisch Briesen, le\u017cy na Gochach, w dzisiejszej gminie Lipnica \u2014 *S\u0142ownik* daje mu 1 153 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 803 katolik\u00f3w, a wykaz gmin z 1885 roku (strona 158, pozycja 11) 1 293 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 344 ewangelik\u00f3w, 933 katolik\u00f3w, czworo innych chrze\u015bcijan i dwunastu \u017byd\u00f3w, z parafi\u0105 katolick\u0105 w Borzyszkowach i ewangelick\u0105 w Pietrzykowie. Reszka opisuje je jako najwi\u0119ksze skupisko ewangelik\u00f3w na Gochach \u2014 w 1883 roku 387 ewangelik\u00f3w wobec 935 katolik\u00f3w \u2014 i t\u0142umaczy t\u0119 przynale\u017cno\u015b\u0107 odleg\u0142o\u015bci\u0105: do ewangelickiej \u015bwi\u0105tyni w Pietrzykowie, przej\u0119tej przez ewangelik\u00f3w w 1617 roku, by\u0142o stamt\u0105d siedem do o\u015bmiu kilometr\u00f3w.\n\nTen wpis dotyczy drugiej wsi \u2014 Brze\u017ana kr\u00f3lewskiego pod Cz\u0142uchowem. *S\u0142ownik* liczy w nim 242 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 78 katolik\u00f3w, a wykaz gmin z 1885 roku notuje pod nazw\u0105 Deutsch Briesen (strona 158, pozycja 19) 302 mieszka\u0144c\u00f3w, 154 ewangelik\u00f3w i 148 katolik\u00f3w, z parafiami katolickimi w Preu\u00dfisch Friedland i w Cz\u0142uchowie; zgodno\u015b\u0107 frydl\u0105dzkiej parafii katolickiej z has\u0142em *S\u0142ownika* przemawia za tym, \u017ce to ta sama miejscowo\u015b\u0107. \ud83d\udccc Kolumn\u0119 parafii ewangelickiej zapisano w tym wierszu jako \u201eKonig\u201d z gwiazdk\u0105 \u2014 tak fraktura oddaje Konitz, czyli Chojnice, a gwiazdka znaczy parafi\u0119 spoza powiatu. Potwierdza to Harnoch: w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii chojnickiej, licz\u0105cej 8790 dusz, wymienia Brze\u017ano, a w\u015br\u00f3d przysi\u00f3\u0142k\u00f3w tej samej parafii le\u017c\u0105cych w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 Bergelau, Hohenkamp i Richnau, czyli dok\u0142adnie te, kt\u00f3rym wykaz gmin przypisuje ten sam skr\u00f3t. Miejscowo\u015bci o nazwie Briesen powiat chojnicki nie mia\u0142 \u017cadnej. Ewangelicy Brze\u017ana kr\u00f3lewskiego nale\u017celi wi\u0119c do parafii w Chojnicach i tam mieli sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142, a we wsi \u2014 szko\u0142\u0119 tej parafii. \u26a0 Liczb ewangelik\u00f3w dla Brze\u017ana szlacheckiego nie wolno wylicza\u0107 odejmowaniem \u2014 wykaz podaje 344, a odejmowanie daje 360, bo poch\u0142ania \u017byd\u00f3w i innych chrze\u015bcijan; dla Brze\u017ana kr\u00f3lewskiego odejmowanie da\u0142oby 164 zamiast zapisanych 154.\n\n\ud83d\udccc W latach 1920\u20131939 mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu ostatnia niemiecka stacja kolejowa na linii z Chojnic do Cz\u0142uchowa, tu\u017c przed granic\u0105 z Polsk\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142a Brze\u017ano 1. i 2; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158, poz. 11 i 19; Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn\u2013Rumia 2008 [imi\u0119 autora podawane rozbie\u017cnie \u2014 Benedykt albo J\u00f3zef].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Brze\u017ano \u2014 Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w / Zabytki","url":"https://ugczluchow.pl/brzezno.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Brze\u017ano 1. i 2.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0487","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/gr_brzezno/DSC01519.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.66886,"lng":17.48075,"name_de":"Briesen","name_pl":"Brze\u017ano \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Brze\u017ano L\u0119borskie, po niemiecku Bresin, nale\u017ca\u0142o do 1945 roku do Kreis Lauenburg i. Pom. w rejencji koszali\u0144skiej. Wie\u015b, wzmiankowan\u0105 ju\u017c w 1284 roku, by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 i siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej pod patronatem kr\u00f3lewskim; nieliczni katolicy podlegali parafii w L\u0119borku.\n\nReformacja przysz\u0142a tu wcze\u015bnie. Wizytatorzy archidiakonatu pomorskiego do ziemi l\u0119borskiej nie dojechali, ale sporz\u0105dzono dla nich wykaz ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u201eprzez heretyk\u00f3w zaj\u0119tych\u201d i Brze\u017ano stoi na nim obok L\u0119borka, Garczegorza, Janowic, Bia\u0142ogardy, \u0141eby i Osiek\u00f3w. Lista tutejszych duchownych zaczyna si\u0119 od Johannesa Bubego oko\u0142o 1542 roku, a Jeremias Starost zosta\u0142 ordynowany w S\u0142upsku w 1568. \ud83d\udd34 Dalszy ci\u0105g podawany jest rozbie\u017cnie: powtarza si\u0119 wiadomo\u015b\u0107, \u017ce drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w 1347 roku, w 1641 zwr\u00f3cono j\u0105 katolikom, a oko\u0142o 1700 roku zn\u00f3w sta\u0142a si\u0119 ewangelicka. Lista duchownych ma jednak przerw\u0119 w innym miejscu \u2014 po Jakobie Klugigu, odnotowanym ostatni raz na synodzie w L\u0119borku 31 pa\u017adziernika 1636 roku, nast\u0119pny pastor, Paulus Twardocus, przychodzi tu dopiero w 1671.\n\nOsobno bieg\u0142y dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Fankidejski opisuje w Brze\u017anie parafialny ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty: proboszcz mia\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki i ogr\u00f3d przy plebanii, na utrzymanie \u015bwi\u0105tyni zapisano znaczn\u0105 \u0142\u0105k\u0119, a nauczyciel dosta\u0142 p\u00f3\u0142w\u0142\u00f3czek i ogr\u00f3d przy szkole. Do parafii nale\u017ca\u0142y Brze\u017ano, Kaczewo, Kiszewo, \u015awislin, Pu\u017cyce, \u0141\u0119czyce, cz\u0119\u015b\u0107 Rekowa, Strzel\u0119cin, Wysokie Pole i M\u0119drzyno. Po Reformacji parafi\u0119 brze\u017anie\u0144sk\u0105 przy\u0142\u0105czono do L\u0119borka. Oko\u0142o 1770 roku, gdy stary ko\u015bci\u00f3\u0142 podupad\u0142, kanonik Lniski wystawi\u0142 w\u0142asnym nak\u0142adem nowy, drewniany: na wie\u017cy trzy dzwony, z kt\u00f3rych jeden by\u0142 st\u0142uczony, wewn\u0105trz o\u0142tarz Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny fundowany kosztem genera\u0142a Rexina, dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 \u0142awek i cztery okna. Proboszcz z L\u0119borka doje\u017cd\u017ca\u0142 tu dawniej co cztery tygodnie, potem jeszcze rzadziej; uboga gmina katolicka nie mia\u0142a za co naprawia\u0107 podupadaj\u0105cego ko\u015bci\u00f3\u0142ka, rz\u0105d jej nie wspomaga\u0142 i w ko\u0144cu trzeba go by\u0142o rozebra\u0107. Katolicy chcieli potem wystawi\u0107 na starym miejscu ma\u0142\u0105 kaplic\u0119 \u2014 czy zamiar wykonali, nie wiadomo.\n\nJak jednolita wyznaniowo by\u0142a sama wie\u015b, pokazuje spis z 2 grudnia 1895 roku: pod pozycj\u0105 5 na stronie 186, w dziale gmin wiejskich, zapisano tu 420 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Brze\u017ano jest w tym wykazie parafi\u0105 ewangelick\u0105 siedmiu miejscowo\u015bci powiatu. W latach 1911\u20131912, staraniem pastora Arnolda Rohdego \u2014 urodzonego 11 stycznia 1869 roku w Szczecinie i wprowadzonego tu 28 grudnia 1902 \u2014 stan\u0105\u0142 okaza\u0142y neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 wysoko\u015bci trzydziestu sze\u015bciu metr\u00f3w i trzema dzwonami, \ud83d\udfe1 nazywany najwi\u0119kszym wiejskim ko\u015bcio\u0142em w powiecie, wzniesiony dla wsi licz\u0105cej wtedy 447 mieszka\u0144c\u00f3w. Poprzednik Rohdego, Wilhelm Ferdinand Sellentin, przes\u0142u\u017cy\u0142 w Brze\u017anie czterdzie\u015bci dwa lata, od 1860 do 1902 roku, a w XVIII wieku parafi\u0119 trzymali kolejno ojciec i syn Keilerowie: Kaspar, przyby\u0142y z Torunia jako kandydat uciekaj\u0105cy przed d\u017cum\u0105, i urodzony tu 31 pa\u017adziernika 1715 roku Karl Samuel, pastor od 1743 do 1783.\n\n10 marca 1945 roku Brze\u017ano zaj\u0119\u0142a sowiecka Dziewi\u0119tnasta Armia i ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 uszkodzony; 29 czerwca 1946 roku rekonsekrowano go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 katolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a. \ud83d\udccc Cmentarz ewangelicki jest osobnym obiektem, oddalonym od ko\u015bcio\u0142a: gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 10 wykazu gminy \u0141\u0119czyce, poza zabudowaniami wsi, przy polnej drodze na zach\u00f3d od szosy z God\u0119towa do \u017belazna, i odr\u00f3\u017cnia od katolickiego cmentarza parafialnego, le\u017c\u0105cego oko\u0142o czterystu metr\u00f3w od wsi przy drodze do \u017belazna. Jest zaro\u015bni\u0119ty i pozostaje bez opieki. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia ewidencja nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Brze\u017ano L\u0119borskie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0179","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_brzezno/brzezno_kos__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.619258,"lng":17.844806,"name_de":"Bresin","name_pl":"Brze\u017ano L\u0119borskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Brze\u017ano L\u0119borskie, przed 1945 rokiem Bresin, wzmiankowane jest ju\u017c w 1284 roku; le\u017ca\u0142o w Kreis Lauenburg i. Pom., w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Kiedy ksi\u0105\u017c\u0119ta pomorscy przyj\u0119li Reformacj\u0119 w 1534 roku, ziemia l\u0119borska uleg\u0142a luteranizacji \u2014 pierwszy predykant pojawi\u0142 si\u0119 w Brze\u017anie w 1542 roku. Wie\u015b sta\u0142a si\u0119 siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em; nieliczni katolicy podlegali przed 1945 rokiem parafii w L\u0119borku. W 1912 roku stan\u0105\u0142 tu okaza\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na 36 metr\u00f3w i trzema dzwonami, uchodz\u0105cy za najwi\u0119ksz\u0105 wiejsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w powiecie. Sama wie\u015b liczy\u0142a 165 mieszka\u0144c\u00f3w w 1781 roku i 447 w 1911 roku.\n\nW marcu 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ucierpia\u0142 \u2014 zniszczono o\u0142tarz, witra\u017ce i organy \u2014 a po wojnie przej\u0119li go katolicy: po\u015bwi\u0119cono go pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a 29 czerwca 1946 roku, a parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowano 18 maja 1951 roku. \u015awi\u0105tynia jest czynna do dzi\u015b.\n\n\ud83d\udd34 Dwie uwagi \u017ar\u00f3d\u0142owe. Po pierwsze, wizytacji z 1583 roku w og\u00f3le tu nie przeprowadzono: przy dekanacie l\u0119borskim zapisano zdanie kr\u00f3tkie i mocne \u2014 *\u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d*, nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Spis wymienia osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec \u2014 i przy wszystkich stawia t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119: *omnes ab haereticis occupatae*, wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie nazywa tutejszych ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Ostatniej z tych nazw nie uda\u0142o si\u0119 przypisa\u0107 do dzisiejszej miejscowo\u015bci. Po drugie, \u26a0 przypisywane niekiedy tej wsi dane spisu z 1910 roku pochodz\u0105 z tomu obejmuj\u0105cego rejencj\u0119 gda\u0144sk\u0105, a Brze\u017ano le\u017ca\u0142o w Kreis Lauenburg \u2014 to has\u0142o innej wsi o tej samej nazwie.\n\n\ud83d\udccc Jak wygl\u0105da\u0142a ta parafia przed Reformacj\u0105, zapisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Brze\u017ano by\u0142o wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny nosi\u0142 wezwanie \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty. Proboszcz mia\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki i ogr\u00f3d przy plebanii, na utrzymanie ko\u015bcio\u0142a zapisano do\u015b\u0107 znaczn\u0105 \u0142\u0105k\u0119, a nauczycielowi przypada\u0142 p\u00f3\u0142w\u0142\u00f3czek i ogr\u00f3d przy szkole; do parafii nale\u017ca\u0142y pr\u00f3cz Brze\u017ana mi\u0119dzy innymi Kaczewo i Kiszewo.\n\n\ud83d\udccc List\u0119 duchownych ewangelickich prowadzi Ernst M\u00fcller od Johannesa Bubego oko\u0142o 1542 roku. Po nim przyszed\u0142 Jeremias Starost, ordynowany w S\u0142upsku w 1568 roku, i Jakob Klugig, kt\u00f3ry wcze\u015bniej, w 1616 roku, by\u0142 pastorem w Mikorowie, a po synodzie l\u0119borskim 31 pa\u017adziernika 1636 roku \u015blad po nim ginie \u2014 M\u00fcller dopuszcza, \u017ce zmar\u0142 albo zosta\u0142 wyp\u0119dzony. Osobna historia wi\u0105\u017ce si\u0119 z Kasprem Keilerem: przyby\u0142 tu z Torunia jako kandydat, uciekaj\u0105c przed d\u017cum\u0105, przyj\u0105\u0142 ordynacj\u0119 18 grudnia 1714 roku i s\u0142u\u017cy\u0142 do \u015bmierci 17 kwietnia 1736. Jego syn Karl Samuel, urodzony w Brze\u017anie 31 pa\u017adziernika 1715 roku, obj\u0105\u0142 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 w 1743 i pozosta\u0142 na niej czterdzie\u015bci lat, do \u015bmierci 30 wrze\u015bnia 1783 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; historia miejscowo\u015bci i parafii Brze\u017ano L\u0119borskie (brzezno.trim.pl); cmentarze.lebork.pl.*","built_year":1912,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / cmentarze.lebork.pl \u2014 Brze\u017ano L\u0119borskie","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia miejscowo\u015bci i parafii \u2014 Brze\u017ano L\u0119borskie (brzezno.trim.pl)","url":"https://brzezno.trim.pl/ogolne-informacje-o-parafii/historia-miejscowosci-i-parafii"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0235","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_brzezno/brzezno_kos__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.619258,"lng":17.844806,"name_de":"Bresin","name_pl":"Brze\u017ano L\u0119borskie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Piotra i Paw\u0142a)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Brze\u017ano Szlacheckie (niemieckie Adlig Briesen) le\u017cy w regionie Gochy na Kaszubach i by\u0142o historycznie wsi\u0105 w przewadze katolick\u0105 i kaszubsk\u0105. Do 1772 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu cz\u0142uchowskiego w Koronie, po pierwszym rozbiorze do pruskiego powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau) w rejencji kwidzy\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie, od 1920 roku do Polski \u2014 do powiatu chojnickiego, jako wie\u015b przygraniczna ze stra\u017c\u0105 graniczn\u0105 i pami\u0119ci\u0105 \u201ewojny palikowej\u201d; dzi\u015b to powiat bytowski i gmina Lipnica. Rdzeniem wsi by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u015bwi\u0119tej Katarzyny, wzmiankowany od 1398 roku; obecny, drewniany, pochodzi z 1716 roku, wie\u017ca z 1752, a do 1901 roku \u015bwi\u0105tynia by\u0142a fili\u0105 Borzyszkowa, potem siedzib\u0105 samodzielnej parafii w diecezji che\u0142mi\u0144skiej.\n\nEwangelik\u00f3w by\u0142o tu pod koniec XIX wieku wi\u0119cej ni\u017c gdziekolwiek indziej na Gochach. Zestawienie pastora Eliasa Liebenowa z 28 czerwca 1883 roku wykazuje ich 387 wobec 935 katolik\u00f3w; spis z 1 grudnia 1885 roku \u2014 344; pismo nadprezydenta Prus Zachodnich z 1907 roku m\u00f3wi o 260 ewangelikach przy 1170 katolikach polskich i 70 niemieckich; pierwszy spis Rzeczypospolitej z 1921 roku znajduje ju\u017c tylko 107. Nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Pietrzykowie, oddalonej o siedem, osiem kilometr\u00f3w.\n\n\u26a0 Warstw\u0119 ewangelick\u0105 tworzyli w wi\u0119kszo\u015bci niemieccy osadnicy na dobrach szlacheckich, ale nie wy\u0142\u0105cznie: w 1921 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 107, a os\u00f3b podaj\u0105cych narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 \u2014 69. Trzydziestu kilku deklarowa\u0142o zatem narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 przy wyznaniu ewangelickim.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelicy w Brze\u017anie nie mieli, cho\u0107 byli o krok od kaplicy. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w niewielkiej izbie lekcyjnej tutejszej szko\u0142y, a starania o dom modlitwy na sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t miejsc, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a w Pietrzykowie, ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 prawie dziesi\u0119\u0107 lat. Dzia\u0142k\u0119 o powierzchni 25,51 ara kupiono umow\u0105 z 25 lutego 1906 roku za tysi\u0105c marek, na w\u0142asno\u015b\u0107 gminy ewangelickiej w Pietrzykowie; kr\u00f3lewski konsystorz w Gda\u0144sku wi\u0105za\u0142 budow\u0119 z funduszem p\u00f3\u0142 miliona marek przeznaczonym na budownictwo sakralne w Prusach Zachodnich, a rz\u0105d w Kwidzynie przyzna\u0142 \u015brodki 9 stycznia 1908 roku. Zabrak\u0142o wk\u0142adu w\u0142asnego: do 1913 roku miejscowi zebrali dwie\u015bcie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t marek, a wp\u0142ywy z podatku ko\u015bcielnego wynios\u0142y sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t. Wybuch wojny w 1914 roku zamkn\u0105\u0142 spraw\u0119. Kaplica nigdy nie stan\u0119\u0142a.\n\nZosta\u0142 wi\u0119c cmentarz \u2014 z drugiej po\u0142owy XIX wieku, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka ust\u0105pi\u0142a, a nekropolia zosta\u0142a opuszczona. W Brze\u017anie pozosta\u0142o dziesi\u0119cioro ewangelik\u00f3w; ostatnim by\u0142 szewc Born, kt\u00f3rego pochowano na tym w\u0142a\u015bnie cmentarzu.\n\n\ud83d\udd34 Dat\u0119 tego poch\u00f3wku Reszka podaje w dw\u00f3ch miejscach r\u00f3\u017cnie: raz jako 10 lutego 1951 roku (i wtedy nazywa zmar\u0142ego Richardem Bornem, urodzonym w 1867 roku), raz jako rok 1952. Sprzeczno\u015b\u0107 zostaje do rozstrzygni\u0119cia na ksi\u0119dze zgon\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytek.pl \u2014 cmentarz ewangelicki, ob. rzymskokatolicki (Brze\u017ano Szlacheckie)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki,-ob-695205"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0604","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01964,"lng":17.24506,"name_de":"Adlig Briesen","name_pl":"Brze\u017ano Szlacheckie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Brze\u017ano Wielkie, po niemiecku Bresnow, jest wsi\u0105 gminy Starogard Gda\u0144ski w powiecie starogardzkim. \ud83d\udccc Sam\u0105 wie\u015b spis opisuje dok\u0142adnie: wykaz gmin z 1885 roku, strona trzydziesta druga, pozycja si\u00f3dma (\u201eBre\u00dfnow\u201d), notuje 666 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 52 ewangelik\u00f3w i 614 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Starogardzie i katolickiej w Klon\u00f3wce. Ewangelicy byli tu wi\u0119c niewielk\u0105 garstk\u0105.\n\n\ud83d\udd34 Wyznanie cmentarza jest spraw\u0105 otwart\u0105, bo dwie ewidencje m\u00f3wi\u0105 co innego. Ewidencja cmentarzy Pomorza, prowadzona na Bia\u0142ych Kartach konserwatorskich, oznacza go podw\u00f3jnie: jako dawny katolicki i dawny ewangelicki. Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w ma dla Brze\u017ana jeden jedyny wiersz cmentarny i opisuje obiekt jako cmentarz dawny katolicki o powierzchni 0,05 hektara, bez znacznika ewangelickiego, kt\u00f3rym opatruje setki innych pozycji. Obie wersje zapisano; r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nK\u0142opot z tym obiektem bierze si\u0119 i z nazwy. Wzmianki, kt\u00f3re wcze\u015bniej wydawa\u0142y si\u0119 pasowa\u0107, dotyczy\u0142y innych Brze\u017an: Brze\u017ana Szlacheckiego na Gochach u Benedykta Reszki, Brze\u017ana L\u0119borskiego u Ludwiga Schultza i w wykazie pastor\u00f3w Ernsta M\u00fcllera, Brze\u017ana w dobrach szpitala \u015bwi\u0119tego Ducha w Che\u0142mnie oraz Brze\u017ana parafii frydlandzkiej u Jakuba Fankidejskiego, wreszcie trzech dalszych \u2014 w parafii Subkowy, pod L\u0119borkiem i w parafii Serock \u2014 rozr\u00f3\u017cnionych w indeksie wizytacji biskupa Rozra\u017cewskiego. Osobnego \u017ar\u00f3d\u0142a dla samego cmentarza w Brze\u017anie Wielkim nadal nie ma. \ud83d\udfe1 Ustalenie, kto i kiedy grzeba\u0142 tu swoich zmar\u0142ych, wymaga potwierdzenia.\n\n\ud83d\udfe1 Niepewne pozostaje te\u017c po\u0142o\u017cenie. Punkt ustalono z serwis\u00f3w Nominatim oraz ULDK i G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Geodezji i Kartografii, ale jest przybli\u017cony \u2014 wskazuje \u015brodek miejscowo\u015bci, nie granic\u0119 cmentarza. Ewidencja umieszcza cmentarz na skraju wsi, przy drodze do Klon\u00f3wki, oko\u0142o dwustu metr\u00f3w od zabudowa\u0144, a najbli\u017csze za\u0142o\u017cenie odnotowane w otwartej mapie OpenStreetMap, oznaczone jako chrze\u015bcija\u0144skie i pozbawione nazwy, le\u017cy 193 metry dalej \u2014 obie wskaz\u00f3wki prowadz\u0105 wi\u0119c w to samo miejsce. Rozstrzygni\u0119cie mo\u017ce przynie\u015b\u0107 dopiero wizja w terenie.\n\n*Podstawa wpisu: ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie) oraz kontrola wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych atlasu (Nominatim, ULDK/GUGiK, 17 sierpnia 2026 roku), stan z 3 wrze\u015bnia 2026 roku.*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0325","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/gr_brzezno/DSC01519.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.989447,"lng":18.645841,"name_de":"Bresnow","name_pl":"Brze\u017ano Wielkie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Brzyno, po kaszubsku Brz\u00ebno, nosi\u0142o niemieck\u0105 nazw\u0119 Reckendorf. \ud83d\udccc Nada\u0142 j\u0105 w 1839 roku J\u00f3zef Reck, kt\u00f3ry kupi\u0142 tutejszy maj\u0105tek \u2014 powsta\u0142a w ten spos\u00f3b \u201ewie\u015b Reck\u00f3w\u201d; wcze\u015bniej miejscowo\u015b\u0107 nazywa\u0142a si\u0119 Brzyno albo Brzyn.\n\nBrzyno by\u0142o obszarem dworskim; siedziby parafii ani ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego tu nie postawiono, funkcjonowa\u0142 jedynie cmentarz. Wie\u015b by\u0142a za to silnie ewangelicka: w 1820 roku na 181 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 172 ewangelik\u00f3w, a nale\u017celi oni do parafii w Osiekach L\u0119borskich. Cmentarz za\u0142o\u017cono na skraju wsi w pierwszej po\u0142owie XIX wieku; \ud83d\udccc w 1935 roku wzniesiono na nim kaplic\u0119, w kt\u00f3rej zachowa\u0142y si\u0119 dwie granitowe p\u0142yty rodu von Zitzewitz \u2014 z 1839 i 1843 roku. \ud83d\udfe1 Rok 1839 wraca wi\u0119c w tym opisie dwa razy, przy dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych rodach \u2014 kupnie maj\u0105tku przez J\u00f3zefa Recka i p\u0142ycie von Zitzewitz\u00f3w. Czy te dwie sprawy mia\u0142y ze sob\u0105 co\u015b wsp\u00f3lnego, \u017ar\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105.\n\n\ud83d\udccc Traktat wersalski przeci\u0105\u0142 t\u0119 okolic\u0119 inaczej, ni\u017c mo\u017cna by s\u0105dzi\u0107. Do lat 1919\u20131920 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Neustadt w Prusach Zachodnich, a po traktacie pozosta\u0142a po stronie niemieckiej i wesz\u0142a do Kreis Lauenburg in Pommern. 30 wrze\u015bnia 1928 roku obszary dworskie Prusewo i Reckendorf scalono w jedn\u0105 gmin\u0119.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka ust\u0105pi\u0142a, a gmina ewangelicka wygas\u0142a. W 2004 roku gmina Krokowa przeprowadzi\u0142a na cmentarzu remont; dzi\u015b jest on zrujnowany, ale wci\u0105\u017c stosunkowo czytelny \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 aleja brzozowa i cisowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz ewangelicki w Brzynie, GRE (2012)","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0154","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7698491,"lng":17.9993799,"name_de":"Reckendorf","name_pl":"Brzyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Budowo, po niemiecku Budow, nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej i by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 gotycki, wielokrotnie remontowany, mi\u0119dzy innymi w 1607 i 1645 roku \u2014 s\u0142u\u017cy\u0142 luteranom pod wielowiekowym patronatem rodu von Zitzewitz; ostatnim niemieckim pastorem by\u0142 Walter Bielenstein, sprawuj\u0105cy urz\u0105d od 1921 do 1945 roku. Parafia by\u0142a rozleg\u0142a: w 1940 roku liczy\u0142a oko\u0142o 4357 wiernych.\n\n\ud83d\udccc Jak dawno si\u0119ga ta parafia, m\u00f3wi wykaz duchownych Pomorza Ernsta M\u00fcllera. Budow figuruje w nim w synodzie bytowskim, a lista pastor\u00f3w zaczyna si\u0119 od Anthoniusa Hechta, ordynowanego w 1564 roku przez Jakoba Hogense \u2014 a wi\u0119c w pierwszym pokoleniu po Reformacji. Po nim przychodz\u0105 Johann Martzijow, ordynowany 19 marca 1606 roku, i Bernhard Cr\u00fcger, w urz\u0119dzie ju\u017c w 1622 i zmar\u0142y 20 czerwca 1654. Ten sam wykaz podaje sk\u0142ad parafii: dobra Budowo A i B, Gro\u00df i Klein Garzin oraz kilka dalszych maj\u0105tk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi samo Budowo w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska to 182 ewangelik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w (strona 168, pozycja 12), obw\u00f3d dworski \u2014 405 ewangelik\u00f3w i jeden katolik (strona 176, pozycja 170). Podawana dot\u0105d liczba 587 ewangelik\u00f3w jest sum\u0105 obu, a nie odczytem jednego wiersza; to zarazem wyja\u015bnia, dlaczego k\u0142\u00f3ci\u0142a si\u0119 ze zdaniem o \u201e204 mieszka\u0144cach oko\u0142o 1900 roku\u201d \u2014 tamta liczba dotyczy jednej z tych dw\u00f3ch jednostek. Katolicy przynale\u017celi do parafii w S\u0142upsku.\n\nPrzy ko\u015bciele, w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, le\u017cy dawny cmentarz ewangelicki; zachowa\u0142 si\u0119 z niego \u017celiwny krzy\u017c. \u26a0 Upami\u0119tnia on \u2014 wbrew dotychczasowemu zapisowi \u201eNikolaus Otto\u201d \u2014 Nicolasa Otto Dettlawa von Zitzewitz, \u017cyj\u0105cego w latach 1745\u20131804. \ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego traktuje ten krzy\u017c jako dow\u00f3d: skoro stoi na terenie przyko\u015bcielnym, to i tam znajdowa\u0142 si\u0119 cmentarz \u2014 a potwierdzaj\u0105 to \u017ar\u00f3d\u0142a archiwalne.\n\nDrugi, wi\u0119kszy cmentarz parafialny za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocno-wschodnim skraju wsi; ma w atlasie osobny wpis. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, nadaj\u0105c mu wezwanie Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski, a oba cmentarze opuszczono; uk\u0142ad grob\u00f3w jest dzi\u015b zatarty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Budowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 168 poz. 12 i s. 176 poz. 170","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0546","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32387,"lng":17.39498,"name_de":"Budow (Kr. Stolp)","name_pl":"Budowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"To drugi z dw\u00f3ch dawnych cmentarzy ewangelickich w Budowie, po niemiecku Budow, w gminie D\u0119bnica Kaszubska \u2014 parafialny, za\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142nocno-wschodnim skraju wsi. \ud83d\udccc Zajmuje oko\u0142o 4800 metr\u00f3w kwadratowych, zachowa\u0142o si\u0119 na nim trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 grob\u00f3w oraz kaplica, a ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w lutym 1951 roku \u2014 a wi\u0119c ju\u017c po wysiedleniach, co samo w sobie m\u00f3wi, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w zosta\u0142a tu jeszcze przez kilka lat.\n\n\ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje to miejsce dok\u0142adnie. Cmentarz le\u017cy na niewielkim wzniesieniu; na ca\u0142ym terenie wida\u0107 pozosta\u0142o\u015bci kamiennych nagrobk\u00f3w, przewa\u017cnie postumenty pod \u017celiwne krzy\u017ce i szcz\u0105tki ram mogi\u0142. Na szczycie wzniesienia stoj\u0105 fragmenty \u015bcian kaplicy cmentarnej, a obok nich mogi\u0142y pierwszych powojennych mieszka\u0144c\u00f3w Budowa. Od strony drogi granic\u0119 wyznacza niewysoki mur z cios\u00f3w kamiennych, a pierwotne wej\u015bcie prowadzi\u0142o przez po\u0142udniowy naro\u017cnik, od drogi gruntowej. \ud83d\udccc W najwy\u017cszym punkcie, nieopodal fundament\u00f3w kaplicy, zachowa\u0142 si\u0119 kamie\u0144 nagrobny Wolfganga von Zitzewitz, urodzonego 7 pa\u017adziernika 1885 roku i poleg\u0142ego 4 wrze\u015bnia 1914 \u2014 w pierwszych tygodniach wielkiej wojny.\n\nWie\u015b do 1945 roku przyporz\u0105dkowana by\u0142a ko\u015bcielnie do superintendentury bytowskiej. Niemal wszyscy jej mieszka\u0144cy byli wyznania ewangelickiego; w 1925 roku mieszka\u0142o w\u015br\u00f3d nich zaledwie dw\u00f3ch katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. Parafia budowska si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b: w 1940 roku liczy\u0142a a\u017c 4357 wiernych z okolicznych miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi z Motarzyna, Niepogl\u0119dzia i Unichowa. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku daje dla samej wsi 182 ewangelik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w w gminie wiejskiej oraz 405 ewangelik\u00f3w i jednego katolika w obwodzie dworskim.\n\nDzieje tutejszego zboru da si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 dzi\u0119ki ksi\u0119gom ko\u015bcielnym prowadzonym od 1643 roku. Piel\u0119gnowali go patroni z rodu von Zitzewitz oraz d\u0142uga linia pastor\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich ceniony daleko poza Pomorzem botanik ksi\u0105dz Georg Gotthilf Jacob Homann, autor trzytomowej \u201eFlory Pomorza\u201d.\n\n\ud83d\udccc Ten sam pastor jest bohaterem zdania, kt\u00f3re wyznacza kres kaszubszczyzny w tutejszym ko\u015bciele. Br\u00fcggemann zanotowa\u0142 przy Budowie, \u017ce j\u0119zyk kaszubski zanika w tej okolicy tak dalece, i\u017c tylko rzadko, jedynie ze wzgl\u0119du na najstarszych mieszka\u0144c\u00f3w, g\u0142osi si\u0119 w nim kazania, spowiada i udziela Wieczerzy Pa\u0144skiej, a po \u015bmierci \u201eobecnego pastora Homanna\u201d i owych starc\u00f3w nabo\u017ce\u0144stwo b\u0119dzie ju\u017c wy\u0142\u0105cznie niemieckie. Tak si\u0119 sta\u0142o: zestawienie Tetznera k\u0142adzie koniec kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego w Budowie oko\u0142o 1795 roku, razem z No\u017cynem, Sk\u00f3rzewem i Damnem. \ud83d\udccc Ten sam autor pokazuje, gdzie wie\u015b le\u017ca\u0142a na mapie mowy: w 1778 roku zachodnia granica kaszubszczyzny bieg\u0142a od zachodniej granicy ziemi bytowskiej w\u0142a\u015bnie przez Budowo, Dobieszewo, \u0141upaw\u0119, Damno, Wrze\u015bcie i Rowy \u2014 Budowo by\u0142o wi\u0119c jedn\u0105 z ostatnich parafii, w kt\u00f3rych kazano po kaszubsku.\n\nPo 1945 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 ewangelik\u00f3w opu\u015bci\u0142a rodzinne strony, a nieliczni, kt\u00f3rzy zostali, przenie\u015bli \u017cycie nabo\u017ce\u0144stwowe do Motarzyna i Unichowa. \u26a0 Cmentarz przyko\u015bcielny w tej samej wsi ma w atlasie osobny wpis.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Budowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2022","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0547","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32189,"lng":17.40331,"name_de":"Budow","name_pl":"Budowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Budowie \u2014 po niemiecku Budow, w dzisiejszej gminie D\u0119bnica Kaszubska \u2014 nale\u017cy do najstarszych \u015bwi\u0105ty\u0144 ziemi s\u0142upskiej. Wzniesiono go w stylu gotyckim, na fundamencie z kamieni polnych, a ko\u015bcielnie wie\u015b podlega\u0142a superintendenturze bytowskiej. Cho\u0107 w 1550 roku Budowo spalono doszcz\u0119tnie, ko\u015bci\u00f3\u0142 ocala\u0142; powa\u017cnie ucierpia\u0142 dopiero podczas wojny trzydziestoletniej, a w 1815 roku strawi\u0142 go po\u017car przeniesiony z pobliskiego gospodarstwa \u2014 odbudowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono ponownie 1 grudnia 1816 roku.\n\n\ud83d\udccc Patronat sprawowa\u0142 r\u00f3d von Zitzewitz, i nie by\u0142 to patronat symboliczny. Gdy w 1800 roku powo\u0142ywano tu pastora Georga Jakoba Gottschlika, dokument wymienia ca\u0142\u0105 ich gromad\u0119 naraz \u2014 Ottona Georga Valentina von Zitzewitz na Budowie i \u0141\u0119towie, Friedricha Carla Ferdinanda, Nikolausa Ottona \u2014 obok pojedynczych przedstawicieli innych rod\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 rzecz\u0105 kilkunastu maj\u0105tk\u00f3w jednocze\u015bnie. Lista duchownych si\u0119ga zreszt\u0105 znacznie g\u0142\u0119biej: otwiera j\u0105 Anthonius Hecht, ordynowany w 1564 roku przez Jakuba Hogensee.\n\n\ud83d\udd34 Najwa\u017cniejsze zdanie o tym ko\u015bciele nie dotyczy jednak muru, lecz j\u0119zyka. Pod koniec XVIII wieku Br\u00fcggemann zapisa\u0142 o Budowie: \u201eJ\u0119zyk kaszubski tak w tej okolicy zanika, \u017ce ju\u017c tylko rzadko, wy\u0142\u0105cznie ze wzgl\u0119du na najstarszych mieszka\u0144c\u00f3w, g\u0142osi si\u0119 w nim kazania, przyjmuje spowied\u017a i udziela Wieczerzy Pa\u0144skiej. Po \u015bmierci obecnego pastora Homanna i tych starych mieszka\u0144c\u00f3w nabo\u017ce\u0144stwo odprawiane b\u0119dzie ju\u017c tylko po niemiecku\u201d. \ud83d\udccc Chodzi o tego samego ksi\u0119dza Georga Gotthilfa Jakoba Homanna, kt\u00f3rego pami\u0119ta si\u0119 tu jako duchownego i botanika, autora pierwszej, trzytomowej \u201eFlory Pomorza\u201d z lat 1828\u20131835. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry jako pierwszy spisa\u0142 ro\u015bliny tej ziemi, by\u0142 zarazem ostatnim, kt\u00f3ry spowiada\u0142 jej mieszka\u0144c\u00f3w w ich w\u0142asnym j\u0119zyku \u2014 a zapowied\u017a Br\u00fcggemanna spe\u0142ni\u0142a si\u0119 co do s\u0142owa.\n\n\ud83d\udccc Budowo le\u017ca\u0142o dok\u0142adnie na granicy. Zasi\u0119g kaszubszczyzny w 1778 roku wyznacza\u0142a od zachodu linia \u0142\u0105cz\u0105ca zachodni\u0105 granic\u0119 powiatu bytowskiego z Budowem, Dobieszewem, \u0141upaw\u0105, Damnem, Freist i Rowami; dalej na zach\u00f3d po kaszubsku ju\u017c nie kazano.\n\nPrawie ca\u0142a ludno\u015b\u0107 wsi by\u0142a ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 587 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i czworo \u017byd\u00f3w, a w 1940 roku rozleg\u0142a parafia budowska liczy\u0142a 4 357 wiernych z okolicznych miejscowo\u015bci. Wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a zdewastowano w 1945 roku, a po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej Polski. \ud83d\udccc R\u00f3d, kt\u00f3ry t\u0119 parafi\u0119 utrzymywa\u0142, le\u017cy na tutejszym cmentarzu. Wiejska nekropolia roz\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na wzniesieniu na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, obrysowana od drogi niewysokim murem z cios\u00f3w kamiennych; na szczycie stoj\u0105 fragmenty \u015bcian kaplicy cmentarnej, a w\u015br\u00f3d kamiennych postument\u00f3w po \u017celiwnych krzy\u017cach zachowa\u0142 si\u0119 nagrobek Wolfganga von Zitzewitz, urodzonego 7 pa\u017adziernika 1885 roku i poleg\u0142ego 4 wrze\u015bnia 1914. Przy samym ko\u015bciele le\u017cy starszy o pokolenia \u017celiwny krzy\u017c Nicolasa Otto Dettlawa von Zitzewitz (1745\u20131804) \u2014 \u015blad drugiego, przyko\u015bcielnego cmentarza. Sto dziesi\u0119\u0107 lat dzieli te dwa nazwiska: pierwsze z czas\u00f3w, gdy r\u00f3d powo\u0142ywa\u0142 tu pastor\u00f3w, ostatnie z pierwszego miesi\u0105ca wielkiej wojny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: mojadebnica.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Budowie [kopia archiwalna 2019-05-11]; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 11/2022; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"mojadebnica.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Budowie [kopia archiwalna 2019-05-11]","url":"https://web.archive.org/web/20190511060753/http://mojadebnica.pl:80/zabytki/kosciol-w-budowie/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2022","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"przyblizony_cmentarz_CM-0546","id":"KOS-0218","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32387,"lng":17.39503,"name_de":"Budow","name_pl":"Budowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Budow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Budzisz, po niemiecku Budisch, by\u0142 dawn\u0105 wsi\u0105 szlacheck\u0105 w powiecie sztumskim; dzi\u015b nale\u017cy do gminy Dzierzgo\u0144. Okr\u0119g w\u00f3jtowski i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142 w Prakwicach, poczt\u0119 w Dzierzgoniu, szko\u0142\u0119 na miejscu, a parafi\u0119 katolick\u0105 \u2014 jak notuje *S\u0142ownik geograficzny* \u2014 w Pozylii, czyli w dzisiejszej \u017bu\u0142awce Sztumskiej. *S\u0142ownik* liczy we wsi 1413 m\u00f3rg obszaru, czterna\u015bcie dom\u00f3w i 154 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 56 katolik\u00f3w.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku pokazuje wie\u015b wyra\u017anie ewangelick\u0105. Na 121 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 64 m\u0119\u017cczyzn i 57 kobiet, w pi\u0119tnastu domach i dwudziestu dw\u00f3ch gospodarstwach \u2014 przypada\u0142o 93 ewangelik\u00f3w, 27 katolik\u00f3w i jedna osoba innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Lichtfelde, katolicy za\u015b do parafii w Pozylii, a wi\u0119c pod ten sam adres, kt\u00f3ry poda\u0142 *S\u0142ownik*.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Budzisz nie mia\u0142. Ewangelicy chowali swoich zmar\u0142ych na miejscowym cmentarzu, za\u0142o\u017conym pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje go pod pozycj\u0105 49, a studium gminy Dzierzgo\u0144 zalicza do pi\u0119ciu cmentarzy ewangelickich na swoim terenie i odnotowuje, \u017ce wszystkie s\u0105 nieczynne od 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Budzisz; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 10; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Dzierzgo\u0144, pozycja 49.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Budzisz","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0993","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.98218,"lng":19.27824,"name_de":"Budisch","name_pl":"Budzisz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bukowa \u2014 po niemiecku Wendisch Buckow, w latach 1938\u20131945 Buchenstein, po kaszubsku B\u00f9k\u00f2wa \u2014 le\u017cy w dawnym Kreis Stolp, w rejonie nadgardnie\u0144skim zamieszkiwanym przez lutera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w. \u26a0 Nie myli\u0107 z s\u0105siednim Deutsch Buckow: *S\u0142ownik geograficzny* wymienia obie wsie osobno, jako Bukow\u0105 Niemieck\u0105 i Kaszubsk\u0105. Ludno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. Do 1913 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde) \u2014 parafii s\u0142owi\u0144skiej, w kt\u00f3rej jeszcze w XIX wieku g\u0142oszono kazania i \u015bpiewano pie\u015bni po kaszubsku i s\u0142owi\u0144sku \u2014 a od 1913 roku do nowej parafii w G\u0105binie (Gambin). Maj\u0105tek trzyma\u0142 r\u00f3d von Bandemer; Werner von Bandemer zmar\u0142 w 1929 roku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Bukowa nie mia\u0142a. Pozosta\u0142 po niej ewangelicki cmentarz z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, o powierzchni oko\u0142o 1200 metr\u00f3w kwadratowych, na p\u00f3\u0142nocno-zachodnim skraju wsi \u2014 dzi\u015b nieczynny i zdewastowany. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim pi\u0119\u0107 \u017celiwnych krzy\u017cy, trzy betonowe mogi\u0142y dzieci\u0119ce i dwana\u015bcie granitowych coko\u0142\u00f3w, a najstarszym elementem jest fragment a\u017curowego krzy\u017ca dwojga dzieci Ruch\u00f3w, z kt\u00f3rych jedno zmar\u0142o w 1886 roku.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono we wrze\u015bniu tego roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Bukowa \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom I.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bukowa \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/bukowa/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom I","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0706","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.601158,"lng":17.144043,"name_de":"Wendisch Buckow (1938\u20131945: Buchenstein)","name_pl":"Bukowa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bukowina, po niemiecku Buckowin, by\u0142a siedzib\u0105 parafii ewangelickiej synodu l\u0119borskiego, obejmuj\u0105cej Niepoczo\u0142owice, Siemirowice i Bochowo. \ud83d\udccc Parafia ma zapis, kt\u00f3ry m\u00f3wi wiele o pograniczu j\u0119zykowym tych stron: jej pierwszy znany duchowny, wzmiankowany 8 czerwca 1571 roku Gregorius Liczkzy, jest w wykazie opisany jako *natione Polonus* \u2014 Polak z narodowo\u015bci; ordynowa\u0142 go Jakob Hogensee. Po nim przyszed\u0142 Paul Funkenhagen ze S\u0142upska, obecny przy wizytacji 2 kwietnia 1590 roku, a w XVIII wieku urz\u0105d sprawowa\u0142 Adam Konopacki. \ud83d\udccc S\u0105siednia \u0141ebunia by\u0142a dawniej fili\u0105 Bukowiny \u2014 z czasem role si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142y i to duchowni z \u0141ebuni administrowali bukowi\u0144sk\u0105 parafi\u0105 w czasie wakat\u00f3w, w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych XIX wieku. \ud83d\udccc Sam zb\u00f3r by\u0142 parafi\u0105 z patronem honorowym, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tak\u017ce poza ko\u015bcio\u0142em \u2014 w szkole w Siemirowicach. Ko\u015bcielnie Bukowina le\u017ca\u0142a po lewej stronie granicy diecezjalnej: gdy s\u0105siednie parafie ziemi l\u0119borskiej podlega\u0142y archidiakonatowi pomorskiemu, ona wraz z Roz\u0142azinem, Dzi\u0119cielcem i \u0141ebuni\u0105 nale\u017ca\u0142a do diecezji kamie\u0144skiej.\n\n\ud83d\udccc T\u0119dy te\u017c bieg\u0142a granica j\u0119zykowa i przesuwa\u0142a si\u0119 przez ca\u0142y XIX wiek. Franz Tetzner wymienia Bukowin\u0119 w\u015br\u00f3d wsi w\u0105skiego pasa, w kt\u00f3rym utrzyma\u0142a si\u0119 mowa kaszubska, i notuje, \u017ce do po\u0142udniowych parafii \u2014 Dzi\u0119cielca, Bukowiny i \u0141ebuni \u2014 katolicyzm polski par\u0142 coraz dalej z po\u0142udnia na p\u00f3\u0142noc. Ostatnie ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwo po polsku odprawiono w tych stronach, w Osiekach, w 1865 roku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 56 ewangelik\u00f3w i zaledwie sze\u015bciu katolik\u00f3w. W 1923 roku parafia wci\u0105\u017c nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego, w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze.\n\nCmentarz otacza\u0142 ryglowy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, wzniesiony w 1728 roku i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-266 w grudniu 1961 roku. Nekropoli\u0119 zniszczono niemal doszcz\u0119tnie; zachowa\u0142o si\u0119 ma\u0142e lapidarium z kilkunastu krzy\u017cy \u017celiwnych i betonowych oraz kamienny obelisk \u2014 granitowa p\u0142yta na trzystopniowej podstawie, z Krzy\u017cem \u017belaznym \u2014 z nazwiskami czternastu mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w latach 1914\u20131919. \ud83d\udccc Trzy tutejsze krzy\u017ce \u017celiwne obj\u0119to wpisem do rejestru zabytk\u00f3w ruchomych pod numerem 156 \u2014 Johanny Grunau z 1866 roku, Johanny von Kalkstein z oko\u0142o 1844 i trzeci z oko\u0142o 1832; ten sam wpis obejmuje wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a \u2014 o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, chrzcielnic\u0119, dzwon z 1740 roku i p\u0142yty nagrobne Franciszka i Ernesta Wejher\u00f3w z lat 1739 i 1743.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Buckowin, s. 237; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1923; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cewice.pl","url":"https://cewice.pl/inne-wpisy/bukowina-2/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotoexploracje.manifo.com","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/bukowina-woj-pomorskie---cmentarz-przykoscielny"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"biblioteka.lebork.pl","url":"https://www.biblioteka.lebork.pl/files/download/1463/Portrety_wsi_Gminy_Cewice_Historia_i_wspolczesnosc.pdf"},{"typ":"gminny program opieki nad zabytkami (PDF, 66 s., za\u0142\u0105cznik do projektu uchwa\u0142y Rady Gminy Cewice)","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, s. 37, tabela 6.3.2 \u201eZabytki ruchome wpisane do rejestru zabytk\u00f3w\" (poz. 8\u201310) oraz s. 46, tabela 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\" (poz. 1: Bukowina)","url":"https://bip.cewice.pl/pliki/cewice/zalaczniki/7991/gminny_program_opieki_nad_zabytkami_gminy_cewice_na_lata_2015-2018.pdf"},{"typ":"BIP gminy","tytul":"BIP Urz\u0119du Gminy w Cewicach \u2014 \u201eProjekt uchwa\u0142y w sprawie przyj\u0119cia Gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Cewice na lata 2015-2018\" (strona z kompletem za\u0142\u0105cznik\u00f3w)","url":"https://bip.cewice.pl/artykul/projekt-uchwaly-w-sprawie-przyjecia-gminnego-programu-opieki-nad-zabytkami-gminy-cewice-na-lata"},{"typ":"projekt uchwa\u0142y (PDF)","tytul":"Projekt uchwa\u0142y Rady Gminy Cewice (2016 r.) w sprawie przyj\u0119cia Gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018 \u2014 podstawa prawna art. 87 ust. 3 i 4 ustawy o ochronie zabytk\u00f3w","url":"https://bip.cewice.pl/pliki/cewice/zalaczniki/7991/projekt1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1054","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.42225,"lng":17.832833,"name_de":"Buckowin","name_pl":"Bukowina \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bukowinie stoi na wzniesieniu w\u015br\u00f3d starodrzewu d\u0119bowego i bukowego, na po\u0142udniowym kra\u0144cu dawnego powiatu l\u0119borskiego \u2014 po lewym brzegu \u0141eby, a wi\u0119c w tej cz\u0119\u015bci ziemi l\u0119borskiej, kt\u00f3ra ko\u015bcielnie nale\u017ca\u0142a pierwotnie do diecezji kamie\u0144skiej. Orientowana budowla ryglowa, czyli szachulcowa, pochodzi z 1728 roku, a jej fundatorem by\u0142 Ernest von Weiher; dzi\u015b nosi wezwanie Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\n\u015awi\u0105tynia sta\u0142a tu jednak znacznie wcze\u015bniej \u2014 od XIV wieku, pod patronatem Grell\u00f3w; po Reformacji, gdy dobra przesz\u0142y do Zitzewitz\u00f3w, sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska. Pierwsza pewna wzmianka o duchownym pochodzi z 1571 roku: 8 czerwca wymieniono Gregoriusa Liczkzego, z pochodzenia Polaka, wy\u015bwi\u0119conego przez Jakuba Hogensee. Protok\u00f3\u0142 wizytacyjny z tego samego roku m\u00f3wi wprost, \u017ce to tu by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty, a \u0141ebunia mia\u0142a jedynie kaplic\u0119 filialn\u0105 \u2014 mieszka\u0144cy zeznawali pod przysi\u0119g\u0105, \u017ce do tutejszej \u015bwi\u0105tyni chodzili ich przodkowie. Heinrich Koops poda\u0142 w 1967 roku, \u017ce wie\u015b od dawna by\u0142a o\u015brodkiem samodzielnej parafii, podobno ufundowanej przez norbertanki z \u017bukowa.\n\nKs. Jakub Fankidejski, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na wizytacj\u0119 biskupa Szaniawskiego, zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 pierwotnie do klasztoru \u017cukowskiego, a wi\u0119c musia\u0142 by\u0107 katolicki, i \u017ce w 1658 roku ewangelicy utrzymywali tu w\u0142asnego duchownego. \ud83d\udfe1 Fankidejski nie podaje jego nazwiska ani tego, w kt\u00f3rym budynku odprawia\u0142. To samo notuje schematyzm diecezji che\u0142mi\u0144skiej: Bukowina jako maj\u0105tek klasztoru \u017cukowskiego mia\u0142a w 1658 roku w\u0142asnego predykanta i zosta\u0142a przy protestantach. Wed\u0142ug Neuendorffa (1850) patronat nad parafi\u0105 sprawowa\u0142 do 1637 roku Anton von Zitzwitz; p\u00f3\u017aniej patron nosi\u0142 ju\u017c tylko tytu\u0142 honorowy. W epoce Reformacji pos\u0142ugiwa\u0142 tu duchowny Dizelski, w 1764 roku \u2014 Johann Samuel Hechsel. Parafia mia\u0142a fili\u0119 w Mostach i obejmowa\u0142a \u0141\u00f3wcz G\u00f3rny oraz Kr\u0119p\u0119.\n\nWyposa\u017cenie jest starsze ni\u017c sama budowla: krucyfiks i rze\u017aby na belce t\u0119czowej z XVII wieku, obraz Matki Boskiej z Dzieci\u0105tkiem w o\u0142tarzu z prze\u0142omu XVII i XVIII wieku, obraz \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w predelli, dwa epitafia Wejher\u00f3w z 1739 i 1743 roku oraz \u015bwieczniki cynowe z 1795 roku; w ko\u015bciele zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c p\u0142yty nagrobne rodziny von Weiher.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w w\u0105skim pasie powiatu l\u0119borskiego, w kt\u00f3rym mowa kaszubska trzyma\u0142a si\u0119 najd\u0142u\u017cej: sprawozdanie etnograficzne Aleksandra Hilferdinga, przytoczone przez Franza Tetznera, wymienia Bukowin\u0119 w\u015br\u00f3d kilkunastu miejscowo\u015bci tego pasa, obok s\u0105siednich Siemirowic i \u0141ebuni. Zarazem w\u0142a\u015bnie t\u0119dy, przez po\u0142udniowe parafie powiatu \u2014 Dzi\u0119cielec, Bukowin\u0119 i \u0141ebuni\u0119 \u2014 katolicyzm przesuwa\u0142 si\u0119 od po\u0142udnia coraz dalej na p\u00f3\u0142noc, co Tetzner opisuje jako ruch trwa\u0142y, a nie epizod.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 56 ewangelik\u00f3w wobec 6 katolik\u00f3w. W 1923 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze; jej ksi\u0119gi metrykalne z lat 1571\u20131967 przechowuj\u0105 archiwa w Gda\u0144sku i zbiory mikrofilmowe w Salt Lake City. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem etnograficznym Aleksandra Hilferdinga; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; Uwe Kerntopf i H. Neumeyer, dzieje parafii ewangelickiej Buckowin (za Heinrichem Koopsem, 1967, i Neuendorffem, 1850); \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1923; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1728,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Buckowin","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/buckowin.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 249","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0021","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/gr_bukowina/DSC02751.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.42225,"lng":17.832833,"name_de":"Buckowin","name_pl":"Bukowina \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ryglowy (obecnie Narodzenia NMP)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Buk\u00f3wka (niemieckie Deutsch Buckow, od 1938 roku urz\u0119dowo skr\u00f3cone do Bukau) by\u0142a obszarem dworskim w powiecie s\u0142upskim, tu\u017c na zach\u00f3d od miasta. Ludno\u015b\u0107 mia\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci lutera\u0144sk\u0105 \u2014 w 1925 roku tylko 13 os\u00f3b, czyli 6,4 procent, deklarowa\u0142o wyznanie katolickie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o: nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, czyli do parafii staromiejskiej.\n\n\ud83d\udccc Wiejski cmentarz ewangelicki wida\u0107 ju\u017c na mapie z 1891 roku. Za\u0142o\u017cono go na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144, przy skraju lasu; wiod\u0142a do niego kr\u0119ta droga wzd\u0142u\u017c tego skraju, a wchodzi\u0142o si\u0119 od naro\u017cnika po\u0142udniowo-wschodniego. Reszty rozplanowania nie da si\u0119 ju\u017c odczyta\u0107 \u2014 nie ma tu \u017cadnych \u015blad\u00f3w po pomnikach nagrobnych ani wyznaczonych mogi\u0142ach. Obszar poch\u00f3wk\u00f3w znacz\u0105 tylko niewielka r\u00f3\u017cnica poziomu terenu i \u015bwierkowe nasadzenia, zachowane fragmentarycznie. Tak wygl\u0105da\u0142 podczas inwentaryzacji w 1994 roku i tak wygl\u0105da w monografii cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, kt\u00f3ra opisuje go niezale\u017cnie, tymi samymi s\u0142owami co nasza karta.\n\n\ud83d\udd34 Do tego cmentarza inwentaryzatorzy z 2020 roku nie zdo\u0142ali dotrze\u0107 \u2014 i to samo w sobie jest ustaleniem. Miejsce istnieje w \u015bwiadomo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w: wiedz\u0105 mniej wi\u0119cej, gdzie powinno by\u0107, i m\u00f3wi\u0105 zgodnie, \u017ce nic z niego nie zosta\u0142o. Wed\u0142ug zas\u0142yszanych relacji cmentarz rozebra\u0142 w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych cz\u0142owiek legitymuj\u0105cy si\u0119 pozwoleniem wydanym przez Gromadzk\u0105 Rad\u0119 Narodow\u0105. Dawni mieszka\u0144cy Buk\u00f3wki byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami i nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0676","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.522335,"lng":17.091571,"name_de":"Deutsch Buckow (od 1938 r. urz\u0119dowo skr\u00f3cone na Bukau, Pom.)","name_pl":"Buk\u00f3wka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bukowo, po niemiecku Buchholz, lokowa\u0142 21 kwietnia 1352 roku komtur cz\u0142uchowski Ludolf Hake. Przed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim, do 1938 roku w Prusach Zachodnich, potem w prowincji Pomorze.\n\nBy\u0142o to pogranicze katolicko-ewangelickie i wida\u0107 to w liczbach: w 1865 roku na 524 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 279 ewangelik\u00f3w i 235 katolik\u00f3w, a wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 773 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 409 ewangelik\u00f3w, 364 katolik\u00f3w i jedena\u015bcioro \u017byd\u00f3w (strona 158, pozycja 13). \u26a0 To nasze odczytanie kolumn si\u0119 nie domyka, a nie sam spis: liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w potwierdza w tym samym wierszu rozk\u0142ad na p\u0142cie (372 m\u0119\u017cczyzn i 401 kobiet), a ewangelicy z katolikami daj\u0105 dok\u0142adnie 773 \u2014 nadliczbowych jest zatem jedena\u015bcioro \u017byd\u00f3w.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Starym Gronowie, po niemiecku Grunau; wykaz gmin opatruje t\u0119 nazw\u0119 gwiazdk\u0105, bo parafia le\u017ca\u0142a poza powiatem cz\u0142uchowskim. Harnoch opisuje j\u0105 jako zwi\u0105zek trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w macierzystych \u2014 w Gronowie, Battraw i Marienfelde \u2014 obejmuj\u0105cy 5750 dusz i dwadzie\u015bcia jeden cmentarzy ewangelickich, a Bukowo wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii. \ud83d\udfe1 Wiadomo\u015b\u0107 o w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni albo kaplicy z dzwonnic\u0105 w Bukowie nie znajduje w tym opisie potwierdzenia. Katolicy podlegali parafii w Debrznie, po niemiecku Preu\u00dfisch Friedland; ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wzniesiono w Bukowie dopiero w latach 1983\u20131986.\n\n\ud83d\udccc Dzwon z Bukowa prze\u017cy\u0142 wojn\u0119 i zosta\u0142 w Niemczech. Wa\u017cy\u0142 195 kilogram\u00f3w i mia\u0142 72 centymetry \u015brednicy; odla\u0142 go ludwisarz ze Z\u0142otowa. Zdemontowano go przed 1940 rokiem, po wojnie odnaleziono na \u201ecmentarzu dzwon\u00f3w\u201d w Hamburgu, a w 1954 roku przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a w Dransfeld, gdzie s\u0142u\u017cy jako dzwon zegarowy. Samych mieszka\u0144c\u00f3w Bukowa spotka\u0142 los odwrotny: 25 lutego 1945 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 uciek\u0142a przed frontem, a nazajutrz wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie. \ud83d\udfe1 Stan cmentarza ewangelickiego pozostaje nieopisany \u2014 wojew\u00f3dzki wykaz cmentarzy ma dla Bukowa jeden wiersz, bez datowania i bez wskazania miejsca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0488","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.58993,"lng":17.38269,"name_de":"Buchholz","name_pl":"Bukowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Buszkowie le\u017cy w gminie Debrzno w powiecie cz\u0142uchowskim, we wsi s\u0105siaduj\u0105cej z Prusinowem. Obiekt figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w i datowany jest na pocz\u0105tek XX wieku.\n\nPrzed 1945 rokiem Buszkowo le\u017ca\u0142o w powiecie cz\u0142uchowskim, a ten zmienia\u0142 prowincj\u0119 dwa razy: do lat 1919\u20131920 by\u0142y to Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. \ud83d\udfe1 Do kt\u00f3rej rejencji powiat wtedy wszed\u0142, pozostaje nierozstrzygni\u0119te. By\u0142o to pogranicze katolicko-ewangelickie dawnego starostwa cz\u0142uchowskiego.\n\n\ud83d\udfe1 Niemieckiej nazwy wsi, przynale\u017cno\u015bci parafialnej ani liczby ewangelik\u00f3w nie ustalono; nie potwierdzono te\u017c odr\u0119bnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 jest tylko cmentarz, zachowany jako relikt i czekaj\u0105cy na inwentaryzacj\u0119. \u26a0 Scalona ewidencja cmentarzy nie obejmuje gminy Debrzno, wi\u0119c t\u0105 drog\u0105 braku nazwy niemieckiej domkn\u0105\u0107 si\u0119 nie da.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0533","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.5571,"lng":17.03713,"name_de":"","name_pl":"Buszkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Buszkowy Dolne, po niemiecku Unter Buschkau, le\u017ca\u0142y przed 1945 rokiem w Kreis Danziger H\u00f6he: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, potem w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Tutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego i do luteran; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 156 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich niemieckoj\u0119zycznych, w tym 96 wyznania ewangelickiego; nale\u017celi do parafii w Mierzeszynie.\n\n\ud83d\udccc Wcze\u015bniej jednak przeszed\u0142 t\u0119dy nurt zupe\u0142nie inny. W Buszkowach dzia\u0142a\u0142a od 1598 roku do pocz\u0105tku siedemnastego wieku kaplica aria\u0144ska, czyli braci polskich. \u26a0 To radykalny od\u0142am Reformacji, odr\u0119bny i od luteran, i od mennonit\u00f3w \u2014 w atlasie \u015blad wyj\u0105tkowy.\n\nSam cmentarz datowany jest na pocz\u0105tek dwudziestego wieku i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w (w serwisie zabytek.pl pod numerem 920348). Potwierdzono wy\u0142\u0105cznie cmentarz \u2014 odr\u0119bnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej nie stwierdzono. Po 1945 roku nieczynny, zachowany jako relikt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-920348"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0132","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23276,"lng":18.44652,"name_de":"Unter Buschkau","name_pl":"Buszkowy Dolne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bychowo (po niemiecku Bychow) le\u017cy dzi\u015b w gminie Gniewino, w powiecie wejherowskim, ale do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Landkreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b ma rodow\u00f3d szlachecki \u2014 r\u00f3d von Bychow wzmiankowano tu ju\u017c w 1377 roku \u2014 a tutejszy maj\u0105tek wielokrotnie zmienia\u0142 w\u0142a\u015bcicieli.\n\nKo\u015bcielnie Bychowo ci\u0105\u017cy\u0142o przez stulecia ku wybrze\u017cu, nie ku Gniewinu. Opis ziemi l\u0119borskiej, sporz\u0105dzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina i og\u0142oszony drukiem przez Cramera, wymienia Bichow w\u015br\u00f3d wsi ko\u015bcio\u0142a w Osiekach (Ossecken) \u2014 obok Starbienina oraz Perlina Wielkiego i Ma\u0142ego. Dopiero w 1889 roku, po wizytacji generalnej z 1887 roku, od\u0142\u0105czono te wsie od Osiek i przy\u0142\u0105czono do parafii w Gniewinie; Ernst M\u00fcller notuje to przy obu has\u0142ach swojego spisu duchownych pomorskich, na stronie 257 i 252. Katolicy podlegali parafii w Wierzchucinie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Bychowie nie by\u0142o \u2014 funkcjonowa\u0142 jedynie cmentarz.\n\nMieszka\u0144cy byli w przygniataj\u0105cej przewadze ewangelikami: w 1925 roku na 190 os\u00f3b naliczono ich 182. Od 24 listopada 1902 roku wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny przystanek \u2014 Burgsdorf-Bychow \u2014 na otwartej wtedy kolejce dojazdowej z Wejherowa, kt\u00f3r\u0105 opisa\u0142 Franz Schultz.\n\nWiosn\u0105 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nazw\u0119 spolszczono. Cmentarz przetrwa\u0142: le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, przy drodze gruntowej do Gniewina, na dzia\u0142ce 274 i zajmuje osiem ar\u00f3w. Jest rozleg\u0142y, lecz silnie zdewastowany i rozgrabiony; wida\u0107 na nim liczne mogi\u0142y, czytelnych inskrypcji zosta\u0142o niewiele \u2014 w\u015br\u00f3d nich nagrobki rodziny Kassin. \ud83d\udfe1 Roku za\u0142o\u017cenia nie podaje ani ewidencja zabytk\u00f3w, ani \u017cadne z has\u0142owych opracowa\u0144 powiatu l\u0119borskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze Gmina Gniewino \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]; F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Gniewino \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0106","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bychowo/bychowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.738961,"lng":17.980688,"name_de":"Bychow","name_pl":"Bychowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki wsi Bedlin (dzi\u015b Bydlino), po\u0142o\u017cony na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po lewej stronie traktu do Zame\u0142owa. Bydlino le\u017ca\u0142o w Landkreis Stolp (Prowincja Pomorze, rej. K\u00f6slin) i by\u0142o wsi\u0105 w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105 (lutera\u0144sk\u0105) \u2014 w 1935 r. liczy\u0142o 198 mieszka\u0144c\u00f3w w 57 gospodarstwach, wszystkich wyznania ewangelickiego. Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a; mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Wytownie (Weitenhagen), w ramach Kirchenkreis Stolp-Stadt. Cmentarz to jedyny obiekt sakralnego dziedzictwa miejscowo\u015bci. Po 1945 r. ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; nekropolii u\u017cywali te\u017c polscy osadnicy (poch\u00f3wki do 1958, ostatni w 1982). Dzi\u015b zachowanych jest 17 grob\u00f3w, w tym 9 polskich i 2 prawos\u0142awne; najstarszy datowany element to \u017celiwny krzy\u017c z 1925 r.","built_year":1535,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bydlino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/bydlino/"}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0304","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.5381399,"lng":16.9741968,"name_de":"Bedlin","name_pl":"Bydlino \u2014 cmentarz ewangelicki (Bedlin)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na wzg\u00f3rzu \u015bwi\u0119tego Jerzego, na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u015bredniowiecznego Bytowa, w \u00f3wczesnym powiecie bytowskim w prowincji Pomorze, le\u017ca\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny. Pocz\u0105tek da\u0142a mu kaplica z 1490 roku, ufundowana przez Gertrud\u0119 Blome. \ud83d\udccc By\u0142 to jeden z dw\u00f3ch historycznych cmentarzy ewangelickich miasta: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wykazuje obok niego drugi, przy dzisiejszych ulicach Mi\u0142ej i Pochy\u0142ej.\n\n\ud83d\udccc Dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a s\u0105 opowie\u015bci\u0105 o \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3ra przechodzi\u0142a z r\u0105k do r\u0105k. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego sta\u0142 \u201eniedaleko za miastem na cmentarzu\u201d i jako prepozytura by\u0142 zapewne po\u0142\u0105czony ze szpitalem. W XVI wieku, po przej\u015bciu miasta na luteranizm, \u015bwi\u0105tyni\u0119 zamieniono na stodo\u0142\u0119 \u2014 a w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1629 roku spali\u0142o j\u0105 wojsko szwedzkie. P\u00f3\u017aniej luteranie odbudowali ko\u015bci\u00f3\u0142ek w\u0142asnym staraniem, i gdy w 1637 roku oficja\u0142 pomorski Judycki domaga\u0142 si\u0119 jego zwrotu dla katolik\u00f3w, usilnie prosili, by im go zostawiono \u2014 i tak si\u0119 sta\u0142o. \ud83d\udd34 Zdanie, jakoby gmina ewangelicka wznios\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 w po\u0142owie XVI wieku, z t\u0105 relacj\u0105 si\u0119 nie godzi: w tym samym stuleciu \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a za stodo\u0142\u0119. Obecny budynek, zwany Bergkirche, pochodzi z 1675 roku \u2014 a wi\u0119c z czasu po odbudowie \u2014 i remontowano go w 1843 roku.\n\n\u26a0 Fankidejski, pisz\u0105c z pozycji katolickiej, u\u017cywa o tych wydarzeniach j\u0119zyka polemicznego; powy\u017cej podano same fakty z jego relacji. \u26a0 Wspomniany przez niego \u201eBelgard\u201d to nie miasto Bia\u0142ogard, lecz Bia\u0142ogarda pod L\u0119borkiem \u2014 dawna stolica ksi\u0119cia Racibora, p\u00f3\u017aniej wie\u015b kr\u00f3lewska; wskazuj\u0105 na to wsie jej parafii, wszystkie z okolic L\u0119borka. Za miastem, po drugiej stronie, znajdowa\u0142a si\u0119 te\u017c kaplica \u015bwi\u0119tego Marka.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 potem jako lutera\u0144ska \u015bwi\u0105tynia Kaszub\u00f3w i jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pogrzebowy niemieckiej gminy miejskiej. Patronat nad bytowsk\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105 sprawowa\u0142 magistrat. Nekropolia by\u0142a dwuwyznaniowa: ewangelicy zajmowali wi\u0119kszo\u015b\u0107 terenu, katolicy zachodni stok, a w pierwszej po\u0142owie XIX wieku poszerzono j\u0105 ku dzisiejszej ulicy Nad Boruj\u0105. Chowano tu mieszczan i pastor\u00f3w, mi\u0119dzy innymi w grobowcu rodziny Dramburg\u00f3w \u2014 fundator\u00f3w organ\u00f3w z 1843 roku. W\u015br\u00f3d bytowskich duchownych by\u0142 i Szymon Krofey, autor wydanego w Gda\u0144sku w 1586 roku kancjona\u0142u \u201eDuchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynnych naboznich m\u0119\u017c\u00f3w\u201d \u2014 najstarszego zachowanego druku w j\u0119zyku kaszubskim.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w mie\u015bcie 4357 ewangelik\u00f3w, 617 katolik\u00f3w, 60 innych chrze\u015bcijan i 336 \u017byd\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny nie podaje danych dla samego cmentarza; przy Bytowie notuje natomiast miejsk\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ewangelik\u00f3w, cmentarz zdewastowano \u2014 do lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych przetrwa\u0142y fragmenty nagrobk\u00f3w, krzy\u017cy i ogrodzenia. W latach osiemdziesi\u0105tych teren przekszta\u0142cono w park, a ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 cerkwi\u0105 greckokatolick\u0105. W 2018 roku utworzono lapidarium, a w 2019 ods\u0142oni\u0119to pomnik \u015bwi\u0119tego Jerzego.\n\n\ud83c\udfaf Zasi\u0119g tego cmentarza da si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 na mapach \u2014 i okazuje si\u0119, \u017ce si\u0119 kurczy\u0142. Na planie Bytowa z 1870 roku teren oznaczony skr\u00f3tem *Khf* i symbolami krzy\u017cy obejmuje ca\u0142y obszar po obu stronach ulicy cmentarnej (*Kirchhofsweg*, dzi\u015b ulica Kardyna\u0142a Josyfa Slipyja), czyli tyle, ile dzi\u015b zajmuj\u0105 park i wzg\u00f3rze wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a. Na planie z 1906 roku cmentarz zaznaczono ju\u017c tylko w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej, na wzg\u00f3rzu \u2014 ale za to z wyra\u017an\u0105 adnotacj\u0105 Evang. Friedhof, kt\u00f3ra nie pozostawia w\u0105tpliwo\u015bci co do wyznania. Ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 zamyka od wschodu dzisiejszy plac Szymona Krofeya, dawny Bismarck Platz, a od zachodu koryto rzeki Borui.\n\n\ud83d\udccc W 2018 roku, przy zagospodarowaniu zespo\u0142u parkowo-cmentarnego, przeprowadzono tu archeologiczne badania ratownicze w formie nadzoru.\n\n\ud83d\udccc Rocznik, na kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 nota, le\u017cy na dysku i potwierdza rzecz co do s\u0142owa. Pawe\u0142 Szczepanik pisze, \u017ce na mapie z 1870 roku teren cmentarza, oznaczony skr\u00f3tem Khf i symbolami krzy\u017cy, zajmuje ca\u0142y obszar po obu stronach ulicy cmentarnej, odpowiadaj\u0105cy dzisiejszemu zasi\u0119gowi parku i wzg\u00f3rza wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, a na planie z 1906 roku cmentarz zaznaczono ju\u017c tylko w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej, na wzg\u00f3rzu, z adnotacj\u0105 Evang. Friedhof. Zesp\u00f3\u0142 jest w tym tek\u015bcie obwiedziony granicami: od wschodu plac Szymona Krofeya (Bismarck Platz), od zachodu koryto rzeki Borui, a mi\u0119dzy wzg\u00f3rzem a parkiem biegnie ulica Kardyna\u0142a Josyfa Slipyja (Kirchhofsweg) \u2014 to wystarczy, by przy obje\u017adzie sprawdzi\u0107, czy pinezka stoi na wzg\u00f3rzu przy cerkwi, czy zab\u0142\u0105dzi\u0142a w park. \u26a0 Sam punkt jest podejrzany, bo atlas mia\u0142 tu wcze\u015bniej inne wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne: dossier weryfikacji z 15 czerwca 2026 podaje 54,16946 / 17,48903 jako rejon parku i ocenia je jako poprawne orientacyjnie, a to 537 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od dzisiejszego 54,16565 / 17,48396. Jednego z tych punkt\u00f3w w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie rozstrzygn\u0119 \u2014 trzeba go zmierzy\u0107 na miejscu. \u26a0 Dwie poprawki do samej noty: podpis ryciny 2 w roczniku brzmi \u201eMapa Bytowa z 1877 roku\u201d, a odsy\u0142acz prowadzi do arkusza Messtischblattu 532 B\u00fctow (wydanie 1870, druk 1877), wi\u0119c bezpieczniej pisa\u0107 o mapie topograficznej 1:25 000 ni\u017c o \u201eplanie z 1870 roku\u201d; niemiecka nazwa wzg\u00f3rza to Kegelberg, a wzg\u00f3rze figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 A-153 (decyzja 252 z 19 marca 1960 roku). \ud83d\udccc Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ma dla Bytowa dwa historyczne cmentarze ewangelickie \u2014 przy ulicach Mi\u0142ej i Pochy\u0142ej oraz przy ulicy Nad Boruj\u0105 \u2014 i ten drugi adres to najpewniej w\u0142a\u015bnie omawiany cmentarz, opisany od strony dziewi\u0119tnastowiecznego poszerzenia, a nie trzeci obiekt.\n\n\ud83d\udccc Not\u0119 potwierdza nie tylko rocznik, ale i sama mapa, kt\u00f3r\u0105 rocznik reprodukuje. W zbiorze map le\u017cy arkusz Messtischblattu 1870 B\u00fctow, w stopce podpisany \u201eHerausgegeben von der Preu\u00dfischen Landesaufnahme 1877, Einzelne Nachtr\u00e4ge 1928\u201d \u2014 a wi\u0119c to samo wydanie, kt\u00f3re Pawe\u0142 Szczepanik przedrukowa\u0142 jako rycin\u0119 2. W oryginalnym skanie (7755 na 8336 pikseli, oko\u0142o 1,6 metra na piksel; wersja przyci\u0119ta z katalogu assets ma 2600 pikseli i oko\u0142o 4,2 metra na piksel, na niej podpisu nie wida\u0107) na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u015bredniowiecznego miasta rysuje si\u0119 du\u017ca, ogrodzona dzia\u0142ka wype\u0142niona rz\u0119dami krzy\u017cyk\u00f3w i podpisana skr\u00f3tem \u201eKhf.\u201d, z bry\u0142\u0105 ko\u015bcio\u0142a w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej. Ma oko\u0142o stu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w szeroko\u015bci i trzystu metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci \u2014 obejmuje wi\u0119c ca\u0142y dzisiejszy park i wzg\u00f3rze, a nie sam ko\u015bci\u00f3\u0142ek. \ud83d\udccc Tekst rocznika brzmi tak samo: na mapie z 1870 roku teren oznaczony skr\u00f3tem Khf i symbolami krzy\u017cy zajmuje ca\u0142y obszar po obu stronach ulicy cmentarnej, a na planie z 1906 roku cmentarz zaznaczono ju\u017c tylko na wzg\u00f3rzu, z adnotacj\u0105 Evang. Friedhof. Zesp\u00f3\u0142 zamyka od wschodu plac Szymona Krofeya (Bismarck Platz), od zachodu koryto Borui, a ulica Kardyna\u0142a Josyfa Slipyja (Kirchhofsweg) biegnie mi\u0119dzy wzg\u00f3rzem a parkiem. \ud83d\udccc Punkt rekordu mo\u017cna zostawi\u0107. \u015arodek dzia\u0142ki \u201eKhf.\u201d wypada oko\u0142o 54,1666 / 17,4864, a wi\u0119c niespe\u0142na dwie\u015bcie metr\u00f3w od dotychczasowych 54,16565 / 17,48396, kt\u00f3re wypadaj\u0105 przy po\u0142udniowo-zachodnim skraju cmentarza; starszy punkt z dossiera weryfikacji, 54,16946 / 17,48903, le\u017cy od odczytu o jakie\u015b trzysta sze\u015b\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d, ju\u017c poza dzia\u0142k\u0105. \ud83d\udfe1 Georeferencj\u0119 tego arkusza wykona\u0142em r\u0119cznie, bo automat nie znalaz\u0142 ramki mapy \u2014 to jeden z arkuszy le\u017c\u0105cych w zbiorze w postaci nieobci\u0119tej \u2014 wi\u0119c odczyt obarcza b\u0142\u0105d rz\u0119du dwustu\u2013trzystu metr\u00f3w i nie rozstrzyga on r\u00f3\u017cnicy dw\u00f3ch pinezek co do metra; rozstrzyga natomiast to, \u017ce obecna jest bli\u017cej. \u26a0 Poprawka do noty: podpis ryciny w roczniku m\u00f3wi o mapie z 1877 roku, a odsy\u0142acz prowadzi do arkusza 532 B\u00fctow \u2014 lepiej pisa\u0107 o mapie topograficznej 1:25 000 ni\u017c o \u201eplanie z 1870 roku\u201d. Niemiecka nazwa wzg\u00f3rza to Kegelberg, rejestr zabytk\u00f3w A-153.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019 \u2014 artyku\u0142 o parku i wzg\u00f3rzu \u015bwi\u0119tego Jerzego w \u015bwietle bada\u0144 archeologicznych; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 231; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Pawe\u0142 Szczepanik, \u201ePark i wzg\u00f3rze \u015bw. Jerzego w Bytowie w \u015bwietle wynik\u00f3w najnowszych bada\u0144 archeologicznych\u201d, [w:] \u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019, s. 43\u201345, 62; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 532 B\u00fctow, wydanie 1870, druk 1877 (mapywig.org, kolekcja 025K_TK25) \u2014 reprodukcja jako rycina 2 w powy\u017cszym artykule; Plan miasta Bytowa z 1906 roku, [za:] J. Chojecka (red.), \u201ePlany miast w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Koszalinie\u201d, Koszalin 2012, s. 29 \u2014 reprodukcja jako rycina 1; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, tabl. 28 (plan miasta z oko\u0142o 1800 roku z podpisem \u201eDie Berg Kirche\u201d); Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz Bytowa, pozycje 64 i 71; wewn\u0119trzna weryfikacja atlasu, partia si\u00f3dma (powiaty l\u0119borski i bytowski), 15 czerwca 2026; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1870 (dawny 532) B\u00fctow, wydanie Preu\u00dfische Landesaufnahme 1877, pojedyncze uzupe\u0142nienia 1928 (nasz zbi\u00f3r map historycznych, skan oryginalny); Plan miasta Bytowa z 1906 roku, [za:] J. Chojecka (red.), \u201ePlany miast w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Koszalinie\u201d, Koszalin 2012, s. 29 \u2014 reprodukcja jako rycina 1 w powy\u017cszym artykule; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz Byt\u00f3w miasto, pozycje 64 i 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Byt\u00f3w i historia jego nieistniej\u0105cych cmentarzy \u2014 tourtheworldpl","url":"https://tourtheworldpl.blogspot.com/2020/07/bytow-nieistniejace-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 231","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pawe\u0142 Szczepanik, \u201ePark i wzg\u00f3rze \u015bw. Jerzego w Bytowie w \u015bwietle wynik\u00f3w najnowszych bada\u0144 archeologicznych\u201d, [w:] \u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019, s. 43\u201345, 62","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 532 B\u00fctow, wydanie 1870, druk 1877 (mapywig.org, kolekcja 025K_TK25) \u2014 reprodukcja jako rycina 2 w powy\u017cszym artykule","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Plan miasta Bytowa z 1906 roku, [za:] J. Chojecka (red.), \u201ePlany miast w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Koszalinie\u201d, Koszalin 2012, s. 29 \u2014 reprodukcja jako rycina 1","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, tabl. 28 (plan miasta z oko\u0142o 1800 roku z podpisem \u201eDie Berg Kirche\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz Byt\u00f3w miasto, pozycje 64 i 71","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 7 (pow. l\u0119borski i bytowski), 15 czerwca 2026, wiersz CM-0444","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1870 (dawny 532) B\u00fctow, wydanie Preu\u00dfische Landesaufnahme 1877, pojedyncze uzupe\u0142nienia 1928","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Plan miasta Bytowa z 1906 roku, [za:] J. Chojecka (red.), \u201ePlany miast w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Koszalinie\u201d, Koszalin 2012, s. 29 \u2014 reprodukcja jako rycina 1 w powy\u017cszym artykule","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz Byt\u00f3w miasto, pozycje 64 i 71","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0444","image_url":"/static/atlas/foto/bytow_sw_jerzego/cerkiew_sw_jerzego_od_pd.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16565,"lng":17.48396,"name_de":"Evangelischer Friedhof B\u00fctow (an der Bergkirche St. Georg) \u2014 nazwa niepewna","name_pl":"Byt\u00f3w \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny na wzg\u00f3rzu \u015bw. Jerzego, na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u015bredniowiecznego Bytowa (B\u00fctow, Kreis B\u00fctow, Prowincja Pomorze). Powsta\u0142 przy kaplicy z 1490 r. (fundacja Gertrudy Blome); w po\u0142. XVI w. gmina ewangelicka wznios\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 zwany Bergkirche (obecny budynek 1675, remont 1843), u\u017cytkowany jako lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 Kaszub\u00f3w oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 pogrzebowy niemieckiej gminy miejskiej. Nekropolia by\u0142a dwuwyznaniowa: ewangelicy zajmowali wi\u0119kszo\u015b\u0107 terenu, katolicy zachodni stok; w 1. po\u0142. XIX w. poszerzona ku ul. Nad Boruj\u0105. Chowano tu mieszczan i pastor\u00f3w (m.in. grobowiec rodziny Dramburg, fundator\u00f3w organ\u00f3w 1843). Po 1945 r., wraz z wysiedleniem ewangelik\u00f3w, zdewastowany \u2014 do lat 60. przetrwa\u0142y fragmenty nagrobk\u00f3w, krzy\u017cy i ogrodzenia. W latach 80. teren przekszta\u0142cono w park, a ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 cerkwi\u0105 greckokatolick\u0105. W 2018 r. utworzono lapidarium, w 2019 r. ods\u0142oni\u0119to pomnik \u015bw. Jerzego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Byt\u00f3w i historia jego nieistniej\u0105cych cmentarzy / Wikipedia: Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0445","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.16565,"lng":17.48396,"name_de":"Friedhof an der Bergkirche St. Georg (evangelischer/gemischter Begr\u00e4bnisplatz), B\u00fctow","name_pl":"Byt\u00f3w \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Byt\u00f3w, po niemiecku B\u00fctow, by\u0142 miastem powiatowym w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, w ziemi l\u0119borsko-bytowskiej \u2014 okolicy o przewadze ludno\u015bci ewangelickiej, z osobnym zjawiskiem Kaszub\u00f3w ewangelickich. Reformacja obj\u0119\u0142a miasto w wieku szesnastym, ale po 1637 roku, gdy lenno wr\u00f3ci\u0142o do Polski, kontrreformacja odda\u0142a katolikom \u015bredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a duchownego lutera\u0144skiego usuni\u0119to.\n\nEwangelicy zostali wi\u0119c bez \u015bwi\u0105tyni i czekali na w\u0142asn\u0105 ponad dwa stulecia. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety wznie\u015bli dopiero w latach 1848\u20131854, wed\u0142ug projektu Schindlera, wzorowanego na berli\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Mateusza. Organy stan\u0119\u0142y w nim w 1854 roku, a dzwony \u2014 z lat 1820 i 1821 \u2014 ufundowa\u0142 kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III. W 1939 roku miasto liczy\u0142o 10 038 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Po 1945 roku \u015bwi\u0105tynia zmieni\u0142a gospodarza w spos\u00f3b, w jaki na tych ziemiach zdarza\u0142o si\u0119 rzadko \u2014 nie dlatego, \u017ce zabrak\u0142o ewangelik\u00f3w, lecz dlatego, \u017ce katolikom sp\u0142on\u0105\u0142 ich w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142. Po\u015bwi\u0119cono j\u0105 24 czerwca 1945 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a wi\u0119c tym samym, kt\u00f3re trzysta lat wcze\u015bniej odebrano luteranom w innym budynku. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej i \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela przy ulicy Jana Paw\u0142a II 16.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1809, decyzj\u0105 z 10 lipca 2007 roku; wykaz opisuje go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, obecnie rzymskokatolicki parafialny, i datuje na lata 1848\u20131854. \u26a0 Nie myli\u0107 go z bytowskim ko\u015bcio\u0142em na wzg\u00f3rzu \u015bwi\u0119tego Jerzego, dzi\u015b cerkwi\u0105 greckokatolick\u0105, kt\u00f3ry ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udccc Wykaz duchownych Pomorza pokazuje, jak d\u0142uga jest tradycja, do kt\u00f3rej nawi\u0105zywa\u0142a ta \u015bwi\u0105tynia. Patronat nad bytowsk\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105 sprawowa\u0142 magistrat, a lista jej duchownych zaczyna si\u0119 w wieku szesnastym: otwiera j\u0105 Joel Foltzin, bytowianin, kt\u00f3ry w 1555 roku zapisa\u0142 si\u0119 na studia w Wittenberdze, a zamyka szereg pastor\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych ju\u017c po odzyskaniu w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. W\u015br\u00f3d nich jest Georg Fl\u00f6ss, wyp\u0119dzony z miasta przez katolik\u00f3w w 1637 roku \u2014 w tym samym, w kt\u00f3rym gmina straci\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u2014 i zmar\u0142y p\u00f3\u017aniej podczas zarazy. \u26a0 Zapisy te dotycz\u0105 parafii, nie samej budowli: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety stan\u0105\u0142 dwie\u015bcie lat po tamtych wydarzeniach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1848,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr NID","tytul":"Zabytek.pl (NID) \u2014 Byt\u00f3w, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. El\u017cbiety, ob. \u015bw. Katarzyny","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/bytow-kosciol-ewangelicki-pw-sw-elzbiety-ob-rzym-kat-par-"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0023","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16946,"lng":17.48903,"name_de":"B\u00fctow","name_pl":"Byt\u00f3w \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Katarzyny)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Byt\u00f3w \u2014 po niemiecku B\u00fctow \u2014 le\u017ca\u0142 w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, w ziemi l\u0119borsko-bytowskiej o przewadze ludno\u015bci ewangelickiej, z osobnym zjawiskiem Kaszub\u00f3w ewangelickich. Protestantyzm pojawi\u0142 si\u0119 tu jeszcze przed 1530 rokiem, a w tym w\u0142a\u015bnie roku przyby\u0142 do Bytowa pierwszy ewangelicki pastor. Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej, w 1551 roku, miejscowi ewangelicy kaszubskiego pochodzenia postawili poza miastem, na wzg\u00f3rzu, pierwsz\u0105 w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, zwan\u0105 te\u017c domem modlitwy \u201ena g\u00f3rze\u201d; wcze\u015bniej, przed 1490 rokiem, sta\u0142a tam prawdopodobnie kaplica pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego. \ud83d\udd34 Ks. Jakub Fankidejski prowadzi dzieje tego miejsca inaczej: zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, prepozytur\u0119 po\u0142\u0105czon\u0105 zapewne ze szpitalem, w szesnastym wieku zamieniono na stodo\u0142\u0119, kt\u00f3r\u0105 w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1629 roku spali\u0142o wojsko szwedzkie, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 luteranie odbudowali dopiero p\u00f3\u017aniej. Obu wersji nie pogodzono.\n\nZ tym ko\u015bcio\u0142em zwi\u0105zana jest posta\u0107, o kt\u00f3rej nie wolno tu nie wspomnie\u0107. Szymon Krofey pochodzi\u0142 z podbytowskiego D\u0105bia, studiowa\u0142 w Wittenberdze i po 1570 roku wr\u00f3ci\u0142 w rodzinne strony: by\u0142 pisarzem miejskim, w latach 1579\u20131590 pastorem, nauczycielem, a potem rektorem jedynej wtedy bytowskiej szko\u0142y. To on prze\u0142o\u017cy\u0142 niemieckie teksty na kaszubski i wyda\u0142 w Gda\u0144sku, w drukarni Jakuba Rhode, \u201eDuchowne pie\u015bni D. Marcina Luthera y inych nabo\u017cnych m\u0119\u017c\u00f3w\u201d \u2014 pierwsz\u0105 kaszubsk\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, opatrzon\u0105 w tytule s\u0142owami \u201eprzez Szymana Krofea, s\u0142ug\u0119 s\u0142owa Bo\u017cego w Bytowie\u201d, i nosz\u0105c\u0105 dat\u0119 1586 roku.\n\nPo 1637 roku, gdy lenno wr\u00f3ci\u0142o do Polski, kontrreformacja przywr\u00f3ci\u0142a katolikom \u015bredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a lutera\u0144skiego duchownego usuni\u0119to. M\u00fcller zapisa\u0142 przy dw\u00f3ch tutejszych duchownych \u2014 pastorze Georgu Fl\u00f6ssie i diakonie Lukasie Danielowie \u2014 \u017ce w 1637 roku zostali wyp\u0119dzeni przez katolik\u00f3w. Ewangelikom pozosta\u0142 jednak ko\u015bci\u00f3\u0142 za miastem: gdy w tym samym 1637 roku oficja\u0142 pomorski Judycki upomnia\u0142 si\u0119 o niego dla katolik\u00f3w, mieszczanie usilnie prosili, aby im go zostawiono, i tak si\u0119 sta\u0142o. Konstrukcja z 1551 roku przetrwa\u0142a oko\u0142o stu lat i uleg\u0142a zniszczeniu w latach panowania Korony, mi\u0119dzy 1637 a 1657 rokiem, po czym \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowano. Patronat nad gmin\u0105 sprawowa\u0142 magistrat, a bytowski proboszcz bywa\u0142 zarazem superintendentem synodu.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u201ena g\u00f3rze\u201d nazywano kaszubskim i d\u0142ugo nim by\u0142. Odprawiano w nim raz w miesi\u0105cu nabo\u017ce\u0144stwo kaszubskie; osobne nabo\u017ce\u0144stwo polskie usta\u0142o jeszcze wcze\u015bniej. Tetzner uwa\u017ca\u0142 powiat bytowski za ten, kt\u00f3ry \u2014 z powodu po\u0142o\u017cenia \u2014 najmniej sprzyja\u0142 utrzymaniu kaszubszczyzny i jako pierwszy porzuci\u0142 osobne kazania w tej mowie; jako dat\u0119 zaniku kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego w Bytowie podaje oko\u0142o 1856 roku, prostuj\u0105c przy tym starsz\u0105 uwag\u0119 Jana Chrystiana Ludwika Hakena z 1821 roku: ksi\u0119gi i kroniki ko\u015bcielne po\u015bwiadczaj\u0105, \u017ce w Bytowie odprawiano wtedy przynajmniej okresowo nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie. Benedykt Reszka datuje kres tych nabo\u017ce\u0144stw na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku i wi\u0105\u017ce go z Kulturkampfem; obie wersje zapisano.\n\nW\u0142asnego, du\u017cego ko\u015bcio\u0142a w mie\u015bcie ewangelicy doczekali si\u0119 w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety \u2014 Elisabethkirche \u2014 wznoszono od lat 1847/1848 do 1854 roku wed\u0142ug projektu Schindlera, na wz\u00f3r berli\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Mateusza; z 1854 roku pochodz\u0105 tak\u017ce organy. Jest murowany z ceg\u0142y, eklektyczny z formami neogotyckimi: tr\u00f3jnawowa hala, w kt\u00f3rej od p\u00f3\u0142nocy elewacja nawy g\u0142\u00f3wnej przechodzi w wysok\u0105 czworoboczn\u0105 wie\u017c\u0119 z galeri\u0105 arkadow\u0105, o o\u015bmiobocznym trzonie zwie\u0144czonym sto\u017ckowym he\u0142mem. Zachowa\u0142y si\u0119 dwa dzwony z lat 1820\u20131821 z fundacji kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III.\n\nMiasto by\u0142o w tym czasie w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickie: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Bytowie 4 357 ewangelik\u00f3w, 617 katolik\u00f3w, 60 innych chrze\u015bcijan i 336 \u017byd\u00f3w, a parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu. \u26a0 Monografia powiatu bytowskiego wydana w Szczecinie w 1938 roku, druk narodowosocjalistyczny i propagandowy, kt\u00f3rego wolno u\u017cywa\u0107 wy\u0142\u0105cznie dla liczb, podaje wcze\u015bniejszy przebieg tych proporcji: w 1810 roku na 1 217 mieszka\u0144c\u00f3w Bytowa katolikami by\u0142o 44, czyli trzy setne, w 1855 roku \u2014 448, czyli jedna dziesi\u0105ta, a w 1936 roku \u2014 1 538, czyli szesna\u015bcie setnych. Ten sam druk mierzy skal\u0119 wyludnienia po wojnach siedemnastego wieku: miasto licz\u0105ce w 1618 roku 250 obywateli mia\u0142o ich w 1658 ju\u017c tylko 20. W 1939 roku Byt\u00f3w liczy\u0142 10 038 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW marcu 1945 roku gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny zosta\u0142 zniszczony \u2014 ocala\u0142a wie\u017ca mie\u015bci dzi\u015b fili\u0119 Muzeum Zachodniokaszubskiego \u2014 wobec czego katolicy przej\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Po\u015bwi\u0119cenia dokonano 24 czerwca 1945 roku i st\u0105d drugie wezwanie \u015bwi\u0105tyni, \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest czynny i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1809 z 10 lipca 2007 roku.\n\n\ud83d\udccc Nazw ta budowla mia\u0142a wiele i ka\u017cda m\u00f3wi co innego o tym, czym by\u0142a dla ludzi. W \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich wyst\u0119puje jako *Bergkirche* \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 na g\u00f3rze, *Begr\u00e4bniskapelle* \u2014 kaplica cmentarna, *St. Georgii* i *Georgskapelle*, a wreszcie kaschubische Kirche, czyli ko\u015bci\u00f3\u0142 kaszubski. Samo wzg\u00f3rze nosi\u0142o nazw\u0119 *Kegelberg*. Pierwsza wzmianka o \u015bwi\u0105tyni pochodzi z 1470 roku; dzisiejszy kszta\u0142t nadano jej mi\u0119dzy 1675 a 1685 rokiem, gdy gruntownie przebudowano starszy ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczony przez huragan.\n\n\ud83d\udccc Wzg\u00f3rze badano archeologicznie dwukrotnie. Przedwojenna literatura umieszcza\u0142a tu grodzisko wczesno\u015bredniowieczne \u2014 znajdowano ceramik\u0119, miecz, groty strza\u0142, dzban, kubek i podkowy \u2014 i to w\u0142a\u015bnie przes\u0105dzi\u0142o o wpisie do rejestru zabytk\u00f3w decyzj\u0105 numer 252 z 19 marca 1960 roku, pod pozycj\u0105 A-153. W 1961 roku za\u0142o\u017cono siedemna\u015bcie wykop\u00f3w sonda\u017cowych, ale istnienia grodziska nie potwierdzi\u0142y. Kolejne badania, ratownicze, przeprowadzono w 2018 roku przy zagospodarowaniu zespo\u0142u parkowo-cmentarnego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019 \u2014 artyku\u0142 o parku i wzg\u00f3rzu \u015bwi\u0119tego Jerzego w \u015bwietle bada\u0144 archeologicznych; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; \u26a0 Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 \u2014 druk narodowosocjalistyczny, wykorzystany wy\u0142\u0105cznie dla danych liczbowych; has\u0142o encyklopedyczne o ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej i \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w Bytowie; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer A-1809; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1551,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny Aleksandryjskiej i \u015bw. Jana Chrzciciela w Bytowie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Katarzyny_Aleksandryjskiej_i_%C5%9Bw._Jana_Chrzciciela_w_Bytowie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0022","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16946,"lng":17.48903,"name_de":"B\u00fctow, Bergkirche","name_pl":"Byt\u00f3w \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na wzg\u00f3rzu (kaszubski, dawniej \u015bwi\u0119tego Jerzego)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Bzowo, po niemiecku Besow, by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; dzi\u015b wie\u015b le\u017cy w powiecie s\u0142upskim, w gminie Kobylnica. \ud83d\udccc W spisie z 1895 roku Bzowo nie ma w og\u00f3le wiersza gminnego \u2014 by\u0142o wy\u0142\u0105cznie maj\u0105tkiem. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w S\u0142onowicach, po niemiecku Gro\u00df Schl\u00f6nwitz, gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Bzowo nie mia\u0142o, a od 1931 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w sali ko\u015bcielnej urz\u0105dzonej w pa\u0142acu. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wzros\u0142a z 300 os\u00f3b w 1818 roku do 541 w 1939.\n\n\ud83d\udd34 Kolejno\u015b\u0107 w\u0142a\u015bcicieli podaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a rozbie\u017cnie. Dotychczasowy zapis wymienia von Boehn\u00f3w w latach 1529\u20131857, von Blumenthal\u00f3w w latach 1857\u20131892, Siemers\u00f3w od 1892 i wreszcie von Bonin\u00f3w do parcelacji w 1931 roku. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego prowadzi to inaczej: do 1857 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny von Besow \u2014 nosz\u0105cej to samo nazwisko co wie\u015b \u2014 potem do von Blumenthal\u00f3w, kt\u00f3rzy sprzedali go w 1892 roku rodzinie von Bonin. Obie wersje zapisano.\n\n\ud83d\udccc Zastrze\u017cenie o rodowym charakterze cmentarza zostaje zdj\u0119te, bo monografia opisuje go wprost. W parku przydworskim, niedaleko dawnego zbiornika wodnego i po jego wschodniej stronie, ju\u017c za czas\u00f3w pierwszych w\u0142a\u015bcicieli \u2014 rodziny von Besow \u2014 wydzielono miejsce na cmentarz rodowy; za\u0142o\u017cono go najprawdopodobniej jako kwater\u0119 rodzinn\u0105 z ceglanymi kryptami. Grobowca ani kaplicy dzi\u015b nie ma i nic nie potwierdza, by kiedykolwiek stan\u0119\u0142y; zachowa\u0142y si\u0119 natomiast cz\u0119\u015bciowo rozebrane sklepienia krypt oraz szcz\u0105tki \u017celiwnych krzy\u017cy z fragmentarycznie czytelnymi inskrypcjami, wskazuj\u0105cymi w\u0142a\u015bnie na nagrobki rodziny von Besow.\n\n\u26a0 Wpis do rejestru zabytk\u00f3w, przywo\u0142ywany niekiedy przy tym obiekcie, dotyczy zespo\u0142u folwarcznego z XIX i pierwszej po\u0142owy XX wieku oraz parku pa\u0142acowego \u2014 nie samej nekropolii.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a do 1947 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Bzowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0576","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36177,"lng":16.84178,"name_de":"Besow","name_pl":"Bzowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cecenowo (po niemiecku Zezenow), Kreis Stolp na Pomorzu \u015arodkowym, by\u0142o o\u015brodkiem ewangelickiej parafii lutera\u0144skiej istniej\u0105cej od 1590 roku pod patronatem rodu von Zitzewitz. Region zdecydowanie ewangelicki: w 1925 roku wie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci lutera\u0144ska (tylko 3 katolik\u00f3w). Obecny murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1866 \ud83d\udfe1 (wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 1867\u20131868), po tym jak poprzedni, drewniany, sp\u0142on\u0105\u0142 podczas burzy w 1735. Cecenowo ma wyj\u0105tkowe znaczenie kulturowe: by\u0142 to ostatni ko\u015bci\u00f3\u0142, w kt\u00f3rym g\u0142oszono kazania po kaszubsku (do 1867/1868) \u2014 w archiwum przechowywano 21 kaszubskich kaza\u0144. To wschodni kraniec lutera\u0144skiej sfery kaszubsko-s\u0142owi\u0144skiej. Cmentarz przyko\u015bcielny (w centrum wsi, wsp\u00f3\u0142rz. 54.642553, 17.543862) jest nieczynny \u2014 brak zachowanych \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w; drugi, cmentarz wiejski, le\u017cy oko\u0142o 200 m na zach\u00f3d. Po 9 marca 1945 roku (ostrza\u0142, walki Volkssturmu, egzekucja obro\u0144c\u00f3w, epidemie) ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy (dzi\u015b parafia Wniebowzi\u0119cia NMP).\n\nW 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego (\u201eSynode Stolp\u201d) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze.\n\n\ud83d\udccc Parafia cecenowska by\u0142a osobliwie ma\u0142a: Ernst M\u00fcller notuje, \u017ce obejmowa\u0142a tylko dwie miejscowo\u015bci \u2014 Cecenowo i Pob\u0142ocie \u2014 a prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie w\u0142a\u015bciciele obu d\u00f3br. Przy takiej skali tym bardziej uderza, \u017ce to w\u0142a\u015bnie tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ostatnim, w kt\u00f3rym g\u0142oszono kazania po kaszubsku.\n\n\u26a0 Nazw\u0119 Cecenowa \u0142atwo pomyli\u0107 z inn\u0105. Ernst M\u00fcller prowadzi w synodzie l\u0119borskim osobne has\u0142o Zinzelitz, dawniej Dzincelitz, obejmuj\u0105ce Roz\u0142azino i okoliczne wsie \u2014 to inna parafia i inna miejscowo\u015b\u0107, mimo podobie\u0144stwa nazwy. Tutejsze Cecenowo stoi u niego pod nazw\u0105 Zezenow, w synodzie s\u0142upskim staromiejskim. \ud83d\udccc R\u00f3d von Zitzewitz, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 tu patronat, pojawia si\u0119 te\u017c u Franza Schultza jako szambelan \u201evon Zitzewitz auf Zezenow im Kreis Stolp\u201d.\n\n\ud83d\udccc Cmentarzy by\u0142o w Cecenowie dwa: przyko\u015bcielny w centrum wsi i drugi przy wje\u017adzie od zachodu. Na przyko\u015bcielnym trudno dzi\u015b znale\u017a\u0107 \u015blad dawnych poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 ca\u0142e wzniesienie pozbawiono pierwotnego zagospodarowania, cho\u0107 jeszcze w latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych XX wieku czytelnych by\u0142o tu wiele mogi\u0142. Od strony prezbiterium stan\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142czesny pomnik w kszta\u0142cie krzy\u017ca z otwart\u0105 ksi\u0119g\u0105 u podstawy, upami\u0119tniaj\u0105cy dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Cecenowa tu pochowanych. Cmentarz wiejski r\u00f3wnie\u017c niewiele zachowa\u0142: teren jest wywy\u017cszony i obsadzony drzewami na granicach, ale nie ma \u015bladu ani po wej\u015bciu g\u0142\u00f3wnym, ani po ogrodzeniu.\n\n\u26a0 Zinzelitz to Dzi\u0119cielec, wie\u015b w gminie \u0141\u0119czyce w powiecie wejherowskim, a nie Cecenowo. Ernst M\u00fcller prowadzi to has\u0142o w synodzie l\u0119borskim i zaznacza, \u017ce parafia powsta\u0142a z Roz\u0142azina: pastor Jakub Grulike ust\u0105pi\u0142 stamt\u0105d w 1641 roku i przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Dzi\u0119cielca. Nekropolia dzi\u0119cielska obs\u0142ugiwa\u0142a Roz\u0142azino, Roz\u0142aski B\u00f3r, Nawcz, Redystowo i Karczemki. Tutejsze Cecenowo stoi u M\u00fcllera pod nazw\u0105 Zezenow, w synodzie s\u0142upskim staromiejskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Cecenowo; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cecenowo \u2014 Gmina G\u0142\u00f3wczyce, cmentarze.slupsk.pl [kopia archiwalna 2022-06-30]; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2025; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz. II, Szczecin 1912, has\u0142o Zinzelitz (s. 241); M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej, has\u0142o Dzi\u0119cielec \u2014 Zinzelitz, Spechtshagen; F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cecenowo \u2014 Gmina G\u0142\u00f3wczyce, cmentarze.slupsk.pl [kopia archiwalna 2022-06-30]","url":"https://web.archive.org/web/20220630065041/https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/13-cecenowo"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz. II, Szczecin 1912, has\u0142o Zinzelitz (s. 241)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej, has\u0142o Dzi\u0119cielec \u2014 Zinzelitz, Spechtshagen","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0782","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.642553,"lng":17.543862,"name_de":"Zezenow","name_pl":"Cecenowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cecenowie (po niemiecku Zezenow) wzniesiono w latach 1867\u20131868 z ceg\u0142y \ud83d\udfe1 (cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 podaje rok 1866), na fundamencie z cios\u00f3w granitowych, w miejscu starszej \u015bwi\u0105tyni o konstrukcji szkieletowej; jednonawow\u0105 budowl\u0119 z wyodr\u0119bnionym prezbiterium wie\u0144czy o\u015bmioboczny, ostro\u0142ukowy he\u0142m wie\u017cy. Cecenowo by\u0142o \u2014 obok G\u0142\u00f3wczyc \u2014 znacz\u0105cym o\u015brodkiem religijnym ewangelickich Kaszub\u00f3w: w 1710 roku tutejsz\u0105 parafi\u0119 opisano jako najmniejsz\u0105 spo\u015br\u00f3d parafii \u201ekaszubskich\u201d powiatu s\u0142upskiego, a proboszczowie g\u0142osili i drukowali kazania po kaszubsku, z kt\u00f3rych zbiory przechowywano w archiwum parafialnym a\u017c do 1945 roku. W\u015br\u00f3d duchownych szczeg\u00f3lnie zas\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 ks. Gottlieb Leberecht Lorek, autor pracy o Kaszubach; jeszcze w 1842 roku ks. Emil Ziegler odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie co drug\u0105 niedziel\u0119, lecz ostatnie odby\u0142o si\u0119 w 1876 roku, gdy ludno\u015b\u0107 kaszubskoj\u0119zyczna nieuchronnie zanika\u0142a. \ud83d\udccc Zanikanie to nie by\u0142o jednak samo z siebie: pilnowano go z urz\u0119du. Franz Tetzner przytacza zapis z wizytacji ko\u015bcielnej z 20 lipca 1747 roku, w kt\u00f3rym prepozyt napomina, \u017ceby Kaszubi, a zw\u0142aszcza dzieci, \u201estopniowo przyzwyczajali si\u0119 do j\u0119zyka niemieckiego\u201d. Sto trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej sprawa by\u0142a zamkni\u0119ta. Sam Cecenowo Tetzner opisuje jako wie\u015b licz\u0105c\u0105 ponad pi\u0119ciuset mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 wraz z tutejszym jazem \u0142ososiowym nada\u0142 niegdy\u015b ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zabytkowego wyposa\u017cenia ufundowa\u0142 r\u00f3d von Zitzewitz \u2014 mi\u0119dzy innymi organy z 1875 roku (firmy B. Gr\u00fcneberg ze Szczecina), za\u015b chrzcielnica z 1870 roku by\u0142a darem Ottona von Krockow na pami\u0105tk\u0119 szcz\u0119\u015bliwego powrotu z wojny. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, a we wn\u0119trzu rozebrano boczne empory, pozostawiaj\u0105c jedynie empor\u0119 organow\u0105.\n\nW 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego (\u201eSynode Stolp\u201d) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. \ud83d\udccc Wykaz duchownych pomorskich prowadzi j\u0105 dok\u0142adniej, jako parafi\u0119 synodu s\u0142upskiego staromiejskiego obejmuj\u0105c\u0105 Cecenowo i Pob\u0142ocie, z kolacj\u0105 w r\u0119kach w\u0142a\u015bcicieli obu maj\u0105tk\u00f3w. Lista pastor\u00f3w zaczyna si\u0119 od Hieronymusa Katerbacha, ordynowanego w Ko\u0142obrzegu i wzmiankowanego w matrykule z 27 lipca 1590 roku. \ud83d\udccc Urz\u0105d bywa\u0142 tu dziedziczony: Paul Georg Philipp Mampe, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 probostwo w 1791 roku i trzyma\u0142 je pi\u0119\u0107dziesi\u0105t dwa lata, by\u0142 synem Paula Gottharda, pastora w tym samym Cecenowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2025; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912.*","built_year":1867,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cecenowo \u2013 Zezenow (cmentarze.slupsk.pl)","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/cecenowo/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Zabytki \u2014 Gmina G\u0142\u00f3wczyce","url":"https://glowczyce.pl/zabytki.html"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0097","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.64244,"lng":17.544149,"name_de":"Zezenow","name_pl":"Cecenowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (parafia kaszubskoj\u0119zyczna)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cedry Wielkie \u2014 po niemiecku Gro\u00df Z\u00fcnder \u2014 le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym powiecie Danziger Niederung. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\n\ud83d\udccc Stoi tu gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 z drugiej po\u0142owy XIV wieku, fundacji krzy\u017cackiej; po Reformacji sta\u0142 si\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0105 lutera\u0144sk\u0105 i siedzib\u0105 parafii, a otaczaj\u0105cy go cmentarz przyko\u015bcielny s\u0142u\u017cy\u0142 luteranom od XVI wieku a\u017c do 1945 roku, czyli przez cztery stulecia. Wie\u015b przez ten czas ros\u0142a i pozostawa\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka: 632 mieszka\u0144c\u00f3w w 1816 roku, 987 w spisie z 1885 \u2014 w tym 614 ewangelik\u00f3w, 360 katolik\u00f3w i trzynastu \u017byd\u00f3w \u2014 960 oko\u0142o 1905 roku i 857 w 1929.\n\n\u26a0 \u017bu\u0142awy by\u0142y terenem osadnictwa mennonickiego i w Cedrach mieszka\u0142y rodziny mennonickie, mi\u0119dzy innymi pos\u0142a Franza Doerksena (1860\u20131930). \ud83d\udfe1 Sam cmentarz przyko\u015bcielny by\u0142 jednak ewangelicko-lutera\u0144ski, nie mennonicki.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i jest tu dzi\u015b parafia \u015awi\u0119tego Anio\u0142a Str\u00f3\u017ca. Dawnych mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono; zosta\u0142a po nich poniemiecka zabudowa wsi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bau- u. Kunstdenkm\u00e4ler Kr. Danzig (Heise 1885)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0053","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24418,"lng":18.84573,"name_de":"Gro\u00df Z\u00fcnder","name_pl":"Cedry Wielkie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gro\u00df Z\u00fcnder, dzi\u015b Cedry Wielkie, by\u0142y jedn\u0105 z zamo\u017cniejszych wsi po\u0142udniowych \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich. Le\u017ca\u0142y w powiecie Niziny Gda\u0144skiej, wydzielonym w 1887 roku z powiatu gda\u0144skiego; do 1920 roku nale\u017ca\u0142y do prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Zamo\u017cno\u015b\u0107 wsi wida\u0107 w liczbach spisu z 1 grudnia 1885 roku: mieszka\u0142o tu wtedy 987 os\u00f3b, z czego 614 stanowili ewangelicy, 360 katolicy, a 13 \u017bydzi; rubryka innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3r\u0105 na \u017bu\u0142awach wype\u0142niali zwykle mennonici, zosta\u0142a pusta. Ewangelicy nie musieli nigdzie doje\u017cd\u017ca\u0107 \u2014 parafia by\u0142a na miejscu i obejmowa\u0142a tak\u017ce Cedry Ma\u0142e, gdzie w\u015br\u00f3d 460 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono 403 ewangelik\u00f3w i 57 katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny zapisuje o tutejszych ewangelikach kr\u00f3tko: ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski w miejscu.\n\nGotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ceglany pochodzi z po\u0142owy XIV wieku, cho\u0107 parafia istnia\u0142a ju\u017c w pierwszej po\u0142owie tego stulecia i zosta\u0142a uposa\u017cona w 1353 roku przez Winrycha von Kniprode. W XV wieku rozbudowano \u015bwi\u0105tyni\u0119 do trzech naw z wie\u017c\u0105. Od 1454 roku pozostawa\u0142a pod patronatem Rady Miasta Gda\u0144ska, a po Reformacji a\u017c do 1945 roku by\u0142a \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105, lutera\u0144sk\u0105 i unijn\u0105. Dzwon z 1647 roku wywieziono w 1942 roku do Hamburga; wr\u00f3ci\u0142 w 2010 roku. Viktor Zirkwitz, kt\u00f3ry ogl\u0105da\u0142 \u017cu\u0142awskie ko\u015bcio\u0142y przed wojn\u0105, uzna\u0142 uk\u0142ad wsi za wzorcow\u0105 owalnic\u0119 z nawsiem, ko\u015bci\u00f3\u0142 za szczeg\u00f3lnie du\u017cy dzi\u0119ki zamo\u017cno\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w, a jego wi\u0119\u017ab\u0119 dachow\u0105 za najlepszy przyk\u0142ad gda\u0144skiej konstrukcji; cenn\u0105 budowl\u0105 jest te\u017c plebania.\n\n\ud83d\udccc Jak wygl\u0105da\u0142o przej\u015bcie wsi na protestantyzm, wida\u0107 w wizytacji biskupiej. Spisuj\u0105c dwana\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu steblewskiego, wizytator wymieni\u0142 w\u015br\u00f3d nich \u201eWielkie Czendry\u201d, a pod list\u0105 dopisa\u0142 zdanie rozstrzygaj\u0105ce: omnes ditionis Gedanensium ab haereticis residentibus occupatae, praeter Gemlice \u2014 wszystkie, we w\u0142adaniu gda\u0144skim, zaj\u0119te przez zamieszka\u0142ych tam heretyk\u00f3w, pr\u00f3cz Giemlic. Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku pokazuje to samo od strony rachunk\u00f3w: przy ka\u017cdej parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. Dwana\u015bcie parafii, a uposa\u017cenie w r\u0119kach ewangelickich. W Cedrach Wielkich duchowny trzyma\u0142 cztery \u0142any daj\u0105ce oko\u0142o 200 floren\u00f3w; wie\u015b liczy\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery \u0142any, a ka\u017cdy oddawa\u0142 korzec \u017cyta i korzec owsa \u2014 razem 244 floreny i 24 grosze, najwy\u017csza kwota w ca\u0142ym wykazie.\n\n\ud83d\udccc Z zapisk\u00f3w gda\u0144skich znamy nazwiska tutejszych duchownych i trzy historie, kt\u00f3rych nie odda \u017cadna tabela. Parafi\u0119 w Cedrach Wielkich i Ma\u0142ych otrzyma\u0142, dzi\u0119ki wstawiennictwu gda\u0144skiego ministerium, duchowny, o kt\u00f3rym zapisano: \u201eBy\u0142 s\u0142uchaczem Lutra\u201d. Wcze\u015bniej by\u0142 proboszczem w Riesenburgu, czyli w Prabutach, sk\u0105d musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 w 1554 roku, poniewa\u017c sprzeciwi\u0142 si\u0119 sakramentarzom, a w Toruniu w 1572 roku ca\u0142kowicie usuni\u0119to go z urz\u0119du \u2014 dwa razy straci\u0142 posad\u0119 za sp\u00f3r o Wieczerz\u0119 i doko\u0144czy\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 w \u017cu\u0142awskiej wsi. \ud83d\udfe1 Nazwiska tego duchownego nie odczytano. Sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej przyszed\u0142 tu M. Johann Moneta, urodzony w 1698 roku, kt\u00f3ry zda\u0142 egzamin 16 lipca 1723 roku i zosta\u0142 ordynowany 12 pa\u017adziernika 1728 roku. Nota o jego \u015bmierci brzmi: 6 marca jeszcze kaza\u0142 i o godzinie trzeciej poszed\u0142, zdr\u00f3w i rze\u015bki, do chorego \u2014 lecz przy udzielaniu Wieczerzy Pa\u0144skiej upad\u0142 na ziemi\u0119 i skona\u0142. \ud83d\udfe1 Roku tej dziennej noty autor dopisk\u00f3w nie podaje. A w 1746 roku sta\u0142 tu na kwaterze regiment ze swoim kapelanem polowym, J. S. Blanckenheimem, ordynowanym 14 grudnia 1741 roku w Dre\u017anie; kapelan o\u017ceni\u0142 si\u0119 z wdow\u0105 po tutejszym duchownym Davidzie Schmidcie, odszed\u0142 od regimentu, gdy ten mia\u0142 maszerowa\u0107 do Italii, i zosta\u0142 na Pomorzu.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 opuszczony i sp\u0142on\u0105\u0142 \u2014 oko\u0142o 1946 roku, nie w wyniku walk. Odbudowano go w latach 80. dwudziestego wieku i w 1987 roku konsekrowano jako katolicki pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Anio\u0142\u00f3w Str\u00f3\u017c\u00f3w; prace konserwatorskie prowadzono w latach 2017\u20132018. Przy ko\u015bciele, przy ulicy Osadnik\u00f3w Wojskowych 2, zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,40 ha.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku, kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; E. Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d \u2014 egzemplarz interfoliowany z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105 do 1776 roku, karty 29, 52 i 105; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1940; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cedry Wielkie.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0067","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24418,"lng":18.84573,"name_de":"Gro\u00df Z\u00fcnder","name_pl":"Cedry Wielkie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Z\u00fcnder)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cedry Wielkie, Wi\u015blina i Rybina to punkty Szlaku Mennonit\u00f3w przez \u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 trasy z Gda\u0144ska do Elbl\u0105ga. Klub Nowodworski, tw\u00f3rca szlaku, ustawi\u0142 w tych trzech wsiach (a tak\u017ce w Nowym Dworze Gda\u0144skim i Cyganku) tablice informacyjne; centralnym punktem szlaku jest Muzeum \u017bu\u0142awskie w Nowym Dworze Gda\u0144skim. Wpis ma charakter zbiorczy i tematyczny \u2014 dotyczy odcinka szlaku, nie pojedynczego obiektu sakralnego. Rzeczywista spu\u015bcizna mennonicka rozk\u0142ada si\u0119 w tych trzech wsiach bardzo nier\u00f3wno. Najmocniejsza jest w Wi\u015blinie (do 1945 roku Hochzeit): w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego figuruje tu \u201ebrama cmentarna-dzwonnica cmentarza menonickiego\u201d (nr rej. A-792, w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego nr 675, decyzja z 27 pa\u017adziernika 1973 roku), a ewidencja zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa prowadzi \u201ecmentarz mennonicki, ob. rzymskokatolicki\u201d z 1792 roku wraz z drewnian\u0105 bram\u0105-dzwonnic\u0105 z tego samego roku. Zgodnie z tym katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego Jerzego Sza\u0142ygina podaje, \u017ce w 1820 roku w\u015br\u00f3d 274 mieszka\u0144c\u00f3w Wi\u015bliny mieszka\u0142o 46 mennonit\u00f3w, a w 1776 roku wymieniono tu osiem rodzin, mi\u0119dzy innymi Claasen, Epp, Jantzen i Penner; na s\u0142upach bramy zachowa\u0142y si\u0119 napisy fundacyjne z dat\u0105 i nazwiskiem cie\u015bli (Jakub Jentzen, 1792). W Rybinie \u015blad mennonicki wi\u0105\u017ce si\u0119 z dawnym Popowem, dzi\u015b cz\u0119\u015bci\u0105 wsi \u2014 wed\u0142ug katalogu Sza\u0142ygina w 1820 roku na 55 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o tam 25 mennonit\u00f3w. W Cedrach Wielkich (Gross Z\u00fcnder), ponownie lokowanych w 1552 roku w ramach osadnictwa \u201eholenderskiego\u201d, ten sam katalog odnotowuje w 1820 roku tylko jednego mennonit\u0119 w\u015br\u00f3d 632 mieszka\u0144c\u00f3w i nie wskazuje \u017cadnego obiektu bezpo\u015brednio mennonickiego. Ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa zna tam natomiast cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny z 2 po\u0142. XVIII w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Szlak Mennonit\u00f3w przez \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (Tr\u00f3jmiasto.pl) [kopia archiwalna 1998-12-12]","url":"https://web.archive.org/web/19981212033614/http://www.trojmiasto.pl:80/"},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w (wykaz wojew\u00f3dzki, arkusz xls)","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w), poz. nr rej. A-792, dawny rejestr woj. gda\u0144skiego nr 675, decyzja WKZ w Gda\u0144sku z 27 X 1973 \u2014 \u201ebrama cmentarna-dzwonnica cmentarza menonickiego\u201d, ul. Gda\u0144ska, Wi\u015blina, gm. Pruszcz Gda\u0144ski","url":"https://www.ochronazabytkow.gda.pl/rejestr-zabytkow/"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w NID (karta cmentarza 1986)","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 \u201ecmentarz mennonicki, ob. rzymskokatolicki\u201d, 1792 r., Wi\u015blina, gm. Pruszcz Gda\u0144ski; dokumentacja: karta cmentarza z 1 IX 1986","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/zabytek?inspire_id=PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.80953&rejestr=ewidencja-zabytkow"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w NID","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 \u201ebrama cmentarna - dzwonnica\u201d, 1792 r., drewniana, Wi\u015blina; karty: zielona 1959, bia\u0142a 1987","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/zabytek?inspire_id=PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_BL.35119&rejestr=ewidencja-zabytkow"},{"typ":"katalog naukowy (autor zewn\u0119trzny wobec s\u0142u\u017cby konserwatorskiej)","tytul":"Jerzy Sza\u0142ygin, Katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w Polsce \u2014 has\u0142o WI\u015aLINA (Hochzeit): osadnictwo holenderskie od XVI w., 8 rodzin w 1776 r. (Claasen, Epp, Fast, Jantzen, Kroeker, Lepp, Penner, Tilitzki), 46 mennonit\u00f3w na 274 mieszka\u0144c\u00f3w w 1820 r., \u201ena cmentarzu drewniana dzwonnica - brama i kilka nagrobk\u00f3w\u201d","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=470"},{"typ":"katalog naukowy","tytul":"Jerzy Sza\u0142ygin, Katalog\u2026 \u2014 has\u0142o POPOWO (ob. cz\u0119\u015b\u0107 wsi Rybina): wie\u015b za\u0142o\u017cona w 1700 r., w 1820 r. 55 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 25 mennonit\u00f3w","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=418"},{"typ":"katalog naukowy","tytul":"Jerzy Sza\u0142ygin, Katalog\u2026 \u2014 has\u0142o CEDRY WIELKIE (Gross Z\u00fcnder): ponowna lokacja 1552 r. zwi\u0105zana z osadnictwem \u201eholenderskim\u201d, w 1820 r. 1 mennonita w\u015br\u00f3d 632 mieszka\u0144c\u00f3w, \u201eNie natrafiono na obiekty bezpo\u015brednio zwi\u0105zane z osadnictwem holenderskim\u201d","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=301"},{"typ":"katalog naukowy","tytul":"Jerzy Sza\u0142ygin, Katalog\u2026 \u2014 has\u0142o RYBINA (Fischerbabke): wie\u015b za\u0142o\u017cona w 1600 (1626) r. przez kolonist\u00f3w \u201eholenderskich\u201d","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=431"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w NID","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 \u201ecmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny\u201d, 2 po\u0142. XVIII w., Cedry Wielkie","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/zabytek?inspire_id=PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.80912&rejestr=ewidencja-zabytkow"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"KOS-0084","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2441816,"lng":18.8457262,"name_de":"","name_pl":"Cedry Wielkie, Wi\u015blina i Rybina \u2014 wsp\u00f3lnoty mennonickie doliny Wis\u0142y","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ceromin \u2014 urz\u0119dowo Sieromino, po kaszubsku Seromino, po niemiecku Zeromin \u2014 by\u0142 maj\u0105tkiem rycerskim i przysi\u00f3\u0142kiem Jerzkowic nad zachodnim brzegiem jeziora Jasie\u0144. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej; s\u0105d rejonowy mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Bytowie, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w Czarnej D\u0105br\u00f3wce (Schwarz Damerkow). Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka \u2014 lutera\u0144scy Kaszubi.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie postawiono: miejscowo\u015b\u0107 figurowa\u0142a w ewangelickiej parafii w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin) ju\u017c od 1819 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w\u0142a\u015bnie tam. \ud83d\udccc Potwierdza to Ernst M\u00fcller, wymieniaj\u0105c Zeromin w\u015br\u00f3d osiemnastu miejscowo\u015bci tej parafii, obok Wu\u00dfkowske, Karkowa, Sommina i Czarnej D\u0105br\u00f3wki; kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br No\u017cyno. Sama parafia w\u0119drowa\u0142a mi\u0119dzy okr\u0119gami: do 1817 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a w 1871 przeniesiono j\u0105 do bytowskiego. Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 w No\u017cynie sp\u0142on\u0105\u0142 w 1638 roku wraz ze wszystkimi budynkami pleba\u0144skimi, a odbudowa ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 latami \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tymczasem w innym domu. W 1910 roku maj\u0105tek liczy\u0142 396 mieszka\u0144c\u00f3w. \ud83d\udccc Wcze\u015bniej, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, wie\u015b zapisano pod pozycj\u0105 335 na stronie 184, w postaci frakturowej \u201eBeromin\u201d: 70 ewangelik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w No\u017cynie.\n\nPo 9 marca 1945 roku osad\u0119 zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono do 1947 roku. W 2016 roku Ceromin liczy\u0142 troje mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 to letnisko w Parku Krajobrazowym Dolina S\u0142upi. \ud83d\udfe1 Samego cmentarza nie opisuje wprost \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142; jego istnienie i datowanie wymagaj\u0105 sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0809","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.296518,"lng":17.604599,"name_de":"Zeromin","name_pl":"Ceromin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cety\u0144 (niem. Zettin) \u2014 do 1945 siedziba ewangelickiej parafii (Kirchspiel Zettin) w Kreis Rummelsburg (rej. K\u00f6slin, Prowincja Pomorze), a NIE w Kreis B\u00fctow. Wie\u015b by\u0142a star\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 rodu Puttkamer\u00f3w (po\u015bwiadczon\u0105 od 1380). Ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u2014 konstrukcji szachulcowej (ryglowej), wzniesiony w 1696 na miejscu \u015bredniowiecznej \u015bwi\u0105tyni drewnianej; niska wie\u017ca z he\u0142mem, wolno stoj\u0105ca dzwonnica z dzwonem z 1779. Nabo\u017ce\u0144stwa po kaszubsku odprawiano do po\u0142owy XVIII w. Do parafii nale\u017ca\u0142y m.in. Darsekow, Franzdorf, Poberow, Sellin, Starkow i Viartlum. W 1939 wie\u015b liczy\u0142a 113 gospodarstw i 506 mieszka\u0144c\u00f3w. Cmentarz przyko\u015bcielny otacza ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 zachowane \u017celiwne krzy\u017ce i XIX-wieczna dzwonnica. W 1945 bez walk i zniszcze\u0144. Dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy jako filialny rzymskokatolicki pw. Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela (parafia Suchorze, diec. koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeska), w rejestrze zabytk\u00f3w (A-26, 21 XII 1965).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cety\u0144 \u2014 spis cmentarzy, polskie-cmentarze.pl (powiat bytowski, gmina Trzebielino)","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-bytowski/Gmina-Trzebielino/Cetyn"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0802","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.22325,"lng":17.15174,"name_de":"Zettin (Kirchhof / evangelischer Friedhof an der Pfarrkirche Zettin)","name_pl":"Cety\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cety\u0144, po niemiecku Zettin, by\u0142 do 1945 roku siedzib\u0105 ewangelickiej parafii w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze \u2014 nie za\u015b w powiecie bytowskim, do kt\u00f3rego nale\u017cy dzisiaj. Wie\u015b by\u0142a star\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 rodu von Puttkamer, po\u015bwiadczon\u0105 od 1380 roku.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, szachulcowy, wzniesiono w 1696 roku na miejscu \u015bredniowiecznej \u015bwi\u0105tyni drewnianej. Ma nisk\u0105 wie\u017c\u0119 zwie\u0144czon\u0105 he\u0142mem, a obok stoi wolno stoj\u0105ca dzwonnica z dzwonem z 1779 roku. Nabo\u017ce\u0144stwa po kaszubsku odprawiano tu do po\u0142owy XVIII wieku. Do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Darsekow, Franzdorf, Poberow, Sellin, Starkow i Viartlum, a kolatorami byli w\u0142a\u015bciciele Cetynia i pi\u0119ciu s\u0105siednich maj\u0105tk\u00f3w. \ud83d\udccc Sama parafia w\u0119drowa\u0142a mi\u0119dzy okr\u0119gami: nale\u017ca\u0142a najpierw do synodu s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a po jego zniesieniu do bytowskiego \u2014 tak prowadzi j\u0105 Ernst M\u00fcller w wykazie duchownych Pomorza; w 1907 roku wchodzi\u0142a w sk\u0142ad synodu bytowskiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. Jej filia w D\u0105br\u00f3wce (Damerkow) usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1900 roku.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Cetyniu 203 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, wskazuj\u0105c parafi\u0119 ewangelick\u0105 na miejscu. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 506 mieszka\u0144c\u00f3w w 113 gospodarstwach.\n\nCmentarz otacza ko\u015bci\u00f3\u0142; zachowa\u0142y si\u0119 na nim \u017celiwne krzy\u017ce, a obok dziewi\u0119tnastowieczna dzwonnica. \ud83d\udccc Nie by\u0142 tu zreszt\u0105 jedyny: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi w Cetyniu osobno ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny wraz z otoczeniem \u2014 cmentarzem przyko\u015bcielnym i drzewostanem, pod numerem rejestru A-391 \u2014 oraz osobny \u201ecmentarz historyczny\u201d, bez datowania. Rok 1945 min\u0105\u0142 tu bez walk i zniszcze\u0144. Dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy rzymskim katolikom jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela w parafii Suchorze, w diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej; do rejestru zabytk\u00f3w wpisano j\u0105 21 grudnia 1965 roku pod numerem A-391.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cety\u0144 \u2014 spis cmentarzy, polskie-cmentarze.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-bytowski/Gmina-Trzebielino/Cetyn"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0801","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22393,"lng":17.15241,"name_de":"Zettin","name_pl":"Cety\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Cewicach (po niemiecku Zewitz), siedzibie gminy w powiecie l\u0119borskim, oko\u0142o 12 km na po\u0142udnie od L\u0119borka, istnia\u0142a poewangelicka kaplica, rozebrana w 1980 roku; w jej miejscu wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia NMP. Obiekt ewangelicki nie zosta\u0142 wi\u0119c przej\u0119ty przez katolik\u00f3w w dawnej postaci, lecz rozebrany. Przed 1945 rokiem Cewice nie mia\u0142y w\u0142asnej parafii ewangelickiej \u2014 nale\u017ca\u0142y do Kirchspiel Labuhn (\u0141ebunia) w Kirchenkreis Lauenburg Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; samodzieln\u0105 parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowa\u0142 tu 28 sierpnia 1974 roku bp Ignacy Je\u017c. Wie\u015b wzmiankowano po raz pierwszy w 1362 roku, gdy komtur krzy\u017cacki Winrych von Kniprode nada\u0142 dobra braciom Grella; lokowano j\u0105 na prawie magdeburskim na 60 \u0142anach (oko\u0142o 1000 ha). Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodu Grella do 1749 roku, nast\u0119pnie do Demi\u0144skich, a od 1784 roku do podkomorzego Joachima Wobessera-Objezierzyckiego; w latach 1911\u20131945 do przedsi\u0119biorcy Rudolfa Sinnera z Karlsruhe. Dawny cmentarz ewangelicki, niegdy\u015b na skraju wsi, dzi\u015b niemal w jej \u015brodku (przy drodze w kierunku Maszewa L\u0119borskiego), zachowa\u0142 resztki kamiennego muru, jedno \u017celiwne ogrodzenie grobu, liczne podstawy krzy\u017cy oraz nieliczne obramowania grob\u00f3w rodzinnych. Wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 kamienna p\u0142yta Hermanna Blockusewsky'ego, zmar\u0142ego w 1869 roku w wieku o\u015bmiu miesi\u0119cy, oraz tablica z fragmentem pie\u015bni \u201eChristus der ist mein Leben. Sterben ist mein Gewinn\u201d. Teren jest za\u015bmiecony. Pod koniec XIX wieku za\u0142o\u017cono drugi cmentarz ewangelicki na obrze\u017cach wsi w kierunku Oskowa; jego kaplic\u0119 rozebrano, groby zniwelowano, a teren funkcjonuje dzi\u015b jako czynny cmentarz katolicki.\n\nCmentarz ewangelicki w Cewicach figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, lecz karta pozostaje bez opisu i bez datowania.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0435","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_cewice_kat/cewice_kat1.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.437861,"lng":17.729806,"name_de":"Cewitz","name_pl":"Cewice","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Cewicach, po niemiecku Zewitz, le\u017cy w gminie Cewice, w powiecie l\u0119borskim. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisany nie jest, ale figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, z kart\u0105 cmentarza sporz\u0105dzon\u0105 przez Narodowy Instytut Dziedzictwa; gminny program opieki nad zabytkami datuje go na lata 1860\u20131880 i okre\u015bla jako nieczynny.\n\nTutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141ebuni \u2014 a ta by\u0142a pierwotnie fili\u0105 Bukowiny i obejmowa\u0142a, pr\u00f3cz Cewic, jeszcze pi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej Cewice 312 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika (strona 188, pozycja 65), a w obwodzie dworskim jeszcze 195 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119cioro katolik\u00f3w (strona 194, pozycja 172); w obu wierszach parafia ewangelicka to \u0141ebunia, katolicka \u2014 L\u0119bork, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w \u0141ebuni.\n\nCmentarz zak\u0142adano na skraju wsi, a dzi\u015b le\u017cy niemal w jej \u015brodku: z czterech stron zamykaj\u0105 go ulica, betonowy p\u0142ot zak\u0142adu stolarskiego i ogrodzenie osiedla, a \u015brodkiem biegnie szeroka \u015bcie\u017cka. Zosta\u0142y resztki kamiennego muru, jedno \u017celiwne ogrodzenie grobu z tabliczk\u0105, liczne podstawy krzy\u017cy i nieliczne obramowania grob\u00f3w rodzinnych. W\u015br\u00f3d czytelnych nagrobk\u00f3w wymieniano kamienn\u0105 p\u0142yt\u0119 Hermanna Blockusewsky\u2019ego, zmar\u0142ego w 1869 roku, oraz tablic\u0119 z wersem pie\u015bni \u201eChristus der ist mein Leben. Sterben ist mein Gewinn\u201d. \u017beliwn\u0105 tablic\u0119 grobu Fritza Mefecla notowano tu jeszcze w 2014 roku \u2014 potem j\u0105 skradziono. \ud83d\udfe1 Ten opis terenowy pochodzi z jednej ksi\u0105\u017cki, \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d M. Drzewieckiego, i nie potwierdza go \u017cadne inne \u017ar\u00f3d\u0142o.\n\n\u26a0 Czynny cmentarz w Cewicach jest osobnym obiektem \u2014 komunalnym, nie t\u0105 nekropoli\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm.","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0458","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_cewice_kat/cewice_kat1.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43784,"lng":17.72963,"name_de":"Zewitz","name_pl":"Cewice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Charbrowie (niemieckie Charbrow, tak\u017ce Degendorf) by\u0142 nekropoli\u0105 ewangelick\u0105 u\u017cytkowan\u0105 do 1945 roku. Daty za\u0142o\u017cenia nie da si\u0119 ustali\u0107: powsta\u0142 prawdopodobnie wraz z pierwszym domem modlitwy w XIV wieku i zajmowa\u0142 ca\u0142e wzg\u00f3rze, na kt\u00f3rym stoi ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\n\ud83d\udccc Reformacja przysz\u0142a tu wcze\u015bnie. Michael Quandt, kt\u00f3rego M\u00fcller nazywa \u201epierwszym\u201d, zosta\u0142 ordynowany w 1553 roku i obj\u0105\u0142 Charbrowo oko\u0142o 1564; parafia obejmowa\u0142a jeszcze Freest, Labenz, Vietzig, Speck, Nesmachow, oba Kanzowy, Scharschow i Rosch\u00fctz, a jej fili\u0105 by\u0142a kaplica w Roszczycach. \ud83d\udccc Rzecz w tej okolicy nieoczywista: patroni z rodu von Somnitz byli wyznania reformowanego, kalwi\u0144skiego, i w latach 1671\u20131736 obs\u0142ugiwali parafi\u0119 duchowni reformowani. Luteran i reformowanych po\u0142\u0105czy\u0142a dopiero unia z 1817 roku. Kazania d\u0142ugo g\u0142oszono po polsku, a nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie odprawiano tu mniej wi\u0119cej do 1870 roku.\n\nObecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w 1669 roku na miejscu poprzedniej, kosztem 4904 talar\u00f3w, i ze starego, katolickiego ko\u015bcio\u0142a ocala\u0142o prezbiterium; fundacj\u0119 przypisuje si\u0119 rodowi von Somnitz, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 przekaz\u00f3w \u0142\u0105czy odbudow\u0119 z poprzednimi w\u0142a\u015bcicielami, Krokowskimi. Organ\u00f3w \u015bwi\u0105tynia nie mia\u0142a przez blisko sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat \u2014 pierwszy positiv postawiono w 1811 roku, dzisiejsze pochodz\u0105 z 1901.\n\nZ czasem robi\u0142o si\u0119 ciasno, wi\u0119c w drugiej po\u0142owie XIX wieku teren cmentarza powi\u0119kszono, a na nowej cz\u0119\u015bci stan\u0105\u0142 betonowy pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 z napisem \u201eUnsern im Weltkriege gefallenen Br\u00fcdern 1914\u20131918\u201d, krzy\u017cem \u0142aci\u0144skim i he\u0142mem na li\u015bciach jemio\u0142y, z nazwiskami 25 poleg\u0142ych na \u015bcianach bocznych; zachowa\u0142 si\u0119 w bardzo dobrym stanie. Po 1945 roku cmentarz szybko niszcza\u0142: ju\u017c w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku usuni\u0119to niemal wszystkie poniemieckie nagrobki, a teren splantowano. Nowsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zaadaptowano na cmentarz rzymskokatolicki.\n\nWie\u015b r\u00f3d von Somnitz trzyma\u0142 od 1660 roku, gdy bracia Krokowscy sprzedali j\u0105 Wawrzy\u0144cowi i Krzysztofowi von Somnitz, a\u017c do 1945 roku. Rodzin\u0119 chowano najpierw w krypcie pod prezbiterium ko\u015bcio\u0142a; gdy zakazano poch\u00f3wk\u00f3w w ko\u015bcio\u0142ach, a miejsca zabrak\u0142o, w latach 1837\u20131840 zbudowano klasycystyczne mauzoleum z neodoryckimi kolumnami \u2014 nie przy cmentarzu, lecz w g\u0142\u0119bi parku dworskiego, dok\u0105d przeniesiono cz\u0119\u015b\u0107 trumien. Inwentaryzacja z ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku odnotowa\u0142a tam jeszcze 13 trumien z okuciami, najstarsz\u0105 z 1767 roku. P\u00f3\u017aniej mauzoleum sprofanowano: trumny rozbito, ko\u015bci rozrzucono. Szcz\u0105tki rodu pochowano po raz trzeci w rodzinnym grobowcu z 1900 roku na charbrowskim cmentarzu \u2014 po wojnie zdewastowanym i rozebranym \u2014 a oko\u0142o 1990\u20131991 roku z\u0142o\u017cono je ponownie w grobie na tym samym cmentarzu.\n\nZ dawnej nekropolii zachowa\u0142o si\u0119 niewiele: kamienny mur otaczaj\u0105cy wzg\u00f3rze ko\u015bcielne, od strony drogi L\u0119bork\u2013\u0141eba ju\u017c tylko jego fragment, grobowiec rodziny von Somnitz, a obok grobowiec Friedy Wolff z domu Gongol (1903\u20131929) i Maxa Gongola (1897\u20131936). Przetrwa\u0142 te\u017c kamie\u0144 z \u017celiwn\u0105 tabliczk\u0105 pisan\u0105 gotykiem: \u201eHier ruht unser liebe M\u00fctterlein\u2026\u201d \u2014 ustalono, \u017ce to gr\u00f3b Anny Barschel z domu F\u00f6rsterlig, zmar\u0142ej w 1930 roku w wieku czterdziestu sze\u015bciu lat, \u017cony nadinspektora Hugona Barschela. Z lat czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych pozosta\u0142 mi\u0119dzy innymi gr\u00f3b Auguste Granzin z domu Zilske (1878\u20131944). Wi\u0119kszo\u015bci nagrobk\u00f3w z rozebranego cmentarza u\u017cyto do podniesienia nasypu drogi L\u0119bork\u2013\u0141eba, cz\u0119\u015b\u0107 wywieziono do lasu i zakopano.\n\nPo 1945 roku po prawej stronie ko\u015bcio\u0142a urz\u0105dzono o\u0142tarz polowy. Ustawiono przy nim dwie kamienne stele przeniesione w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych z cmentarza Maszewko/Komaszewo \u2014 Gustava Zimdarsa (1836\u20131861) i Eduarda Zimdarsa (1837\u20131867), w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku rycerskiego \u2014 oraz krzy\u017c upami\u0119tniaj\u0105cy Wolfganga von Gruben (1897\u20131919), poleg\u0142ego pod Helsingfors. W \u015bciany ko\u015bcio\u0142a wmurowano dwie p\u0142yty nagrobne: pastora Johanna Behncke (1739\u20131791), inspektora szkolnego i ko\u015bcielnego powiatu l\u0119borskiego, t\u0142umacza i wydawcy kancjona\u0142\u00f3w, oraz Juliane Henriette Suhle z domu Sellnick (1784\u20131847), \u017cony pastora Davida Friedricha Heinricha Suhle (1781\u20131831, pastor w Charbrowie od 1815 roku). \ud83d\udfe1 M\u00fcller datuje obu duchownych nieco inaczej: Behnkego na lata 1768\u20131791, a Suhlego na 1816\u20131831, z rokiem urodzenia 1782.\n\nSam ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy w 1947 roku; dzi\u015b jest rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca i figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-189 z 31 pa\u017adziernika 1960 roku. Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 na miejscu, a w 1907 roku nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze; spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Charbrowie 169 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i 3 \u017byd\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Ilu z tej parafii nie wr\u00f3ci\u0142o z pierwszej wojny, m\u00f3wi relacja jej ostatniego pastora: stu czternastu poleg\u0142ych z samego so\u0142ectwa Charbrowo i siedemnastu z Roszczyc. \u26a0 Liczby tej nie nale\u017cy myli\u0107 z pomnikiem: na jego \u015bcianach bocznych wypisano dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 nazwisk, a wi\u0119c znacznie mniej. Obie wiadomo\u015bci mog\u0105 by\u0107 prawdziwe \u2014 pomnik nie musia\u0142 wymienia\u0107 wszystkich, a so\u0142ectwo i parafia to nie to samo \u2014 ale rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygamy.\n\n\ud83d\udccc O tym, jak hiperinflacja dotkn\u0119\u0142a zwyk\u0142e \u017cycie parafii, m\u00f3wi jeden szczeg\u00f3\u0142: ofiara na ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ra przed inflacj\u0105 wynosi\u0142a pi\u0119tna\u015bcie fenig\u00f3w, w jej szczycie si\u0119ga\u0142a stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy marek. Skarbnik parafii Eduard L\u00fcdtke, obracaj\u0105cy na co dzie\u0144 bilionami, dozna\u0142 za\u0142amania nerwowego, a ostatni\u0105 kolekt\u0119 1924 roku ko\u015bcielny musia\u0142 znosi\u0107 w plecaku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wspomnienia pastora Karla Trowitzscha, t\u0142umaczone i udost\u0119pnione przez Mariusza Baara (reiseleiter-leba.eu) \u2014 wykorzystane wy\u0142\u0105cznie jako fakty, bez cytowania t\u0142umaczenia; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, s. 246; F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzym.-kat. pw. \u015bw. J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca w Charbrowie (dziedzictwo.ewangelicy.pl)","url":"https://dziedzictwo.ewangelicy.pl/kosciol-rzym-kat-pw-sw-jozefa-oblubienca-w-charbrowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Karla Trowitzscha, t\u0142um. M. Baar, reiseleiter-leba.eu","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0012","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_charbrowo/charbrowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.679752,"lng":17.601477,"name_de":"Charbrow","name_pl":"Charbrowo \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelicki)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Charbrowo \u2014 po niemiecku Charbrow \u2014 ma ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry przez sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 kalwi\u0144sk\u0105, a nie lutera\u0144sk\u0105, i jest to na tym obszarze rzadko\u015b\u0107.\n\nWie\u015b, stara osada kaszubska, kt\u00f3r\u0105 ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciwoj II przekaza\u0142 w 1286 roku biskupowi kujawskiemu, w drugiej po\u0142owie XVI wieku nale\u017ca\u0142a do Wejher\u00f3w, od 1601 roku do rodu von Krockow, a od 1660 do von Somnitz\u00f3w, kt\u00f3rzy w\u0142adali ni\u0105 do 1945 roku. \ud83d\udccc Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w 1566 roku biskup kujawski Wolski sprzeda\u0142 Charbrowo wraz z Osiekami za 12 000 talar\u00f3w Ernestowi Wejherowi \u2014 zwolennikowi luteranizmu \u2014 i przez to tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 na zawsze przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelickie. Zapis pokazuje mechanizm, kt\u00f3ry na ziemi l\u0119borskiej zadecydowa\u0142 o wyznaniu wi\u0119kszo\u015bci parafii: rozstrzyga\u0142a zmiana w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br, nie decyzja mieszka\u0144c\u00f3w. Parafia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka w 1553 roku, a pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 Funk.\n\n\ud83d\udccc By\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 dworski, a jego patroni \u2014 von Somnitzowie \u2014 byli wyznania reformowanego, i to przes\u0105dzi\u0142o o obliczu parafii. W latach 1671\u20131736 funkcjonowa\u0142a jako ko\u015bci\u00f3\u0142 kalwi\u0144ski, bo patron nie tolerowa\u0142 innego wyznania. Dopiero unia luteran i reformowanych z 1817 roku zamkn\u0119\u0142a ten rozdzia\u0142. Ci\u0105g duchownych prowadzi przez Behnkego (1768\u20131791), Lo\u00dfmitzkiego (1791\u20131814), Boryczewskiego (1832\u20131866), Bechtholda (1867\u20131911) po Mahlendorfa; Johann Behncke by\u0142 zarazem inspektorem szkolnym i ko\u015bcielnym ziemi l\u0119borskiej oraz t\u0142umaczem i wydawc\u0105 kancjona\u0142\u00f3w; \ud83d\udfe1 lata jego urz\u0119dowania podaje si\u0119 rozbie\u017cnie \u2014 monografia powiatu daje 1768\u20131791, dotychczasowy zapis atlasu m\u00f3wi o probostwie do 1780 roku i \u015bmierci w 1791. Po nim, od 1815 roku, urz\u0105d sprawowa\u0142 David Friedrich Heinrich Suhle, zmar\u0142y w 1831. Fili\u0105 parafii by\u0142a kaplica w Roszczycach.\n\nObecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzni\u00f3s\u0142 w latach 1668\u20131669 Christoph von Somnitz na ruinach starszej, prawdopodobnie czternastowiecznej \u2014 ze starego, katolickiego ko\u015bcio\u0142a ocala\u0142o prezbiterium, a budowa kosztowa\u0142a 4 904 talary. Fundatorem by\u0142 Lorenz Christoph von Somnitz, prawnik, oficer i dyplomata, uczestnik rokowa\u0144 pokoju oliwskiego w 1660 roku. Niewielka budowla o masywnych, oszkarpowanych murach, z nisk\u0105 wie\u017c\u0105 do po\u0142owy wtopion\u0105 w naw\u0119, zachowa\u0142a barokowo-renesansowy wystr\u00f3j. \ud83d\udccc Przez blisko sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat nie mia\u0142a organ\u00f3w \u2014 pierwszy pozytyw sprawiono w 1811 roku, obecny instrument pochodzi z 1901.\n\n\ud83d\udccc Kazania g\u0142oszono tu d\u0142ugo po polsku, a nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie odprawiano do oko\u0142o 1870 roku. Pod prezbiterium le\u017cy krypta grobowa von Somnitz\u00f3w; w XIX wieku, po wprowadzeniu zakazu poch\u00f3wk\u00f3w w ko\u015bcio\u0142ach, trumny przeniesiono do rodowego mauzoleum w parku, wzniesionego mi\u0119dzy 1837 a 1840 rokiem. Kartusze trumienne, tablice nagrobne i tablice poleg\u0142ych w wojnach dziewi\u0119tnastego wieku \u2014 mi\u0119dzy innymi braci von Gruben i von Somnitz spod Auerstedt w 1806 i Dennewitz w 1813 \u2014 trafi\u0142y do zbior\u00f3w Muzeum w L\u0119borku.\n\nW 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 169 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i troje \u017byd\u00f3w. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 od 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa; przy obiekcie zachowa\u0142o si\u0119 mauzoleum rodziny von Somnitz.\n\n\ud83d\udccc Ci\u0105g duchownych domyka Karl Trowitzsch, ostatni ewangelicki pastor Charbrowa. Obj\u0105\u0142 parafi\u0119 24 listopada 1915 roku i pozosta\u0142 w niej do 1945 \u2014 trzydzie\u015bci lat, przez wojn\u0119, hiperinflacj\u0119, bezrobocie i nacisk pa\u0144stwa. Na urz\u0105d wprowadzili go dwaj ludzie, kt\u00f3rych nazwiska dobrze opisuj\u0105 ustr\u00f3j dawnego Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego na Pomorzu: patron \u015bwi\u0105tyni von Somnitz, dziedziczny podkomorzy i radca rz\u0105dowy, oraz superintendent Kohnke z \u0141ebienia.\n\n\ud83d\udccc Do kaszubskiej wsi trafi\u0142 drog\u0105, jakiej w tych stronach nikt wi\u0119cej nie przeszed\u0142. Przez dziesi\u0119\u0107 lat by\u0142 misjonarzem Berli\u0144skiej Misji w Chinach; w 1904 roku po\u015blubi\u0142 w cesarskim konsulacie w Kantonie Gertrud\u0119 Cyrus, c\u00f3rk\u0119 pastora z Rugii, i tam przysz\u0142a na \u015bwiat tr\u00f3jka jego dzieci. Czwarte urodzi\u0142o si\u0119 w Greifswaldzie, pi\u0105te dopiero w Charbrowie. Misj\u0119 przerwa\u0142a choroba \u2014 amebiaza zmusi\u0142a go do powrotu na sta\u0142e.\n\n\ud83d\udd34 Ostatnie lata parafii daj\u0105 si\u0119 opisa\u0107 przez to, czego jej zakazano. Od 1935 roku niedzielnym kazaniom towarzyszy\u0142 policjant; funkcjonariusz Quandt z \u0141ebie\u0144ca po latach dzi\u0119kowa\u0142 pastorowi, \u017ce s\u0142u\u017cbowy obowi\u0105zek pozwala\u0142 mu bywa\u0107 na nabo\u017ce\u0144stwie \u2014 a w 1945 roku rozstrzelano go w lesie pod St\u0119knic\u0105, \u017con\u0119 za\u015b dotkliwie pobito. Umundurowanym zabroniono udzia\u0142u w nabo\u017ce\u0144stwach, \u015blubach, chrztach i pogrzebach; esesmani i cz\u0142onkowie SA zawierali \u015bluby cywilne; og\u0142osze\u0144 ko\u015bcielnych nie wolno by\u0142o zamieszcza\u0107 w miejscowej gazecie; nauczycielom zakazano uczy\u0107 religii, a konfirmowan\u0105 m\u0142odzie\u017c obsadzano w niedziele s\u0142u\u017cb\u0105, \u017ceby nie mog\u0142a przyj\u015b\u0107 do ko\u015bcio\u0142a. \ud83d\udccc Sam pastor odnotowa\u0142 przy tym, \u017ce propaganda nie zrobi\u0142a na jego wsp\u00f3lnocie wra\u017cenia: frekwencja na nabo\u017ce\u0144stwach i przy komunii nie spad\u0142a.\n\n\ud83d\udccc Przed ko\u015bcio\u0142em r\u00f3s\u0142 d\u0105b, kt\u00f3remu przypisywano sze\u015b\u0107set lat i kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 pr\u0119gierza: jeszcze do 1780 roku przywi\u0105zywano do niego kobiety, kt\u00f3re urodzi\u0142y dzieci nie\u015blubne \u2014 sta\u0142y tam przez trzy niedziele z rz\u0119du, przed nabo\u017ce\u0144stwem. Wie\u017cowy zegar dzia\u0142a\u0142 tu prawdopodobnie od czasu budowy \u015bwi\u0105tyni.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wspomnienia pastora Karla Trowitzscha, t\u0142umaczone i udost\u0119pnione przez Mariusza Baara (reiseleiter-leba.eu) \u2014 wykorzystane wy\u0142\u0105cznie jako fakty, bez cytowania t\u0142umaczenia; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":1669,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"dziedzictwo.ewangelicy.pl / Zabytek.pl \u2014 Charbrowo","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzym.-kat. pw. \u015bw. J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca w Charbrowie (dziedzictwo.ewangelicy.pl)","url":"https://dziedzictwo.ewangelicy.pl/kosciol-rzym-kat-pw-sw-jozefa-oblubienca-w-charbrowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Karla Trowitzscha, t\u0142um. M. Baar, reiseleiter-leba.eu","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0233","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_charbrowo/charbrowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.679752,"lng":17.601477,"name_de":"Charbrow","name_pl":"Charbrowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. J\u00f3zefa)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Charnowo, po niemiecku Arnshagen, by\u0142o wsi\u0105 lutera\u0144sk\u0105, i to jednorodn\u0105: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 413 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1925 roku katolicyzm wyznawa\u0142o pi\u0119cioro mieszka\u0144c\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Miasto i by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii. \ud83d\udccc Ernst M\u00fcller opisuje j\u0105 jako parafi\u0119 macierzyst\u0105 z fili\u0105 w Strzelinie Wielkim (Gro\u00df-Strellin) \u2014 osobno dla d\u00f3br i dla gminy \u2014 do kt\u00f3rej wpisano ponadto Wodnic\u0119 (Hohenstein), Strzelino Ma\u0142e i Wielichowo. Prawo powo\u0142ywania duchownego nale\u017ca\u0142o do magistratu S\u0142upska, a przy filii strzeli\u0144skiej do tamtejszej szlachty dziedzicznej. Cmentarz za\u0142o\u017cono wok\u00f3\u0142 \u015bredniowiecznej \u015bwi\u0105tyni po\u015brodku wsi, przy drodze g\u0142\u00f3wnej, na planie prostok\u0105ta, i otoczono niskim kamiennym murkiem.\n\n\ud83d\udd34 Ile by\u0142o w Charnowie cmentarzy, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: dotychczasowy opis nazywa\u0142 ten obiekt jedn\u0105 z dw\u00f3ch tutejszych nekropolii ewangelickich, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego stwierdza wprost, \u017ce by\u0142 tu jedynie cmentarz przy ko\u015bciele. Obie wersje zapisano.\n\nSpoczywaj\u0105 tu mi\u0119dzy innymi Gustav Rohde, nauczyciel i ko\u015bcielny zmar\u0142y w 1894 roku, oraz ksi\u0105dz Carl Theodor Leiber, d\u0142ugoletni proboszcz zmar\u0142y w 1893 roku, nad kt\u00f3rego grobem stan\u0105\u0142 marmurowy nagrobek. \ud83d\udccc Z ca\u0142ej nekropolii monografia udokumentowa\u0142a tylko jeden nagrobek \u2014 w\u0142a\u015bnie kwater\u0119 rodziny Rohde, po\u015brodku cmentarza, wygrodzon\u0105 a\u017curowym \u017celiwnym ogrodzeniem, z owaln\u0105 tabliczk\u0105 inskrypcyjn\u0105.\n\n\ud83d\udccc Na niewielkim wzniesieniu w naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-wschodnim wzniesiono pomnik mieszka\u0144c\u00f3w Charnowa poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Po 1945 roku na jego podstawie ustawiono figur\u0119 Matki Boskiej, a z czasem przebudowano j\u0105 w okaza\u0142\u0105 kapliczk\u0119 \u2014 pomnik jednej wojny sta\u0142 si\u0119 wi\u0119c miejscem modlitwy nowych mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Charnowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Charnowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/1356-2/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2026","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Charnowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0746","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.54531,"lng":16.92546,"name_de":"Arnshagen","name_pl":"Charnowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Charnowo \u2014 po niemiecku Arnshagen \u2014 le\u017cy tu\u017c na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Ustki i zosta\u0142o wzmiankowane w 1337 roku. Na silnie lutera\u0144skim Pomorzu by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Strzelinko z ko\u015bcio\u0142em filialnym, Strzelinko Ma\u0142e, Hohenstein, Neum\u00fchl i \u00dcberlauf \u2014 w 1940 roku \u0142\u0105cznie 1 755 wiernych.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 si\u0119, i to w dw\u00f3ch epokach naraz: murowana wie\u017ca ceglana z oko\u0142o 1400 roku i szachulcowy korpus z 1625. Stoj\u0105 w nim organy Christiana Friedricha V\u00f6lknera z 1859 roku \u2014 czynne jeszcze w 1946, a wi\u0119c graj\u0105ce tak\u017ce dla tych, kt\u00f3rzy przyszli po wysiedlonych.\n\n\ud83d\udccc Lista tutejszych duchownych si\u0119ga pierwszego pokolenia Reformacji. Elias Hogensee \u017cy\u0142 jeszcze przed wizytacj\u0105 generaln\u0105 1566 roku, Christiana Sandera wprowadzono w 1578, a Christopha Kr\u00fcgera mianowano pastorem wed\u0142ug matryku\u0142y z 21 lipca 1590 \u2014 trzy lata p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 archidiakonem w S\u0142upsku. Joachim Gol\u00e4ns przyszed\u0142 tu z parafii w D\u0119bnicy Kaszubskiej, a Paulus Costerus obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1615 roku.\n\nWie\u015b liczy\u0142a 377 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku i 362 w 1939. \ud83d\udd34 Uwaga na has\u0142o o tej samej nazwie spoza obszaru atlasu \u2014 w S\u0142owniku figuruje te\u017c miejscowo\u015b\u0107 galicyjska (343 grekokatolik\u00f3w i 8 izraelit\u00f3w). Liczb z tamtego has\u0142a nie wolno tu przenosi\u0107.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest filialnym parafii Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela w Ustce.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, s. 467; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"architektura.pomorze.pl / astra28 \u2014 Charnowo","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Charnowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/1356-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Charnowo","url":""}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0270","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5475,"lng":16.9242,"name_de":"Arnshagen","name_pl":"Charnowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Arnshagen)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Che\u0142m\u017ca \u2014 Kulmsee \u2014 by\u0142a przez blisko sze\u015b\u0107 stuleci stolic\u0105 diecezji. Biskup Heidenryk wyni\u00f3s\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1251 roku do godno\u015bci katedry, a odt\u0105d w jej murach witano biskup\u00f3w obejmuj\u0105cych stolic\u0119, zwo\u0142ywano synody diecezjalne i grzebano zmar\u0142ych pasterzy. Wszystko to sko\u0144czy\u0142o si\u0119 w 1825 roku, gdy stolic\u0119 biskupi\u0105 przeniesiono do Pelplina, a katedra sta\u0142a si\u0119 zwyczajnym ko\u015bcio\u0142em parafialnym.\n\n\ud83d\udccc Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja \u2014 pierwotna, najstarsza fara miasta \u2014 od 24 wrze\u015bnia 1827 roku s\u0142u\u017cy\u0142 jako zb\u00f3r ewangelicki. Fankidejski opisa\u0142 to jednym zdaniem, z perspektywy strony, kt\u00f3ra \u015bwi\u0105tyni\u0119 straci\u0142a: \u201eKlaszt\u00f3r i ko\u015bci\u00f3\u0142 franciszka\u0144ski zupe\u0142nie run\u0105\u0142, a pierwotny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny u\u017cywaj\u0105 innowiercy\u201d. W jego wyliczeniu che\u0142m\u017cy\u0144skich strat ta budowla stoi obok kaplic rozebranych i klasztor\u00f3w zniesionych \u2014 z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce ona trwa\u0142a dalej, tylko modli\u0142 si\u0119 w niej kto inny.\n\n\ud83d\udccc Miasto mia\u0142o zreszt\u0105 w\u0142asn\u0105 histori\u0119 j\u0119zykow\u0105, starsz\u0105 od Reformacji. Kazania w ko\u015bcio\u0142ach katolickich by\u0142y do ko\u0144ca XVI wieku przewa\u017cnie niemieckie; nawet w okolicy Che\u0142m\u017cy, g\u0119sto zaludnionej polsk\u0105 ludno\u015bci\u0105 wiejsk\u0105, dopiero z osobnego zapisu biskupa Miko\u0142aja ufundowano w 1508 roku przy katedrze etat dla duchownego g\u0142osz\u0105cego po polsku (*Praedicator Polonorum circa ecclesiam cathedralem*). Polszczyzna wesz\u0142a wi\u0119c na ambon\u0119 jako wyj\u0105tek wymagaj\u0105cy fundacji \u2014 i to na d\u0142ugo przedtem, nim sp\u00f3r o j\u0119zyk sta\u0142 si\u0119 sporem o wyznanie.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 w Che\u0142m\u017cy 10648 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 999 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 9688 os\u00f3b, niemieck\u0105 950. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 parafii \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Obiekt zachowany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907.*","built_year":1803,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=760"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Miko\u0142aja w Che\u0142m\u017cy \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Miko%C5%82aja_w_Che%C5%82m%C5%BCy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"KOS-0164","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.184934,"lng":18.609833,"name_de":"Kulmsee","name_pl":"Che\u0142m\u017ca (parafia)","powiat":"toru\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Chmieleniec \u2014 w spisach niemieckich Chmelenz, \ud83d\udfe1 cho\u0107 w cz\u0119\u015bci opracowa\u0144 pojawia si\u0119 nazwa Hammerfelde, kt\u00f3rej \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105 \u2014 le\u017cy w gminie \u0141\u0119czyce le\u017cy nieopodal Bo\u017cepola Wielkiego, w pradolinie \u0141eby, na skraju Puszczy Wierzchuci\u0144skiej. Grzebano tu ludzi mieszkaj\u0105cych i pracuj\u0105cych na tutejszym dworze, z kt\u00f3rego do dzi\u015b przetrwa\u0142o jedno skrzyd\u0142o. \u26a0 Wie\u015b nie by\u0142a przy tym ewangelicka: spis z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w niej 82 ewangelik\u00f3w wobec 191 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Dzi\u0119cielcu, katolicy w Roz\u0142azinie, a urz\u0105d stanu cywilnego mieli w Bo\u017cepolu Wielkim.\n\nNa mapach cmentarz jest du\u017cy. W terenie zosta\u0142y z niego dwa groby \u2014 zadbane, otoczone opiek\u0105 rodziny: Johanny Kreft z domu Krause (1860\u20131958) oraz Hermana Krefta, zmar\u0142ego w 1960 roku. To niemieccy mieszka\u0144cy wsi, kt\u00f3rzy zostali tu po 1945 roku i spocz\u0119li na dawnym cmentarzu ewangelickim. Reszta zosta\u0142a zdewastowana; nagrobki i dawne granice zatar\u0142y si\u0119 bez \u015bladu.\n\nW maju 2015 roku grupa entuzjast\u00f3w historii z Bo\u017cepola Wielkiego oczy\u015bci\u0142a teren z zaro\u015bli i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u015blady jednak s\u0105: pod ziemi\u0105 odnaleziono kilka grob\u00f3w, a miejsca po mogi\u0142ach ziemnych oznaczono. Kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w dalej dzia\u0142a dzi\u015b cmentarz katolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1958,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce \u2014 Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0180","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_chmieleniec/chmiel__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.586219,"lng":17.971843,"name_de":"Chmelenz","name_pl":"Chmieleniec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chocielewko w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska \u2014 po niemiecku Chotzlow \u2014 to dawniej dwie osady: Chocielewo, czyli Dolne, i Witoradz, czyli G\u00f3rne (Vitr\u00f6se). Ka\u017cda zachowa\u0142a w\u0142asny cmentarz. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Janowicach (Gro\u00df Jannewitz), a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w samym Chocielewku 104 ewangelik\u00f3w wobec 10 katolik\u00f3w. Witoradz mia\u0142 w tym spisie w\u0142asny wiersz \u2014 190 ewangelik\u00f3w i 30 katolik\u00f3w \u2014 wi\u0119c liczby z tego opisu dotycz\u0105 tylko jednej z dw\u00f3ch osad.\n\n\ud83d\udccc Na cmentarzu w Chocielewku Dolnym najwa\u017cniejsza jest lutera\u0144ska kaplica grobowa, wzniesiona w 1640 roku przez Jerzego Pierzch\u0119 (Pircha), kt\u00f3ry wym\u00f3g\u0142 na poddanych, by do niej ucz\u0119szczali; opis z 1784 roku wymienia tu kaplic\u0119 z cmentarzem, gdzie chowali zmar\u0142ych mieszka\u0144cy Chocielewa i Witoradza. Dzi\u015b kaplica stoi bez dachu \u2014 strop \u0142ukowy zapad\u0142 si\u0119, wn\u0119trze wype\u0142nia gruz, przed wej\u015bciem le\u017c\u0105 nieczytelne fragmenty epitafi\u00f3w \u2014 ale sama budowla trzyma si\u0119 zno\u015bnie. Teren porastaj\u0105 stare drzewa obro\u015bni\u0119te bluszczem. Z nagrobk\u00f3w zosta\u0142o niewiele: kilka kamiennych podstaw krzy\u017cy, dwa nagrobki mennonickie i dwa metalowe s\u0142upki po krzy\u017cach kaszubskich. Na skraju cmentarza stoi kamie\u0144 z napisem \u201eRuhest\u00e4tte der Familien Kramp in Churaw\u201d, opodal mniejszy z dat\u0105 1937, a odnaleziony krzy\u017c \u017celiwny upami\u0119tnia Emilie Blumm z domu Huffnagel, zmar\u0142\u0105 w 1897 roku, i Johanna Blumma, zmar\u0142ego w 1898.\n\n\ud83d\udccc Drugi cmentarz, w Chocielewku G\u00f3rnym, zajmuje teren oko\u0142o 60 na 50 metr\u00f3w i z trzech stron obrysowany jest drogami; od frontu wida\u0107 resztki kamiennego muru, a dwie granice wyznaczaj\u0105 wa\u0142y ziemne. Poch\u00f3wki le\u017c\u0105 g\u0119sto \u2014 mo\u017cna doliczy\u0107 si\u0119 ponad 80 grob\u00f3w u\u0142o\u017conych na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d. Przy jednym z wi\u0119kszych ocala\u0142 kowalskiej roboty fragment metalowego ogrodzenia z rozet\u0105 kwiatow\u0105. W\u015br\u00f3d rozpoznanych pochowanych s\u0105 Hubert Lietzow, zmar\u0142y w 1938 roku, Hermine Seils z domu Gr\u00e4ber, zmar\u0142a w 1931, i Herman Pantel, zmar\u0142y w 1935.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Chocielewko \u2013 Chotzlow, Vitr\u00f6se \u2013 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0627","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_chocielewko_gor/chocielewko__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.533778,"lng":17.643806,"name_de":"Chotzlow","name_pl":"Chocielewko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Chocielewku, po niemiecku Chotzlow, wzniesiono w latach 1922\u20131926 jako pomnik mieszka\u0144c\u00f3w wsi poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. \ud83d\udfe1 Opracowanie gminne wi\u0105\u017ce jego powstanie z inspiracj\u0105 marsza\u0142ka polnego Augusta von Mackensena, co wymaga\u0142oby potwierdzenia.\n\n\ud83d\udccc Wojenne przeznaczenie budowli wida\u0107 w jej wyposa\u017ceniu: witra\u017ce maj\u0105 tre\u015b\u0107 militarn\u0105, a do wn\u0119trza nale\u017c\u0105 polichromowana empora i organy firmy Gr\u00fcneberg ze Szczecina; na zewn\u0119trznej \u015bcianie wie\u017cy umieszczono szklane mozaiki. \u015awi\u0105tyni\u0119 postawiono na wczesno\u015bredniowiecznym grodzisku, poro\u015bni\u0119tym dawnym drzewostanem cmentarnym \u2014 miejsce by\u0142o wi\u0119c obwarowane, potem grzebalne, wreszcie pami\u0105tkowe.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 104 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w. Dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 jest rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa; wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1635 decyzj\u0105 z 10 lipca 1997 roku.\n\n\ud83d\udccc Zwi\u0105zek wsi z marsza\u0142kiem polnym Augustem von Mackensenem ma potwierdzenie w nazwie urz\u0119dowej: w latach trzydziestych XX wieku Chocielewko przemianowano na Mackensen. T\u0142umaczy to, dlaczego tradycja miejscowa wi\u0105\u017ce z nim powstanie ko\u015bcio\u0142a, cho\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a ko\u015bcielne o tym milcz\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; opracowanie o dziejach gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzymskokatolicki)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzymskokatolicki)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"nwl.pl","url":"https://www.nwl.pl/files/download/245/historia_gminy.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694912"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0524","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53491,"lng":17.63582,"name_de":"Chotzlow","name_pl":"Chocielewko \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Cho\u0107mir\u00f3wku \u2014 do 1945 roku Neu Gutzmerow \u2014 le\u017cy w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej na Pomorzu. Osada nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Gardnie Wielkiej, po niemiecku Gro\u00df Garde, a od 1899 roku do nowo usamodzielnionej parafii w \u017belkowie, po niemiecku Wendisch Silkow, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. \ud83d\udfe1 Kiedy parafi\u0119 t\u0119 przemianowano na Schwerinsh\u00f6he, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: ten wpis m\u00f3wi o 1937 roku, s\u0105siedni o 1940. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, granitowy, wzniesiono w \u017belkowie w 1879 roku; po 1945 roku przej\u0119li go katolicy i nosz\u0105 dzi\u015b wezwanie \u015bwi\u0119tego Antoniego.\n\nBy\u0142 to obszar s\u0142owi\u0144ski. \u201eWendyjska\u201d nazwa parafii i macierz w Gardnie Wielkiej wskazuj\u0105 na lutera\u0144sk\u0105 ludno\u015b\u0107 S\u0142owi\u0144c\u00f3w, m\u00f3wi\u0105c\u0105 dialektem z grupy pomorskiej, blisko spokrewnionym z kaszubszczyzn\u0105.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono na po\u0142udniowy zach\u00f3d od miejscowo\u015bci, po po\u0142udniowej stronie drogi g\u0142\u00f3wnej biegn\u0105cej ku \u017belkowu \u2014 a wi\u0119c po drodze do w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w G\u0142\u00f3wczyc datuje go na pocz\u0105tek XX wieku. \ud83d\udd34 Dzi\u015b jest to jednak obiekt niemal ca\u0142kowicie zatarty: gdy Henryk Grecki sporz\u0105dza\u0142 kart\u0119 ewidencyjn\u0105, zasta\u0142 wypalony starodrzew i pnie po granicznych nasadzeniach, a po kamieniach nagrobnych nie by\u0142o ju\u017c \u017cadnego \u015bladu. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego stwierdza wprost, \u017ce nie zachowa\u0142y si\u0119 tu \u017cadne cechy pozwalaj\u0105ce okre\u015bli\u0107 charakter dawnego zagospodarowania.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Cho\u0107mir\u00f3wko.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0559","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.593322,"lng":17.249486,"name_de":"Neu Gutzmerow","name_pl":"Cho\u0107mir\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cho\u0107mirowo \u2014 do 1945 roku Alt Gutzmerow \u2014 by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; oko\u0142o 1905 roku liczy\u0142o 79 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 86 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika \u2014 wie\u015b by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka.\n\nDo 1899 roku nale\u017ca\u0142a do starszej parafii w Gardnie Wielkiej, po niemiecku Gro\u00df Garde, a potem do parafii w \u017belkowie, po niemiecku Wendisch Silkow, od 1940 roku zwanej Schwerinsh\u00f6he, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w 1940 roku liczy\u0142a ona 1580 parafian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w \u017belkowie \u2014 dom modlitwy z 1879 roku; w samym Cho\u0107mirowie by\u0142 tylko cmentarz ewangelicki, datowany przez gminn\u0105 ewidencj\u0119 zabytk\u00f3w na pocz\u0105tek XX wieku. Katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku.\n\n\ud83d\udccc Sam cz\u0142on nazwy parafii \u2014 \u201eWendisch\u201d, czyli s\u0142owia\u0144ski \u2014 \u015bwiadczy o miejscowej ludno\u015bci s\u0142owi\u0144sko-kaszubskiej. Niemiecka gmina odprawi\u0142a ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo w Dzie\u0144 Wszystkich \u015awi\u0119tych 1946 roku, po czym zosta\u0142a wysiedlona. Po dawnych w\u0142a\u015bcicielach zosta\u0142 dw\u00f3r z po\u0142owy XIX wieku i park.\n\n\ud83d\udccc Z samego cmentarza nie zosta\u0142o prawie nic. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego lokuje go na po\u0142udniowy zach\u00f3d od miejscowo\u015bci, niedaleko \u00f3wczesnej linii kolejowej, i notuje osobliwo\u015b\u0107: wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terenu wywy\u017cszono \u2014 by\u0107 mo\u017ce po to, by postawi\u0107 tam pomnik szczeg\u00f3lnego znaczenia albo urz\u0105dzi\u0107 kwater\u0119 rodzinn\u0105, cho\u0107 dzi\u015b nie spos\u00f3b tego rozstrzygn\u0105\u0107. Udokumentowano jedynie le\u017c\u0105cy na terenie fragment kamiennej steli; \u015blad\u00f3w nagrobk\u00f3w nie wida\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Cho\u0107mirowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0558","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.59175,"lng":17.23281,"name_de":"Alt Gutzmerow","name_pl":"Cho\u0107mirowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Choczewko (po niemiecku Chottschewke) by\u0142o maj\u0105tkiem ziemskim (Rittergut) w Kreis Lauenburg i. Pom., w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 W latach 1938\u20131945 nazw\u0119 zniemczono, nadaj\u0105c jej form\u0119 z cz\u0142onem \u201eGoten-\u201d; pe\u0142nego brzmienia nie podaje ani spis pomorski, ani Cramer, ani wyci\u0105g ze Schultza \u2014 wszystkie one znaj\u0105 wie\u015b jako Chottschewke. Meyers liczy tu 133 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 114 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142o Choczewko w \u017belaznie (Zelasen).\n\nEwangelicy chodzili najpierw do odleg\u0142ej parafii w Osiekach L\u0119borskich \u2014 tak przypisuje ich spis z 1895 roku \u2014 a dopiero gdy w Ciekocinie (Zackenzin) erygowano w 1903 roku samodzieln\u0105 parafi\u0119, Choczewko znalaz\u0142o si\u0119 w jej granicach; wikariusz pracowa\u0142 tam od 1888 roku. \ud83d\udd34 Przynale\u017cno\u015b\u0107 katolik\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: opisy wskazuj\u0105 parafi\u0119 w \u017barnowcu (Zarnowitz), spis z 1895 roku \u2014 parafi\u0119 w L\u0119borku.\n\nFranz Tetzner w ksi\u0105\u017cce o S\u0142owi\u0144cach i Kaszubach l\u0119borskich z 1899 roku umie\u015bci\u0142 Chottschewke w\u015br\u00f3d wsi nadmorskiego pasa, w kt\u00f3rych mowa s\u0142owia\u0144ska trwa\u0142a jeszcze \u2014 jak pisa\u0142 \u2014 w s\u0142abych resztkach; kaszubskiej postaci nazwy odczyt jego wykazu nie zachowa\u0142.\n\nWie\u015b mia\u0142a jedynie cmentarz, a nabo\u017ce\u0144stw s\u0142uchano w ko\u015bciele parafialnym. Nekropolia le\u017ca\u0142a w lesie sosnowym za torami \u2014 ewidencja konserwatorska umieszcza j\u0105 na terenie zalesionym, oko\u0142o 100 metr\u00f3w za przejazdem kolejowym, na dzia\u0142ce numer 377/3. Chowano na niej mi\u0119dzy innymi protestanck\u0105 rodzin\u0119 Flie\u00dfbach\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku od 1839 roku, kt\u00f3rej grobowiec oddziela\u0142 kamienny mur z otoczak\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono i zdewastowano: mur rozebrano, nagrobki i pomniki znikn\u0119\u0142y, d\u0119bowy krzy\u017c z grobu Gerharda Flie\u00dfbacha, zmar\u0142ego w 1945 roku, usuni\u0119to. Zosta\u0142a zatarta nekropolia w lesie i pojedyncze relikty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze gmina Choczewo \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0065","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.73495,"lng":17.8508,"name_de":"Chottschewke","name_pl":"Choczewko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Choczewo \u2014 po niemiecku Chottschow, a od 1937/38 roku \ud83d\udfe1 Gotendorf \u2014 le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej wie\u015b nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a jako filia do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich (Kirchspiel Ossecken), katolicy za\u015b podlegali parafii w \u017barnowcu. Jedynym miejscem w\u0142asnym tutejszej wsp\u00f3lnoty by\u0142 cmentarz. Kiedy 2 grudnia 1895 roku spisywano ludno\u015b\u0107, mieszka\u0142o tu 349 ewangelik\u00f3w, 13 katolik\u00f3w i 3 \u017byd\u00f3w. Nekropolia, po\u0142o\u017cona na lekkim wzniesieniu za dzisiejszym ko\u015bcio\u0142em parafialnym Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, s\u0142u\u017cy\u0142a do 1945 roku.\n\nPo wojnie teren zniwelowano. W czerwcu 1957 roku po\u015bwi\u0119cono na dawnym cmentarzu kaplic\u0119, a w latach 1983\u20131989 wzniesiono ko\u015bci\u00f3\u0142. Z nekropolii zosta\u0142y kamienne obramowania mogi\u0142 i kilkana\u015bcie fragment\u00f3w granitowych nagrobk\u00f3w z niemieckimi inskrypcjami, ustawionych przy wej\u015bciu na teren parafii, oraz kamienny postument z dwuj\u0119zyczn\u0105, niemiecko-polsk\u0105 tablic\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 pochowanych tu do 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0066","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.74742,"lng":17.90692,"name_de":"Chottschow (od 1937/38 Gotendorf)","name_pl":"Choczewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki Chojnic le\u017ca\u0142 na wzg\u00f3rzu za Bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105, w kwadracie dzisiejszych ulic Swaro\u017cyca, Gda\u0144skiej i \u015awi\u0119tope\u0142ka, na terenie obecnego Chojnickiego Centrum Kultury. Otwarto go w 1621 roku, tu\u017c po tym, jak wyrok Trybuna\u0142u Koronnego z 1616 roku zwr\u00f3ci\u0142 far\u0119 katolikom \u2014 ewangelicy stracili wtedy nie tylko ko\u015bci\u00f3\u0142, ale i miejsce poch\u00f3wku. \ud83d\udccc Jakub Fankidejski, pisz\u0105c o utraconych ko\u015bcio\u0142ach diecezji che\u0142mi\u0144skiej, patrzy na ten sam rok z drugiej strony i zapisuje po prostu: \u201ew roku 1616 odebrano luteranom far\u0119\u201d. Dodaje przy tym, jak wygl\u0105da\u0142y poprzednie sto lat po katolickiej stronie: chojnicki dekanat przesta\u0142 istnie\u0107, dochody fary \u2014 starczaj\u0105ce dawniej na o\u015bmiu i wi\u0119cej duchownych \u2014 stopnia\u0142y tak, \u017ce miasto nie mog\u0142o utrzyma\u0107 nawet jednego proboszcza, i przez d\u0142u\u017cszy czas doje\u017cd\u017ca\u0142 on z odleg\u0142ej filii w Powa\u0142kach. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny by\u0142 starszy od tego sporu o cztery stulecia: jego mury stawia\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor mi\u0119dzy 1203 a 1205 rokiem, a przed reformacj\u0105 nosi\u0142 zaszczytn\u0105 nazw\u0119 kolegiaty. \ud83d\udccc Nowa nekropolia od razu sta\u0142a si\u0119 przedmiotem sporu: 29 lipca 1621 roku archidiakon kamie\u0144ski oprotestowa\u0142 jej otwarcie przed s\u0105dem \u0142awniczym w Tucholi.\n\nCmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 miastu przez trzy stulecia i r\u00f3s\u0142 razem z nim. Now\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 udost\u0119pniono 4 czerwca 1833 roku, kolejne poszerzenie, ku dzisiejszej ulicy Nad Boruj\u0105, przypad\u0142o na 1879 rok. Chowano tu chojnickich burmistrz\u00f3w od XVII do XIX wieku, pastor\u00f3w, nauczycieli i cz\u0142onk\u00f3w miejscowej lo\u017cy; tablice ku pami\u0119ci burmistrz\u00f3w wmurowano w wewn\u0119trzn\u0105 stron\u0119 ceglanego muru. Najstarszym nagrobkiem mia\u0142 by\u0107, wed\u0142ug Benwitza, kamie\u0144 burmistrza Martina Ludera, zmar\u0142ego podczas zarazy, z dat\u0105 1629. Do 1704 roku wyg\u0142aszano na cmentarzu kazania polowe i pogrzebowe; potem zwyczaj zarzucono. Poch\u00f3wk\u00f3w zaprzestano oko\u0142o 1921 roku.\n\nNiszczenie zacz\u0119\u0142o si\u0119 jeszcze przed wojn\u0105 w potocznym rozumieniu tego s\u0142owa: w 1941 roku, przy prostowaniu szosy Gda\u0144skiej prowadzonym pod nadzorem SS, zniszczono cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w i tablic. Po wojnie Miejska Rada Narodowa podj\u0119\u0142a 7 maja 1947 roku uchwa\u0142\u0119 o likwidacji, zarz\u0105dzenie ministra administracji publicznej z 9 marca 1948 roku zamkn\u0119\u0142o cmentarz \u201eze wzgl\u0119d\u00f3w publicznych\u201d, a uchwa\u0142a z 29 stycznia 1949 roku przeznaczy\u0142a teren na park, od 1956 roku imienia R\u00f3\u017cy Luksemburg. Szcz\u0105tk\u00f3w nie ekshumowano, p\u0142yty nagrobne posz\u0142y na materia\u0142 budowlany.\n\n\ud83d\udccc Nazwa, kt\u00f3r\u0105 miejsce nosi dzi\u015b \u2014 Wzg\u00f3rze Ewangelickie \u2014 jest jedynym, co po tej nekropolii w terenie zosta\u0142o.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: materia\u0142y do dziej\u00f3w Chojnic: \u201eEwangelickie wzg\u00f3rze zapomnienia\u201d oraz \u201eElegia o cmentarzu\u201d, historiachojnic.pl; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"kaszubkawczechach.wordpress.com","url":"https://kaszubkawczechach.wordpress.com/2013/11/01/ewangelickie-wzgorze-zapomnienia-1/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"historiachojnic.pl","url":"https://www.historiachojnic.pl/artykuly/materialy/PRL/30/elegia-o-cmentarzu"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotopolska.eu","url":"https://fotopolska.eu/Chojnice/b119232,Cmentarz_ewangelicki.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"miastochojnice.pl","url":"https://miastochojnice.pl/zeszyty-chojnickie/pdfs/zeszyty-chojnickie-30.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1032","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6935,"lng":17.568,"name_de":"Evangelischer Friedhof Konitz","name_pl":"Chojnice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Druga, m\u0142odsza nekropolia ewangelicka Chojnic. Gmina kupi\u0142a teren przy ul. Ko\u015bcierskiej ju\u017c w 1908 roku, a u\u017cytkowa\u0107 zacz\u0119\u0142a go na dobre po pierwszej wojnie \u015bwiatowej, gdy stary cmentarz za Bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105 \u2014 dzisiejsze Wzg\u00f3rze Ewangelickie \u2014 zamkni\u0119to dla nowych poch\u00f3wk\u00f3w. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej istniej\u0105cy przy tej samej ulicy cmentarz wojenny powi\u0119kszono o cz\u0119\u015b\u0107 terenu dawnego cmentarza protestanckiego. Spoczywa tam w zbiorowych mogi\u0142ach 853 poleg\u0142ych, a ekshumacje prowadzono w grudniu 1946 roku oraz w marcu i kwietniu 1949 roku. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w lutym 2002 roku, gdy podczas bada\u0144 archeologicznych na Starym Rynku odnaleziono szcz\u0105tki jedenastu \u017co\u0142nierzy radzieckich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: K.I. Ostrowski, Komunalne problemy Chojnic w latach 1945\u20131950\u2026, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2016, nr 32, s. 217.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"K.I. Ostrowski, Komunalne problemy Chojnic w latach 1945\u20131950\u2026, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2016, nr 32, s. 217","url":"https://www.miastochojnice.pl/zeszyty-chojnickie/pdfs/zeszyty-chojnickie-32.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1063","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69633,"lng":17.5699,"name_de":"Konitz \u2014 Evangelischer Friedhof an der Berent-Stra\u00dfe","name_pl":"Chojnice \u2014 cmentarz ewangelicki przy ul. Ko\u015bcierskiej (od 1908)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142\u00f3wna \u015bwi\u0105tynia chojnickich ewangelik\u00f3w powsta\u0142a nie od zera, lecz z przebudowy \u015bredniowiecznego ratusza na Starym Rynku. Gdy w 1616 roku luteranie musieli zwr\u00f3ci\u0107 katolikom far\u0119, przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa najpierw do ko\u015bcio\u0142a szpitalnego \u015bwi\u0119tego Ducha na Przedmie\u015bciu Cz\u0142uchowskim, ten jednak okaza\u0142 si\u0119 za ma\u0142y. 27 sierpnia 1620 roku po\u015bwi\u0119cono na ko\u015bci\u00f3\u0142 g\u00f3rne pi\u0119tro starego ratusza, a w 1623 roku przebudowano na \u015bwi\u0105tyni\u0119 ca\u0142y budynek; 13 lipca 1623 roku spisano protok\u00f3\u0142 potwierdzaj\u0105cy prawo do nabo\u017ce\u0144stw wed\u0142ug wyznania augsburskiego. Obok wzniesiono nowy, mniejszy ratusz.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 strawi\u0142 wielki po\u017car 1742 roku, po kt\u00f3rym j\u0105 odbudowano. Benwitz podaje jej wymiary: 112 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci, 44 szeroko\u015bci i 33 wysoko\u015bci, wie\u017ca po chor\u0105giewk\u0119 115 st\u00f3p \u2014 przy stopie pruskiej wynosz\u0105cej oko\u0142o 31,5 centymetra daje to mniej wi\u0119cej 35 na 14 metr\u00f3w i wie\u017c\u0119 wysok\u0105 na jakie\u015b 36 metr\u00f3w. W piecz\u0119ci ko\u015bcio\u0142a umieszczono s\u0142o\u0144ce, ksi\u0119\u017cyc i gwiazdy z \u0142aci\u0144skim napisem odnosz\u0105cym si\u0119 do Tr\u00f3jcy. Po wyburzeniu starego ratusza i odwachu przy ko\u015bciele wzniesiono w latach 1901\u20131902 nowy gmach administracji miejskiej przy p\u00f3\u0142nocnej pierzei rynku.\n\n\ud83d\udccc To by\u0142a parafia dwuj\u0119zyczna, i to przez dwa stulecia. Obok duchownego niemieckiego funkcjonowa\u0142 w Chojnicach osobny etat polskiego predykanta (*polnischer Prediger*) \u2014 wzmianki o nim powtarzaj\u0105 si\u0119 w wykazach pastor\u00f3w od szesnastego do osiemnastego wieku, raz jako \u201ezum polnischen Prediger\u201d, raz jako \u201eAdjunktus des polnischen Predigers\u201d. Nosili ten urz\u0105d mi\u0119dzy innymi David Ra\u00df, Adam Pegelt, Johann Wulf, Johann Daniel Demelth, Johann David Sanio i Jacob Ephraim Fromm. \u015alad jest wielokrotny i sp\u00f3jny, wi\u0119c nie budzi w\u0105tpliwo\u015bci: chojniccy luteranie s\u0142uchali kaza\u0144 w dw\u00f3ch j\u0119zykach, a polszczyzna mia\u0142a tu w\u0142asnego duchownego, nie tylko okazjonalne nabo\u017ce\u0144stwo. Tetzner opisuje przy tym pas mowy kaszubskiej ci\u0105gn\u0105cy si\u0119 od zachodniej cz\u0119\u015bci powiatu chojnickiego a\u017c pod samo miasto.\n\n\ud83d\udccc Pierwszym ewangelickim duchownym i reformatorem Chojnic by\u0142 Eberhard Berent, dawny dominikanin, zmar\u0142y w 1535 roku. \ud83d\udfe1 Atrybucja opiera si\u0119 na jednym zapisie \u2014 ale sama droga od klasztoru do Reformacji jest tu godna odnotowania. Warto przy tym pami\u0119ta\u0107, jak niewielka by\u0142a ta wsp\u00f3lnota w skali miasta: Benedykt Reszka podaje, \u017ce na pocz\u0105tku dwudziestego wieku protestanci stanowili w Chojnicach zaledwie oko\u0142o 20 procent mieszka\u0144c\u00f3w, podczas gdy we wsiach powiatu mieli przewag\u0119.\n\nKo\u015bcio\u0142a nie doczeka\u0142 koniec wojny. Rozebra\u0142a go niemiecka administracja okupacyjna na prze\u0142omie 1939 i 1940 roku, na rozkaz landrata Jaegera, \u017ceby zrobi\u0107 na rynku miejsce na wiece; gminie ewangelickiej oddano w zamian ko\u015bci\u00f3\u0142 gimnazjalny. Dzi\u015b po \u015bwi\u0105tyni nie ma \u015bladu \u2014 na jej miejscu stoi fontanna.\n\n\ud83d\udccc Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku daje miar\u0119 tej parafii: patronat magistratu, organy o dwudziestu pi\u0119ciu g\u0142osach, 8 790 dusz, 250 chrzt\u00f3w, 60 \u015blub\u00f3w, 4 358 komunikant\u00f3w i 172 pogrzeby rocznie. \u26a0 To liczby ca\u0142ej parafii miejskiej wraz z okr\u0119giem podmiejskim, nie samych mieszka\u0144c\u00f3w Chojnic \u2014 pomylenie ich daje miastu ludno\u015b\u0107, kt\u00f3rej nigdy nie mia\u0142o.\n\n\ud83d\udfe1 Data rozbi\u00f3rki pozostaje sporna i tak trzeba j\u0105 zapisa\u0107. Nakaz zburzenia wyda\u0142y niemieckie w\u0142adze okupacyjne 30 listopada 1939 roku, \u017ceby uzyska\u0107 w centrum miasta wolny plac na zgromadzenia partyjne. Sama rozbi\u00f3rka ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 i przekazy rozchodz\u0105 si\u0119 co do jej zako\u0144czenia: jedne m\u00f3wi\u0105 o prze\u0142omie 1939 i 1940 roku, fotografia prasowa rozbi\u00f3rki pochodzi z 17 kwietnia 1940, a portal regionalny podaje 22 kwietnia 1941.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: N. B. Benwitz, \u201eHistoria ko\u015bcielna miasta Chojnice\u201d (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P. P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn; P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, streszczenie niemieckie; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d; Atlas historyczny miast polskich. Chojnice \u2014 opracowanie historyczne, Uniwersytet Miko\u0142aja Kopernika; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9/2023; Chojnickie ko\u015bcio\u0142y ewangelickie w czasach Reformacji, chojniczanin.pl; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":1620,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Chojnickie ko\u015bcio\u0142y ewangelickie w czasach Reformacji \u2013 chojniczanin.pl","url":"https://chojniczanin.pl/chojnickie-koscioly-ewangelickie-w-czasach-reformacji/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"P. Panske, Chojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji, Toru\u0144 1925","url":"https://pbc.gda.pl/Content/123712/Chojnice_i_Czluchowo_Panske_P.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o (kronika ewangelicka)","tytul":"N.B. Benwitz, Historia ko\u015bcielna miasta Chojnice (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn.","url":"https://miastochojnice.pl/zeszyty-chojnickie/pdfs/zeszyty-chojnickie-30.pdf"},{"typ":"synteza naukowa","tytul":"Atlas historyczny miast polskich. Chojnice \u2014 opracowanie historyczne, UMK","url":"https://atlasmiast.umk.pl/pliki/chojnice/AHMP_Chojnice_intro.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"OSM Stary Rynek Chojnice + polska-org.pl \u2014 d. ewang. ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015aw. Tr\u00f3jcy","id":"KOS-0195","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69537,"lng":17.56143,"name_de":"Konitz \u2014 Evangelische Kirche Heiliger Dreifaltigkeit (Rathauskirche)","name_pl":"Chojnice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy (dawny ratusz)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital \u015bwi\u0119tego Ducha sta\u0142y na Przedmie\u015bciu Cz\u0142uchowskim, przed Bram\u0105 Cz\u0142uchowsk\u0105 \u2014 by\u0142a to wa\u017cniejsza z dw\u00f3ch chojnickich prepozytur szpitalnych, obok \u015bwi\u0119tego Jerzego. \ud83d\udccc Czasu jej fundacji nie znamy; po raz pierwszy pojawia si\u0119 w aktach w 1441 roku, a patronat nad ni\u0105 sprawowa\u0142o miasto. Bli\u017csze szczeg\u00f3\u0142y, zw\u0142aszcza o dochodach tutejszego proboszcza, zawiera\u0142a stara wizytacja Jana Dorengowskiego \u2014 ta jednak zagin\u0119\u0142a. Benwitz przytacza \u0142aci\u0144ski zapis: \u201eJest tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha na Przedmie\u015bciu Cz\u0142uchowskim przed Bram\u0105 Cz\u0142uchowsk\u0105, gdzie modl\u0105 si\u0119 heretycy\u201d.\n\nLuteranie przej\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha w 1555 roku, razem z far\u0105. \ud83d\udccc Zmieni\u0142 si\u0119 wtedy nie tylko obrz\u0105dek: w szpitalu ufundowanym przez katolik\u00f3w umieszczano odt\u0105d wy\u0142\u0105cznie wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w nowej gminy. W 1610 roku zrujnowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 odnowiono z gruntu, a gdy w 1616 roku ewangelicy zostali wyrugowani z fary, przenie\u015bli tu swoje nabo\u017ce\u0144stwa na dobre. \u00d3wczesny proboszcz katolicki Jan Dorengowski daremnie zabiega\u0142 o zwrot ko\u015bcio\u0142a.\n\nGdy \u015bwi\u0105tynia okaza\u0142a si\u0119 za ma\u0142a, gmina przenios\u0142a si\u0119 do przebudowanego ratusza na Rynku w latach 1620\u20131623, ale ko\u015bcio\u0142a nie utraci\u0142a \u2014 wyrokiem starosty cz\u0142uchowskiego z 1618 roku szpital i ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142y w posiadaniu miasta, w odr\u00f3\u017cnieniu od \u015bwi\u0119tego Jerzego, zwr\u00f3conego katolikom. Podczas drugiej wojny szwedzkiej budowla sp\u0142on\u0119\u0142a w 1656 roku i zaraz j\u0105 odbudowano. \ud83d\udccc Fankidejski, pisz\u0105c w 1880 roku, stwierdza wprost, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eposiadaj\u0105 a\u017c do dzi\u015b dnia luteranie\u201d \u2014 trwa\u0142 wi\u0119c w r\u0119kach ewangelickich przez ponad trzy stulecia, od 1555 roku po ostatni\u0105 \u0107wier\u0107 XIX wieku.\n\n\ud83d\udccc T\u0142o tych zmaga\u0144 opisuje Reszka. W okolicy Chojnic na luteranizm przesz\u0142a szlachta ca\u0142ego ci\u0105gu wsi \u2014 Angowic, Dor\u0119gowic, Gockow\u00f3w, Kie\u0142pina, Moszczenicy, Nowej Cerkwi, Ogorzelin, Paw\u0142owa i Zamartego \u2014 nale\u017c\u0105cych do Kosznajderii, zasiedlonej w XV wieku przez ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 ze \u015brodkowej Nadrenii i Dolnej Saksonii; st\u0105d bra\u0142o si\u0119 poparcie dla nauki Lutra. Od 1620 roku na parafie dekanatu cz\u0142uchowskiego zacz\u0119li oddzia\u0142ywa\u0107 jezuici z Chojnic, a ich gimnazjum kszta\u0142ci\u0142o m\u0142odzie\u017c szlacheck\u0105 i mieszcza\u0144sk\u0105 z okolicznych powiat\u00f3w; do 1721 roku wiele miejscowo\u015bci wr\u00f3ci\u0142o do katolicyzmu. \ud83d\udccc Skutek wida\u0107 w liczbach z pocz\u0105tku XX wieku: gdy w powiecie cz\u0142uchowskim protestanci stanowili do 80 procent ludno\u015bci, w samych Chojnicach by\u0142o ich zaledwie 20 procent.\n\n\ud83d\udccc Dalsze losy \u015bwi\u0105tyni s\u0105 ju\u017c znane: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha przetrwa\u0142 w r\u0119kach protestanckich do 1937 roku, pozostaj\u0105c fili\u0105 miejscowej parafii ewangelickiej. Rozebrano go wtedy, poniewa\u017c nagle pochyli\u0142a si\u0119 jego wie\u017ca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 345 (Prepozytura \u015bwi\u0119tego Ducha); P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925; N.B. Benwitz, \u201eHistoria ko\u015bcielna miasta Chojnice\u201d (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008.*","built_year":1656,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"P. Panske, Chojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji, Toru\u0144 1925","url":"https://pbc.gda.pl/Content/123712/Chojnice_i_Czluchowo_Panske_P.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o (kronika ewangelicka)","tytul":"N.B. Benwitz, Historia ko\u015bcielna miasta Chojnice (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn.","url":"https://miastochojnice.pl/zeszyty-chojnickie/pdfs/zeszyty-chojnickie-30.pdf"},{"typ":"synteza naukowa","tytul":"Atlas historyczny miast polskich. Chojnice \u2014 opracowanie historyczne, UMK","url":"https://atlasmiast.umk.pl/pliki/chojnice/AHMP_Chojnice_intro.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0529","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69533,"lng":17.55914,"name_de":"Konitz \u2014 Heilig-Geist-Kirche und Hospital","name_pl":"Chojnice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital \u015bw. Ducha (Przedmie\u015bcie Cz\u0142uchowskie)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Szpital i ko\u015bci\u00f3\u0142 przyszpitalny \u015bwi\u0119tego Jerzego sta\u0142y na Przedmie\u015bciu Gda\u0144skim, przed Bram\u0105 Kamienn\u0105. Fundacja pochodzi z czas\u00f3w wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode, sprawuj\u0105cego urz\u0105d w latach 1351\u20131382; dok\u0142adnego roku nie znamy. Wraz z ko\u015bcio\u0142em powsta\u0142y szpital i cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Fankidejski opisuje budowl\u0119 dok\u0142adnie: wzniesiono j\u0105 w konstrukcji ryglowej, pokryto dach\u00f3wk\u0105, a w ma\u0142ej wie\u017cy wisia\u0142 jeden dzwon. Wewn\u0105trz by\u0142a posadzka ceglana i sufit z desek, a w rze\u017abionym, z\u0142oconym o\u0142tarzu sta\u0142a pi\u0119knie wykonana figura \u015bwi\u0119tego Jerzego. W obszernym szpitalu mieszczono licznych ubogich; pocz\u0105tkowo chodzili oni co dzie\u0144 na modlitw\u0119 do pobliskiego ko\u015bci\u00f3\u0142ka, a duchowny z fary przybywa\u0142 tu z msz\u0105 tylko od czasu do czasu. \ud83d\udccc Zmieni\u0142 to mieszczanin Marcin Ditlef, kt\u00f3ry w 1385 roku ufundowa\u0142 przy \u015bwi\u0119tym Jerzym osobn\u0105 posad\u0119 wikarego, zatwierdzon\u0105 przez wielkiego mistrza Konrada von Z\u00f6llnera. Zachowany dokument erekcyjny wylicza jego obowi\u0105zki: codziennie odprawia\u0107 msz\u0119 w kaplicy, udziela\u0107 sakrament\u00f3w chorym i ubogim oraz odprowadza\u0107 zmar\u0142ych do grobu; za to mia\u0142 10 grzywien rocznie i mieszkanie stale przy kaplicy.\n\nPo przyj\u0119ciu przez rad\u0119 miejsk\u0105 wyznania augsburskiego w 1555 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 znalaz\u0142 si\u0119 \u2014 obok fary i \u015bwi\u0119tego Ducha \u2014 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w i pozostawa\u0142 w nich przez ponad sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat. Gdy w 1616 roku katolicy odzyskali far\u0119, archidiakon za\u017c\u0105da\u0142 tak\u017ce obu ko\u015bcio\u0142\u00f3w szpitalnych. \ud83d\udd34 Dekretem starosty cz\u0142uchowskiego Jana Weihera z 1 marca 1618 roku proboszczowi chojnickiemu przys\u0105dzono gmach szkolny oraz szpital \u015bwi\u0119tego Jerzego z ko\u015bcio\u0142em; wydanie nast\u0105pi\u0142o 30 kwietnia, a wpis do ksi\u0105g s\u0105dowych cz\u0142uchowskich 3 maja 1618 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha pozosta\u0142 w\u00f3wczas przy mie\u015bcie \u2014 z dw\u00f3ch zespo\u0142\u00f3w szpitalnych ewangelicy utrzymali jeden.\n\n\ud83d\udccc Rozstrzygni\u0119cie z 1618 roku nie by\u0142o odosobnione. Od 1620 roku na parafie dekanatu cz\u0142uchowskiego zacz\u0119li oddzia\u0142ywa\u0107 jezuici z Chojnic, a do 1721 roku wiele okolicznych miejscowo\u015bci wr\u00f3ci\u0142o do katolicyzmu; na pocz\u0105tku XX wieku protestanci stanowili w Chojnicach ju\u017c tylko 20 procent mieszka\u0144c\u00f3w, podczas gdy w s\u0105siednim powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 do 80 procent.\n\nPodczas drugiej wojny p\u00f3\u0142nocnej \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a 14 maja 1656 roku, dwa dni przed po\u017carem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Ducha i ca\u0142ego Przedmie\u015bcia Cz\u0142uchowskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 345\u2013346 (Prepozytura \u015bwi\u0119tego Jerzego); P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925; N.B. Benwitz, \u201eHistoria ko\u015bcielna miasta Chojnice\u201d (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2371 Konitz (nasz zbi\u00f3r map historycznych, skan oryginalny); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 345\u2013346 (Prepozytura \u015bwi\u0119tego Jerzego).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"P. Panske, Chojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji, Toru\u0144 1925","url":"https://pbc.gda.pl/Content/123712/Chojnice_i_Czluchowo_Panske_P.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o (kronika ewangelicka)","tytul":"N.B. Benwitz, Historia ko\u015bcielna miasta Chojnice (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn.","url":"https://miastochojnice.pl/zeszyty-chojnickie/pdfs/zeszyty-chojnickie-30.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2371 Konitz (zbi\u00f3r MapyHistoryczne_Pomorze, skan oryginalny assets/orig/2371.jpg, 7586 na 7756 pikseli)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 345\u2013346 (Prepozytura \u015bwi\u0119tego Jerzego)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0530","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":null,"lng":null,"name_de":"Konitz \u2014 St.-Georgs-Kirche und Hospital","name_pl":"Chojnice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital \u015bw. Jerzego (epizod ewangelicki 1555\u20131618)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 farny pod wezwaniem \u015aci\u0119cia \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela nale\u017cy do najstarszych \u015bwi\u0105ty\u0144 Pomorza. \ud83d\udd34 Metryka budowli nie jest zgodna: przyjmuje si\u0119 zwykle lata 1340\u20131360, natomiast Jakub Fankidejski powtarza starsz\u0105 tradycj\u0119, wed\u0142ug kt\u00f3rej mury stawia\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor w latach 1203\u20131205.\n\nGdy w po\u0142owie XVI wieku Reformacja dotar\u0142a do Chojnic, na wyznanie augsburskie przeszli zar\u00f3wno burmistrzowie i rajcy, jak i og\u00f3\u0142 mieszczan, tak \u017ce wszystkie tutejsze ko\u015bcio\u0142y wraz z kaplic\u0105 zamkow\u0105 znalaz\u0142y si\u0119 w r\u0119kach luteran. Opuszczony klasztor i ko\u015bci\u00f3\u0142 augustian\u00f3w, ogo\u0142ocony z wyposa\u017cenia, rozebrano. Zdaniem historiografii niemieckiej Reformacja zwyci\u0119\u017cy\u0142a w mie\u015bcie w ci\u0105gu zaledwie pi\u0119ciu lat, mi\u0119dzy rokiem 1545 a 1550, a pe\u0142nej legalizacji zboru lutera\u0144skiego dokona\u0142 kr\u00f3l Zygmunt August w 1555 roku. W tle tych wydarze\u0144 pozostaje pami\u0119\u0107 o zabitym w 1555 roku na cmentarzu katolickim proboszczu ksi\u0119dzu Schnitskim oraz o pasie parafii ewangelickich, kt\u00f3re jeszcze d\u0142ugo otacza\u0142y miasto: w Chojniczkach, Krojantach, Jeziorkach i Nowej Cerkwi.\n\nFara pozostawa\u0142a w r\u0119kach protestant\u00f3w przez sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat, do 1616 roku, gdy odebrano j\u0105 luteranom. Najwi\u0119ksz\u0105 w tym zas\u0142ug\u0119 mieli, jak zapisa\u0142 Fankidejski, Jan Dorengowski, proboszcz chojnicki i oficja\u0142 kamie\u0144ski, oraz jego rodzony brat, s\u0119dzia tczewski, maj\u0105cy sw\u00f3j pomnik w prezbiterium; ta sama rodzina ufundowa\u0142a p\u00f3\u017aniej chojnickich jezuit\u00f3w, oddaj\u0105c im dobra Dorengowice, Moszczenic\u0119, Angowice i 18 w\u0142\u00f3k w Nied\u017awiedziu, oraz burs\u0119 dla siedmiu ubogich uczni\u00f3w. Powr\u00f3t fary do katolik\u00f3w nie by\u0142 jednak powrotem do dawnego stanu. Bractwo ksi\u0119\u017cy pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia posz\u0142o do grobu, dekanat przesta\u0142 istnie\u0107, a dochody, wystarczaj\u0105ce dawniej na o\u015bmiu i wi\u0119cej duchownych przy farze, zmala\u0142y tak, \u017ce nie starczy\u0142y dla jednego: przez d\u0142u\u017cszy czas Chojnice nie mog\u0142y utrzyma\u0107 w\u0142asnego proboszcza, kt\u00f3ry z odleg\u0142ej filii w Powa\u0142kach doje\u017cd\u017ca\u0142 do miasta z nabo\u017ce\u0144stwem, \u017cywiony przez okoliczn\u0105 szlacht\u0119. Pr\u00f3cz dw\u00f3ch kaplic przy farze miasto utraci\u0142o wtedy trzy ko\u015bcio\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, inwentarz 1885-87; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 319\u2013325; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583 roku, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9/2023.*","built_year":1340,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0110","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69523,"lng":17.56343,"name_de":"Konitz","name_pl":"Chojnice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015aci\u0119cia \u015bw. Jana Chrzciciela (epizod lutera\u0144ski 1555-1616)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Chojniczki, po niemiecku Klein Konitz, le\u017c\u0105 w gminie Chojnice. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 tu 300 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 155 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 206 os\u00f3b, polsk\u0105 94.\n\nWiejski cmentarz ewangelicki opuszczono po 1945 roku. W 2022 roku uporz\u0105dkowa\u0142 go i upami\u0119tni\u0142 Gminny O\u015brodek Kultury w Chojnicach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0086","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73186,"lng":17.54546,"name_de":"Klein Konitz","name_pl":"Chojniczki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chotkowo, po niemiecku Kathkow, by\u0142o wsi\u0105 z dwoma maj\u0105tkami \u2014 w niemieckich wykazach zapisywan\u0105 jako *Dorf mit 2 G\u00fctern* \u2014 w powiecie bytowskim, w prowincji Pomorze, w rejencji koszali\u0144skiej. Polska nazwa jest tu starsza od niemieckiej. Zapisano j\u0105 ju\u017c 11 listopada 1375 roku, w akcie wystawionym w S\u0142upsku przez Kazimierza, ksi\u0119cia szczeci\u0144skiego, dobrzy\u0144skiego, pomorskiego i kaszubskiego, a zarazem ksi\u0119cia Rugii: ksi\u0105\u017c\u0119 zatwierdzi\u0142 wtedy sprzeda\u017c maj\u0105tku *Chotkowo*, \u201ele\u017c\u0105cego w dystrykcie tuchomskim\u201d, przez Gregora Lysa podkomorzemu Broniszowi, dziedzicowi Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w, za czterdzie\u015bci grzywien. Granice wyliczono starannie \u2014 od jeziora Trebisze, przez jezioro Submodize i rzek\u0119 Sucha, po drzewo zwane *szad\u0105 jab\u0142oni\u0105*, mogi\u0142y, D\u0119bow\u0105 Strug\u0119 i rzek\u0119 Trebi\u015bnic\u0119. W 1385 roku ziemi\u0119 tuchomsk\u0105, wraz z maj\u0105tkami Ciemno, Trzebiatkowa i Modrzejewo oraz wsiami Tuchomie, Tuchomko, T\u0105gowie i Chotkowo, wzi\u0105\u0142 w zastaw zakon krzy\u017cacki, a sprawozdanie z wizytacji z 1437 roku wymienia Chotkowo \u2014 zapisane \u201eKaotkow\u201d \u2014 w\u015br\u00f3d wsi czynszowych okr\u0119gu bytowskiego.\n\nPrzed Reformacj\u0105 sta\u0142a tu publiczna kaplica wiejska. Cramer wylicza j\u0105 w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 ziemi bytowskiej z czas\u00f3w krzy\u017cackich, z kr\u00f3tk\u0105 adnotacj\u0105, \u017ce rozpad\u0142a si\u0119 doszcz\u0119tnie. Ziemia bytowska po Reformacji sta\u0142a si\u0119 w przewadze lutera\u0144ska \u2014 to region ewangelickich Kaszub\u00f3w \u2014 ale sie\u0107 parafii budowano tu p\u00f3\u017ano: pi\u0119\u0107 ewangelickich okr\u0119g\u00f3w parafialnych ziemi, w tym borzytuchomski, powsta\u0142o dopiero pod panowaniem Hohenzollern\u00f3w, i tylko sz\u00f3sty, w Pomysku Wielkim, istnia\u0142 ju\u017c w czasach krzy\u017cackich.\n\nDo parafii w Borzytuchomiu, po niemiecku Borntuchen, Chotkowo nale\u017ca\u0142o d\u0142ugo. Przypisuje je do niej ju\u017c opis ziemi bytowskiej sporz\u0105dzony po obj\u0119ciu jej przez Brandenburgi\u0119 18 czerwca 1658 roku, wymieniaj\u0105c Chotkowo wraz z trzema innymi wsiami urz\u0119dowymi. Potwierdza to spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry naliczy\u0142 we wsi 463 ewangelik\u00f3w, dwunastu katolik\u00f3w i jednego \u017byda, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 podaje Borzytuchom, jako katolick\u0105 \u2014 Ugoszcz, po niemiecku Bernsdorf. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w samym Chotkowie. Oko\u0142o 1905 roku mieszka\u0142o tu, wed\u0142ug wykazu Meyersa, 440 os\u00f3b.\n\n\u015aredniowieczne ci\u0119\u017cary trwa\u0142y tu d\u0142ugo. Cramer zapisa\u0142, \u017ce stare wsie urz\u0119du bytowskiego \u2014 Chotkowo w\u015br\u00f3d nich \u2014 p\u0142aci\u0142y jeszcze w jego czasach danin\u0119 zwan\u0105 pieni\u0105dzem biskupim, \u0142\u0105cznie 5 talar\u00f3w 22 srebrne grosze i 6 fenig\u00f3w rocznie; po sekularyzacji biskupstwa kamie\u0144skiego wp\u0142ywa\u0142a ona do kasy pa\u0144stwowej, a duchowie\u0144stwo, ani ewangelickie, ani katolickie, nie mia\u0142o z niej nic.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b \u2014 w ucieczce i w wysiedleniu \u2014 a cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia nekropolii ani jej dzisiejszego stanu nie ustalono; scalony wykaz ewidencji zabytk\u00f3w, kt\u00f3ry dla s\u0105siednich gmin podaje po\u0142o\u017cenie, powierzchni\u0119 i datowanie, gminy Borzytuchom nie obejmuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0442","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16294,"lng":17.3475,"name_de":"Kathkow","name_pl":"Chotkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chrzanowo, po niemiecku Krahnsfelde, w gminie \u0141\u0119czyce, jest osad\u0105 stosunkowo m\u0142od\u0105: powsta\u0142o w drugiej po\u0142owie XVIII wieku, w akcji osadniczej rozpocz\u0119tej po wojnie siedmioletniej, na mocy edyktu Fryderyka II z 1764 roku. Wie\u015b by\u0142a ewangelicka bez reszty: spis z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 127 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. \ud83d\udd34 Parafi\u0119 opis podawa\u0142 dot\u0105d jako Dzi\u0119cielec, a spis wskazuje Brze\u017ano L\u0119borskie (Bresin) \u2014 tam te\u017c mie\u015bci\u0142 si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego.\n\nCmentarz le\u017cy na niewielkim wzniesieniu przy skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g z Chrzanowa do \u017burawi\u0144ca i Wysokiego, otoczony kamiennym murem, na terenie o wymiarach oko\u0142o 20\u00d740 metr\u00f3w. \ud83d\udd34 Ta miara nie zgadza si\u0119 z zapisem w karcie rekordu, gdzie cmentarz ma oko\u0142o 0,27 hektara. Groby u\u0142o\u017cone s\u0105 w wyra\u017anym kierunku, a w cz\u0119\u015bci przy drodze \u2014 owalnie. Pod sporym starodrzewem, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rego wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 okaza\u0142a tuja, kryje si\u0119 oko\u0142o dwunastu du\u017cych grob\u00f3w i pi\u0119tnastu pojedynczych, do tego nieliczne podstawy krzy\u017cy, w tym jedna dzieci\u0119ca; trafiaj\u0105 si\u0119 te\u017c mogi\u0142y obwiedzione polnymi kamieniami. Najstarszy odnaleziony nagrobek pochodzi z 1867 roku \u2014 to piaskowcowa p\u0142yta dziecka, Augusta Schultza.\n\nMetalowe elementy z cmentarza znikn\u0119\u0142y, a wraz z nimi wi\u0119kszo\u015b\u0107 napis\u00f3w; ocala\u0142e epitafia trudno dzi\u015b odszuka\u0107. Jedno m\u00f3wi o pochowanych tu Augu\u015bcie, zmar\u0142ym w 1918 roku, i Caroline z domu Schr\u00f6der, zmar\u0142ej w 1927. Zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce resztki drewnianego krzy\u017ca, konserwowanego niegdy\u015b smo\u0142\u0105, z metalow\u0105 owaln\u0105 tabliczk\u0105 po wizyt\u00f3wce zmar\u0142ego. Najp\u00f3\u017aniejszy z odczytanych poch\u00f3wk\u00f3w, z 1943 roku, ma napis cyrylic\u0105 i upami\u0119tnia Ukraink\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce \u2014 Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0181","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_chrzanowo/chrzanowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.65162,"lng":17.88553,"name_de":"Krahnsfelde","name_pl":"Chrzanowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chrz\u0105st\u00f3wko, dawne Peterswalde w powiecie cz\u0142uchowskim, by\u0142o wsi\u0105 ewangelick\u0105 niemal w ca\u0142o\u015bci. Spis z 1868 roku wykaza\u0142 tu 550 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 490 ewangelik\u00f3w i zaledwie 52 katolik\u00f3w \u2014 dziewi\u0119ciu na dziesi\u0119ciu nale\u017ca\u0142o do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Zabudowa liczy\u0142a 142 budynki przy 61 domach mieszkalnych, na 5 986 morgach gruntu.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 we wsi 709 mieszka\u0144c\u00f3w: 636 ewangelik\u00f3w, 62 katolik\u00f3w i jedena\u015bcioro \u017byd\u00f3w (strona 160, pozycja 62). Ewangelicy nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku, po niemiecku Landeck. \ud83d\udccc Parafi\u0119 t\u0119 utworzono 18 stycznia 1827 roku z po\u0142\u0105czenia czterech wsp\u00f3lnot i liczy\u0142a sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy dusz; Chrz\u0105st\u00f3wko wymieniano w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych, a tutejsza szko\u0142a mia\u0142a w 1886 roku 104 dzieci \u2014 sporo jak na wie\u015b tej wielko\u015bci. \ud83d\udfe1 Harnoch t\u0119 sam\u0105 zmian\u0119 opisuje inaczej: po \u015bmierci proboszcza Kranta w 1827 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono z Breitenfelde do L\u0119dyczka, bo tamtejsze zabudowania pleba\u0144skie by\u0142y zrujnowane, i jeszcze w tym samym roku nowy proboszcz obj\u0105\u0142 po\u0142\u0105czone parafie; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano odt\u0105d na przemian w dw\u00f3ch ko\u015bcio\u0142ach. Obie relacje zapisano.\n\n\u26a0 Cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako ewangelicki, ale wpis sprowadza si\u0119 do samej nazwy \u2014 bez numeru rejestru, bez datowania i bez wskazania dzia\u0142ki. Po\u0142o\u017cenie nekropolii wymaga potwierdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Peterswalde (pow. cz\u0142uchowski)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0490","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.621,"lng":17.25583,"name_de":"Peterswalde","name_pl":"Chrz\u0105st\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chrz\u0105stowo, po niemiecku Christfelde, le\u017cy w gminie Cz\u0142uch\u00f3w. W drugiej po\u0142owie XVI wieku by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska starostwa cz\u0142uchowskiego w wojew\u00f3dztwie pomorskim Prus Kr\u00f3lewskich; po 1772 roku znalaz\u0142a si\u0119 w Prusach Zachodnich, w latach 1922\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Chrz\u0105stowie 638 mieszka\u0144c\u00f3w: 402 katolik\u00f3w, 225 ewangelik\u00f3w i jedena\u015bcioro \u017byd\u00f3w (strona 158, pozycja 14); i jedni, i drudzy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie. Wie\u015b by\u0142a wi\u0119c katolicka z mocn\u0105, co trzeci\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 ewangelick\u0105 \u2014 i taki by\u0142 ca\u0142y ten powiat, wyznaniowo wyr\u00f3wnany, przechylaj\u0105cy si\u0119 z czasem. \ud83d\udccc W 1910 roku ewangelicy stanowili w powiecie cz\u0142uchowskim oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu jeden procent ludno\u015bci wobec czterdziestu o\u015bmiu procent katolik\u00f3w, a w 1939 roku ju\u017c oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu wobec trzydziestu dziewi\u0119ciu.\n\nHarnoch wymienia Chrz\u0105stowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii ewangelickiej w Cz\u0142uchowie, licz\u0105cej 5357 dusz, a zarazem w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich jej okr\u0119gu. W\u0142asn\u0105 obs\u0142ug\u0119 duszpastersk\u0105 wie\u015b dosta\u0142a jeszcze przed ko\u0144cem stulecia: B\u00e4r notuje dla Chrz\u0105stowa katolickie ksi\u0119gi metrykalne dekanatu cz\u0142uchowskiego prowadzone od 1873 roku, z zapisami do 1875 roku po niemiecku, do 1884 po \u0142acinie, a od 1884 znowu po niemiecku.\n\n\ud83d\udd34 Warstwa s\u0142ownikowa przypisywana dot\u0105d temu wpisowi \u2014 dobra rycerskie o 1767 morgach z 403 ewangelikami i 178 katolikami oraz wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska o 7512 morgach z dwudziestoma katolikami \u2014 pochodzi z has\u0142a o innej wsi, Heinrichswalde. W wykazie gmin Heinrichswalde ma w\u0142asny wiersz (strona 160, pozycja 39) z 722 mieszka\u0144cami i 440 ewangelikami i by\u0142o siedzib\u0105 parafii katolickiej. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy 403 ewangelikami w samych dobrach a 225 w ca\u0142ej miejscowo\u015bci znika wi\u0119c sama: liczby opisuj\u0105 dwie r\u00f3\u017cne wsie.\n\n\ud83d\udfe1 Datowania cmentarza ani jego los\u00f3w po 1945 roku nie podaje \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142 \u2014 wojew\u00f3dzki wykaz cmentarzy ma dla Chrz\u0105stowa trzy wiersze, parafialny, ewangelicki i przyko\u015bcielny, a ka\u017cdy sprowadza si\u0119 do samej nazwy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Heinrichswalde 2. (pow. cz\u0142uchowski)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0489","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.62226,"lng":17.23076,"name_de":"Christfelde","name_pl":"Chrz\u0105stowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chylowa Huta, po niemiecku Chielsh\u00fctte, wcze\u015bniej Kielsh\u00fctte, le\u017ca\u0142a w powiecie kartuskim, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, i podlega\u0142a obwodowi urz\u0119dowemu w Szymbarku. \ud83d\udd34 Parafie by\u0142y jednak dwie r\u00f3\u017cne: ewangelicka w Szymbarku, a katolicka w Gor\u0119czynie \u2014 tak podaje wykaz gmin z 1885 roku (strona czterdziesta \u00f3sma, pozycja trzynasta, \u201eGhielsh\u00fctte\u201d), kt\u00f3ry notuje tu zarazem 130 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 121 ewangelik\u00f3w i zaledwie dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. W 1905 roku mieszka\u0142y tu 152 osoby. Nazwa m\u00f3wi, sk\u0105d wie\u015b si\u0119 wzi\u0119\u0142a: \u201ehuta\u201d oznacza\u0142a hut\u0119 szk\u0142a, a osadzali si\u0119 przy niej mi\u0119dzy innymi niemieccy koloni\u015bci ewangeliccy.\n\n\ud83d\udccc Ich przybycie ma dat\u0119. Po wojnie ko\u0144cz\u0105cej si\u0119 w 1466 roku okolica le\u017ca\u0142a spustoszona i zaros\u0142a lasem; dopiero na prze\u0142omie XVI i XVII wieku sprowadzono tu z Pomorza rodziny lutera\u0144skie \u2014 przywilej wystawiony w pa\u017adzierniku 1605 roku obj\u0105\u0142 dwadzie\u015bcia dwie z nich \u2014 a starosta ko\u015bcierski osadzi\u0142 Pomorzanami tak\u017ce sam Szymbark i pozwoli\u0142 im na ko\u015bci\u00f3\u0142. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 si\u0119ga oko\u0142o 1611 roku; Harnoch datuje jego za\u0142o\u017cenie na oko\u0142o 1610, a obecn\u0105, murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 19 grudnia 1785 roku. U schy\u0142ku XIX wieku parafia szymbarska liczy\u0142a oko\u0142o 4725 dusz i mia\u0142a osiemna\u015bcie cmentarzy. \ud83d\udd34 Z najstarsz\u0105 ksi\u0119g\u0105 metrykaln\u0105 jest k\u0142opot: dotychczasowy zapis wskazuje rok 1694, natomiast wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich z 1908 roku notuje dla ewangelickiego Szymbarku chrzty, \u015bluby i pogrzeby od 1773 roku, a rok 1693 wy\u0142\u0105cznie dla dawnej filii w Nowym Barkoczynie. Obie wersje zapisano. Chylowa Huta figuruje w wykazie miejscowo\u015bci tej parafii z 1820 roku.\n\nWe wsi nie by\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy \u2014 pozosta\u0142 sam cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w ewidencji konserwatorskiej na dzia\u0142ce numer 181 w obr\u0119bie Kaplica. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim fragmenty nagrobk\u00f3w i \u017celiwne krzy\u017ce, u wej\u015bcia ro\u015bnie oko\u0142o 300-letnia lipa, a mi\u0119dzy grobami barwinek i bluszcz. \ud83d\udfe1 Cmentarz pochodzi prawdopodobnie z XIX wieku, ale datowania nie ustalono. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka ust\u0105pi\u0142a i cmentarz opuszczono; dzi\u015b jest zaro\u015bni\u0119ty, cho\u0107 wci\u0105\u017c cz\u0119\u015bciowo czytelny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0314","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20215,"lng":18.165551,"name_de":"Chielsh\u00fctte (dawniej Kielsh\u00fctte / Chylowahuta)","name_pl":"Chylowa Huta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciecholewy w powiecie chojnickim nale\u017ca\u0142y do tych kaszubskich wsi drobnej szlachty \u2014 obok Borzyszk\u00f3w, Brze\u017ana Szlacheckiego, Gli\u015bna, \u0141\u0105kiego, Lipnicy, Kiedrowic, Ostrowitego, Pr\u0105dzony i Konarzyn \u2014 na kt\u00f3re starosta nie mia\u0142 bezpo\u015bredniego wp\u0142ywu. W\u0142a\u015bnie dlatego, jak zauwa\u017ca Benedykt Reszka, luteranizm wyrz\u0105dzi\u0142 tu katolicyzmowi mniej szkody ni\u017c gdzie indziej w p\u00f3\u017aniejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej. Ewangelicy pozostali w Ciecholewach niewielk\u0105 mniejszo\u015bci\u0105.\n\nPokazuje to pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku: na 194 mieszka\u0144c\u00f3w w trzynastu domach 171 os\u00f3b by\u0142o wyznania rzymskokatolickiego, a 23 ewangelickiego. Narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 153 osoby, niemieck\u0105 41.\n\n\ud83d\udccc Po tej garstce zosta\u0142 cmentarz. Figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako obiekt poewangelicki, bez numeru rejestru; jest nieczynny i po 1945 roku nie przej\u0119\u0142o go \u017cadne inne wyznanie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0602","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.809,"lng":17.408,"name_de":"Zechlau","name_pl":"Ciecholewy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciecholub, po niemiecku Techlipp, le\u017cy dzi\u015b w gminie K\u0119pice, w powiecie s\u0142upskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1477 roku jako dobra rodu von Zitzewitz i w r\u0119kach tej rodziny pozosta\u0142a do ko\u0144ca: w 1907 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Franz von Zitzewitz, po nim jego c\u00f3rka Hanneliese, hrabina von Brocke.\n\nOkolica by\u0142a na wskro\u015b ewangelicka, a Ciecholub stanowi\u0142 filia\u0142 parafii w Osowie (Kirchspiel Wussow). Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, stoj\u0105cy na wysokim wzniesieniu w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym tworzy rzadk\u0105 kompozycj\u0119 architektoniczno-przestrzenn\u0105, a w\u0142asn\u0105 lo\u017c\u0119 mia\u0142 w nim kanclerz Prus Otto von Bismarck, pan s\u0105siedniego Warcina. Spis z 1895 roku opisuje sam Ciecholub jako obszar dworski, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o 181 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik; okr\u0119giem urz\u0119dowym i urz\u0119dem stanu cywilnego by\u0142y dla niego Biesowice. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 253 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW\u0142asna \u015bwi\u0105tynia Ciecholubia by\u0142a drewniana i szachulcowa, wzmiankowana ju\u017c w 1565 roku i przebudowywana w XVII i XVIII wieku; wie\u017c\u0119 i zakrysti\u0119 dosta\u0142a w 1911 roku, a pod o\u0142tarzem mia\u0142a krypt\u0119.\n\nPo 1945 roku niemiecka gmina ewangelicka wygas\u0142a w 1958 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicko-Augsburski. Nieu\u017cywany od 1976 roku, obiekt niszcza\u0142, a\u017c w 2006 roku rozebrano go i przeniesiono do Warcina, na teren Technikum Le\u015bnego; odbudowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 otwarto tam 17 sierpnia 2012 roku. 25 zabytk\u00f3w ruchomych trafi\u0142o do Muzeum Pomorza \u015arodkowego w S\u0142upsku. Warcino kupili Bismarckowie w 1867 roku i to oni nadali kszta\u0142t tutejszemu za\u0142o\u017ceniu pa\u0142acowo-parkowemu; w parku, na Wzg\u00f3rzu Bismarcka \u2014 dawnym Richtbergu \u2014 po rodowym cmentarzu z kaplic\u0105 wzniesion\u0105 oko\u0142o 1905 roku zosta\u0142y fragmenty mur\u00f3w i trzy p\u0142yty nagrobne, z kt\u00f3rych urz\u0105dzono lapidarium. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z Ciecholubia stan\u0105\u0142 wi\u0119c o kilka krok\u00f3w od miejsca, w kt\u00f3rym chowano rodzin\u0119 kanclerza.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w prowadzi ten obiekt jako \u201ezb\u00f3r ewangelicko-augsburski\u201d, szachulcowy, i datuje go na koniec wieku siedemnastego z przekszta\u0142ceniami na pocz\u0105tku dwudziestego (numer A-343 z 18 marca 1965). Wpis pochodzi sprzed przeniesienia budowli do Warcina i opisuje j\u0105 jeszcze na miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 1895 roku, Kreis Rummelsburg, strona 166, pozycja 114; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142a Osowo i Warcino; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ciecholubiu (Wikipedia PL); kosciolydrewniane.pl / GazetaKaszubska \u2014 Ciecholub; Urz\u0105d Miejski w K\u0119picach \u2014 Ciecholub.*","built_year":1799,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ciecholubiu (Wikipedia PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_ewangelicki_w_Ciecholubiu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"kosciolydrewniane.pl / GazetaKaszubska \u2014 Ciecholub","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0401","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.175,"lng":16.876389,"name_de":"Techlipp","name_pl":"Ciecholub \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (relokowany do Warcina)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciechomie za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1820 roku jako koloni\u0119 w parafii sierakowickiej, w powiecie kartuskim rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; do 2023 roku wie\u015b by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 Kamienicy Kr\u00f3lewskiej. Ko\u015bcio\u0142a nigdy tu nie by\u0142o. Zosta\u0142 po tutejszych ewangelikach cmentarz.\n\n\ud83d\udfe1 Parafii macierzystej najstarszych poch\u00f3wk\u00f3w nie ustalono, a przeszkod\u0119 wida\u0107 w samych spisach: jako kolonia Ciechomie nie ma w nich w\u0142asnego wiersza. Wykaz gmin z 1885 roku prowadzi w powiecie kartuskim, na stronie czterdziestej \u00f3smej pod pozycj\u0105 trzydziest\u0105 pi\u0105t\u0105, Kamienic\u0119 Kr\u00f3lewsk\u0105 \u2014 489 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 44 ewangelik\u00f3w i 445 katolik\u00f3w; osobnej pozycji dla Ciechomia nie ma tam, nie ma jej te\u017c w\u015br\u00f3d stu czterdziestu siedmiu wierszy powiatu kartuskiego w spisie parafialnym z 1910 roku ani w\u015br\u00f3d stu trzynastu wierszy tego\u017c powiatu w skorowidzu z 1921 roku. Spis z 1910 roku przypisuje Kamienic\u0119 Kr\u00f3lewsk\u0105 do parafii ewangelickiej w Sierakowicach \u2014 \ud83d\udd34 ta jednak powsta\u0142a dopiero pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku, a data podawana jest rozbie\u017cnie: 8 sierpnia 1888 roku albo, wed\u0142ug wykazu parafii ewangelickich Prus Zachodnich u Benedykta Reszki, rok 1890. Ewangelicy z pierwszych dziesi\u0119cioleci kolonii podlegali zatem innej parafii, kt\u00f3rej nie uda\u0142o si\u0119 wskaza\u0107.\n\nSpoczywaj\u0105 na cmentarzu niemieccy osadnicy wyznania ewangelickiego oraz dawni w\u0142a\u015bciciele i mieszka\u0144cy Ciechomia z czas\u00f3w zaboru pruskiego, mi\u0119dzy innymi Ernest Fleming. Nekropolia zajmuje oko\u0142o 1500 metr\u00f3w kwadratowych i le\u017cy na gruntach rolnych, dzi\u015b zaro\u015bni\u0119tych lasem mieszanym \u2014 bukiem, d\u0119bem, sosn\u0105 i \u015bwierkiem. Czytelne nagrobki i krzy\u017ce wskazuj\u0105, \u017ce grzebano tu w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku i na pocz\u0105tku dwudziestego. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 po d\u0142ugiej przerwie, w styczniu 1957 roku: pochowano wtedy Ottona Hitzkego z Kamienicy Kr\u00f3lewskiej.\n\nZachowa\u0142o si\u0119 sporo grob\u00f3w w niez\u0142ym stanie, cz\u0119\u015b\u0107 w \u017celiwnych ogrodzeniach, wiele z betonowymi nagrobkami. Cmentarz nie jest ogrodzony ani oznakowany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: opracowanie o cmentarzu w Ciechomiu \u2014 Zesp\u00f3\u0142 Szk\u00f3\u0142 w Sierakowicach (opis terenowy, Ernest Fleming, powierzchnia, poch\u00f3wek Ottona Hitzkego z 1957 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stary cmentarz ewangelicki \u2014 Gimnazjum w Sierakowicach","url":"http://www.gimnazjum-sierakowice.webd.pl/start/viewpage.php?page_id=130"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0274","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36791,"lng":17.88967,"name_de":"","name_pl":"Ciechomie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cieciorka le\u017cy na zachodnim skraju Bor\u00f3w Tucholskich, dzi\u015b w gminie Kaliska w powiecie starogardzkim. \ud83d\udccc Niemieck\u0105 nazw\u0119, o kt\u00f3rej opis dot\u0105d m\u00f3wi\u0142, \u017ce jej nie spos\u00f3b ustali\u0107, podaje wprost *S\u0142ownik geograficzny* w tomie pierwszym: Czeczorken albo Koenigswalde. Ta druga forma wraca w opracowaniach p\u00f3\u017aniejszych, wi\u0119c mamy dwa niezale\u017cne po\u015bwiadczenia. \u26a0 Sama w sobie nie prowadzi jednak nigdzie: K\u00f6nigswalde nosi\u0142y na Pomorzu tak\u017ce inne wsie i indeks wizytacji biskupa Rozra\u017cewskiego odsy\u0142a spod tej nazwy do Kr\u00f3lowego Lasu, a spis z 1 grudnia 1885 roku ma w powiecie starogardzkim osobne K\u00f6nigswalde z jedenastoma ewangelikami i parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Gniewie.\n\n\ud83d\udd34 Odwr\u00f3cony by\u0142 obraz wyznaniowy wsi. Dotychczasowy opis m\u00f3wi\u0142 o mniejszo\u015bci ewangelickiej, a has\u0142o s\u0142ownikowe z lat osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku notuje tu 130 ewangelik\u00f3w wobec 61 katolik\u00f3w \u2014 czyli ponad dwie trzecie mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017ca\u0142o do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Wie\u015b by\u0142a wtedy niewielka: jedena\u015bcie dom\u00f3w, siedem mniejszych posiad\u0142o\u015bci, 445 m\u00f3rg roli, parafia w Starej Kiszewie, cztery mile od Ko\u015bcierzyny i p\u00f3\u0142 mili od stacji kolejowej w Frankenfelde, czyli w dzisiejszym Franku, gdzie stoi drugi cmentarz ewangelicki tej okolicy.\n\n\u26a0 Powiat podaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a rozbie\u017cnie. *S\u0142ownik* umieszcza Cieciork\u0119 w powiecie ko\u015bcierskim, a nowsze zestawienia \u2014 przed 1920 rokiem \u2014 w Kreis Preu\u00dfisch Stargard, czyli starogardzkim, w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, a po wojnie wr\u00f3ci\u0142a do Polski.\n\nMieszka\u0144cy byli w tej okolicy spo\u0142eczno\u015bci\u0105 mieszan\u0105, a jej polsko-katolicka cz\u0119\u015b\u0107 da\u0142a o sobie zna\u0107 30 listopada 1906 roku, gdy wybuch\u0142 tu strajk szkolny przeciw nauczaniu religii po niemiecku. Ewangelikami byli w wi\u0119kszo\u015bci niemieccy koloni\u015bci le\u015bni Bor\u00f3w Tucholskich. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mieli, a \ud83d\udfe1 przynale\u017cno\u015b\u0107 do konkretnej parafii ewangelickiej pozostaje nieustalona: nazwy Cieciorki ani Czeczorken nie ma w spisie z 1 grudnia 1885 roku dla powiatu ko\u015bcierskiego ani w wykazie parafii ewangelickich z 1910 roku dla tego samego powiatu. Wiadomo natomiast, gdzie chodzili do ko\u015bcio\u0142a najbli\u017csi s\u0105siedzi. Frank i Huta Kalna nale\u017ca\u0142y do parafii w Borzechowie, utworzonej w 1833 roku dla ca\u0142ego tego le\u015bnego pasa z kr\u00f3lewskiej dotacji siedmiu tysi\u0119cy talar\u00f3w, a wcze\u015bniej, jak zapisa\u0142 Agathon Harnoch, tutejsi ewangelicy podlegali Nowej Pale\u015bnicy i Starogardowi. Cmentarz jest prawdopodobnie jedynym materialnym \u015bladem, jaki po nich zosta\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, Warszawa 1880; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695625"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, Warszawa 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0123","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93038,"lng":18.20962,"name_de":"Czeczorken (tak\u017ce Koenigswalde)","name_pl":"Cieciorka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciekocinko by\u0142o obszarem dworskim i w pruskich spisach liczono je osobno od wsi Ciekocino. Oba zapisy m\u00f3wi\u0105 to samo o wyznaniu: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Ciekocino 138 ewangelik\u00f3w, a w obszarze dworskim Ciekocinko 216 \u2014 i w \u017cadnym z nich ani jednego katolika. Wszyscy oni nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich.\n\nDobra przechodzi\u0142y z r\u0105k do r\u0105k. W 1731 roku ich dziedzicem, a przy tym panem Uhlingen i Osiek L\u0119borskich, by\u0142 Gneomar Reinhold von Krockow, starosta i s\u0119dzia ziemski; ten sam r\u00f3d sprawowa\u0142 patronat nad ko\u015bcio\u0142em w Osiekach, do kt\u00f3rego tutejsi ewangelicy chodzili. Bli\u017cej domu dostali \u015bwi\u0105tyni\u0119 dopiero pod koniec XIX wieku: od 1888 roku w Ciekocinie pracowa\u0142 wikariusz, ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 18 pa\u017adziernika 1891 roku \u2014 w tygodniu, w kt\u00f3rym w powiecie l\u0119borskim po\u015bwi\u0119cono trzy ko\u015bcio\u0142y naraz \u2014 a w 1903 roku wydzielono z parafii osieckiej samodzieln\u0105 parafi\u0119. Rodzina Ewest obj\u0119\u0142a maj\u0105tek w 1905 roku, w\u0142ada\u0142a nim do 1934 i w 1910 roku wznios\u0142a zachowany do dzi\u015b pa\u0142ac.\n\nCmentarz, o kt\u00f3rym tu mowa, jest rodowym cmentarzem Ewest\u00f3w. Le\u017cy po po\u0142udniowej stronie zespo\u0142u dworsko-parkowego, na skraju lasu, na dzia\u0142ce numer 362, i jest obiektem odr\u0119bnym od cmentarza ewangelickiego oraz dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Ciekocinie, oddalonych o oko\u0142o 1,3 km. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w razem z ca\u0142ym zespo\u0142em dworsko-parkowym z folwarkiem i parkiem krajobrazowym pod numerem A-1669, decyzjami z 8 lipca 1998 i 31 pa\u017adziernika 2011 roku; w decyzji miejscowo\u015b\u0107 figuruje jako Ciekocino. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Choczewo uj\u0119to go jako cmentarz rodowy w zespole dworsko-parkowym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912; Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg 1912; Reinhold Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow, K\u00f6nigsberg 1858; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"ciekocinko.pl","url":"http://ciekocinko.pl/en/historiarodzina/wspomnienia/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1056","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7457,"lng":17.7966,"name_de":"Zackenzin (Gut)","name_pl":"Ciekocinko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciekocino \u2014 po niemiecku Zackenzin, w \u017ar\u00f3d\u0142ach z 1437 roku Zakonczyno \u2014 nale\u017ca\u0142o do 1945 roku do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b lokowano przywilejem z 24 czerwca 1362 roku na prawie che\u0142mi\u0144skim, na 37 \u0142anach, z czterech wolnych od czynszu; w 1437 roku liczono ich 23. D\u0142ugo by\u0142a wsi\u0105 skarbow\u0105, w 1658 roku przesz\u0142a do Krokowskich z Osiek i zosta\u0142a przy nich do 1804 roku, potem do von Jasmund\u00f3w. Cramer notuje Gneomara Reinholda von Krockow, w 1731 roku kapitana oraz s\u0119dziego grodzkiego i ziemskiego, dziedzicznego pana na Zackenzin, Uhlingen i Osiekach.\n\nBy\u0142a to wie\u015b ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku: w 1925 roku do tego wyznania przyznawa\u0142o si\u0119 419 spo\u015br\u00f3d 441 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 138 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. \ud83d\udccc Drugi wiersz tej samej nazwy w spisie, z 216 ewangelikami, to obszar dworski \u2014 w atlasie ma on w\u0142asny wpis jako Ciekocinko.\n\nW\u0142asn\u0105 parafi\u0119 Ciekocino dosta\u0142o p\u00f3\u017ano. Wcze\u015bniej nale\u017ca\u0142o \u2014 jako Zak\u0119ciny \u2014 do rozleg\u0142ej parafii w Osiekach, kt\u00f3r\u0105 Fankidejski opisuje dla roku 1658 jako licz\u0105c\u0105 ponad dwadzie\u015bcia wsi, od Osiek i Sasina po Wierzchucino; Osieki biskup Wolski sprzeda\u0142 w 1566 roku Ernestowi Wejherowi, a tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 z czasem zagin\u0105\u0142. Po wizytacji generalnej z 1887 roku, gdy do \u015bwi\u0105tyni bywa\u0142o i po dwie mile drogi, utworzono w Ciekocinie wikariat \u2014 pracowa\u0142 tu od 1888 roku \u2014 a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1891 roku; \ud83d\udd34 wyci\u0105gi ze Schultza podaj\u0105 dwie daty tego po\u015bwi\u0119cenia: 18 pa\u017adziernika i 18 listopada. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano w 1903 roku; obj\u0119\u0142a Schlaischow, Sasino, Biebrowo, Kurowo i Choczewko. \ud83d\udd34 Przynale\u017cno\u015b\u0107 katolik\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 na trzy sposoby: parafia w \u017barnowcu, w Wierzchucinie albo \u2014 jak zapisano w spisie z 1895 roku \u2014 w L\u0119borku.\n\nCmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony prawdopodobnie w drugiej po\u0142owie XIX wieku, le\u017cy oko\u0142o 0,6 kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi; ewidencja konserwatorska umieszcza go w lesie, mniej wi\u0119cej 300 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od drogi do Kurowa, na dzia\u0142ce numer 330/1. Po 1945 roku przej\u0119\u0142a go polska ludno\u015b\u0107 nap\u0142ywowa i uczyni\u0142a ze\u0144 cmentarz katolicki, dzi\u015b parafialny. Powi\u0119kszano go wielokrotnie, tak \u017ce pierwotny uk\u0142ad kwater i alejek zatar\u0142 si\u0119 zupe\u0142nie, a przedwojenne nagrobki rozebrano i ich fragmenty wmurowano w podstaw\u0119 ogrodzenia. Ocala\u0142 jeden gr\u00f3b sprzed wojny \u2014 Lore Koops, zmar\u0142ej w 1938 roku \u2014 z drewnianym rze\u017abionym krzy\u017cem. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0067","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.756052,"lng":17.788125,"name_de":"Zackenzin","name_pl":"Ciekocino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciekocino \u2014 po niemiecku Zackenzin, w powiecie l\u0119borskim \u2014 by\u0142o przed 1945 rokiem siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej. Murowany, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki wzniesiono tu w 1891 roku.\n\n\ud83d\udccc Data po\u015bwi\u0119cenia jest znana co do dnia i nale\u017cy do zdarzenia, jakiego w prowincji nie by\u0142o ani przedtem, ani potem. W pa\u017adzierniku 1891 roku po\u015bwi\u0119cono w powiecie l\u0119borskim trzy ko\u015bcio\u0142y w ci\u0105gu jednego tygodnia: 13 pa\u017adziernika w God\u0119towie, 16 pa\u017adziernika w \u0141ebieniu i 18 pa\u017adziernika w\u0142a\u015bnie w Ciekocinie. Wszystkie trzy wyros\u0142y z tej samej decyzji \u2014 po wizytacji generalnej w 1887 roku, gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce tutejsze parafie licz\u0105 po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi, a do ko\u015bcio\u0142a bywa mila albo dwie drogi, utworzono sze\u015b\u0107 wikariat\u00f3w, kt\u00f3re kolejno usamodzielnia\u0142y si\u0119 w parafie.\n\n\ud83d\udccc Ciekoci\u0144ski wikariat powsta\u0142 w 1888 roku i wtedy te\u017c obj\u0105\u0142 go pierwszy duchowny, Robert Johann Christian Wulff z Tribsees, ordynowany 29 kwietnia. \ud83d\udd34 Dat\u0119 pe\u0142nego usamodzielnienia parafii \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: wykaz duchownych pomorskich wskazuje rok 1903, opracowanie powiatowe \u2014 ju\u017c 1888, gdy zaczyna\u0142 si\u0119 wikariat. Parafia obejmowa\u0142a S\u0142awoszyno, Sasino, Bebrowo, Kurowo i Choczewko z Osiekami.\n\nLudno\u015b\u0107 wsi by\u0142a w przewadze ewangelicka: w 1925 roku w\u015br\u00f3d 441 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono 419 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 339 os\u00f3b. Katolicy podlegali parafii w Wierzchucinie. Na pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i dzi\u015b s\u0142u\u017cy jako \u015bwi\u0105tynia filialna pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, wpisana do rejestru zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912.*","built_year":1891,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ciekocino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/ciekocino-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-fil-pw-ss-piot"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0223","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.75606,"lng":17.788178,"name_de":"Zackenzin","name_pl":"Ciekocino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciemno, po niemiecku Zemmen, le\u017cy w gminie Tuchomie w powiecie bytowskim, a do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do Kreis B\u00fctow, do okr\u0119gu urz\u0119dowego Gro\u00df Tuchen, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. \ud83d\udccc Najstarsz\u0105 wiadomo\u015b\u0107 o tej miejscowo\u015bci przechowa\u0142 Cramer: rycerz z Tuchomia nada\u0142 ze swojego zamku le\u017c\u0105c\u0105 na dalekim po\u0142udniu niw\u0119 Zemno \u2014 z czterdziestoma czterema w\u0142\u00f3kami, z s\u0105downictwem wy\u017cszym i ni\u017cszym oraz wszystkimi po\u017cytkami. W 1385 roku ziemi\u0119 tuchomsk\u0105 wraz z dobrami szlacheckimi Ciemno, Trzebiatkowa i Modrzewo oraz wsiami Tuchomie Wielkie i Ma\u0142e, T\u0105gowie i Chotkowo przej\u0105\u0142 zakon krzy\u017cacki, najpierw jako zastaw. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 by\u0142 tu tylko cmentarz. Ewangelicy podlegali parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen), kt\u00f3rej *S\u0142ownik geograficzny* czyni Ciemno fili\u0105. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 katolik\u00f3w nasze zapisy podaj\u0105 dwojako: raz r\u00f3wnie\u017c do Tuchomia, raz do parafii w Niezabyszewie, kt\u00f3rej wykaz z 1866 roku notuje w Ciemnie 87 os\u00f3b.\n\nLudno\u015b\u0107 mia\u0142a przewag\u0119 ewangelick\u0105: w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 226 ewangelik\u00f3w i 112 katolik\u00f3w, a w 1925 roku na 355 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 238 ewangelik\u00f3w, czyli 67 procent, i 110 katolik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Te trzy liczby z 1925 roku nie sumuj\u0105 si\u0119 do podanej liczby mieszka\u0144c\u00f3w. W 1933 roku wie\u015b liczy\u0142a 321 os\u00f3b, w 1939 \u2014 319.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, po czym niemal wszystkich niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a nazw\u0119 spolszczono na Ciemno. \ud83d\udfe1 Data za\u0142o\u017cenia cmentarza, jego powierzchnia i stan zachowania pozostaj\u0105 do ustalenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eCiemno/Tuchomie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0735","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.08028,"lng":17.34333,"name_de":"Zemmen","name_pl":"Ciemno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciep\u0142e, po niemiecku Warmhof, to dawna wie\u015b folwarczna nad Wis\u0142\u0105, tu\u017c na p\u00f3\u0142noc od Gniewa. Do 1918 roku nale\u017ca\u0142a do Kreis Marienwerder w rejencji kwidzy\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, mia\u0142a w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego, a jej mieszka\u0144cy \u2014 i ewangelicy, i katolicy \u2014 nale\u017celi do parafii w Gniewie.\n\nWie\u015b by\u0142a niewielka i ros\u0142a powoli: w 1885 roku liczy\u0142a 180 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1905 roku 205, a w 1943 roku 275. Spis grudniowy z 1885 roku rozpisuje ten pierwszy stan dok\u0142adniej \u2014 98 m\u0119\u017cczyzn i 82 kobiety, w\u015br\u00f3d nich 25 ewangelik\u00f3w i 157 katolik\u00f3w. \u26a0 Suma wyzna\u0144 daje o dwie osoby wi\u0119cej ni\u017c ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em, cho\u0107 rozbicie na p\u0142cie zgadza si\u0119 co do jedno\u015bci, wi\u0119c jedna z rubryk jest w naszym odczycie chybiona. Przewag\u0119 mieli katoliccy Polacy Kociewia; warstw\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 luteran i unijnych \u2014 tworzyli g\u0142\u00f3wnie niemieccy w\u0142a\u015bciciele i pracownicy folwarku. W latach 1920\u20131939 Ciep\u0142e le\u017ca\u0142o w granicach II Rzeczypospolitej, najpierw w powiecie gniewskim, potem tczewskim, a w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.\n\nZmar\u0142ych z Ciep\u0142ego zapisywano w Gniewie. Tamtejsza parafia ewangelicka prowadzi\u0142a osobne rejestry pogrzebowe dla gminy wiejskiej od 1783 roku, a wi\u0119c i dla tej wsi; oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 3052 dusze, a jej ko\u015bci\u00f3\u0142 na rynku po\u015bwi\u0119cono 3 sierpnia 1823 roku.\n\n\ud83d\udfe1 O samym cmentarzu ewangelickim wiadomo najmniej i da si\u0119 powiedzie\u0107, dlaczego. Ewidencja konserwatorska prowadzi go pod pozycj\u0105 26 dla powiatu tczewskiego i gminy Gniew, ale podaje sam\u0105 nazw\u0119 obiektu \u2014 bez po\u0142o\u017cenia, bez roku za\u0142o\u017cenia, bez oceny stanu. W wykazie czterdziestu dw\u00f3ch cmentarzy wymienionych u Harnocha z nazwy Warmhof nie wyst\u0119puje, a S\u0142ownik geograficzny nie ma dla tej wsi osobnego has\u0142a; jej nazwa pada tam tylko przy s\u0105siednim Kotle. Pozostaje wizja lokalna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0096","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.85318,"lng":18.84134,"name_de":"Warmhof","name_pl":"Ciep\u0142e \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cieszymowo, po niemiecku Teschendorf, le\u017cy w gminie Miko\u0142ajki Pomorskie, w dawnym i dzisiejszym powiecie sztumskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku prowadzi je w dw\u00f3ch osobnych wierszach, bo powiat dzieli\u0142 si\u0119 wtedy na gminy wiejskie i obwody dworskie, a wie\u015b i dw\u00f3r by\u0142y dwoma r\u00f3\u017cnymi \u015bwiatami. W gminie wiejskiej mieszka\u0142o 129 os\u00f3b, z tego 99 ewangelik\u00f3w, 22 katolik\u00f3w i o\u015bmioro innych chrze\u015bcijan; w obwodzie dworskim \u2014 102 osoby, z tego 57 ewangelik\u00f3w i 45 katolik\u00f3w. Ewangelicy z obu nale\u017celi do parafii Gro\u00df Rohdau, le\u017c\u0105cej ju\u017c poza powiatem sztumskim, katolicy do parafii Sch\u00f6nwiese. \ud83d\udfe1 Spis zna w tym samym powiecie jeszcze jedno Teschendorf, zwane Ober, i to rozr\u00f3\u017cnienie przy Cieszymowie nie jest ostatecznie rozstrzygni\u0119te.\n\nCmentarz ewangelicki uj\u0119to w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, w zestawieniu kart adresowych pod pozycj\u0105 224, i datowano na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Ewidencja okre\u015bla go jako cmentarz podworski, a wi\u0119c zwi\u0105zany z tutejszym maj\u0105tkiem, nie z parafi\u0105 wiejsk\u0105 \u2014 co zgadza si\u0119 z obrazem spisu, w kt\u00f3rym dw\u00f3r by\u0142 osobn\u0105 jednostk\u0105.\n\nMiejsce le\u017cy na wzniesieniu po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi biegn\u0105cej w stron\u0119 Balewa; adres geodezyjny to dzia\u0142ka numer 94 w obr\u0119bie St\u0105\u017cki. \ud83d\udfe1 Nazwisk z nagrobk\u00f3w, opisu ogrodzenia i zieleni ani powojennych los\u00f3w cmentarza nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68 pozycja 16 oraz strona 72 pozycja 97; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Miko\u0142ajki Pomorskie, zestawienie kart adresowych, pozycja 224; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, pozycja 15.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.mikolajkipomorskie.pl","url":"https://bip.mikolajkipomorskie.pl/files/file_add/download/2631_zarzadzenie-nr-16.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0998","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8384333,"lng":19.2956543,"name_de":"Teschendorf","name_pl":"Cieszymowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cisowy le\u017cy w gminie Osiek w powiecie starogardzkim i figuruje w gminnym wykazie miejscowo\u015bci.\n\n\ud83d\udfe1 Cmentarz poewangelicki jest tu na razie prawdopodobny, ale niepotwierdzony. \u26a0 Wpis powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na ewidencj\u0119 cmentarzy Pomorza, czyli Bia\u0142e Karty konserwatorskie; posiadana kopia tego arkusza liczy 481 pozycji i rozk\u0142ada si\u0119 na powiaty gda\u0144ski, wejherowski, kartuski, ko\u015bcierski i pucki oraz miasta Gda\u0144sk i Gdyni\u0119, a ze starogardzkiego nie ma w niej ani jednej. Nie znalaz\u0142 si\u0119 Cisowy r\u00f3wnie\u017c w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, kt\u00f3rej arkusz dla gminy Osiek zawiera sze\u015b\u0107 pozycji \u2014 cztery w Kasparusie i dwie w Osieku \u2014 ani w skorowidzu miejscowo\u015bci z 1921 roku, gdzie powiat starogardzki zajmuje 58 wierszy.\n\nMilczenie ewidencji niczego jednak nie przes\u0105dza, bo arkusz gminy Osiek jest niepe\u0142ny: pomija cmentarz ewangelicki w Jeziorkach, le\u017c\u0105cy w tej samej gminie i udokumentowany gdzie indziej. Rozstrzygni\u0119cie mog\u0105 przynie\u015b\u0107 dopiero ogl\u0119dziny w terenie. Je\u015bli cmentarz istnieje, zosta\u0142 opuszczony po 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gmina Osiek \u2014 wykaz miejscowo\u015bci.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Osiek \u2014 wykaz miejscowo\u015bci","url":"https://wykaz.rky.pl/g2213082.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0211","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71667,"lng":18.6,"name_de":null,"name_pl":"Cisowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u26a0 To wpis zbiorczy, tematyczny, bez jednej lokalizacji \u2014 obejmuje wiejskie cmentarze ewangelickie \u017bu\u0142aw.\n\nZak\u0142adano je g\u0142\u00f3wnie od ko\u0144ca XVIII wieku. W samej gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski powsta\u0142y mi\u0119dzy innymi w Marynowach, Marz\u0119cinie, Lubieszewie i w samym Nowym Dworze Gda\u0144skim, a na prze\u0142omie XIX i XX wieku tak\u017ce w Wiercinach. Obok nich dzia\u0142a\u0142y odr\u0119bne nekropolie mennonickie \u2014 w R\u00f3\u017cewie, Stawcu, Or\u0142owskim Polu, Cyganku, \u017belichowie i K\u0119pinach Ma\u0142ych; mennonici byli wsp\u00f3lnot\u0105 anabaptystyczn\u0105, nie ewangelikami.\n\nWszystkie \u017cu\u0142awskie cmentarze ewangelickie s\u0105 dzi\u015b nieczynne. Cz\u0119\u015b\u0107 jest zdewastowana, cz\u0119\u015b\u0107 zaadaptowano na lapidaria \u2014 w Kmiecinie, Or\u0142owie i \u017belichowie \u2014 a cmentarz w Nowym Dworze Gda\u0144skim zamieniono w park. Ochron\u0105 konserwatorsk\u0105 obj\u0119to nieliczne: do rejestru zabytk\u00f3w wpisano mi\u0119dzy innymi cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105 w \u017bu\u0142awkach (numer A-1450 z 12.04.1994) oraz cmentarz ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki, z drewnian\u0105 dzwonnic\u0105 w Mikoszewie (numer A-1874 z 29.03.2011).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wiejskie cmentarze ewangelickie (wiara.pl) / literatura o zanikaniu","url":"https://info.wiara.pl/doc/358041.Wiejskie-cmentarze-ewangelickie"}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"CM-0008","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.25,"lng":18.85,"name_de":"","name_pl":"Cmentarze ewangelickie wiejskie na \u017bu\u0142awach","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borowy M\u0142yn, po niemiecku Heidem\u00fchl, dawniej Borowo, to kaszubska wie\u015b na Gochach. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego w rejencji kwidzy\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie; by\u0142a siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego, a s\u0105d mia\u0142a w Cz\u0142uchowie. Od 1885 roku tworzy\u0142a gmin\u0119 wiejsk\u0105 obejmuj\u0105c\u0105 tak\u017ce Upi\u0142k\u0119, Wierzchocin\u0119, Kobyle G\u00f3ry, Wieczywno i Zagwiazd\u0119 \u2014 razem 3456 hektar\u00f3w i 1327 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 1131 katolik\u00f3w, 188 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro wyznania moj\u017ceszowego. \ud83d\udd34 Liczb\u0119 1313 mieszka\u0144c\u00f3w jedne zapisy odnosz\u0105 do oko\u0142o 1905 roku, inne do roku 1910, kiedy gmin\u0119 tworzy\u0142o 235 rodzin i sze\u015b\u0107 os\u00f3b samotnych, 629 m\u0119\u017cczyzn i 684 kobiety.\n\nEwangelicy z tej okolicy przez lata nale\u017celi do parafii w \u015awieszynie, a starania o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 od lat siedemdziesi\u0105tych XIX wieku. Uwie\u0144czy\u0142o je rozporz\u0105dzenie z 27 lutego 1885 roku, og\u0142oszone w dzienniku urz\u0119dowym numer 9 z 4 marca tego roku: powsta\u0142a parafia ewangelicka Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn, a jej proboszczem zosta\u0142 pastor Elias Liebenow, rezyduj\u0105cy w Pietrzykowie. Z pisma, jakie Liebenow wys\u0142a\u0142 do konsystorza w Kr\u00f3lewcu 28 czerwca 1883 roku, znamy sk\u0142ad obu cz\u0119\u015bci tej parafii: pietrzykowska liczy\u0142a 1742 ewangelik\u00f3w wobec 1857 katolik\u00f3w, borowiacka \u2014 708 ewangelik\u00f3w wobec 4509 katolik\u00f3w, przy czym na sam Borowy M\u0142yn z Upi\u0142k\u0105 i Wierzchocin\u0105 przypada\u0142o 205 ewangelik\u00f3w i 1100 katolik\u00f3w. Grunt pod ko\u015bci\u00f3\u0142, cztery dziesi\u0105te hektara, odda\u0142 bezp\u0142atnie Carl Str\u00f6mer, gospodarz z najzacniejszego ewangelickiego rodu Goch\u00f3w; nadz\u00f3r budowlany prowadzi\u0142 cz\u0142uchowski budowniczy H. Prejawa. Budow\u0119 uko\u0144czono w 1889 roku. \u015awi\u0105tynia mie\u015bci\u0142a 254 osoby siedz\u0105ce i 316 stoj\u0105cych, a ka\u017cda \u0142awa mia\u0142a owaln\u0105 emaliowan\u0105 tabliczk\u0119 z nazwiskiem rodziny \u2014 w pierwszych rz\u0119dach Str\u00f6merowie, Rohdowie, Manzkowie i Ziegertowie. W okolicy \u017cyli kaszubscy ewangelicy, dla kt\u00f3rych odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa po polsku. Katolicy do 1914 roku nale\u017celi do parafii w Borzyszkowach; w\u0142asn\u0105, pod wezwaniem Ducha \u015awi\u0119tego, erygowano w 1913 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1914\u20131916.\n\nPo 1945 roku wie\u015b pozosta\u0142a w Polsce, a ludno\u015b\u0107 ewangelicka odesz\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przetrwa\u0142 jeszcze dwadzie\u015bcia dwa lata: pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 uzyskania zgody na rozbi\u00f3rk\u0119 podj\u0119to w 1949 roku i nie dosz\u0142a ona do skutku, ale w 1967 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 zburzono. \ud83d\udfe1 Cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w podaje rok 1966. Na cmentarzu, gdzie \u2014 jak pisze Benedykt Reszka \u2014 spoczywaj\u0105 ewangelicy z ca\u0142ych Goch\u00f3w pr\u00f3cz Brze\u017ana i \u0141\u0105kiego Szlacheckiego, do jesieni 2000 roku sta\u0142o dwana\u015bcie \u017celiwnych krzy\u017cy nagrobnych; z dziesi\u0119ciu odczytano nazwiska, po czym wszystkie zdj\u0119to i wywieziono na plebani\u0119, a do 2008 roku nie wr\u00f3ci\u0142y na miejsce. P\u00f3\u017aniej odkopano jeszcze dwa: Bernarda Hassego, urodzonego 14 marca 1847 i zmar\u0142ego 22 kwietnia 1910, oraz Johanna Gehrkego, urodzonego w 1824 i zmar\u0142ego 31 stycznia 1880, m\u0142ynarza na rzece Pr\u0105dzonie. Wiosn\u0105 1945 roku pochowano tu rodze\u0144stwo Borth\u00f3w z Upi\u0142ki \u2014 sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciopi\u0119cioletni\u0105 Karolin\u0119, ewangelick\u0105 siostr\u0119 zakonn\u0105, siedemdziesi\u0119ciojednoletniego Karola i siedemdziesi\u0119cioo\u015bmioletni\u0105 Johann\u0119 \u2014 zabitych 3 marca 1945 roku pod Skrytem. \ud83d\udd34 Cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w umieszcza cmentarz ewangelicki na wschodnim kra\u0144cu wsi, przy le\u015bnej \u015bcie\u017cce ku dawnej \u017cwirowni, gdzie zosta\u0142y resztki kamiennej steli i ceglanego muru; r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy tym miejscem a ewangelick\u0105 kwater\u0105 dzisiejszego cmentarza pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n\ud83d\udccc \u017be cmentarz ewangelicki jest w Borowym M\u0142ynie starszy od katolickiego, m\u00f3wi wprost kronika Leona Skiby, spisana przez uczestnika tamtych wydarze\u0144. Gdy w 1914 roku, po utworzeniu stacji duszpasterskiej, trzeba by\u0142o urz\u0105dzi\u0107 cmentarz katolicki, \u201emiejsce na cmentarz istnia\u0142o ju\u017c od niepami\u0119tnych czas\u00f3w obok ewangelickiego cmentarza\u201d \u2014 wi\u0119c tylko je poszerzono, ogrodzono i po\u015bwi\u0119cono. Pierwszy pogrzeb po erygowaniu stacji odby\u0142 si\u0119 jeszcze w Borzyszkowach, bo sprawa cmentarza nie by\u0142a wtedy uregulowana.\n\n\u26a0 To wskazanie zmienia poszukiwania w terenie. Dzisiejszy cmentarz parafialny le\u017cy w danych mapowych pod wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnymi 53,963101 / 17,317497, oko\u0142o sze\u015bciuset metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u015brodka wsi \u2014 a skoro katolicki urz\u0105dzono obok ewangelickiego, tam w\u0142a\u015bnie nale\u017cy szuka\u0107 tego drugiego, nie za\u015b dwie\u015bcie metr\u00f3w na wsch\u00f3d od centrum, jak podaje jedno z dotychczasowych wskaza\u0144.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Leon Skiba, \u201eKronika z okresu starania i przygotowania celem utworzenia stacji duszpasterskiej w Borowym M\u0142ynie\u201d (maszynopis), \u201eKurier Bytowski\u201d; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; polskaniezwykla.pl \u2014 Borowy M\u0142yn, cmentarz ewangelicki.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"portal","tytul":"polskaniezwykla \u2014 Borowy M\u0142yn, cmentarz ewangelicki","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/54437,borowy-mlyn-cmentarz-ewangelicki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, odczyt B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008: podpis ilustracji, rozdzia\u0142 8 o rodzinie Str\u00f6mer, akt utworzenia parafii, tabele parafii Pietrzykowo i Borowy M\u0142yn z pisma pastora Liebenowa z 28 VI 1883, opis wn\u0119trza ko\u015bcio\u0142a, statystyka gminy, rozdzia\u0142 19 o cmentarzach, dokumenty o rozbi\u00f3rce","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"L. Skiba, \u201eKronika starania o stacj\u0119 duszpastersk\u0105 w Borowym M\u0142ynie\u201d, \u201eKurier Bytowski\u201d","url":""}]},"gps_precision":"centrum miejscowo\u015bci \u2014 GPS cmentarza nieustalony","id":"CM-0899","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9656,"lng":17.3147,"name_de":"evangelischer Friedhof Heidem\u00fchl","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w Borowym M\u0142ynie","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"God\u0119towo (niem. Goddentow, w latach 1936\u20131945 zgermanizowane na Gotendorf) le\u017ca\u0142o w Kreis Lauenburg i. Pom. (Prowincja Pomorze, RB K\u00f6slin). Miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a silnym o\u015brodkiem ewangelickim: tutejsza szlachta pozosta\u0142a po rekatolicyzacji przy wyznaniu ewangelickim, zwi\u0105zana pocz\u0105tkowo z parafi\u0105 w Dzi\u0119cielcu. W 1877 r. utworzono w God\u0119towie wikariat, 13 XI 1891 r. po\u015bwi\u0119cono neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 (jednonawowy, 20 \u00d7 11 m, z kwadratow\u0105 wie\u017c\u0105), a 18/23 III 1911 r. powsta\u0142a samodzielna parafia ewangelicka. W \u015bwi\u0105tyni znajdowa\u0142o si\u0119 epitafium 14 poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej. Po 1945 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano na pocz\u0105tku lat 50. XX w. \u2014 kielich trafi\u0142 do Lubowidza, dzwon do Roz\u0142azina. Z zespo\u0142u parafialnego pozosta\u0142 cmentarz poewangelicki. Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza oraz historycznych liczb parafian nie ustalono [?].","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz ewangelicki w God\u0119towie (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_w_God%C4%99towie"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"God\u0119towo-Goddentow \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0928","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.565727777,"lng":17.864988888,"name_de":"Goddentow (do 1935), Gotendorf (1936\u20131945)","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w God\u0119towie","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141\u0105kie, po niemiecku Lonken, a w latach 1938\u20131945 przemianowane na Friedrichsee in Pommern, le\u017cy nad jeziorem \u0141\u0105kie. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142o w Ugoszczy, a s\u0105d w Bytowie. Ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a miejskiego w Bytowie, katolicy do Niezabyszewa. \ud83d\udfe1 W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku nazw\u0119 odczytano jako \u201eLanken\u201d, ale wszystkie cztery rubryki ko\u015bcielne i administracyjne zgadzaj\u0105 si\u0119 z tym, co o \u0141\u0105kiem podaje gazeter; wiersz notuje 105 ewangelik\u00f3w i 57 katolik\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 pozostawa\u0142 cmentarz. Ziemia bytowska po Reformacji by\u0142a w przewadze lutera\u0144ska, ze znaczn\u0105 grup\u0105 Kaszub\u00f3w ewangelickich, wi\u0119c miejscowa nekropolia ma realn\u0105 warstw\u0119 ewangelick\u0105. \ud83d\udfe1 Daty jej za\u0142o\u017cenia nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107.\n\nPo 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz pozosta\u0142 jako poewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 196, pozycja 26); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; meyersgaz.org \u2014 Lonken, Kreis B\u00fctow.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"gazeter","tytul":"meyersgaz.org \u2014 Lonken, Kreis B\u00fctow","url":"https://www.meyersgaz.org/place/20094038"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat B\u00fctow, strona 196, pozycja 26 (\u201eLanken\u201d: 105 ewangelik\u00f3w, 57 katolik\u00f3w, parafia ewangelicka B\u00fctow, katolicka Bernsdorf, urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy Gersdorf); E. M\u00fcller, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen, s. 79; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, tabela parafii Pietrzykowo (s. 99)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0901","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.151748,"lng":17.605295,"name_de":"Lonken (1938-45: Friedrichsee in Pommern)","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u0141\u0105kiem (gm. Studzienice)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bydlino, do 1945 roku Bedlin, le\u017cy nad S\u0142upi\u0105, mi\u0119dzy S\u0142upskiem a Ustk\u0105, w dawnym powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w Prowincji Pomorze. Wie\u015b by\u0142a w ca\u0142o\u015bci lutera\u0144ska \u2014 w 1935 roku liczy\u0142a 198 mieszka\u0144c\u00f3w w 57 gospodarstwach, wszystkich wyznania ewangelickiego \u2014 i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Wytownie (Kirchspiel Weitenhagen) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Stolp-Stadt. Potwierdza to sk\u0142ad parafii u Ernsta M\u00fcllera: Weitenhagen mia\u0142o filia\u0142 w Gro\u00df-Machmin, a do parafii nale\u017ca\u0142y miejscowo\u015bci Klein-Machmin, Bedlin i Carzin, z kolacj\u0105 w r\u0119kach w\u0142a\u015bcicieli tych d\u00f3br. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Bydlino nie mia\u0142o, wi\u0119c cmentarz jest jedynym obiektem sakralnego dziedzictwa miejscowo\u015bci. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a kolejno do rod\u00f3w von Schwaven (od 1485 roku), von Lettow (od 1626) i von Uckermann (od 1805).\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Bedlin w dw\u00f3ch wierszach, osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w pierwszej naliczono 93 ewangelik\u00f3w, w drugim 158, w obu wypadkach z parafi\u0105 w Wytownie i okr\u0119giem urz\u0119dowym Gro\u00df Machmin.\n\nW marcu 1945 roku mieszka\u0144c\u00f3w ewakuowano, 8 marca wesz\u0142y wojska radzieckie, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Cmentarza u\u017cywali po nich polscy osadnicy: poch\u00f3wki trwa\u0142y do 1958 roku, a ostatni odby\u0142 si\u0119 w 1982, kiedy obok zmar\u0142ej wcze\u015bniej \u017cony spocz\u0105\u0142 J\u00f3zef Wase\u0144czuk.\n\nNa mapie z 1929 roku nekropolii nie oznaczono, cho\u0107 powsta\u0142a wcze\u015bniej \u2014 \u015bwiadcz\u0105 o tym pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w wskazuj\u0105ce na poch\u00f3wki z 1925 roku; najstarszym datowanym elementem jest \u017celiwny krzy\u017c Anne Albrecht, zmar\u0142ej w 1925 roku. \ud83d\udd34 Po\u0142o\u017cenie \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: jeden opis umieszcza cmentarz na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po lewej stronie drogi do Zame\u0142owa, monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 nieopodal S\u0142upi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi gruntowej biegn\u0105cej w kierunku Strzelinka. Zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o siedemnastu mogi\u0142, \ud83d\udfe1 przy czym \u017ar\u00f3d\u0142a licz\u0105 je niejednakowo: jedno m\u00f3wi o siedmiu bezimiennych, drugie o dziewi\u0119ciu polskich i dw\u00f3ch prawos\u0142awnych. Nielicznych katolik\u00f3w okolicy obs\u0142ugiwano ze S\u0142upska.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Wytownie, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Miasto. Cmentarz le\u017cy na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po lewej stronie traktu do Zame\u0142owa; zachowa\u0142o si\u0119 na nim siedemna\u015bcie grob\u00f3w, w tym dziewi\u0119\u0107 polskich i dwa prawos\u0142awne, a najstarszym datowanym elementem jest \u017celiwny krzy\u017c z 1925 roku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz powsta\u0142 oko\u0142o 1925 roku \u2014 wskazuj\u0105 na to najwcze\u015bniejsze nagrobki \u2014 i le\u017cy nieopodal S\u0142upi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi gruntowej biegn\u0105cej ku Strzelinku. Spoczywaj\u0105 na nim tak\u017ce powojenni osadnicy: Olga i J\u00f3zef Wase\u0144czukowie, kt\u00f3rych p\u0142yt\u0119 zdobi krzy\u017c tr\u00f3jramienny, oraz Franciszek Paw\u0142owski, Romuald Bernatowicz, Marian Bownik i Czes\u0142aw Jakubczak. Ostatni pogrzeb odby\u0142 si\u0119 tu w 1982 roku. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 198 mieszka\u0144c\u00f3w, nale\u017c\u0105cych do parafii ewangelickiej w Wytownie.\n\n\ud83d\udccc Monografia Krystyny Mazurkiewicz-Palacz prowadzi Bydlino w rozdziale \u201eGmina S\u0142upsk\u201d, na stronie 173, mi\u0119dzy Buk\u00f3wk\u0105 a Gaci\u0105. Ta gmina nosi dzi\u015b nazw\u0119 Redzikowo \u2014 pod takim adresem prowadzi Bydlino tak\u017ce powiatowy serwis cmentarny, na kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 uwaga weryfikacyjna rekordu. Pole gminy nale\u017cy uzupe\u0142ni\u0107 warto\u015bci\u0105 \u201eRedzikowo\u201d, z zastrze\u017ceniem, \u017ce w \u017ar\u00f3d\u0142ach sprzed zmiany nazwy jest to gmina S\u0142upsk.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Weitenhagen; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 173); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (s. 483\u2013484); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 poz. 8 (s. 168) i 164 (s. 176)","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0915","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5381399,"lng":16.9741968,"name_de":"Bedlin","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Bydlino","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dar\u017cyno, do 1945 roku Darsin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w Prowincji Pomorze. Od XV wieku nale\u017ca\u0142o do rodu von Puttkamer, w 1684 roku przesz\u0142o do von Grumbkow, p\u00f3\u017aniej do Podewils\u00f3w i Bonin\u00f3w. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w \u0141upawie (Kirchspiel Lupow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Stolp-Altstadt; w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono tu dopiero w 1915 roku, a po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Wie\u015b liczy\u0142a 428 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku, 437 w 1933 i 442 w 1939, gospodaruj\u0105cych w\u00f3wczas w 104 gospodarstwach. Le\u017cy na po\u0142udnie od rdzenia s\u0142owi\u0144skiego, poza zwartym zasi\u0119giem osadnictwa nad \u0141ebskiem i Gardnem.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Darsin w dw\u00f3ch wierszach, bo powiat dzieli\u0142 si\u0119 na gminy wiejskie i obwody dworskie. W gminie wiejskiej naliczono 202 ewangelik\u00f3w, 3 katolik\u00f3w i sze\u015bcioro innych chrze\u015bcijan, w obwodzie dworskim \u2014 216 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Obie cz\u0119\u015bci nale\u017ca\u0142y do tej samej parafii ewangelickiej w \u0141upawie.\n\n8 marca 1945 roku wkroczy\u0142y do wsi wojska sowieckie. W latach 1946\u20131947 wysiedlono ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 \u2014 270 os\u00f3b trafi\u0142o do Republiki Federalnej Niemiec, 123 do Niemieckiej Republiki Demokratycznej \u2014 a Dar\u017cyno zasiedlili polscy osadnicy.\n\nCmentarza nie zaznaczono na mapie z 1912 roku, mo\u017cliwe wi\u0119c, \u017ce za\u0142o\u017cono go p\u00f3\u017aniej. Le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l, na zakr\u0119cie drogi w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, po jej wschodniej stronie. Z pierwotnego urz\u0105dzenia zachowa\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015bciowo nasadzenia \u015bwierkowe wok\u00f3\u0142 ca\u0142ego prostok\u0105tnego obwodu, wyra\u017ane wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne od strony zachodniej i szcz\u0105tkowe pozosta\u0142o\u015bci kamieni nagrobnych; jest te\u017c \u017celiwny krzy\u017c wskazuj\u0105cy na poch\u00f3wek z 1934 roku. Tak nik\u0142e resztki nie pozwalaj\u0105 odczyta\u0107 uk\u0142adu mogi\u0142.\n\n\ud83d\udccc Odczyt \u201eYupow\u201d to frakturowy zapis nazwy Lupow, czyli \u0141upawy. Spis z 2 grudnia 1895 roku drukuje przy Darsinie w kolumnie parafii ewangelickiej Lupow \u2014 tak samo jak przy samej gminie Lupow kilkana\u015bcie wierszy wy\u017cej na tej samej stronie powiatu s\u0142upskiego \u2014 a w kolumnie katolickiej Lauenburg, przy urz\u0119dzie stanu cywilnego i obwodzie urz\u0119dowym Grumbkow. Przynale\u017cno\u015b\u0107 Dar\u017cyna do parafii w \u0141upawie jest wi\u0119c zapisem druku, nie domys\u0142em, a Ernst M\u00fcller potwierdza istnienie tej parafii, prowadz\u0105c Lupow jako samodzielne has\u0142o synodu Stolp-Altstadt.\n\n\ud83d\udccc Strona 145 potwierdzona indeksem monografii. Przy tym ha\u015ble fotografie s\u0105 autorstwa Ryszarda Patorskiego z 1995 roku, nie Marcina Palacza \u2014 mapa to Messtischbl\u00e4tter 1:25 000 w druku z 1912 roku, ta sama, o kt\u00f3rej m\u00f3wi opis cmentarza.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II, Stettin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 145); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 Stolp 168/18 i 176/176; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0912","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.469217,"lng":17.454703,"name_de":"Darsin","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Dar\u017cyno","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jamy w pow. sztumskim \u2014 okolice Sztumu by\u0142y silnie ewangelickie przed 1945 r., ale nie odnaleziono \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzaj\u0105cego wprost cmentarz ewangelicki w tej wsi (wyniki dotyczy\u0142y ko\u015bcio\u0142a poewangelickiego w samym Sztumie).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburska","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0930","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.9608,"lng":19.1611,"name_de":null,"name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Jamy","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u0119pa S\u0142upska (po niemiecku Krampe, Kreis Stolp, rejencja K\u00f6slin, Prowincja Pomorze) \u2014 wie\u015b wzmiankowana w 1313 roku (Crampen), przez wieki lenno rodu von Puttkamer; pa\u0142ac z 1889 roku. Ludno\u015b\u0107 do 1945 roku w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka (w 1925 roku tylko 11 katolik\u00f3w; 344 mieszka\u0144c\u00f3w w 1939). Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tego Piotra (St. Petri) w S\u0142upsku, okr\u0119g Stolp-Altstadt. Zachowa\u0142 si\u0119 poewangelicki cmentarz wiejski z XIX wieku (oko\u0142o 5110 m\u00b2, przy ul. Le\u015bnej, w stron\u0119 P\u0142aszewka), dzi\u015b nieczynny; uk\u0142ad kwater zatarty, ocala\u0142y mi\u0119dzy innymi obelisk Ericha Witta (poleg\u0142ego w pierwszej wojnie \u015bwiatowej), trzy betonowe nagrobki, kamienne krzy\u017ce i pi\u0119\u0107 \u017celiwnych krzy\u017cy bez podstaw. Osobny, mniejszy cmentarz w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br le\u017cy oko\u0142o 460 m na zach\u00f3d od pa\u0142acu. Cmentarz uporz\u0105dkowany spo\u0142ecznie przez mieszka\u0144c\u00f3w i stowarzyszenie \u201eNasza Kr\u0119pa\u201d.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 530 ewangelik\u00f3w i zaledwie 5 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Stolp (Altstadt) (dzi\u015b S\u0142upsk).\n\n\ud83d\udd34 Wzmianka z 1313 roku, powtarzana przy tej wsi, nie znajduje potwierdzenia ani w monografii cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, ani u M\u00fcllera, ani u Schultza; przywilej komtura gda\u0144skiego z 11 grudnia 1382 roku, wi\u0105zany niekiedy z t\u0105 Kr\u0119p\u0105, dotyczy Kr\u0119py Kaszubskiej w dawnym powiecie l\u0119borskim. Dwie wsie o tej samej nazwie \u0142atwo tu pomyli\u0107.\n\n\ud83d\udccc W Kr\u0119pie s\u0105 dwa cmentarze: wiejski i rodowy. Wiejski le\u017cy w centrum wsi, przy dawnym folwarku, na planie prostok\u0105ta, pierwotnie otoczony w ca\u0142o\u015bci wa\u0142em kamienno-ziemnym. Tablica przy wej\u015bciu podaje jego dzieje: za\u0142o\u017cony w po\u0142owie XIX wieku, s\u0142u\u017cy\u0142 mieszka\u0144com oraz w\u0142a\u015bcicielom maj\u0105tku \u2014 von Breyerom i von Genthom; wi\u0119kszo\u015b\u0107 grob\u00f3w zdobi\u0142y \u017celiwne krzy\u017ce, ostatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 pod koniec lat czterdziestych, a oko\u0142o 1960 roku cmentarz zamkni\u0119to i zniszczono. W 2011 roku uporz\u0105dkowali go mieszka\u0144cy Kr\u0119py i z ocala\u0142ych nagrobk\u00f3w utworzyli lapidarium z napisem: \u201eTym, kt\u00f3rzy spocz\u0119li w tej ziemi \u2014 mieszka\u0144cy Kr\u0119py\u201d.\n\n\ud83d\udccc Drugi, rodowy, le\u017cy na niewielkim wzg\u00f3rzu u st\u00f3p doliny rzeczki Gla\u017anej. Na g\u0142azie narzutowym pe\u0142ni\u0105cym funkcj\u0119 kamienia nagrobnego umieszczono tablice ostatnich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku i herb rodowy Genth\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pami\u0119\u0107 o tym, co by\u0142o. Kr\u0119pa S\u0142upska \u2014 koszalin.gosc.pl","url":"https://koszalin.gosc.pl/doc/1779339.Pamiec-o-tym-co-bylo-Krepa-Slupska"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0916","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.418376,"lng":17.045288,"name_de":"Krampe","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Kr\u0119pa S\u0142upska","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mosty (po niemiecku Br\u00fcck, w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich tak\u017ce Luggewieser Br\u00fcck) \u2014 osada w dawnym Kreis Lauenburg i. Pom. (rejencja koszali\u0144ska, Prowincja Pomorze). Powsta\u0142a zapewne po 1824 roku, gdy w pradolinie \u0141eby sypano grobl\u0119 pod nowy trakt Gda\u0144sk\u2013S\u0142upsk, budowany i przebudowywany do 1830 roku. Jeszcze w 1876 roku teren nale\u017ca\u0142 do Lubowidza (Luggewiese) i by\u0142 niemal niezabudowany. Intensywniejsze osadnictwo rozwin\u0119\u0142o si\u0119 dopiero od 1920 roku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Mosty nie mia\u0142y. Wedle indeksu na 1 grudnia 1905 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicka Lubowidza nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej Zinzelitz, katolicka do Roz\u0142azina, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Nowej Wsi L\u0119borskiej. W s\u0105siednim Lubowidzu miejscowa gmina ewangelicka wznios\u0142a w 1909 roku murowany, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki. Cmentarza ewangelickiego w Mostach nie wymienia gminny program opieki nad zabytkami z 2016 roku, wyliczaj\u0105cy nekropolie poewangelickie w 23 miejscowo\u015bciach gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska.\n\n\u26a0 Nazw\u0119 Mosty nosi na Pomorzu kilka miejscowo\u015bci. Wzmianka ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego o wsi Mosty, kt\u00f3r\u0105 \u015awi\u0119tope\u0142k podarowa\u0142 klasztorowi w Oliwie, dotyczy osady w dawnym powiecie gda\u0144skim, nie tutejszej \u2014 ta powsta\u0142a dopiero po 1824 roku, przy usypywaniu grobli pod trakt z Gda\u0144ska do S\u0142upska.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: kwerenda w\u0142asna, weryfikacja 18 czerwca 2026.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0931","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5474593,"lng":17.7834536,"name_de":"Mustow","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Mosty","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pot\u0119gowo, po niemiecku Pottangow, le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w Prowincji Pomorze. Wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka \u2014 w 1925 roku katolicy stanowili tu oko\u0142o 10% mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 a w 1939 roku liczy\u0142a 647 os\u00f3b. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Sk\u00f3rowie (Kirchspiel Schurow) w okr\u0119gu Stolp-Altstadt Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej, kt\u00f3ra w 1940 roku liczy\u0142a 3816 wiernych. Przynale\u017cno\u015b\u0107 t\u0119 potwierdza wykaz Ernsta M\u00fcllera \u2014 pod has\u0142em Schurow wymienia on jako wsie parafialne Langerske, Klein Gluischen, Zechlin, Pottangow, Gro\u00df Runow, Karlsh\u00f6he, Darsow z Laaske i Schidlitz, Langeboese oraz Boukow, z ko\u015bcio\u0142em pomocniczym w Langeboese. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Sk\u00f3rowie, murowany, pochodzi z 1859 roku. Osobno *S\u0142ownik geograficzny* odnotowa\u0142 osad\u0119 przy stacji kolei berli\u0144sko-s\u0142upsko-gda\u0144skiej, 3 kilometry od wsi, gdzie w 1877 roku mieszka\u0142o 38 ewangelik\u00f3w.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 9 marca 1945 roku; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono, s\u0105dz\u0105c z przekaz\u00f3w kartograficznych, pod koniec XIX albo na pocz\u0105tku XX wieku, na p\u00f3\u0142noc od historycznych zabudowa\u0144 wsi, niedaleko rozstaju dr\u00f3g biegn\u0105cych ku G\u0142uszynu i Nowemu Sk\u00f3rowu, przy \u00f3wczesnej p\u00f3\u0142nocnej granicy miejscowo\u015bci. Zajmowa\u0142 niewielk\u0105, kwadratow\u0105 powierzchni\u0119 0,025 hektara, obsadzon\u0105 wzd\u0142u\u017c wej\u015bcia \u015bwierkami; wok\u00f3\u0142 by\u0142y \u2014 tak jak i dzi\u015b \u2014 pola i pastwiska. Czytelne pozosta\u0142o wej\u015bcie od strony drogi g\u0142\u00f3wnej, \u015bwierkowy drzewostan zachowa\u0142 si\u0119 tylko w cz\u0119\u015bci, a po pomnikach nagrobnych nie zosta\u0142 \u017caden \u015blad.\n\n\u26a0 Liczb wyznaniowych ze spisu z 2 grudnia 1895 roku poda\u0107 si\u0119 nie da: kolumna ewangelik\u00f3w jest pusta we wszystkich trzydziestu dziewi\u0119ciu wierszach tej strony, podczas gdy na \u017cadnej z pozosta\u0142ych dwudziestu siedmiu nie zdarza si\u0119 to wi\u0119cej ni\u017c raz. To wada jednej karty, nie obraz wsi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Schurow, s. 513; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePot\u0119gowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 158); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 poz. 273 s. 182; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0913","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.48193,"lng":17.49114,"name_de":"Pottangow","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Pot\u0119gowo","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Redzikowo, po niemiecku Reitz, le\u017cy oko\u0142o 6 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od S\u0142upska, przy dawnej drodze do Gda\u0144ska; dzi\u015b miejscowo\u015b\u0107 znana jest przede wszystkim z bazy ameryka\u0144skiej tarczy antyrakietowej, otwartej w 2024 roku. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w Prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1288 roku, gdy ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciwoj II potwierdzi\u0142 jej posiadanie norbertankom s\u0142upskim; p\u00f3\u017aniej maj\u0105tek przechodzi\u0142 mi\u0119dzy innymi przez r\u0119ce rodzin von Katzler i Arnold.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w oko\u0142o 95% ewangelicka, w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a jednak Redzikowo nie mia\u0142o \u2014 nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Wieszynie (Kirchspiel Vessin) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Stolp-Stadt, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Ernst M\u00fcller wymienia przy tej parafii cztery miejscowo\u015bci: Vessin, Reitz, Pilgelow i Warbelow. Kolatork\u0105 by\u0142a w\u0142a\u015bcicielka d\u00f3br Vessin, wdowa po zmar\u0142ym 14 lutego 1797 roku nadle\u015bniczym Prus Zachodnich Georgu Ludwigu von Katzeler, a patronat nad parafi\u0105 sprawowali w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br Vessin i Reitz \u2014 tutejszy maj\u0105tek mia\u0142 wi\u0119c w tym ko\u015bciele sw\u00f3j g\u0142os.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a opiek\u0119 duszpastersk\u0105 przej\u0119\u0142a rzymskokatolicka parafia w Wieszynie pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Urszuli Led\u00f3chowskiej. Poewangelicki cmentarz wiejski pozosta\u0142 materialnym \u015bladem dawnej wsp\u00f3lnoty. \ud83d\udfe1 Opisu jego dzisiejszego stanu nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107.\n\n\ud83d\udccc Has\u0142o Vessin na stronach 481\u2013482 potwierdza wszystko, co niesie opis: parafi\u0119 tworz\u0105 Vessin, Reitz, Pilgelow i Warbelow, kolatork\u0105 jest w\u0142a\u015bcicielka d\u00f3br Vessin, wdowa po zmar\u0142ym 14 lutego 1797 roku nadle\u015bniczym Georgu Ludwigu von Katzeler, a patronat sprawuj\u0105 w\u0142a\u015bciciele Vessin i Reitz. \ud83d\udfe1 Przy okazji: w tym samym pliku roboczym has\u0142o Vessin opatrzono glos\u0105 \u201eWszewice?\u201d \u2014 Vessin to Wieszyno, jak podaje indeks monografii s\u0142upskiej (s. 197).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2025; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Vessin; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Szczecin 1912, s. 481\u2013482 (has\u0142o Vessin).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (brak has\u0142ai 6377 dla wsi s\u0105siednich)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Szczecin 1912, s. 481\u2013482 (has\u0142o Vessin)","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0914","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4710926,"lng":17.1160575,"name_de":"Reitz","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Redzikowo","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki, przyko\u015bcielny w Sarbsku (po niemiecku Sarbske), gmina Wicko, przy ul. Ko\u015bcielnej 1; uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w z datowaniem na XVI wiek Zajmuje teren oko\u0142o 50\u00d750 m, a autor katalogu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d zaznacza, \u017ce wieku nekropolii nie da si\u0119 dok\u0142adnie ustali\u0107. Cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w usuni\u0119to podczas budowy obecnego kamiennego ko\u015bcio\u0142a (1922\u20131924), wzniesionego w miejsce rozebranej po pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u015bwi\u0105tyni szkieletowej z 1598 roku; na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku teren cmentarza ca\u0142kowicie splantowano przy budowie plebanii. Z dawnych poch\u00f3wk\u00f3w przetrwa\u0142o niewiele: cenotaf z 1918 roku Alfreda Zandera, potomka w\u0142a\u015bcicieli Sarbska, poleg\u0142ego 3 maja 1918 roku na froncie francuskim pod Bapaume (kamie\u0144 z wizerunkiem Krzy\u017ca \u017belaznego i cytatem z Psalmu 24,1), obok niego kamie\u0144 informuj\u0105cy o miejscu spoczynku rodziny Zander, cztery mogi\u0142y ziemne wzmocnione metalowymi ramami (rodziny Pieper i Krawiecki, zmarli w latach 1945\u20131962), nagrobek z lastryko Emmy Witt z d. Balke (zm. 30 pa\u017adziernika 1945 roku) oraz kamienna tablica Ingrid Gudrun Lemke (26 marca \u2014 21 listopada 1927 roku). Teren grodzony jest \u017celiwnymi elementami pochodz\u0105cymi z dawnych ogrodze\u0144 grob\u00f3w; cz\u0119\u015b\u0107 drzew widocznych na poczt\u00f3wce z lat trzydziestych XX wieku ro\u015bnie do dzi\u015b. Nekropoli\u0119 uj\u0119to w katalogu cmentarzy ziemi l\u0119borskiej. Wpis podaje ponadto \u2014 za F. Schultzem (1912) \u2014 \u017ce wie\u015b, pierwotnie katolicka (jeszcze w 1642 roku upomina\u0142 si\u0119 o ni\u0105 jako o katolick\u0105 Stefan Damalewicz), pod rodem Sarbskich przesz\u0142a na luteranizm w 1583 roku; tych informacji nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107 w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje w tej miejscowo\u015bci 50 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bcio\u0142\u00f3w by\u0142o w Sarbsku trzy, jeden po drugim. Pierwszy powsta\u0142 po 1400 roku, drugi \u2014 szkieletowy \u2014 w 1598; ten rozebrano zaraz po pierwszej wojnie \u015bwiatowej z powodu kiepskiego stanu technicznego. Obecny, kamienny, wzni\u00f3s\u0142 w latach 1922\u20131924 Starkgraf z \u0141eby, a po\u015bwi\u0119cono go 6 lipca 1947 roku; od tego czasu s\u0142u\u017cy rzymskokatolickiej parafii w \u0141ebie i zachowuje cz\u0119\u015b\u0107 barokowego wyposa\u017cenia z nieistniej\u0105cej ju\u017c \u015bwi\u0105tyni z XVI wieku. \ud83d\udccc Wie\u015b, wzmiankowan\u0105 w kronikach niemieckich od 1402 roku, trzyma\u0142 najpierw r\u00f3d von Sarbski, a po nim Jatzkowowie, Ripkowie i Natzmerowie.\n\n\ud83d\udccc Sarbsk by\u0142 fili\u0105 parafii w \u0141ebie \u2014 tak prowadzi go Ernst M\u00fcller, wymieniaj\u0105c w jej sk\u0142adzie tak\u017ce Now\u0119cin, Szczenurze, Ulini\u0119 i Barg\u0119dzino. Franz Schultz dodaje, \u017ce w 1560 roku pastorem w Lebam\u00fcnde by\u0142 Zetzke, a w 1764 roku Scheer obs\u0142ugiwa\u0142 \u0141eb\u0119 i Sarbsk naraz. Cramer wylicza tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 ziemi l\u0119borskiej, obok Cecenowa, \u0141ebuni, Osiek i Salina, i opisuje samo miasto \u0141eb\u0119 jako le\u017c\u0105ce \u201emi\u0119dzy jeziorem \u0141ebskim a Sarbskim\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, L\u0119bork 1912; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sarbsk \u2014 Sarbske (cmentarze.lebork.pl) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Sarbsk","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0932","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_sarbsk/sarbsk__1_.jpeg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.752,"lng":17.66743,"name_de":"Sarbske","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Sarbsk","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wierzchucinie (Wierschutzin) w gminie Krokowa, za\u0142o\u017cony w XIX wieku \u2014 dzi\u015b odnowiony. Le\u017cy oko\u0142o kilometra na zach\u00f3d od zabudowy wsi, przy szosie w kierunku Choczewa. \ud83d\udd34 Stoi na nim pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, wzniesiony staraniem miejscowego zwi\u0105zku kombatant\u00f3w \u2014 *Wierschutziner Krieger Verein* \u2014 i po\u015bwi\u0119cony 24 lipca 1927 roku przez pastora Kurta Reicha z \u017barnowca. Bry\u0142\u0119 tworzy kilkana\u015bcie warstw kamienia polnego, zwie\u0144czonych kamiennymi kulami i wykutym w kamieniu he\u0142mem \u017co\u0142nierskim. Granitowa tablica na froncie nosi czterdzie\u015bci cztery nazwiska mieszka\u0144c\u00f3w wsi i okolic poleg\u0142ych w latach 1914\u20131918. Poni\u017cej umieszczono p\u00f3\u017aniejsz\u0105 tablic\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 poleg\u0142ym i zaginionym w drugiej wojnie.\n\n\ud83d\udccc Czterdzie\u015bci cztery nazwiska z jednej wsi. *S\u0142ownik* podaje, \u017ce mieszka\u0142o tu 162 ewangelik\u00f3w (przy 557 katolikach) oraz dalszych trzydziestu pi\u0119ciu w pobliskiej domenie. Poleg\u0142ych by\u0142o wi\u0119c mniej wi\u0119cej tylu, ilu doros\u0142ych m\u0119\u017cczyzn liczy\u0142a tutejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka. Ewangelicy z Wierzchucina mieli w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony w 1882 roku, ma w atlasie osobny wpis.\n\n\u26a0\ud83d\udd34 Prawdopodobnie ten sam obiekt co cmentarz w S\u0142uchowie. Tamten opis m\u00f3wi o przydro\u017cnej nekropolii \u201emi\u0119dzy Wierzchucinem a S\u0142uchowem\u201d, za\u0142o\u017conej w po\u0142owie XIX wieku, i przypisuje jej ten sam pomnik. Obiekty dzieli 859 metr\u00f3w. \ud83d\udfe1 Do rozstrzygni\u0119cia, czy to jeden cmentarz, czy dwa. \u26a0 Pomnik poleg\u0142ych z 1927 roku, wi\u0105zany z tym cmentarzem, le\u017cy na pograniczu dw\u00f3ch wsi i \u017ar\u00f3d\u0142a przypisuj\u0105 go r\u00f3\u017cnie. Opracowania regionalne \u0142\u0105cz\u0105 go z Wierzchucinem \u2014 st\u0105d pochodzili fundatorzy, zrzeszeni w tamtejszym zwi\u0105zku kombatant\u00f3w \u2014 natomiast ewidencja konserwatorska z lat 1984\u20131985 prowadzi go pod S\u0142uchowem, jako osobn\u0105 kart\u0119, a dla Wierzchucina notuje wy\u0142\u0105cznie cmentarz rzymskokatolicki. Dwa punkty zapisane w atlasie dzieli 859 metr\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Rozstrzygni\u0119cie wymaga ogl\u0119dzin w terenie \u2014 z biurka nie da si\u0119 ustali\u0107, po kt\u00f3rej stronie granicy wsi obiekt faktycznie stoi.\n\n\ud83d\udccc Osadnictwo si\u0119ga tu pocz\u0105tku wczesnej epoki \u017celaza, czyli IV wieku przed nasz\u0105 er\u0105: ju\u017c w drugiej po\u0142owie XIX wieku odkryto w okolicy groby skrzynkowe kultury wschodniopomorskiej, wyposa\u017cone mi\u0119dzy innymi w popielnice twarzowe. Sama nazwa wsi pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach w formie Wircozino. Wierzchucino le\u017cy pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 kilometra na zach\u00f3d od \u017barnowca, nad Bychowsk\u0105 Strug\u0105 wpadaj\u0105c\u0105 do Jeziora \u017barnowieckiego; od zachodu zaczyna si\u0119 tu wielki, pi\u0119ciokilometrowej szeroko\u015bci kompleks le\u015bny si\u0119gaj\u0105cy Ba\u0142tyku.\n\n\ud83d\udccc Wierzchucino doczeka\u0142o si\u0119 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni jako pierwsze w okolicy: Franz Schultz wymienia tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy z 1904 roku na czele czterech takich ko\u015bcio\u0142\u00f3w powiatu l\u0119borskiego \u2014 przed Lubowidzem z 1909, Lisewem z 1910 i \u015awietlinem z 1911 roku \u2014 i prowadzi wie\u015b jako fili\u0119 parafii macierzystej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"Szlak historii militarnej \u2014 Kaszuby P\u00f3\u0142nocne (pomnik poleg\u0142ych w Wierzchucinie)","url":"https://kaszubypolnocne.pl/szlaki/szlak-historii-militarnej/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"Wierzchucino \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej, cmentarze.lebork.pl","url":"http://cmentarze.lebork.pl/index.php/pl/pomniki/100-wierzchucino-pomnik-poleglych-w-i-wojnie-swiatowej"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Krokowa \u2014 wyci\u0105g z wykazu WEZ, stan na 25.08.2026 (poz. 157 cmentarz ewangelicki, poz. 158 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie; dla S\u0142uchowa poz. 130 i 131)","url":"https://www.gov.pl/web/wuoz-gdansk/rejestr-zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1064","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7884,"lng":17.9782,"name_de":"Wierschutzin","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wierzchucinie","powiat":"pucki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017bu\u0142awki (po niemiecku *F\u00fcrstenwerder*), gmina Stegna, powiat nowodworski \u2014 wie\u015b ol\u0119derska nad Wis\u0142\u0105, lokowana w 1352 roku. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do *Kreis Marienburg* w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do *Landkreis Gro\u00dfes Werder* Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do *Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen*. Mieszkano tu obok siebie w trzech wyznaniach: od XVI wieku wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y tu trzy wsp\u00f3lnoty: katolicka, ewangelicka i flamandzka gmina mennonicka.\n\n\u26a0 Ewangelicy byli wtedy luteranami \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unii Staropruskiej, do kt\u00f3rego tutejsza parafia nale\u017ca\u0142a p\u00f3\u017aniej, powsta\u0142 dopiero w 1817 roku z po\u0142\u0105czenia luteran i reformowanych w pa\u0144stwie pruskim; \u017bu\u0142awki do 1772 roku le\u017ca\u0142y zreszt\u0105 w Prusach Kr\u00f3lewskich, czyli w Rzeczypospolitej. Wie\u015b by\u0142a ludna \u2014 787 os\u00f3b w 1864 roku, 602 w 2011 \u2014 a spis z 1885 roku rozpisa\u0142 \u00f3wczesnych 768 mieszka\u0144c\u00f3w tak, \u017ce ewangelicy z liczb\u0105 395 mieli przewag\u0119 nad 309 katolikami, a 64 osoby zaliczono do innych chrze\u015bcijan, co na \u017bu\u0142awach oznacza\u0142o zwykle mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Baarenhof (dzi\u015b Dworek). Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny wzniesiono w latach 1840\u201341. Opisywany obiekt to cmentarz ewangelicki z zachowan\u0105 ceglan\u0105, neogotyck\u0105 kaplic\u0105 cmentarn\u0105 z 1890 roku.\n\n\ud83d\udd34 To nie jest cmentarz mennonicki: mennonicki drewniany dom modlitwy z 1768 roku (sp\u0142on\u0105\u0142 w 1990) i lapidarium znajduj\u0105 si\u0119 w s\u0105siedniej Nied\u017awiedzicy (*B\u00e4rwalde*) \u2014 do potwierdzenia. \ud83d\udccc Zb\u00f3r by\u0142 tu jednak znacznie starszy ni\u017c kaplica na cmentarzu. Viktor Zirkwitz, spisuj\u0105c metryki gmin \u017cu\u0142awskich, odnotowa\u0142 w \u017bu\u0142awkach ewangelickiego duchownego ju\u017c w 1579 roku. W protokole wizytacyjnym z 1647 roku miejscowy dom modlitwy nazwano \u201esynagog\u0105\u201d \u2014 takim s\u0142owem kancelaria ko\u015bcielna okre\u015bla\u0142a wtedy zbory protestanckie, i to samo okre\u015blenie pad\u0142o o Kaczynosie. W 1716 roku ufundowano tu pozytyw, czyli ma\u0142e organy. Ze sprz\u0119t\u00f3w ko\u015bcielnych Zirkwitz wymienia puszk\u0119 na hostie z 1706 roku, dar \u201eFr. Elisabet M\u00fcllerin\u201d, robota gda\u0144ska Jakoba Beckhausena, oraz dzban z wyryt\u0105 inskrypcj\u0105 \u201eMein Gott! Gedencke Meiner im Besten 1757\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 Do rozstrzygni\u0119cia: Zirkwitz notuje, \u017ce Sch\u00f6nbaum (Drewnica) i F\u00fcrstenwerder sta\u0142y si\u0119 osobnymi parafiami po odbudowie tamtejszego ko\u015bcio\u0142a w latach 1643\u20131644, a pierwsze kazanie wyg\u0142osi\u0142 tam 27 listopada 1644 roku ks. George Heineccius z F\u00fcrstenwerder. Tymczasem spis z 1885 roku przypisuje \u017cu\u0142awskich ewangelik\u00f3w do parafii w Baarenhof. Obu zapis\u00f3w nie da si\u0119 pogodzi\u0107 bez sprawdzenia w wykazach parafialnych. Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig, rozprawa 1933, druk Gda\u0144sk 1940.*\n\n\ud83d\udccc Dzieje tutejszej parafii ewangelickiej opisa\u0142 Adolf Harnoch. \u017bu\u0142awki nada\u0142 wielki mistrz Winrich von Kniprode Hansowi von Siemensdorf, a kazania lutera\u0144skie zacz\u0119to tu g\u0142osi\u0107 mniej wi\u0119cej w tym samym czasie co w s\u0105siedniej Nied\u017awiedzi\u00f3wce. Kiedy zbudowano pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, nie wiadomo \u2014 wygl\u0105da na to, \u017ce urz\u0105dzono do tego jedno z gospodarstw. W 1716 roku przysi\u0119g\u0142y grobelny Albinus Hamann podarowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni pierwsze organy, a obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, drewniany i kryty dach\u00f3wk\u0105, postawiono w 1821 roku pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli w\u0142\u00f3k. W 1824 roku po\u0142\u0105czono \u017bu\u0142awki z B\u00e4renhof w jedn\u0105 parafi\u0119, a nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano tu odt\u0105d co trzeci\u0105 niedziel\u0119.\n\n\ud83d\udccc Z t\u0105 parafi\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 nazwisko, kt\u00f3re zna ka\u017cdy pisz\u0105cy o \u017bu\u0142awach: w latach 1712\u20131722 pastorem w B\u00e4renhof by\u0142 Abraham Hartwich, autor \u201eOpisu Trzech \u017bu\u0142aw\u201d. Pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 tam od 1578 roku Lucas Ebenberg z Saksonii, a w samych \u017bu\u0142awkach duchownych wymienia si\u0119 od 1579 do 1824 roku. Parafia liczy\u0142a 1375 dusz i mia\u0142a miejsca szkolne w Nied\u017awiedzi\u00f3wce, Neum\u00fcnsterbergu, Wierzchowie, Nowej Cerkwi Le\u015bnej i samych \u017bu\u0142awkach z B\u00e4renhof; \ud83d\udccc cmentarze by\u0142y dwa \u2014 w B\u00e4renhof i w \u017bu\u0142awkach.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1450, decyzj\u0105 z 12 kwietnia 1994 roku, a wykaz datuje go na rok 1890.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Gda\u0144sk 1940.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarz ewangelicki w \u017bu\u0142awkach (OpenStreetMap)","url":"https://www.openstreetmap.org/way/1356153904"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Nied\u017awiedzica (B\u00e4rwalde), Nied\u017awiedzi\u00f3wka (F\u00fcrstenwerder) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/niedzwiedzica"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0922","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.283872478,"lng":18.970783179,"name_de":"F\u00fcrstenwerder","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u017bu\u0142awkach","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Marynowach (po niemiecku *Marienau*). Wie\u015b lokowano w 1321 roku; do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do Kreis Marienburg w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Landkreis Gro\u00dfes Werder w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a od 1939 roku do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nLudzi tu nie ubywa\u0142o: 724 mieszka\u0144c\u00f3w w 1818 roku, 873 w 1873. Pruski spis powszechny z 1885 roku zasta\u0142 w Marynowach 788 os\u00f3b i pokaza\u0142, jak bardzo wie\u015b by\u0142a wyznaniowo pomieszana \u2014 423 ewangelik\u00f3w, 248 katolik\u00f3w, 110 innych chrze\u015bcijan (na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w) i 7 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w *Marienburg*, dzisiejszym Malborku.\n\nTrzy wsp\u00f3lnoty \u017cy\u0142y wi\u0119c obok siebie: ewangelicka, z pastoratem po\u015bwiadczonym od 1574 roku i w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em; katolicka, przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny z czternastego wieku; oraz mennonici, kt\u00f3rzy stanowili znacz\u0105c\u0105 grup\u0119 w\u015br\u00f3d gospodarzy \u2014 odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, nie luteranie.\n\nSam cmentarz mennonicki za\u0142o\u017cono w po\u0142owie osiemnastego wieku przy nieistniej\u0105cym ju\u017c, rozebranym ko\u015bciele ewangelickim, w centrum wsi przy dzisiejszej ulicy Topolowej. Zachowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie silnie zniszczonych nagrobk\u00f3w. Nekropolia jest nieczynna; w 2018 roku zosta\u0142a uporz\u0105dkowana i ustawiono przy niej tablic\u0119 informacyjn\u0105.\n\n\ud83d\udccc Bernhard Schmid, opisuj\u0105c Marynowy w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu malborskiego, zapisa\u0142 trzy tutejsze pomniki z nazwiskami: piaskowcow\u0105 stel\u0119 Jacoba Pohlmanna, \u201ewsp\u00f3\u0142s\u0105siada w R\u00fccknauerfelde, prze\u0142o\u017conego ko\u015bcio\u0142a w Marynowach\u201d, urodzonego w 1740 roku i zmar\u0142ego 24 stycznia 1800 roku; p\u00f3\u017aniejsz\u0105 stel\u0119 Christine Gertrud Lietz, zmar\u0142ej w 1853 roku; oraz obelisk Esther Pohlmann z domu Lietz, zmar\u0142ej w 1858 roku. \ud83d\udfe1 Schmid nie precyzuje, na kt\u00f3rym z cmentarzy wsi te nagrobki sta\u0142y.\n\n\ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (Tom VI, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) notuje tu 411 ewangelik\u00f3w i 347 katolik\u00f3w.\n\n\u26a0 Liczby pochodz\u0105 z has\u0142a s\u0142ownikowego dla powiatu malborskiego w \u00f3wczesnym podziale administracyjnym. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii (jako \u201eMarienau\u201d, diecezja Marienburg): konstrukcji szachulcowej, pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw, organy o 14 g\u0142osach, 600 dusz w parafii.\n\n\ud83d\udccc Adolf Harnoch opisuje tutejsz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 ewangelick\u0105 od jej pocz\u0105tk\u00f3w. Przywilej lokacyjny wystawi\u0142 niejakiemu Heinrichowi wielki komtur Werner von Orseln w Malborku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca 1321 roku, przeznaczaj\u0105c cztery w\u0142\u00f3ki na uposa\u017cenie proboszcza. Gmina ewangelicka istnia\u0142a tu ju\u017c w 1574 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw w domu prywatnym; kiedy postawiono pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 t\u0119 rozebran\u0105 w 1708 \u2014 nie wiadomo. \ud83d\udccc Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1708 roku pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw: szachulcowy budynek z o\u015bmiobocznym dachem, bez wie\u017cy, z o\u0142tarzem i ambon\u0105 snycerskiej roboty oraz organami o czternastu rejestrach. Wiele do tej budowy do\u0142o\u017cyli szwedzcy oficerowie, przebywaj\u0105cy tu podczas trzeciej wojny szwedzkiej, i sam Karol XII. \ud83d\udccc Pierwszym pastorem by\u0142 od 1574 roku Mafius Macer, kt\u00f3ry w tym samym roku trzyma\u0142 do chrztu dziecko Joachima Grossa z Maryn\u00f3w; kogo powo\u0142ano po nim, nie wiadomo \u2014 ci\u0105g\u0142a lista duchownych zaczyna si\u0119 dopiero w 1627 roku. Parafia liczy\u0142a 600 dusz, miejsca szkolne mia\u0142a w Marynowach i Rufenau, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku; w roku sprawozdawczym odnotowano 25 chrzt\u00f3w, 9 \u015blub\u00f3w, 379 komunikuj\u0105cych i 19 pogrzeb\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1458, decyzj\u0105 z 27 maja 1994 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Gda\u0144sk 1919; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz mennonicki w Marynowach (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Marynowach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0920","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.161944,"lng":19.096111,"name_de":"Marienau","name_pl":"Cmentarz mennonicki w Marynowach","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Nied\u017awiedzi\u00f3wce (B\u00e4rwalde/F\u00fcrstenwerder, gmina Stegna) \u2014 za\u0142o\u017cony przy domu modlitwy z 1768 roku (sp\u0142on\u0105\u0142 1990); po 2000 roku urz\u0105dzony jako lapidarium, w 2015 roku zdewastowany. Zachowane stele i cippusy. Ma odr\u0119bne has\u0142o w Wikipedii.\n\n\ud83d\udccc Nied\u017awiedzi\u00f3wka mia\u0142a przy tym w\u0142asne miejsce w sieci ewangelickiej. Adolf Harnoch wymienia j\u0105 \u2014 pod nazw\u0105 B\u00e4rwalde \u2014 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii w \u017bu\u0142awkach (F\u00fcrstenwerder) i zapisuje, \u017ce kazania lutera\u0144skie zacz\u0119to tu g\u0142osi\u0107 w tym samym czasie co w samych \u017bu\u0142awkach. Parafia liczy\u0142a 1375 dusz, a jej duchowni si\u0119gaj\u0105 roku 1578, gdy w s\u0105siednim B\u00e4renhof osiad\u0142 Lucas Ebenberg z Saksonii.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Cmentarz mennonicki w Nied\u017awiedzi\u00f3wce (Wikipedia PL); Cmentarz mennonicki w Nied\u017awiedzi\u00f3wce \u2014 Wikipedia.*","built_year":1768,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz mennonicki w Nied\u017awiedzi\u00f3wce (Wikipedia PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Nied%C5%BAwiedzi%C3%B3wce"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w Nied\u017awiedzi\u00f3wce \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Nied%C5%BAwiedzi%C3%B3wce"}]},"gps_precision":"none","id":"CM-0933","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.26275,"lng":18.99284,"name_de":"","name_pl":"Cmentarz mennonicki w Nied\u017awiedzi\u00f3wce","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Stawcu \u2014 przysi\u00f3\u0142ku so\u0142ectwa Lubieszewo (po niemiecku Ladekopp), gmina Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, powiat nowodworski. Za\u0142o\u017cony w po\u0142owie XVIII wieku przez mennonit\u00f3w ol\u0119derskiego (niderlandzkiego) osadnictwa \u017bu\u0142aw. Mennonici to odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna \u2014 nie luteranie ani ewangelicy augsburscy. Zachowane liczne stele z charakterystyczn\u0105 symbolik\u0105 mennonick\u0105: skrzy\u017cowane p\u0142on\u0105ce pochodnie, kotwice, tulipany. Cmentarz na planie prostok\u0105ta oko\u0142o 105 \u00d7 74 m, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w (nr 46/78 z 14.08.1988). Administracyjnie do 1920 roku Kreis Marienburg (Prusy Zachodnie), w latach 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk (Kreis Gro\u00dfes Werder), 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do zboru mennonickiego w Ladekopp prawdopodobna \u2014 do potwierdzenia. Informacja o drewnianym domu modlitwy z 1768 roku \u2014 niezweryfikowana \u2014 do potwierdzenia.\n\nW 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 391 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 174 ewangelik\u00f3w wobec 133 katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Spis notuje przy tym 84 innych chrze\u015bcijan \u2014 na tych ziemiach byli to zwykle mennonici. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Neuteich (dzi\u015b Nowy Staw).\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Stawiec pod nazw\u0105 Neuteichsdorf \u2014 pozycja 82 na stronie 14 wykazu dla powiatu malborskiego \u2014 i pokazuje wie\u015b wyznaniowo potr\u00f3jn\u0105: na 391 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 174 ewangelik\u00f3w, 133 katolik\u00f3w i 84 innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3rymi na \u017bu\u0142awach byli z regu\u0142y mennonici. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Nowym Stawie (Neuteich), a mennonici mieli tu w\u0142asny cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1243, decyzj\u0105 z 14 sierpnia 1988 roku; wykaz opisuje go jako \u201ecmentarz mennonicki\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarz mennonicki w Stawcu (OpenStreetMap)","url":"https://www.openstreetmap.org/way/906749522"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stawiec \u2014 Cmentarz mennonicki (fotopolska.eu)","url":"https://fotopolska.eu/Stawiec_Cmentarz_mennonicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0924","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.188455,"lng":19.00208,"name_de":"Neuteichsdorf","name_pl":"Cmentarz mennonicki w Stawcu","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Stogach \u2014 do 1945 roku *Heubuden*, na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich (*Gross-Werder*) \u2014 jest najwi\u0119kszym i jednym z najstarszych cmentarzy mennonickich w Polsce; zajmuje 2,6 hektara.\n\nSpis z 1885 roku pokazuje wie\u015b podzielon\u0105 na trzy wsp\u00f3lnoty wyznaniowe i \u017cadn\u0105 z nich nie przewa\u017caj\u0105c\u0105 wyra\u017anie: ze 450 mieszka\u0144c\u00f3w 183 by\u0142o katolikami, 171 zapisano jako innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w \u2014 95 by\u0142o ewangelikami, a jeden mieszkaniec by\u0142 \u017bydem. Miejscowi ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Marienburgu, dzisiejszym Malborku.\n\nCmentarz by\u0142 g\u0142\u00f3wnym miejscem poch\u00f3wku *Mennonitengemeinde Heubuden-Marienburg*, najwi\u0119kszej wiejskiej gminy mennonickiej Niemiec Wschodnich \u2014 wsp\u00f3lnoty anabaptystycznej o korzeniach niderlandzkich, nurtu staroflamandzkiego, odr\u0119bnej od luteran. Chowano tu r\u00f3wnie\u017c miejscowych ewangelik\u00f3w. Cmentarz przy mennonickim ko\u015bciele wzmiankowano w 1755 roku, gmina przej\u0119\u0142a go w 1905 roku, a rejestr Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go na 1768 rok.\n\nZachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o 260 obramowa\u0144 grob\u00f3w, czyli tumb, i 78 charakterystycznych stel z bogat\u0105 symbolik\u0105; ro\u015bnie tu oko\u0142o 300-letni d\u0105b.\n\n\ud83d\udccc Sam dom modlitwy, kt\u00f3ry sta\u0142 przy cmentarzu, zd\u0105\u017cy\u0142 zosta\u0107 dok\u0142adnie zmierzony przed zniszczeniem. Inwentaryzacja podaje rok budowy 1768 \u2014 ten sam, kt\u00f3rym rejestr opatruje cmentarz \u2014 i wymiary 12,10 \u00d7 27,50 metra, przy czym sama sala mia\u0142a 20,6 metra. Siedzenie starszych i nauczycieli sta\u0142o przy \u015bcianie zachodniej, obok niego ambona, a wn\u0119trze by\u0142o jasnoszare i pozbawione ozd\u00f3b. \ud83d\udd34 W stropie zrobiono zamykane otwory \u2014 po to, by w czasie powodzi s\u0142ucha\u0107 kazania ze strychu. To jedno rozwi\u0105zanie m\u00f3wi o \u017bu\u0142awach wi\u0119cej ni\u017c opis krajobrazu.\n\n\ud83d\udccc Data nie jest przypadkowa: zezwolenie biskupa Baiera z 17 czerwca 1768 roku uruchomi\u0142o fal\u0119 budowy mennonickich dom\u00f3w modlitwy, a narzucone nim wymiary wida\u0107 w budynkach postawionych tego samego roku w Stogach i w Lubieszewie.\n\nOstatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej. W 1945 roku wsp\u00f3lnota rozproszy\u0142a si\u0119 \u2014 do Danii, Republiki Federalnej Niemiec, Urugwaju i Kanady. Cmentarz wpisano do rejestru zabytk\u00f3w; jest zachowany, cho\u0107 wymaga opieki.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1250, decyzj\u0105 z 30 sierpnia 1989 roku; wykaz opisuje go jako \u201ecmentarz mennonicki\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; opracowanie w\u0142asne (cz\u0119\u015b\u0107 katalogowa Schmida \u2014 mennonickie domy modlitwy).*","built_year":1768,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz mennonicki w Stogach (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Stogach"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki Stogi \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/stogi-cmentarz-mennonicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0925","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.070875,"lng":18.980878,"name_de":"Heubuden","name_pl":"Cmentarz mennonicki w Stogach","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki na Oruni (cmentarz \u015bw. Jerzego), za\u0142o\u017cony w 1691 r. dla gminy ewangelickiej przy ko\u015bciele \u015bw. Jerzego. Zamkni\u0119ty w 1956 r., zlikwidowany od 1957 r. pod zabudow\u0119 mieszkaniow\u0105; wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w zniszczona. Jako cmentarz nie istnieje.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz na Oruni (Wikipedia PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_na_Oruni"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz na Oruni \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_na_Oruni"}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0919","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_tawecino/tawecino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.322356,"lng":18.633006,"name_de":"","name_pl":"Cmentarz na Oruni","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Cmentarz ewangelicki nale\u017ca\u0142 do zespo\u0142u nekropolii przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku \u2014 dzisiejszej Alei Zwyci\u0119stwa. Nie by\u0142a to jedna nekropolia, lecz kilkana\u015bcie s\u0105siaduj\u0105cych ze sob\u0105 za\u0142o\u017ce\u0144, i w\u0142a\u015bnie dlatego rozpoznanie pojedynczego cmentarza jest tu trudne.\n\nEwidencja zabytk\u00f3w opisuje po wschodniej stronie dawnej Wielkiej Alei zesp\u00f3\u0142 cmentarno-parkowy w Gda\u0144sku-Anio\u0142kach. Obj\u0119to nim tereny dawnych cmentarzy: p\u00f3\u0142nocn\u0105 i po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Cmentarza Ubogich, zwanego cmentarzem lazaretu (Lazarett Kirchhof), cmentarz parafialny Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny oraz Zjednoczony Cmentarz, kt\u00f3ry po\u0142\u0105czy\u0142 nekropolie ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i \u015bwi\u0119tego Jana z dalszymi. Osobno uj\u0119to przy Alei Zwyci\u0119stwa dawny cmentarz ewangelicki \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy oraz dom zarz\u0105dcy Cmentarza Ubogich.\n\nPo 1945 roku los ca\u0142ego zespo\u0142u zosta\u0142 przes\u0105dzony. Cmentarze zamkni\u0119to w latach 1946 i 1947, a w latach 1969\u20131970 teren zniwelowano i urz\u0105dzono na nim parki. Kwater ani nagrobk\u00f3w w tym miejscu ju\u017c nie ma.\n\n\ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej z tych nekropolii dotyczy nazwa \u201eNowy Cmentarz\u201d, nie spos\u00f3b rozstrzygn\u0105\u0107: \u017caden z obiekt\u00f3w wymienionych w ewidencji przy Wielkiej Alei nie nosi takiej nazwy, a kilka gda\u0144skich cmentarzy ewangelickich ma wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne niemal identyczne.\n\nSprawdzenie mapy da\u0142o si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 w lepszej rozdzielczo\u015bci i wynik jest ten sam, ale mocniej ugruntowany. Arkusz Messtischblattu z 1910 roku w skanie o pe\u0142nej rozdzielczo\u015bci, oko\u0142o dw\u00f3ch metr\u00f3w na piksel, pokazuje wzd\u0142u\u017c Wielkiej Alei szereg ogrodzonych kwater z sygnatur\u0105 cmentarn\u0105, lecz w obr\u0119bie miasta nie podpisuje ani jednej z nich, cho\u0107 drobniejsze skr\u00f3ty na tym samym arkuszu \u2014 plac \u0107wicze\u0144, cegielnia, Brama Oliwska \u2014 s\u0105 czytelne bez trudu. Brak podpisu \u201eNeuer Friedhof\u201d nie jest wi\u0119c argumentem w \u017cadn\u0105 stron\u0119. To\u017csamo\u015bci obiektu nadal nie da si\u0119 ustali\u0107: dwie wcze\u015bniejsze tury kwerendy dosz\u0142y do tego samego wniosku, a nazwa \u201eNowy Cmentarz\u201d nie odpowiada \u017cadnej pozycji w ewidencji ani w opracowaniach o cmentarzach gda\u0144skich.\n\nWarto\u015b\u0107 1900 nie ma oparcia nigdzie. Przeszukanie ca\u0142ego korpusu pod k\u0105tem tego rekordu razem z t\u0105 liczb\u0105 nie daje ani jednego trafienia \u2014 ani w wyci\u0105gach z ewidencji, ani w wykazie rejestru zabytk\u00f3w, ani w opracowaniach gda\u0144skich, ani w historii samego rekordu, gdzie zwykle zostaje \u015blad po \u017ar\u00f3dle datowania. Skoro to\u017csamo\u015b\u0107 obiektu jest nierozstrzygni\u0119ta, nie ma te\u017c do czego przypi\u0105\u0107 daty. Pole nale\u017cy wyczy\u015bci\u0107; datowanie wr\u00f3ci dopiero z kart\u0105 ewidencyjn\u0105 konkretnej nekropolii.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz miasta Gda\u0144ska (stan 29 VIII 2026); Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1677 Danzig, wydanie 1910; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz, tzw. Nowy (ewangelicki) (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu","url":"https://www.gdanskstrefa.com/cmentarze-przy-wielkiej-alei/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Aleja Zwyci\u0119stwa, Anio\u0142ki)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz miasta Gda\u0144ska (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1677 Danzig, wydanie 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0910","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_tawecino/tawecino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.359470016,"lng":18.638983738,"name_de":"Danzig","name_pl":"Cmentarz, tzw. Nowy (ewangelicki)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki cmentarz wiejski w D\u0105br\u00f3wce Wielkiej (po niemiecku Gro\u00df Damerkow), przysi\u00f3\u0142ku Roz\u0142azina w gminie \u0141\u0119czyce (powiat wejherowski). Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Lauenburg i. Pom. w Prowincji Pomorze (rejencja koszali\u0144ska), do ewangelickiej parafii Zinzelitz (dzi\u015b Dzi\u0119cielec) i katolickiej parafii Roslasin (Roz\u0142azino). Maj\u0105tek (Gutsbezirk) by\u0142 w r\u0119kach rodzin von Reck i von Woedtke, a w XX wieku rodziny von K\u00f6ller (od 1902 Heinrich, od 1920 Franz Ludwig, kt\u00f3ry w 1935 roku rozparcelowa\u0142 154 ha). Cmentarz, za\u0142o\u017cony prawdopodobnie przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, le\u017cy oko\u0142o 1 km na p\u00f3\u0142noc od wsi, w lesie. Nie ma \u015blad\u00f3w ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy \u2014 by\u0142a to sama nekropolia. Ostatnie poch\u00f3wki datowane s\u0105 na oko\u0142o 1945 roku; zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi napisy Marie Pertirt (1879\u20131941) i Herberta Schwichtenberga (1936). Dzi\u015b zdewastowany, oko\u0142o 4 ary, ogrodzony \u017cerdziami jako cz\u0119\u015b\u0107 lasu, z pojedynczymi p\u0142ytami, ramami mogi\u0142 i podstawami \u017celiwnych krzy\u017cy; utrzymywany przez osoby prywatne.\n\nW spisie z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 149 ewangelik\u00f3w oraz 63 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Jest tu gr\u00f3b, kt\u00f3rym ludzie zajmowali si\u0119, zanim dowiedzieli si\u0119, kto w nim le\u017cy. Przez d\u0142ugie lata okoliczni mieszka\u0144cy i m\u0142odzie\u017c l\u0119borskich szk\u00f3\u0142 opiekowali si\u0119 mogi\u0142\u0105 niejakiej Leontyny Florek, nie wiedz\u0105c, kim by\u0142a ani jak umar\u0142a; jej histori\u0119 odtworzyli dopiero poszukiwacze i pasjonaci, i to dzi\u0119ki nim gr\u00f3b ma dzi\u015b opiek\u0119. Reszcie cmentarza si\u0119 nie poszcz\u0119\u015bci\u0142o: cho\u0107 le\u015bnicy oczy\u015bcili kilka lat temu teren i ogrodzili go p\u0142otem, ocala\u0142e groby zaros\u0142y, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 jest zniszczona. Jak na tak ma\u0142y cmentarz \u2014 oko\u0142o dwudziestu na dwadzie\u015bcia metr\u00f3w, nieca\u0142y kilometr od wsi, w lesie \u2014 liczba ekshumacji jest spora: co najmniej pi\u0119\u0107. Z zachowanych \u015blad\u00f3w znamy dwa nazwiska: Herberta Schwichtenberga, urodzonego 12 marca i zmar\u0142ego 22 grudnia 1936 roku, a wi\u0119c niemowl\u0119cia, oraz Marie Pertirt z domu Ulnin, \u017cyj\u0105cej od 21 grudnia 1879 do 7 sierpnia 1941 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce Wielkiej (Wikipedia PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_w_D%C4%85br%C3%B3wce_Wielkiej"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce Wielkiej \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_w_D%C4%85br%C3%B3wce_Wielkiej"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0927","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.555894,"lng":17.858203,"name_de":"Gro\u00df Damerkow","name_pl":"Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce Wielkiej","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Wielistowie (po niemiecku Felstow, formy hist. Velstow/Velischtow), gmina \u0141\u0119czyce. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Lauenburg i. Pom. (Prowincja Pomorze, rejencja koszali\u0144ska) i by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnego Amtsbezirk Felstow; urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Gro\u00df Boschpol. Ewangeliccy mieszka\u0144cy \u2014 dawnego maj\u0105tku rycerskiego (Rittergut, od XV wieku w r\u0119kach mi\u0119dzy innymi rodziny von Felstow) \u2014 nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Zinzelitz (Dzi\u0119cielec), gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; parafi\u0105 katolick\u0105 by\u0142o Roslasin (Roz\u0142azino). W samym Felstow nie by\u0142o ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy \u2014 funkcjonowa\u0142 wy\u0142\u0105cznie cmentarz, po\u0142o\u017cony na po\u0142udnie od wsi, w rejonie le\u015bnictwa God\u0119towo. Datowania cmentarza, liczby parafian oraz szczeg\u00f3\u0142\u00f3w stanu dzisiejszego nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107 w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Cmentarz w Wielistowie (Wikipedia PL); Dw\u00f3r Wielistowo \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski (dipp.info.pl); F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz w Wielistowie (Wikipedia PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_w_Wielistowie"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dw\u00f3r Wielistowo \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski (dipp.info.pl)","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-wejherowski/gmina-leczyce/dwor-wielistowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0923","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wielistowo/wielistowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.570024,"lng":17.906304,"name_de":"Felstow","name_pl":"Cmentarz w Wielistowie","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tiegenhagen (dzi\u015b Cyganek, w obr\u0119bie wsi \u017belichowo, gm. Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski) \u2014 o\u015brodek lutera\u0144sko-mennonicki. Zachowany Cmentarz Jedenastu Wsi (za\u0142. ok. 1639) na sztucznym wzniesieniu obok XIV-wiecznego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Miko\u0142aja (dzi\u015b greckokatolickiego, przekazany grekokatolikom w 1952). W 2006 r. z uratowanych nagrobk\u00f3w urz\u0105dzono lapidarium \u2014 fili\u0119 Muzeum \u017bu\u0142awskiego (staraniem Klubu Nowodworskiego). Ok. 70 stel lutera\u0144skich i mennonickich z gmerkami \u017cu\u0142awskich zagr\u00f3d; dom modlitwy nie przetrwa\u0142.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Menonici, reformacja-pomorze.pl","url":"https://www.reformacja-pomorze.pl/2025/06/16/menonici/"},{"typ":"muzeum/inwentaryzacja","tytul":"Lapidarium \u2014 Cmentarz Jedenastu Wsi w Cyganku (Klub Nowodworski / filia Muzeum \u017bu\u0142awskiego)","url":"https://www.klubnowodworski.pl/index.php/dzialania/lapidarium-cmentarz-11-wsi"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0173","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2302,"lng":19.0837,"name_de":"Tiegenhagen","name_pl":"Cyganek \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski i gmina mennonicka (Tiegenhagen)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz Jedenastu Wsi w Cyganku (po niemiecku Tiegenhagen) by\u0142 wsp\u00f3ln\u0105 nekropoli\u0105 mennonit\u00f3w i luteran z jedenastu wsi \u017cu\u0142awskich: Tiegenhagen, Petershagen, Reimerswalde, Tiegerwalde, Platenhof, Pletzendorf, Altendorf, Petershagenerfeld, Haberhorst, Stobendorf i Neuendorf. Samorz\u0105dy tych wsi za\u0142o\u017cy\u0142y go prawdopodobnie w 1639 roku, na sztucznie usypanym kopcu obok cmentarza przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a powstanie wi\u0105\u017ce si\u0119 z usamodzielnianiem si\u0119 gminy mennonickiej w Tiegenhagen. Zachowane nagrobki to polne kamienie z XVII i XVIII wieku ze skromnymi inskrypcjami \u2014 rokiem \u015bmierci, inicja\u0142ami i gmerkiem, czyli znakiem gospodarstwa; s\u0105 te\u017c stele z piaskowca.\n\nW 2006 roku na terenie dawnego cmentarza urz\u0105dzono lapidarium sztuki sepulkralnej, oddzia\u0142 Muzeum \u017bu\u0142awskiego. Zgromadzono w nim oko\u0142o 70 kamieni nagrobnych, w wi\u0119kszo\u015bci odzyskanych z fundament\u00f3w rozebranego budynku gospodarczego. S\u0105siedni ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja \u2014 czternastowieczny, przebudowany w szachulec w latach 1637\u20131647 i ponownie w 1894 roku, wpisany do rejestru pod numerem A-236 z 25 maja 1961 roku, w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa figuruj\u0105cy pod miejscowo\u015bci\u0105 \u017belichowo \u2014 od 2002 roku s\u0142u\u017cy grekokatolikom jako cerkiew.\n\n\ud83d\udd34 Liczby ze S\u0142ownika geograficznego prawdopodobnie nie dotycz\u0105 Cyganka. Tom X podaje pod tym has\u0142em 11 ewangelik\u00f3w i 6 katolik\u00f3w oraz parafie w Dalkowie i \u201eGrossKauor\u201d \u2014 nazwy, kt\u00f3rych na \u017bu\u0142awach Wielkich nie ma, a liczby nie do pogodzenia z cmentarzem obs\u0142uguj\u0105cym jedena\u015bcie wsi. \u26a0 Has\u0142o opisuje miejscowo\u015b\u0107 w powiecie gda\u0144skim \u00f3wczesnego podzia\u0142u administracyjnego, podczas gdy \u017cu\u0142awski Cyganek nale\u017ca\u0142 do powiatu malborskiego. \ud83d\udfe1 Zapis zostaje jako \u015blad do sprawdzenia w druku, nie jako ustalenie o tej miejscowo\u015bci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelicko-mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lapidarium Cmentarz 11 Wsi, Cyganek \u2014 Klub Nowodworski","url":"https://www.klubnowodworski.pl/index.php/dzialania/lapidarium-cmentarz-11-wsi"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0014","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2302029,"lng":19.0837232,"name_de":"Tiegenhagen","name_pl":"Cyganek \u2014 lapidarium nagrobk\u00f3w mennonickich (Muzeum \u017bu\u0142awskie, oddzia\u0142)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cygany, po niemiecku Zigahnen, le\u017c\u0105 nieco ponad \u00f3wczesn\u0105 mil\u0119 od Kwidzyna. \ud83d\udfe1 Pole nazwy niemieckiej w atlasie podaje jednak \u201eDietmarsdorf\u201d. Wykaz gmin z 1885 roku ma w tym miejscu \u201eZigahnen\u201d \u2014 powiat kwidzy\u0144ski, strona 82, pozycja 184 \u2014 a nazwy \u201eDietmarsdorf\u201d nie zawiera wcale. Dwie nazwy tej samej wsi nie musz\u0105 si\u0119 przy tym wyklucza\u0107: tak wygl\u0105da\u0142y zniemczenia nazw s\u0142owia\u0144skich przeprowadzane w latach trzydziestych dwudziestego wieku. Rzecz pozostaje do sprawdzenia.\n\n\ud83d\udccc Dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a opisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, i to bardzo kr\u00f3tko, bo kr\u00f3tkie by\u0142y. \u201eWie\u015b Cygany z krzy\u017cackich czas\u00f3w posiada\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 sw\u00f3j parafialny\u201d \u2014 pisze. Luteranie zamienili go na fili\u0119 \u015alemna, czyli Gardei, \u201ea p\u00f3\u017aniej zupe\u0142nie zaniechali: roku 1721 sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cyganach pusty i bliski upadku; patronatu by\u0142 prywatnego\u201d. Po \u015bwi\u0105tyni nie pozosta\u0142 \u015blad. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a dawniej do diecezji pomeza\u0144skiej; odt\u0105d tutejsi luteranie nale\u017celi ju\u017c wprost do parafii w Gardei, a katolicy do Szynwa\u0142du. We wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a.\n\n\ud83d\udccc Ten sam ci\u0105g powtarza si\u0119 w s\u0105siedztwie. Fankidejski opisuje jednym tchem trzy pomeza\u0144skie wsie: w Czarnem Dolnem ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, dawniej katolicki, \u201eposiadaj\u0105 luteranie do dzi\u015b dnia\u201d, przy patronacie rz\u0105dowym; w Biskupiczkach \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce innowierc\u00f3w wcze\u015bnie, a w siedemnastym wieku zupe\u0142nie opustosza\u0142a i zagin\u0119\u0142a. Ko\u015bcio\u0142y tej okolicy nie by\u0142y wi\u0119c odbierane ani burzone \u2014 po prostu przestawa\u0142y by\u0107 u\u017cywane, gdy parafia traci\u0142a w\u0142asnego duchownego.\n\nSpis z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku wykaza\u0142 we wsi w\u0142o\u015bcia\u0144skiej 335 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, a w pobliskich dobrach rycerskich 180 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w. Cygany by\u0142y wi\u0119c miejscowo\u015bci\u0105 niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105, a zachowany cmentarz jest po tej spo\u0142eczno\u015bci najtrwalszym \u015bladem. \ud83d\udccc Jest udokumentowany w internetowej bazie grob\u00f3w oraz w Wirtualnym Muzeum Gminy Gardeja i zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Find a Grave \u2014 Cmentarz w Cyganach; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 110.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Find a Grave \u2014 Cmentarz w Cyganach","url":"https://www.findagrave.com/cemetery/2695182/cmentarz-w-cyganach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0404","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.64783,"lng":19.00622,"name_de":"Zigahnen","name_pl":"Cygany \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czapielsk (po niemiecku Gro\u00df Czapielken) w gminie Kolbudy ma w \u017ar\u00f3d\u0142ach kart\u0119 wyznaniow\u0105 o wiele starsz\u0105 ni\u017c jego cmentarz. \ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku wraca do wsi trzykrotnie \u2014 i za ka\u017cdym razem ostrzej. Najpierw rzeczowo: wie\u015b Wilhelma B\u0105kowskiego, \u201ewszystko heretyckie\u201d. Potem, \u017ce kaplicy nie da\u0142o si\u0119 obejrze\u0107, bo w\u0142a\u015bciciela nie by\u0142o, \u201ea on jako heretyk ka\u017ce wszystko za\u0142atwia\u0107 po heretycku\u201d. Wreszcie: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201esprofanowany przez swego patrona\u201d, z \u017cyczeniem \u2014 \u201ekrew owieczek na niego i grzechy jego, je\u015bli nie zechce wr\u00f3ci\u0107 do zdrowszego rozumu\u201d. \u26a0 Ostatnie zdanie to j\u0119zyk polemiczny wizytatora, przytaczany jako cytat ze \u017ar\u00f3d\u0142a, nie jako ocena. \ud83d\udccc Brat Wilhelma, Piotr B\u0105kowski, trzyma\u0142 s\u0105siedni\u0105 \u017bu\u0142awk\u0119 i by\u0142 katolikiem.\n\n\ud83d\udccc Identyfikacj\u0119 wsi potwierdza indeks geograficzny wydawcy w trzecim zeszycie: \u201eCzapielsk, Czapielken (Ciepielsk, Czepielsk, Czepielczko, Czepielskie\u2026)\u201d \u2014 wszystkie te formy oznaczaj\u0105 t\u0119 sam\u0105 miejscowo\u015b\u0107. Ks. Jakub Fankidejski opisuje jej dalsze dzieje: w 1617 roku nabyli j\u0105 jezuici ze Szotlandu od Krzysztofa Borzewicza. \ud83d\udd34 Kwot\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: 91 500 z\u0142otych u Fankidejskiego, 31 000 z\u0142otych polskich w wypisie ze *S\u0142ownika geograficznego*. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 zostaje otwarta. Na rozleg\u0142ym, lesistym obszarze za\u0142o\u017cyli w kr\u00f3tkim czasie dziewi\u0119\u0107 nowych wsi \u2014 w\u015br\u00f3d nich Hut\u0119 G\u00f3rn\u0105 i Doln\u0105, Marszewy, Krymki, Zalesie, Czapielsk\u0105 Wol\u0119 i Babi D\u00f3\u0142 \u2014 a w samym Czapielsku utrzymywali bez przerwy osobny dom misyjny dla Kaszub, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o co najmniej dw\u00f3ch zakonnik\u00f3w i brat laik; jeden z nich pe\u0142ni\u0142 obowi\u0105zki misjonarza.\n\nEwangelicy mieli tu p\u00f3\u017aniej w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, a nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani. *S\u0142ownik geograficzny* notuje w Wielkim Czapielsku 166 katolik\u00f3w i 124 ewangelik\u00f3w; katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a filialnego w Pr\u0119gowie. Cmentarz za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku dwudziestego wieku, nieczynny jest po 1945 roku. Le\u017cy poza zabudowaniami wsi, na terenie p\u0142askim i zadrzewionym; od po\u0142udniowego zachodu przylega do cmentarza grzebalnego.\n\n\ud83d\udccc Opis konserwatorski jest tu wyj\u0105tkowo dok\u0142adny. Powierzchnia wynosi dwadzie\u015bcia ar\u00f3w, rzut zbli\u017cony do prostok\u0105ta, a na osi wej\u015bcia poprowadzono \u2014 niecentralnie \u2014 alej\u0119 lipow\u0105: jedena\u015bcie lip i jeden klon. W 1986 roku granice pozostawa\u0142y czytelne, uk\u0142ad kwater ju\u017c nie; zachowa\u0142y si\u0119 tylko trzy nagrobki i mogi\u0142y, w tym jeden gr\u00f3b z ozdobnym ogrodzeniem. Stan okre\u015blono jako z\u0142y, na terenie prowadzono wycink\u0119 drzew, a konserwator wnioskowa\u0142 o przeniesienie zachowanych nagrobk\u00f3w na s\u0105siedni cmentarz grzebalny. Obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, do rejestru nie jest wpisany.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c dokumentacja archiwalna: akta Senatu Wolnego Miasta Gda\u0144ska z lat 1920\u20131939, dotycz\u0105ce \u201eEvangelische Friedhof Gr. Czapielken\u201d, przechowywane w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Gda\u0144sku. To rzadko\u015b\u0107 \u2014 wi\u0119kszo\u015b\u0107 tutejszych cmentarzy nie ma w\u0142asnych akt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 186.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Czapelsko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 186","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0133","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2644,"lng":18.4081,"name_de":"Gross Czapielken","name_pl":"Czapielsk \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czapielski M\u0142yn, po niemiecku Czapelm\u00fchle, by\u0142 dawnym m\u0142ynem w gminie wiejskiej Czapel, w powiecie kartuskim. Le\u017ca\u0142 w silnie katolickiej, kaszubskiej okolicy wok\u00f3\u0142 dawnego klasztoru kartuz\u00f3w, a ewangelicy byli tu garstk\u0105: koloni\u015bci i rodzina m\u0142ynarska.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b nale\u017ca\u0142a naraz do dw\u00f3ch parafii, ka\u017cdej innego wyznania. Katolicy chodzili do St\u0119\u017cycy, ewangelicy do Szymbarku, w superintendenturze kartuskiej Ko\u015bcio\u0142a unijnego. Macierzysty ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w Szymbarku w latach 1882\u20131884; w okresie mi\u0119dzywojennym tamtejsza parafia liczy\u0142a 2 208 wiernych, a w 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy. W samym Czapielskim M\u0142ynie nie by\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy \u2014 jedynie cmentarz.\n\n\u26a0 Przy tej miejscowo\u015bci \u0142atwo o pomy\u0142k\u0119. Zapis \u201eCzapielsk Wielki: 166 katolik\u00f3w, 124 ewangelik\u00f3w, 31 dom\u00f3w\u201d bywa z ni\u0105 wi\u0105zany, ale dotyczy Czapielska Wielkiego (Gro\u00df Czapielken) w powiecie gda\u0144skim, oddalonego o dwadzie\u015bcia trzy kilometry i opisanego w atlasie osobno. Liczby te zdj\u0119to st\u0105d 3 wrze\u015bnia 2026 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Datowania cmentarza ani jego dzisiejszego stanu \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105; notatka terenowa m\u00f3wi tylko, \u017ce jest bardzo zniszczony.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w St\u0119\u017cycy \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_poewangelicki_w_St%C4%99%C5%BCycy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0339","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2575,"lng":18.05028,"name_de":"Czapelm\u00fchle","name_pl":"Czapielski M\u0142yn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarna D\u0105br\u00f3wka, po niemiecku Schwarz Damerkow, by\u0142a wsi\u0105 szlacheck\u0105 lokowan\u0105 w 1346 roku; przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 W zbiorze dokument\u00f3w ziemi bytowskiej zachowa\u0142o si\u0119 kr\u00f3lewskie potwierdzenie z 30 kwietnia 1670 roku dla trzydziestu \u0142an\u00f3w \u201ew polu Czarna D\u0105browa w dystrykcie bytowskim\u201d, nadanych niegdy\u015b przez wielkiego mistrza krzy\u017cackiego na dziedzicznym prawie magdeburskim i trzymanych potem przez D\u0105browskich alias M\u0105drzewskich; uto\u017csamienie tego zapisu z Czarn\u0105 D\u0105br\u00f3wk\u0105 opiera si\u0119 na nazwie i na wskazanym dystrykcie.\n\nKo\u015bcielnie wie\u015b ci\u0105\u017cy\u0142a ku No\u017cynu. Wykaz miejscowo\u015bci parafii Gro\u00df-Nossin u Ernsta M\u00fcllera wymienia Schwarz-Damerkow wprost, a sama parafia do 1817 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, nast\u0119pnie do synodu Stary Kolczyg\u0142\u00f3w, w 1871 roku za\u015b przesz\u0142a do bytowskiego; kolatorem by\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br no\u017cy\u0144skich. Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 w No\u017cynie sp\u0142on\u0105\u0142 w 1638 roku wraz ze wszystkimi budynkami parafialnymi i odbudowywano go potem przez dziesi\u0119ciolecia. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b dwoma wierszami: w gminie wiejskiej naliczono 314 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 134 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w samej wsi, a nielicznych katolik\u00f3w przypisano do parafii w L\u0119borku. W 1939 roku spo\u015br\u00f3d blisko siedmiuset mieszka\u0144c\u00f3w katolicy stanowili 3,4 procent.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w XIX wieku; najstarszy odczytany nagrobek upami\u0119tnia zmar\u0142ego w 1913 roku Rudolfa Stenzla. Zajmuje niewielk\u0105 dzia\u0142k\u0119 oko\u0142o 0,06 hektara, mniej wi\u0119cej 250 metr\u00f3w od zabudowa\u0144, do kt\u00f3rej prowadzi droga le\u015bna odbijaj\u0105ca oko\u0142o 200 metr\u00f3w na zach\u00f3d od szosy z Jasienia. Gdy 6 stycznia 1947 roku miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, dawne dziedzictwo ewangelickie zacz\u0119\u0142o zanika\u0107, a nagrobki w wi\u0119kszo\u015bci usuni\u0119to i zwalono. Dokumentacja z 2017 roku zasta\u0142a na cmentarzu rozrzucone bloki kamienne i fundamenty krzy\u017cy; teren, przetrzebiony wycink\u0105 oko\u0142o 2008 roku, zn\u00f3w zarasta lasem i bluszczem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Czarna D\u0105br\u00f3wka (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 FotoExploracje; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2023; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201373; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, Urkundenbuch, Kr\u00f3lewiec 1858; Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czarna D\u0105br\u00f3wka (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/czarna-dabrowka-woj-pomorskie"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201373; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 15 (strona 168) i 173 (strona 176); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. II; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. I","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0831","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35662,"lng":17.56153,"name_de":"Schwarz Damerkow","name_pl":"Czarna D\u0105br\u00f3wka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarna D\u0105br\u00f3wka, po niemiecku Schwarz Damerkow, to dawna wie\u015b szlachecka, lokowana przez Krzy\u017cak\u00f3w w 1346 roku i przez stulecia zwi\u0105zana z rodami von Puttkamer, Lettow, Wobeser i Stojentin. Do 1945 roku by\u0142a gospodarczym sercem po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci powiatu, a jej mieszka\u0144cy w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci wyznawali luteranizm \u2014 katolikami deklarowa\u0142o si\u0119 zaledwie 3,4% z nich.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b jednak d\u0142ugo nie mia\u0142a. Nale\u017ca\u0142a do parafii w No\u017cynie, a ta przesz\u0142a w ci\u0105gu jednego stulecia przez trzy synody: do 1817 roku nale\u017ca\u0142a do s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a w 1871 roku zosta\u0142a przy\u0142\u0105czona do bytowskiego; prawo obsadzania duchownego mia\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br w No\u017cynie. Spis z 2 grudnia 1895 roku pokazuje przy okazji, \u017ce wie\u015b i maj\u0105tek by\u0142y tu dwoma osobnymi \u015bwiatami: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 314 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik, a w obwodzie dworskim 134 ewangelik\u00f3w i szesnastu katolik\u00f3w \u2014 jedni i drudzy przypisani do parafii w No\u017cynie.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono dopiero w latach trzydziestych XX wieku, w dobie Wielkiego Kryzysu, i by\u0142 dzie\u0142em ofiarno\u015bci miejscowej wsp\u00f3lnoty. Do dzi\u015b zachowa\u0142a si\u0119 ksi\u0119ga pami\u0105tkowa \u015bwi\u0105tyni z has\u0142em \u201eWznosimy prac\u0105 i ofiar\u0105\u201d i 83 podpisami parafian. Jednym z najgorliwszych inicjator\u00f3w przedsi\u0119wzi\u0119cia by\u0142 nauczyciel Max Pieper, starszy ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3remu ksi\u0119g\u0119 dedykowa\u0142 ewangelicki proboszcz z No\u017cyna, ksi\u0105dz Winfried Behling.\n\nPo wojnie, 6 stycznia 1947 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 i po\u015bwi\u0119ci\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest siedzib\u0105 parafii pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 73; wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, powiat s\u0142upski, strona 168 pozycja 15 i strona 176 pozycja 173; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 6-8/2023; \u201eCzarna D\u0105br\u00f3wka. W\u0142asno\u015b\u0107 rodu Puttkamer\u00f3w\u201d, Solidarno\u015b\u0107 Gda\u0144sk.*","built_year":1935,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czarna D\u0105br\u00f3wka. W\u0142asno\u015b\u0107 rodu Puttkamer\u00f3w \u2014 Solidarno\u015b\u0107 Gda\u0144sk","url":"https://solidarnosc.gda.pl/po-godzinach-z-solidarnoscia/cudze-chwalicie-swego-nie-znacie/czarna-dabrowka-wlasnosc-rodu-puttkamerow/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0253","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35,"lng":17.55,"name_de":"Schwarz Damerkow","name_pl":"Czarna D\u0105br\u00f3wka \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schwarz Damerkow)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarna Huta, po kaszubsku Cz\u00f4rn\u00f4 H\u00ebta, po niemiecku Schwarzh\u00fctte, to le\u015bna kolonia hutnicza na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w kaszubskim pograniczu katolicko-ewangelickim. \ud83d\udccc Niemiecka nazwa jest \u2014 jak zauwa\u017cy\u0142 John Muhl \u2014 wiernym t\u0142umaczeniem polskiej Czarnej Huty, a to samo \u017ar\u00f3d\u0142o wywodzi z niej tak\u017ce nazw\u0119 s\u0105siedniej Scharsh\u00fctte, dzisiejszego Gromadzina. Przynale\u017cno\u015b\u0107 powiatow\u0105 rozstrzygaj\u0105 trzy zgodne \u015bwiadectwa: spis z 1885 roku, odczyt parafialny spisu z 1910 roku i *S\u0142ownik geograficzny* prowadz\u0105 wie\u015b w powiecie ko\u015bcierskim, czyli Kreis Berent; \ud83d\udd34 Kreis Karthaus, wpisany w rekordzie jako przynale\u017cno\u015b\u0107 sprzed 1920 roku, nie ma oparcia w \u017cadnym z nich. Po 1920 roku, do 1939, kolonia le\u017ca\u0142a w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 Muhl notuje, \u017ce wsie hutnicze tej okolicy przesz\u0142y do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej dopiero wraz z powstaniem Wolnego Miasta \u2014 a po 1945 roku w Polsce.\n\nWie\u015b liczy\u0142a 289 hektar\u00f3w; uw\u0142aszczenie przeprowadzono tu w 1819 roku, a pruska lustracja z 1772 roku zasta\u0142a dw\u00f3ch w\u0142o\u015bcian i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w wyznania ewangelickiego. Muhl daje tej lustracji nazwiska: Schwarzh\u00fctte by\u0142a w\u00f3wczas ma\u0142ym folwarkiem starostwa skarszewskiego, mierzy\u0142a cztery \u0142any che\u0142mi\u0144skie i pozostawa\u0142a w r\u0119kach dw\u00f3ch gospodarzy \u2014 Johanna i Jakoba Marzinke \u2014 kt\u00f3rzy uprawiali po dwa \u0142any i p\u0142acili razem 183 floreny czynszu gruntowego oraz 14 talar\u00f3w kontrybucji. 7 marca 1785 roku obaj poskar\u017cyli si\u0119 kr\u00f3lowi na wysoko\u015b\u0107 kontrybucji, na niezno\u015bne pos\u0142ugi zamkowe, egzekucje wojskowe i przewozy drewna do Starogardu na budow\u0119 koszar. Rok p\u00f3\u017aniej, 15 wrze\u015bnia 1786 roku, Johann Marzinke wygra\u0142 licytacj\u0119 i wzi\u0105\u0142 ca\u0142\u0105 Schwarzh\u00fctte \u2014 986 m\u00f3rg pruskich \u2014 w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 za 182 talary rocznie; w 1791 roku wymierzono i okopcowano granice od strony Ochsenkopfu, Tiefentalu i lasu pa\u0144stwowego. \ud83d\udd34 Rok 1819 znaczy tu jednak co innego, ni\u017c m\u00f3wi *S\u0142ownik*: 16 wrze\u015bnia tego roku, po \u015bmierci Johanna, dzier\u017caw\u0119 odnowiono na tych samych warunkach jego synom Danielowi, Michelowi i Gottliebowi, a pe\u0142n\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 gospodarze uzyskali dopiero na mocy ustawy o zniesieniu ci\u0119\u017car\u00f3w z 1850 roku; wcze\u015bniej, w 1835 roku, wykupiono im prawo wypasu i poboru drewna w lesie pa\u0144stwowym, a w 1848 roku odpad\u0142y drobne szarwarki.\n\n\ud83d\udccc Sto lat po lustracji ewangelicy stanowili tu ju\u017c zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107, a dwa niezale\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142a zgadzaj\u0105 si\u0119 co do jednej osoby: spis z 1885 roku i S\u0142ownik geograficzny podaj\u0105 zgodnie 108 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 92 ewangelik\u00f3w i szesnastu katolik\u00f3w. W spisie wiersz stoi na stronie czterdziestej drugiej wykazu powiatu ko\u015bcierskiego pod pozycj\u0105 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 trzeci\u0105, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Przywidzu i katolick\u0105 w Mierzeszynie. Ewangelicy, luteranie i unijni, nale\u017celi do parafii w Przywidzu, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1830\u20131832, kosztem gda\u0144skiego radcy Steffensa, w\u0142a\u015bciciela tamtejszych d\u00f3br, i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku; obecny budynek pochodzi z 1909 i jest dzi\u015b katolicki. Katolicy podlegali parafii w Mierzeszynie.\n\nCmentarz zachowa\u0142 si\u0119 przy ulicy B\u0142\u0119kitnej, na dzia\u0142ce 52 w obr\u0119bie Cz\u0119stocin, i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. By\u0142 to wy\u0142\u0105cznie cmentarz, bez ko\u015bcio\u0142a i bez kaplicy. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia nie ustalono: ewidencja gminna i wojew\u00f3dzka notuj\u0105 sam fakt istnienia, bez datowania i powierzchni, a Harnoch podaje dla parafii przywidzkiej jedynie \u0142\u0105czn\u0105 liczb\u0119 dwudziestu czterech cmentarzy ewangelickich, bez ich nazw.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0237","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2,"lng":18.26667,"name_de":"Schwarzh\u00fctte","name_pl":"Czarna Huta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarne, po niemiecku Hammerstein, by\u0142o miastem w powiecie cz\u0142uchowskim o wyj\u0105tkowo zmiennej przynale\u017cno\u015bci: do lat 1919\u20131920 nale\u017ca\u0142o do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131938 do prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do Pomorza.\n\nKo\u015bcielnie miasto d\u0142ugo nie by\u0142o u siebie. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce przy nadaniu miastu przywilej\u00f3w wielki mistrz Konrad von Jungingen z\u0142\u0105czy\u0142 dwa ko\u015bcio\u0142y i zastrzeg\u0142, i\u017c parafialnym ma by\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Falkenwalde, a czarnie\u0144ski tylko jego fili\u0105; miasto p\u0142aci\u0142o zreszt\u0105 na tamten ko\u015bci\u00f3\u0142 co rok na Trzech Kr\u00f3li trzy z\u0142ote i cztery funty wosku. Zale\u017cno\u015b\u0107 odwr\u00f3cono dopiero w 1617 roku, gdy arcybiskup G\u0119bicki przy\u0142\u0105czy\u0142 Falkenwalde do Czarnego. Reformacja przeora\u0142a t\u0119 okolic\u0119 g\u0142\u0119boko: Fankidejski liczy, \u017ce sama parafia czarnie\u0144ska utraci\u0142a pi\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich, mi\u0119dzy innymi w Domis\u0142awiu, Falkenwalde, \u0141ozie i Gockowach.\n\n\ud83d\udccc Tutejszy zb\u00f3r powsta\u0142 z wygnania z fary. W 1610 roku luteran usuni\u0119to z ko\u015bcio\u0142a parafialnego i przez kilkadziesi\u0105t lat odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa na ratuszu. W\u0142asny zb\u00f3r postawili dopiero w 1676 roku i odbudowywali go trzykrotnie \u2014 w 1716, 1755 i ostatni raz w 1819, kiedy nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 30 maja pod patronatem magistratu. Poza nim miasto mia\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i synagog\u0119, a tutejsza parafia ewangelicka, licz\u0105ca oko\u0142o 4390 dusz, nale\u017ca\u0142a do diecezji cz\u0142uchowskiej.\n\nWi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142a ewangelicka i liczby pokazuj\u0105 to przez ca\u0142y wiek dziewi\u0119tnasty i dwudziesty. W 1868 roku S\u0142ownik geograficzny notowa\u0142 2517 mieszka\u0144c\u00f3w wy\u0142\u0105cznie niemieckich \u2014 2054 ewangelik\u00f3w i 228 katolik\u00f3w \u2014 a osobno wie\u015b rycersk\u0105 Czarne: 63 domy, 268 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w. Wykaz z 1885 roku wykaza\u0142 2957 mieszka\u0144c\u00f3w: 2476 ewangelik\u00f3w, 272 katolik\u00f3w, 195 \u017byd\u00f3w i czternastu innych chrze\u015bcijan. W 1925 roku na 4122 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 3594 ewangelik\u00f3w, 411 katolik\u00f3w i 61 \u017byd\u00f3w.\n\nMiasto zdobyto 26 lutego 1945 roku \u2014 zniszczeniu uleg\u0142o oko\u0142o czterdziestu procent zabudowy \u2014 a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dawny cmentarz ewangelicki gminy miejskiej s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako cmentarz komunalny. \ud83d\udccc Ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi w Czarnem siedem nekropolii i wymienia osobno cmentarz komunalny przy ulicy Cz\u0142uchowskiej i osobno cmentarz historyczny-garnizonowy, a obok nich cmentarz wojenny je\u0144c\u00f3w rosyjskich z lat 1914\u20131918 w rejestrze pod numerem A-1672, cmentarz historyczny na dzia\u0142ce 6/6, cmentarz historyczny Stalagu II B Hammerstein, cmentarz parafialny i cmentarz historyczny \u017cydowski przy ulicy Z\u0142otej. S\u0105siedni wpis atlasu \u2014 pod t\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 niemieck\u0105, w odleg\u0142o\u015bci 125 metr\u00f3w, z tymi samymi danymi liczbowymi \u2014 dotyczy wi\u0119c cmentarza garnizonowego, czyli innego obiektu. Wsp\u00f3lne liczby dotycz\u0105 ca\u0142ego miasta i same z siebie niczego nie dowodz\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Czarne, niem. Hammerstein, m. w Prusach Zachodnich, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Czarne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158 poz. 2 (miasto) i s. 162 poz. 107 (\u201eHammerstein, adlig\")","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0469","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67925,"lng":16.94471,"name_de":"Hammerstein","name_pl":"Czarne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarne, po niemiecku Hammerstein, le\u017ca\u0142o na pograniczu Pomorza i Prus Zachodnich i przez stulecia by\u0142o miastem na wskro\u015b protestanckim. Nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie wprowadzono tu oko\u0142o 1550 roku. \ud83d\udfe1 Podawany rok 1645 jako data utworzenia samodzielnej parafii lutera\u0144skiej nie ma w rekordzie \u017ar\u00f3d\u0142a \u2014 udokumentowane s\u0105 tu daty 1610 i 1676.\n\n\ud83d\udccc Dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a to opowie\u015b\u0107 o czterech budowach i jednej rozbi\u00f3rce. W 1610 roku luteran wydalono z fary i nabo\u017ce\u0144stwa przenie\u015bli na ratusz. W\u0142asny zb\u00f3r postawili w 1676 roku \u2014 na miejskim rynku, z ambon\u0105, chrzcielnic\u0105 i organami. Odbudowywali go w 1716 i 1755 roku, a ostatni raz w 1819; ten czwarty ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 30 maja 1819 roku, sta\u0142 pod patronatem magistratu i mia\u0142 dwa dzwony oraz organy o dwunastu g\u0142osach. Przetrwa\u0142 do 1945 roku, kiedy go rozebrano. Parafia \u2014 w wykazach prowadzona jako \u201eHammerstein und Wehnershof\u201d \u2014 liczy\u0142a u schy\u0142ku XIX wieku oko\u0142o 4390 dusz, oko\u0142o dwustu chrzt\u00f3w i trzydziestu trzech \u015blub\u00f3w rocznie, a nale\u017ca\u0142a do diecezji cz\u0142uchowskiej, obejmuj\u0105cej trzyna\u015bcie parafii od Barkowa i Bia\u0142ego Boru po Debrzno i Sapolno. Najstarsze zachowane ksi\u0119gi ewangelickie Czarnego si\u0119gaj\u0105 1755 roku.\n\nLiczby pokazuj\u0105 skal\u0119 tej spo\u0142eczno\u015bci. W 1868 roku miasto liczy\u0142o 2517 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wy\u0142\u0105cznie niemieckich \u2014 w tym 2054 ewangelik\u00f3w i 228 katolik\u00f3w, reszt\u0119 stanowili \u017bydzi; osobno wie\u015b rycerska Czarne mia\u0142a 63 domy, 268 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w samym mie\u015bcie 2957 mieszka\u0144c\u00f3w: 2476 ewangelik\u00f3w, 272 katolik\u00f3w, 195 \u017byd\u00f3w i czternastu innych chrze\u015bcijan, a osobnym wierszem \u2014 jako dalszy ci\u0105g owej wsi rycerskiej \u2014 jeszcze 449 os\u00f3b, w tym 397 ewangelik\u00f3w i 52 katolik\u00f3w. Tu\u017c przed ko\u0144cem drugiej wojny \u015bwiatowej miasteczko i okolic\u0119 opu\u015bci\u0142o oko\u0142o 5400 ewangelik\u00f3w, a wi\u0119c blisko osiemdziesi\u0105t siedem procent wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPozosta\u0142 dawny ewangelicki cmentarz garnizonowy. \ud83d\udccc Ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi w Czarnem siedem nekropolii i wymienia osobno cmentarz historyczny-garnizonowy, osobno cmentarz komunalny przy ulicy Cz\u0142uchowskiej, a obok nich cmentarz wojenny je\u0144c\u00f3w rosyjskich z lat 1914\u20131918 wpisany do rejestru pod numerem A-1672, cmentarz historyczny na dzia\u0142ce 6/6, cmentarz historyczny Stalagu II B Hammerstein, cmentarz parafialny i cmentarz historyczny \u017cydowski przy ulicy Z\u0142otej. S\u0105siedni wpis atlasu \u2014 pod t\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 niemieck\u0105, w odleg\u0142o\u015bci 125 metr\u00f3w, z tymi samymi danymi liczbowymi \u2014 dotyczy wi\u0119c innego obiektu: cmentarza gminy miejskiej, dzi\u015b komunalnego. Wsp\u00f3lne liczby dotycz\u0105 ca\u0142ego miasta i same z siebie niczego nie dowodz\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Czarne, niem. Hammerstein, m. w Prusach Zachodnich, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Czarne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158 poz. 2 (miasto) i s. 162 poz. 107 (\u201eHammerstein, adlig\")","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0468","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.68037,"lng":16.94475,"name_de":"Hammerstein","name_pl":"Czarne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarne, po niemiecku Hammerstein, wyros\u0142o na pograniczu ziemi cz\u0142uchowskiej, przy krzy\u017cackim zamku, a nazw\u0119 wzi\u0119\u0142o od rzeki Czarnej. Reformacj\u0119 szerzyli tu w XVI wieku sami starostowie cz\u0142uchowscy, Stanis\u0142aw i Jan Latalscy, i skutek okaza\u0142 si\u0119 trwa\u0142y: przez nast\u0119pne pokolenia miasto pozostawa\u0142o w przewadze lutera\u0144skie. Fara pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny by\u0142a w r\u0119kach ewangelik\u00f3w \u2014 \ud83d\udfe1 podawane przy tym lata 1550\u20131596 nie maj\u0105 oparcia w \u017cadnym ze \u017ar\u00f3de\u0142 tego rekordu \u2014 potem wr\u00f3ci\u0142a do katolik\u00f3w, a w 1610 roku, jak notuje S\u0142ownik geograficzny, luteran z niej wydalono. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiali odt\u0105d na ratuszu, a\u017c w 1676 roku doczekali si\u0119 osobnego zboru; jego budynek podnoszono z upadku w 1716 i 1755 roku, a ostatni raz w latach 1816\u20131819.\n\n\ud83d\udccc Ta ostatnia \u015bwi\u0105tynia stan\u0119\u0142a w 1819 roku i zosta\u0142a po\u015bwi\u0119cona 30 maja tego\u017c roku. Patronat nad ni\u0105 sprawowa\u0142 magistrat, na wie\u017cy wisia\u0142y dwa dzwony, organy liczy\u0142y 12 g\u0142os\u00f3w. Parafia obejmowa\u0142a miasto wraz z Wehnershofem i pod koniec XIX wieku liczy\u0142a 4 390 dusz, z 200 chrztami i 33 \u015blubami rocznie.\n\nPrzewaga lutera\u0144ska widoczna jest w ka\u017cdym rachunku. Oko\u0142o 1868 roku miasto liczy\u0142o 2 517 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2 054 ewangelik\u00f3w i 228 katolik\u00f3w; spis z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 tu 2 957 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 2 476 ewangelik\u00f3w, 272 katolik\u00f3w, 195 \u017byd\u00f3w i czternastu innych chrze\u015bcijan. Osobno, jako obszar dworski, policzono wie\u015b rycersk\u0105 Czarne z 449 mieszka\u0144cami, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o 397 ewangelik\u00f3w i 52 katolik\u00f3w. Tak\u017ce wok\u00f3\u0142 miasta ubywa\u0142o parafii katolickich: czarnie\u0144ska utraci\u0142a po Reformacji pi\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w, mi\u0119dzy innymi w Domys\u0142awiu, Falkenwaldzie i \u0141ozie, a wizytacja oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku zastawa\u0142a w tych wsiach zbory lutera\u0144skie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Falkenwaldzie by\u0142 zreszt\u0105 starszy od miejskiego \u2014 przywilej wielkiego mistrza Konrada von Jungingen \u0142\u0105czy\u0142 obie \u015bwi\u0105tynie i czyni\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Czarnem tylko fili\u0105 tamtego.\n\n\u26a0 Wskazane tu miejsce zajmuje czynna dzi\u015b fara katolicka, barokowa z 1756 roku, a nie budynek lutera\u0144skiego zboru. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia zboru ani jego los\u00f3w po 1945 roku nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 498; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 353\u2013356.*","built_year":1816,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"rejestr NID","tytul":"Zabytek.pl (NID) \u2014 Czarne, ko\u015bci\u00f3\u0142 par. pw. Wniebowzi\u0119cia NMP","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/czarne-kosciol-par-pw-wniebowziecia-najswietszej-marii-panny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Czarne, niem. Hammerstein, m. w Prusach Zachodnich, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Czarne","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowzi\u0119cia NMP, Czarne (Hammerstein)","id":"KOS-0200","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.68363,"lng":16.94215,"name_de":"Hammerstein","name_pl":"Czarne \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Hammerstein)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren, by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej w diecezji kwidzy\u0144skiej \u2014 parafii niewielkiej, ale samodzielnej: dwa dzwony, 1508 dusz, a w roku sprawozdawczym sze\u015b\u0107dziesi\u0105t chrzt\u00f3w, dziesi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w i 650 komunikuj\u0105cych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki dla tutejszych katolik\u00f3w sta\u0142 w Gro\u00df Sch\u00f6nwalde.\n\nWie\u015b by\u0142a du\u017ca i zdecydowanie ewangelicka. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 976 mieszka\u0144c\u00f3w: 909 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i pi\u0119tna\u015bcioro \u017byd\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o 874 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze s\u0105 w Czarnem Dolnem dwa i ten opis dotyczy le\u015bnego, po\u0142o\u017conego na zach\u00f3d od cmentarza parafialnego, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi ku Czarnemu Ma\u0142emu; drugi otacza ko\u015bci\u00f3\u0142 i opisany jest osobno. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia ani stanu zachowania nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 518; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, poz. 58.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1075","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61987,"lng":19.04096,"name_de":"Niederzehren","name_pl":"Czarne Dolne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren, by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej w diecezji kwidzy\u0144skiej \u2014 parafii niewielkiej, ale samodzielnej: dwa dzwony, 1508 dusz, a w roku sprawozdawczym sze\u015b\u0107dziesi\u0105t chrzt\u00f3w, dziesi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w i 650 komunikuj\u0105cych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki dla tutejszych katolik\u00f3w sta\u0142 w Gro\u00df Sch\u00f6nwalde.\n\nWie\u015b by\u0142a du\u017ca i zdecydowanie ewangelicka. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 976 mieszka\u0144c\u00f3w: 909 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i pi\u0119tna\u015bcioro \u017byd\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o 874 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Ten opis dotyczy cmentarza przyko\u015bcielnego \u2014 dzi\u015b przy \u015bwi\u0105tyni pod wezwaniem Matki Bo\u017cej R\u00f3\u017ca\u0144cowej i \u015bwi\u0119tego Antoniego; drugi, le\u015bny, le\u017cy na zach\u00f3d od cmentarza parafialnego i opisany jest osobno. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia ani stanu zachowania nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 518; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, poz. 60.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1076","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61823,"lng":19.07111,"name_de":"Niederzehren","name_pl":"Czarne Dolne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarne Ma\u0142e w gminie Gardeja to dawny maj\u0105tek, wydzielony w 1718 roku z s\u0105siedniego Czarnego. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, na skraju wsi; dzi\u015b jego miejsce zaros\u0142o lasem i zosta\u0142 z niego tylko relikt.\n\n\ud83d\udccc S\u0105siednie Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren, by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej \u2014 i wiadomo, sk\u0105d si\u0119 ona wzi\u0119\u0142a. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski notuje kr\u00f3tko: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy parafialny dawniej katolicki posiadaj\u0105 luteranie do dzi\u015b dnia. Patronat jest rz\u0105dowy\u201d. \u015awi\u0105tyni nie wznoszono wi\u0119c od nowa; przej\u0119to istniej\u0105c\u0105, a o obsadzie probostwa decydowa\u0142 rz\u0105d. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku daje w Czarnem Dolnem 976 mieszka\u0144c\u00f3w, 909 ewangelik\u00f3w i 52 katolik\u00f3w (powiat kwidzy\u0144ski, strona 78, pozycja 84), a spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 874 ewangelik\u00f3w wobec 49 katolik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015bci parafialnej samego Czarnego Ma\u0142ego nie ustalono; te liczby dotycz\u0105 s\u0105siedniej wsi, nie tej \u2014 cho\u0107 wobec odleg\u0142o\u015bci i wsp\u00f3lnego rodowodu obu miejscowo\u015bci Czarne Dolne jest najbli\u017cszym kandydatem.\n\n\ud83d\udfe1 Nazwa niemiecka w polu atlasu, \u201eKlein Nieder Zehren\u201d, wygl\u0105da na sklejk\u0119 dw\u00f3ch cz\u0142on\u00f3w odr\u00f3\u017cniaj\u0105cych \u2014 *Klein* i *Nieder* \u2014 i w wykazie z 1885 roku nie wyst\u0119puje. Jest tam za to \u201eKlein Sehren\u201d w s\u0105siednim powiecie suskim (strona 84, pozycja 37), z 348 mieszka\u0144cami, z kt\u00f3rych 347 by\u0142o ewangelikami; fraktura myli S z Z, wi\u0119c to trop, a nie rozstrzygni\u0119cie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 110.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kwidzynopedia \u2014 Czarne G\u00f3rne (z Czarnym Ma\u0142ym) [kopia archiwalna 2024-05-26]","url":"https://web.archive.org/web/20240526174347/http://kwidzynopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0405","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.64007,"lng":19.05203,"name_de":"Klein Nieder Zehren","name_pl":"Czarne Ma\u0142e \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarnocin le\u017cy nad prawym brzegiem Wierzycy, p\u00f3\u0142 mili od Skarszew, na Kociewiu. Has\u0142o *S\u0142ownika geograficznego* si\u0119ga tu bardzo daleko wstecz: ju\u017c w 1198 roku ksi\u0105\u017c\u0119 darowa\u0142 Czarnocin wraz z ca\u0142\u0105 okolic\u0105 Skarszew i Starogardu. Przed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; jej niemiecka nazwa brzmia\u0142a Czarnotschin.\n\nTutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego \u2014 niemieck\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 w polsko-katolickiej okolicy. *S\u0142ownik geograficzny* notuje we wsi 355 katolik\u00f3w i 144 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ym powiecie ko\u015bcierskim naliczono w 1910 roku oko\u0142o 20 875 ewangelik\u00f3w wobec 34 708 katolik\u00f3w. Ani ko\u015bcio\u0142a, ani domu modlitwy tutaj nie by\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Zosta\u0142y za to dwa cmentarze, oba za\u0142o\u017cone przypuszczalnie w po\u0142owie XIX wieku. Pierwszy le\u017cy w lesie, na po\u0142udniowo-wschodnim brzegu Wierzycy, oko\u0142o 2,8 kilometra na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi; zajmuje 0,13 hektara i jest w bardzo z\u0142ym stanie \u2014 pozosta\u0142o kilka mogi\u0142 obramowanych polnymi kamieniami. Drugi, przydro\u017cny, stoi 400 metr\u00f3w od wsi przy drodze ze Skarszew do Kleszczewa; jest ma\u0142y, 0,06 hektara na rzucie prostok\u0105ta, a jego granice zatar\u0142y si\u0119 ju\u017c zupe\u0142nie.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a wie\u015b i oba cmentarze uleg\u0142y dewastacji.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze \u2014 Parafia Skarszewy; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia Skarszewy","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0281","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03419,"lng":18.41905,"name_de":"Czarnotschin","name_pl":"Czarnocin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarnoszyce, po niemiecku Bergelau, przed 1772 rokiem nosi\u0142y nazw\u0119 Czarnice od szlacheckiej rodziny Czarnickich. By\u0142a to kaszubska wie\u015b dawnego starostwa cz\u0142uchowskiego, po pierwszym rozbiorze w\u0142\u0105czona do pruskiego powiatu cz\u0142uchowskiego w Prusach Zachodnich; w latach 1920\u20131938 nale\u017ca\u0142a do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1938 roku do prowincji Pomorze. Oko\u0142o 1700 roku liczy\u0142a oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w w pi\u0119ciu ubogich rodzinach szlacheckich; dzia\u0142a\u0142 tu m\u0142yn, kt\u00f3ry trzyma\u0142 Johan Remus.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Czarnoszycach 258 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 190 katolik\u00f3w i 68 ewangelik\u00f3w (strona 162, pozycja 87) \u2014 wie\u015b by\u0142a wi\u0119c katolicka z niewielk\u0105, ale w\u0142asn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 ewangelick\u0105. \ud83d\udccc Ten sam wiersz zamyka pytanie o parafi\u0119, kt\u00f3rego opis dot\u0105d nie rozstrzyga\u0142: ewangelicy nale\u017celi do Chojnic, po niemiecku K\u00f6nitz \u2014 potwierdza to i Harnoch, u kt\u00f3rego parafia chojnicka liczy\u0142a 8790 dusz. Wiersz stoi przy tym w dziale obwod\u00f3w dworskich, co zgadza si\u0119 z owymi pi\u0119cioma ubogimi rodzinami szlacheckimi.\n\nPo tutejszych ewangelikach zosta\u0142 cmentarz z nagrobkami i krzy\u017cami. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie odnotowano; obiektem jest sam cmentarz.\n\nW dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym Czarnoszyce le\u017ca\u0142y tu\u017c przy granicy polsko-niemieckiej. Dzia\u0142a\u0142 tu niemiecki urz\u0105d celny z mieszkaniami dla celnik\u00f3w, czynny do 1 wrze\u015bnia 1939 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0491","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74525,"lng":17.44638,"name_de":"Bergelau","name_pl":"Czarnoszyce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarn\u00f3wko, po niemiecku Scharnhorst, to niedu\u017ca osada przy drodze \u0142\u0105cz\u0105cej L\u0119bork z Redkowicami i G\u0142\u00f3wczycami, na p\u00f3\u0142nocnej kraw\u0119dzi pradoliny \u0141eby, jakie\u015b 3 kilometry od L\u0119borka; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Lauenburg i. Pom. w rejencji koszali\u0144skiej. Ziemia jest tu zamieszkana od dawna: badania archeologiczne odkry\u0142y cmentarzysko kultury pomorskiej z pierwszego i czwartego wieku przed nasz\u0105 er\u0105, a wydobyte przedmioty trafi\u0142y do Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku. Wie\u015b przylega od wschodu do Czarnych G\u00f3r i nosi nazw\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105, od \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu \u201eczarny\u201d. Niemiecka nazwa Scharnhorst pojawi\u0142a si\u0119 dopiero w dziewi\u0119tnastym wieku, po wojnach napoleo\u0144skich, gdy dzier\u017cawca Sydow wykupi\u0142 gospodarstwa ch\u0142opskie i zagrody cha\u0142upnicze i utworzy\u0142 z nich folwark; mapa topograficzna z 1876 roku pokazuje ju\u017c Vorwerk Scharnhorst. Interes szed\u0142 kiepsko i maj\u0105tek wykupiono na cele kolonizacji wewn\u0119trznej \u2014 w okresie mi\u0119dzywojennym jego ziemie naby\u0142o Pomorskie Towarzystwo Rolnicze, a w 1932 roku folwark rozparcelowano mi\u0119dzy 30 gospodarzy.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Czarn\u00f3wko nie mia\u0142o; by\u0142 tylko folwark i cmentarz. Najbli\u017csza \u015bwi\u0105tynia ewangelicka, wzniesiona w 1742 roku, sta\u0142a w Nowej Wsi L\u0119borskiej \u2014 filii parafii w Garczegorzu, kt\u00f3r\u0105 wymieniaj\u0105 zgodnie Ernst M\u00fcller i Franz Schultz. \u017be zwi\u0105zek by\u0142 realny, a nie tylko formalny, wida\u0107 na zachowanej mapie Czarn\u00f3wka z zaznaczonym terenem nale\u017c\u0105cym do ko\u015bcio\u0142a w Nowej Wsi L\u0119borskiej.\n\nCmentarz le\u017cy g\u0142\u0119boko w lesie za wsi\u0105, na skrzy\u017cowaniu rzadko ucz\u0119szczanych dr\u00f3g le\u015bnych. Granic nie ma \u017cadnych, wymiary to oko\u0142o dwudziestu na dwadzie\u015bcia metr\u00f3w, las jest wzgl\u0119dnie m\u0142ody i nie zachowa\u0142o si\u0119 w nim ani jedno stare drzewo. Wida\u0107 \u015blady dawnego rabunku grob\u00f3w albo innych wykopk\u00f3w; zarys\u00f3w mogi\u0142 nie ma. Zosta\u0142y: jedna podstawa krzy\u017ca, dwie betonowe podstawy pod epitafia, po\u0142amana tablica epitafijna oraz przewr\u00f3cony kamie\u0144 polny o wymiarach oko\u0142o 50 na 80 centymetr\u00f3w z rytym napisem \u201eRuhe statte der Familien Stade - K\u00f6nig\u201d. Stoi tam te\u017c kamienny pomnik z u\u0142amkiem epitafium w\u0142a\u015bciciela ziemskiego o nazwisku Stade, zmar\u0142ego 9 sierpnia 1925 roku. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje na fragmencie dzia\u0142ki 322L jako cmentarz zabytkowy.\n\nW 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, maj\u0105tek przej\u0119\u0142y Lasy Pa\u0144stwowe, a cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany.\n\n\ud83d\udccc Brak wiersza potwierdzony, i to nie jako luka odczytu: przejrzano wszystkie 172 pozycje powiatu l\u0119borskiego w spisie z 2 grudnia 1895 roku (miasta 1\u20132, gminy wiejskie 3\u201365, obwody dworskie 66\u2013172) i nazwy Scharnhorst w\u015br\u00f3d nich nie ma. Miejsce, w kt\u00f3rym wypad\u0142aby alfabetycznie \u2014 mi\u0119dzy pozycj\u0105 146 (Saulinke) a 147 (Scharschow) na stronie 194 \u2014 jest zaj\u0119te. Folwark liczono wi\u0119c razem z inn\u0105 jednostk\u0105: nazwa pojawia si\u0119 w aparacie osad niesamodzielnych (Wohnpl\u00e4tze als Theile der Gemeindeeinheiten) na stronie 188, w zapisie \u201eScharnhorst 4 u. 69\u201d, czyli cztery budynki mieszkalne i 69 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nZastrze\u017cenie jest nieaktualne i mo\u017cna je zdj\u0105\u0107. Drzewiecki ma dla Czarn\u00f3wka pe\u0142n\u0105 kart\u0119 terenow\u0105 z inwentarzem: podstawa krzy\u017ca, dwie betonowe podstawy pod epitafia, po\u0142amana tablica epitafijna, przewr\u00f3cony kamie\u0144 polny z rytym napisem \u201eRuhe statte der Familien Stade - K\u00f6nig\u201d oraz pomnik z fragmentem epitafium w\u0142a\u015bciciela ziemskiego Stade, zmar\u0142ego 9 sierpnia 1925 roku; do karty do\u0142\u0105czy\u0142 map\u0119 Czarn\u00f3wka z zaznaczonym terenem nale\u017c\u0105cym do ko\u015bcio\u0142a w Nowej Wsi L\u0119borskiej. Jego punkt GPS (54,563468; 17,682224) jest identyczny ze wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnymi rekordu. Scalony wykaz WEZ notuje Czarn\u00f3wko, fragm. dzia\u0142ka 322L (322h), jako zabytkowy cmentarz (pozycja 20).\n\nGmina macierzysta ustalona i potwierdzona dwoma niezale\u017cnymi odczytami. W spisie z 2 grudnia 1895 roku przypis na stronie 188 brzmi: \u201eFichtkathen 2 u. 12, Neuendorfer M\u00fchle 1 u. 17, Scharnhorst 4 u. 69, Ziegelei 1 u. 6\u201d i odnosi si\u0119 do pozycji 34, kt\u00f3r\u0105 jest gmina wiejska Neuendorf, czyli Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Ten sam uk\u0142ad powtarza spis z 1 grudnia 1905 roku: przy pozycji 34 stoi \u201eFichtkaten 2 u. 10, Neuendorfer M\u00fchle 2 u. 15, Scharnhorst 4 u. 68, Ziegelei 2 u. 11\u201d. Czarn\u00f3wko liczono wi\u0119c razem z Now\u0105 Wsi\u0105 L\u0119borsk\u0105, a nie z \u017cadn\u0105 z s\u0105siednich jednostek; gmina ta mia\u0142a w 1905 roku 1100 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1078 ewangelik\u00f3w, parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Garczegorzu oraz urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy u siebie. Zgadza si\u0119 to z opisem, kt\u00f3ry wi\u0105\u017ce cmentarz z ko\u015bcio\u0142em w Nowej Wsi L\u0119borskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Garzigar; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, karta \u201eCzarn\u00f3wko \u2013 Scharnhost\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Garzigar \u2014 Synode Lauenburg, s. 249, filia Neuendorf)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja A.5 i B.16 (Nowa Wie\u015b jako ko\u015bci\u00f3\u0142 w parafii Garczegorze)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Czarn\u00f3wko, fragm. dz. 322L (322h), zabytkowy cmentarz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0879","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_czarnowko/czarnowko__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.563468,"lng":17.682224,"name_de":"Scharnhorst","name_pl":"Czarn\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czerniki, po niemiecku Czernikau, by\u0142y dawnym maj\u0105tkiem dworskim w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie. Miejscowo\u015b\u0107 jest stara: w 1258 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor II zapisa\u0142 j\u0105 cystersom, a prawo che\u0142mi\u0144skie otrzyma\u0142a w 1432 roku.\n\nW XIX wieku przy dworze osiedlili si\u0119 niemieccy, w wi\u0119kszo\u015bci ewangeliccy koloni\u015bci \u2014 i to odwr\u00f3ci\u0142o zwyk\u0142e proporcje tych stron. \ud83d\udd34 O tym, jak dalece, dwa \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. *S\u0142ownik geograficzny* podaje, \u017ce spo\u015br\u00f3d 146 mieszka\u0144c\u00f3w 131 by\u0142o ewangelikami, a tylko 15 katolikami, przy 12 domach mieszkalnych i 2447 morgach area\u0142u; pruski wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku daje dla tego samego obszaru dworskiego 143 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 84 ewangelik\u00f3w i 59 katolik\u00f3w. Sumy niemal si\u0119 pokrywaj\u0105, podzia\u0142 wyznaniowy nie \u2014 obie wersje zapisano. \ud83d\udfe1 Rok 1880, dot\u0105d podawany przy liczbach s\u0142ownikowych, nie wyst\u0119puje w ha\u015ble, z kt\u00f3rego one pochodz\u0105. Tak czy inaczej w katolickim, kaszubskim otoczeniu by\u0142a to wie\u015b wyj\u0105tkowa.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w Pog\u00f3dkach (Pogutken), a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Zamku Kiszewskim (Schloss Kischau). \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 ewangelik\u00f3w zmienia\u0142a si\u0119 w czasie. Wykaz gmin z 1885 roku (strona czterdziesta czwarta, pozycja sto dwudziesta trzecia) posy\u0142a ich do Nowych Polaszek \u2014 w kolumnie parafii ewangelickiej nazwa Pog\u00f3dek nie pada w nim ani razu. Ale ju\u017c w 1890 roku ewangelicka gmina w Pog\u00f3dkach zacz\u0119\u0142a prowadzi\u0107 w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, pogrzeb\u00f3w, komunikant\u00f3w i konfirmacji, w diecezji starogardzkiej, a spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wymienia Czerniki (pozycja 122) w\u0142a\u015bnie przy parafii ewangelickiej w Pog\u00f3dkach. Przez \u0107wier\u0107 wieku ewangelicy i katolicy z Czernik chodzili wi\u0119c do dw\u00f3ch ko\u015bcio\u0142\u00f3w w tej samej wsi.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego miejscowo\u015b\u0107 nie mia\u0142a \u2014 pozosta\u0142 po niej jedynie cmentarz. Le\u017cy oko\u0142o sze\u015bciuset metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od wsi, na po\u0142udniowym skraju lasu, po zachodniej stronie drogi gruntowej do Garczyna, na niewielkim wzniesieniu, i zajmuje 0,36 hektara. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka odesz\u0142a, a nekropolia uleg\u0142a zaniedbaniu. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Czerniki (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Czerniki_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0307","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.00806,"lng":18.22606,"name_de":"Czernikau","name_pl":"Czerniki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki Czerska le\u017cy przy ulicach Chojnickiej i Kwiatowej, obok posesji Chojnicka 28, i zajmuje oko\u0142o 0,90 hektara.\n\nEwangelicy byli w Czersku mniejszo\u015bci\u0105, ale licz\u0105c\u0105 si\u0119. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w mie\u015bcie 2 767 mieszka\u0144c\u00f3w: 2 001 katolik\u00f3w, 537 ewangelik\u00f3w i 229 \u017byd\u00f3w. Trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, gdy pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu ju\u017c 6 700 mieszka\u0144c\u00f3w, wyznanie ewangelickie poda\u0142y 374 osoby, narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 6 263, a niemieck\u0105 429. \ud83d\udccc Te dwie ostatnie liczby warto zestawi\u0107: Niemc\u00f3w by\u0142o o pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro pi\u0119cioro wi\u0119cej ni\u017c ewangelik\u00f3w. R\u00f3wnanie \u201eewangelicki znaczy niemiecki\u201d nie dzia\u0142a \u2014 mieszkali tu r\u00f3wnie\u017c niemieccy katolicy.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnej organizacji ko\u015bcielnej czerscy ewangelicy d\u0142ugo nie mieli: parafi\u0105 macierzyst\u0105 by\u0142o dla nich Mokre, do kt\u00f3rego spis kieruje trzydzie\u015bci osiem miejscowo\u015bci powiatu chojnickiego. Stamt\u0105d doje\u017cd\u017ca\u0142 duchowny i tam odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa; pierwszym pastorem tej parafii by\u0142 Immanuel Kle\u00dfl, ustanowiony w 1829 roku. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne \u2014 chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w, komunikant\u00f3w i konfirmowanych \u2014 Czersk prowadzi dopiero od 1900 roku, podczas gdy katolickie si\u0119gaj\u0105 1733.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, zasta\u0142a w Czersku ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany dobrze kryty, z dobrze ogrodzonym cmentarzem, konsekrowany pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny. Wizytator zapisa\u0142 przy tym dwa niepokoje. Pierwszy: dwie wsie szlacheckie, Lutonie i Zap\u0119dowo, od\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 za Brd\u0119 \u2014 rzek\u0119 oddzielaj\u0105c\u0105 diecezj\u0119 w\u0142oc\u0142awsk\u0105 od gnie\u017anie\u0144skiej \u2014 do ko\u015bcio\u0142a w Raci\u0105\u017cu i tam przyjmowa\u0142y sakramenty. Drugi: proboszcza wezwano do okazania list\u00f3w \u015bwi\u0119ce\u0144, \u201ebudz\u0105 one bowiem w\u0105tpliwo\u015b\u0107\u201d. \ud83d\udfe1 Sam zapis nie m\u00f3wi, czy chodzi\u0142o o duchownego protestanckiego; wizytator zanotowa\u0142 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, nie rozstrzygni\u0119cie.\n\n\ud83d\udccc Po\u0142o\u017cenie potwierdza niezale\u017cnie studium gminy z 2022 roku: w\u015br\u00f3d zamkni\u0119tych cmentarzy ewangelickich wymienia ten w rejonie ulic Kwiatowej i Chojnickiej. Studium liczy w gminie Czersk sze\u015b\u0107 zachowanych cmentarzy ewangelickich \u2014 poza czerskim s\u0105 to \u0141\u0105g, Mokre, Odry i Rytel. \u26a0 W spisie miejsc pami\u0119ci ten czerski figuruje raz, cho\u0107 wymieniono przy nim dwie ulice; czy chodzi o jedno za\u0142o\u017cenie, czy o dwa s\u0105siaduj\u0105ce, studium nie rozstrzyga.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; G. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, poz. 115 (Czersk, powiat Konitz); gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Czersk, poz. 30; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.czersk.pl","url":"http://bip.czersk.pl/2379.html?file=21576"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694157"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 odczyt w\u0142asny z OCR","url":""},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1034","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7957,"lng":17.96,"name_de":"Czersk","name_pl":"Czersk \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czerwieniec, po niemiecku Schierwens, w wariancie Schierwenz, po kaszubsku Cz\u00e9rw\u00e9nc, by\u0142 wsi\u0105 wzmiankowan\u0105 w 1518 roku, nadan\u0105 przez ksi\u0119cia Bogus\u0142awa X rodowi von Stojentin. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, a jego ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: podlega\u0142a parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. W 1823 roku liczy\u0142a 198 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 \u2014 260 w 62 gospodarstwach.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono jaki\u015b kilometr na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144; prowadzi do\u0144 polna droga, a od p\u00f3\u0142nocy, po\u0142udnia i wschodu granice wyznaczaj\u0105 drogi le\u015bne. Zachowane u\u0142amki nagrobk\u00f3w i ukszta\u0142towanie terenu od po\u0142udnia pokazuj\u0105, \u017ce nekropoli\u0119 z czasem powi\u0119kszono, a granice tej wcze\u015bniejszej wzmocniono wa\u0142em z cios\u00f3w kamiennych \u2014 do dzi\u015b przetrwa\u0142 on fragmentarycznie na ca\u0142ym obwodzie. \u015alad\u00f3w mogi\u0142 nie ma ju\u017c \u017cadnych; w naro\u017cniku le\u017cy porzucony fragment murowanej tablicy z urwan\u0105 inskrypcj\u0105 \u201eRuhen in\u201d. Poza tym zosta\u0142y porozrzucane, obros\u0142e mchem g\u0142azy.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b teren nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa w Sk\u00f3rowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Czerwieniec \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 143; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0843","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_czerwieniec/czerwieniec__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.51637,"lng":17.55783,"name_de":"Schierwens","name_pl":"Czerwieniec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cz\u0142uch\u00f3w, po niemiecku Schlochau, by\u0142 miastem powiatowym na pograniczu Prus Zachodnich i Pomorza. Do lat 1919\u20131920 nale\u017ca\u0142 do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1922\u20131938 do prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144sko-Zachodniopruska z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej rejencji podlega\u0142 powiat po tej ostatniej zmianie, nie ustalono.\n\nPrzez wi\u0119kszo\u015b\u0107 swoich dziej\u00f3w miasto mia\u0142o przewag\u0119 ludno\u015bci ewangelickiej. Wolno\u015b\u0107 nabo\u017ce\u0144stw wed\u0142ug konfesji augsburskiej zapewni\u0142 tu Zygmunt August, panuj\u0105cy w latach 1548\u20131572; pierwszym pastorem by\u0142 Paul Clard, urodzony w 1538 roku i sprawuj\u0105cy urz\u0105d ju\u017c przed 1560. \ud83d\udfe1 \u26a0 Po przej\u0119ciu probostwa regularnych nabo\u017ce\u0144stw ewangelickich zaprzestano. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Cz\u0142uchowie 3 281 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 1 588 ewangelik\u00f3w i 1 201 katolik\u00f3w, jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego i 491 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. W 1910 roku by\u0142o tu 1 814 ewangelik\u00f3w wobec 1 537 katolik\u00f3w, a w 1937 roku oko\u0142o 3 430 protestant\u00f3w wobec 2 671 katolik\u00f3w. Benedykt Reszka przypomina przy tym, \u017ce na pocz\u0105tku dwudziestego wieku protestanci stanowili w ca\u0142ym powiecie cz\u0142uchowskim oko\u0142o 80 procent ludno\u015bci \u2014 miasto by\u0142o wi\u0119c mniej ewangelickie ni\u017c otaczaj\u0105ce je wsie.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 dla gminy ewangelickiej wzniesiono w latach 1826\u20131828 na terenie zamku krzy\u017cackiego, w miejscu kaplicy zamku wysokiego. Neogotycki projekt wyszed\u0142 spod r\u0119ki Salzmanna i zosta\u0142 poprawiony przez Karla Friedricha Schinkla; \ud83d\udfe1 wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 niemieckich w\u0142\u0105czono we\u0144 dawny sto\u0142p zamkowy jako wie\u017c\u0119-dzwonnic\u0119. Pierwszy pastor przyby\u0142 do miasta w 1826 roku, w\u0142a\u015bnie wtedy, gdy budowa si\u0119 zaczyna\u0142a, a z tutejszym ko\u015bcio\u0142em zwi\u0105zany jest pastor Otto Gustav Wilde. \ud83d\udccc Parafia by\u0142a \u0142\u0105czona z Bi\u0144czem (*B\u00e4renwalde*). Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w 1842 roku na przedzamczu. W ewangelickiej diecezji cz\u0142uchowskiej, licz\u0105cej trzyna\u015bcie parafii, Cz\u0142uch\u00f3w sta\u0142 obok Barkowa, Bia\u0142ego Boru, Czarnego, Drzonowa, Kocza\u0142y, L\u0119dyczka, Olszanowa, Pietrzykowa z Borowym M\u0142ynem, Przechlewa, Rzeczenicy, Debrzna i S\u0105polna.\n\n\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d opisuje powiat jako obszar 331 wsi i oko\u0142o 46 500 mieszka\u0144c\u00f3w na ornej ziemi, z pi\u0119cioma miastami: Cz\u0142uchowem, Debrznem, Bia\u0142ym Borem, Czarnem i L\u0119dyczkiem; katolicki dekanat cz\u0142uchowski liczy\u0142 dziesi\u0119\u0107 parafii i dwadzie\u015bcia dwie filie o 28 000 dusz, a protestanci z ko\u015bcio\u0142ami nale\u017celi do superintendentury w Chojnicach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 gminie do 1945 roku. W lutym 1945 roku miasto zdoby\u0142a Armia Czerwona, zniszczeniu uleg\u0142o oko\u0142o 60 procent zabudowy, a ludno\u015b\u0107 niemiecka zosta\u0142a wysiedlona. Z zamkowego za\u0142o\u017cenia przetrwa\u0142y mury i wie\u017ca, w kt\u00f3rych od lat 2008 i 2013 mie\u015bci si\u0119 Muzeum Regionalne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 5); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 124 i streszczenie niemieckie; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9/2023; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":1826,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / muzeumczluchow.pl \u2014 Cz\u0142uch\u00f3w, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na zamku","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia zamku \u2013 Muzeum Regionalne w Cz\u0142uchowie","url":"https://www.muzeumczluchow.pl/pl/o-muzeum/historia-zamku"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Cz\u0142uchowo (powiat / dekanat cz\u0142uchowski)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Wikipedia Zamek w Cz\u0142uchowie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ew. 1826-28 na fundamentach kaplicy zamkowej","id":"KOS-0188","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.66389,"lng":17.36278,"name_de":"Schlochau","name_pl":"Cz\u0142uch\u00f3w \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Muzeum Regionalne, zamek)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cz\u0142uchy, do 1945 roku Schlochow, wzmiankowane jako Slochow w 1383 roku, le\u017c\u0105 w gminie Smo\u0142dzino, a przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142y do Kreis Stolp na Pomorzu \u2014 regionie od XVI wieku lutera\u0144skim. Wie\u015b le\u017cy w rdzeniu ziemi S\u0142owi\u0144c\u00f3w, s\u0142owia\u0144skiej i lutera\u0144skiej grupy znad jezior \u0141ebsko i Gardno; w ko\u015bcio\u0142ach Smo\u0142dzina i Gardny do XIX wieku g\u0142oszono kazania i \u015bpiewano pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Schlochow nie mia\u0142o. Pierwotnie nale\u017ca\u0142o do parafii Gardna Wielka (Gro\u00df Garde), a przed 1888 rokiem przesz\u0142o do parafii w Smo\u0142dzinie (Schmolsin), kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1632 roku staraniem ksi\u0119\u017cnej Anny de Croy.\n\n\ud83d\udccc Gdzie le\u017cy tutejszy cmentarz, rozstrzyga monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego: na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, nie za\u015b w stron\u0119 Smo\u0142dzina, jak dawa\u0142o do my\u015blenia wcze\u015bniejsze umiejscowienie punktu. Za\u0142o\u017cono go w dziewi\u0119tnastym wieku na planie prostok\u0105ta, obsadzono \u015bwierkami, a wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne wraz z drog\u0105 wyznaczono od zachodu. Po tej drodze zosta\u0142 ju\u017c tylko \u015blad \u2014 dzi\u015b wchodzi si\u0119 bezpo\u015brednio z traktu prowadz\u0105cego do Smo\u0142dzina. Nagrobk\u00f3w nie zachowa\u0142o si\u0119 \u017cadnych, ale samo boczne wej\u015bcie podsuwa monografii przypuszczenie, \u017ce nekropolia by\u0142a jednokwaterowa; \u015bwierkowy drzewostan wzd\u0142u\u017c granic w znacznym stopniu wyci\u0119to.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci, cmentarz opuszczono i zdewastowano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Cz\u0142uchy.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0707","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.662998,"lng":17.198915,"name_de":"Schlochow","name_pl":"Cz\u0142uchy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\ud83d\udd34 Ten wpis ma dwa r\u00f3\u017cne umiejscowienia i \u017cadnego z nich nie da si\u0119 na razie odrzuci\u0107.\n\n\ud83d\udccc Dokumentem, kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 obiekt do atlasu, jest ewidencja konserwatorska. W jej wykazie dla miasta i gminy Skarszewy, pod pozycj\u0105 siedemdziesi\u0105t\u0105 \u00f3sm\u0105, stoi: powiat starogardzki, gmina Skarszewy, \u201eCztery W\u0142\u00f3ki (dawna osada)\u201d, cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,04 hektara, po\u0142o\u017cony na wzniesieniu po po\u0142udniowej stronie drogi gruntowej z Zamkowej G\u00f3ry do Wolnego Dworu, oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od tego ostatniego. Ten sam wykaz opisuje pod pozycj\u0105 pi\u0119\u0107set sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 sz\u00f3st\u0105 cmentarz ewangelicki w Zamkowej G\u00f3rze, przy tej samej drodze \u2014 oba obiekty le\u017ca\u0142yby wi\u0119c obok siebie, na Kociewiu.\n\n\ud83d\udd34 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wpisu i jego metryka wskazuj\u0105 natomiast Cztery W\u0142\u00f3ki pod Biskupcem Pomorskim (po niemiecku Bischofswerder), przysi\u00f3\u0142ek wsi Bielice w gminie Biskupiec, powiecie nowomiejskim \u2014 to ponad dwie\u015bcie kilometr\u00f3w od Skarszew. Punkt ten pochodzi z geokodowania samej nazwy, a nazwy \u201eCztery W\u0142\u00f3ki\u201d nie zna urz\u0119dowy rejestr miejscowo\u015bci. Sprzeczno\u015b\u0107 pozostaje nierozstrzygni\u0119ta; rozstrzygn\u0105\u0107 j\u0105 mog\u0105 ogl\u0119dziny obu miejsc albo karta ewidencyjna obiektu.\n\n\u26a0 Liczby z wykazu gmin z 1 grudnia 1885 roku, wi\u0105zane dot\u0105d z tym wpisem \u2014 379 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 345 katolik\u00f3w i zaledwie 34 ewangelik\u00f3w, przy parafii Neuenburg \u2014 pochodz\u0105 ze strony osiemdziesi\u0105tej drugiej powiatu suskiego, na kt\u00f3rej nazwy miast stoj\u0105 nad liczbami wsi: wiersz nosz\u0105cy nazw\u0119 \u201eDeutsch Eylau\u201d niesie tam dwudziestu mieszka\u0144c\u00f3w, cho\u0107 I\u0142awa liczy\u0142a wtedy kilka tysi\u0119cy. Liczby te odpadaj\u0105.\n\nGdyby rozstrzygni\u0119cie wypad\u0142o na rzecz Biskupca Pomorskiego, obiekt trafi\u0142by w krain\u0119 o realnej warstwie niemiecko-ewangelickiej. To Ziemia Lubawska i Pomezania; w Bischofswerder Reformacja zadomowi\u0142a si\u0119 w latach 1527\u20131540, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki by\u0142 czynny do 1945 roku. Agathon Harnoch notuje tam parafi\u0119 \u201eBischofswerder und Gr. Peterwitz\u201d: ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany z 1868 roku i 6112 dusz. Jak g\u0142\u0119boko si\u0119ga\u0142y tam korzenie lutera\u0144skie, wida\u0107 w sporze, kt\u00f3ry dwa wieki po Reformacji toczy\u0142 si\u0119 o ko\u015bci\u00f3\u0142 w pobliskim Wielkim Le\u017anie (Gr. Leistenau): dowodz\u0105c przed kr\u00f3lem, \u017ce \u015bwi\u0105tynia jest ewangelicka, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi na porz\u0105dek ko\u015bcielny Bischofswerder z 1577 roku, na mocy kt\u00f3rego lutera\u0144ski pastor z Le\u017ana wprowadzi\u0142 na urz\u0105d pastora w Bischofswerder, Macieja Lubie\u0144skiego, a w czasie wakatu sam tam us\u0142ugiwa\u0142 S\u0142owem. Odnotowuje to statystyka Harnocha z 1890 roku. Po plebiscycie kwidzy\u0144skim z 1920 roku obszar pozosta\u0142 przy Niemczech \u2014 w samym mie\u015bcie za Polsk\u0105 pad\u0142o oko\u0142o 15 procent g\u0142os\u00f3w \u2014 i niemiecki by\u0142 nieprzerwanie a\u017c do 1945 roku, po wojnie za\u015b przypad\u0142 Polsce. W 1910 roku naliczono tam 1381 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w niemieckoj\u0119zycznych. \ud83d\udfe1 Datowanie cmentarza, jego stan obecny oraz niemiecka nazwa pozostaj\u0105 niepotwierdzone przy obu wariantach lokalizacji.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Gr. Leistenau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cztery W\u0142\u00f3ki \u2014 PRNG Geoportal","url":"https://pzgik.geoportal.gov.pl/prng/ObiektFizjograficzny/PL.PZGiK.204.PRNG.00000000-0000-0000-0000-000000177913-308232"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Gr. Leistenau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0282","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.4801952,"lng":19.3554568,"name_de":"Bischofswerder","name_pl":"Cztery W\u0142\u00f3ki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"nowomiejski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czymanowo nosi\u0142o dawniej nazw\u0119 Czimmanau, w najstarszej formie Cemyn. 8 lipca 1401 roku protoko\u0142y s\u0105du ziemskiego l\u0119borsko-puckiego wymieniaj\u0105 Przipkego z Cemyn, r\u0119cz\u0105cego obok kilku innych pan\u00f3w tej okolicy \u2014 to najstarszy \u015blad wsi. \ud83d\udd34 Kiedy nazw\u0119 zgermanizowano na Rauschendorf, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: dotychczasowe ustalenia atlasu wskazuj\u0105 rok 1873, natomiast Franz Schultz zapisa\u0142, \u017ce w aktach powiatowych nazwa ta pojawia si\u0119 urz\u0119dowo po raz pierwszy w 1875 roku. \ud83d\udfe1 Powodu zmiany nie podaje \u017cadne z tych \u017ar\u00f3de\u0142.\n\nAdministracyjnie wie\u015b le\u017ca\u0142a przed 1945 rokiem po zachodniopruskiej stronie granicy prowincji: w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen), w rejencji gda\u0144skiej, jako obw\u00f3d dworski okr\u0119gu urz\u0119dowego Kolkowo. Ko\u015bcielnie ci\u0105\u017cy\u0142a jednak na Pomorze \u2014 wykaz parafii ewangelickich ze spisu z 1 grudnia 1910 roku prowadzi Rauschendorf pod pozycj\u0105 87 i przypisuje mu parafi\u0119 Gniewino \u201ew prowincji Pomorze\u201d. Granica przecina\u0142a tu wi\u0119c parafi\u0119, nie wsp\u00f3lnot\u0119: duplikaty gniewi\u0144skich ksi\u0105g metrykalnych sk\u0142adano dla miejscowo\u015bci zachodniopruskich osobno, w s\u0105dzie obwodowym w Wejherowie. Po 1920 roku Czymanowo by\u0142o wsi\u0105 graniczn\u0105, kt\u00f3ra pozosta\u0142a w Niemczech; granica z Polsk\u0105 bieg\u0142a na Pia\u015bnicy.\n\nMaj\u0105tek cz\u0119sto zmienia\u0142 r\u0119ce. Oko\u0142o 1624 roku tworzy\u0142 wraz z Opalinem i Trzebielinkiem w\u0142asno\u015b\u0107 pomorskiej rodziny Bychow, potem d\u0142ugo nale\u017ca\u0142 do Kolkowskich (po\u015bwiadczonych w 1702 i 1730 roku), nast\u0119pnie rozpad\u0142 si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci szlacheckie \u2014 Dombrowskich, \u017belewskich i Rexin\u00f3w. Przy ho\u0142dzie w 1772 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Michael Dombrowski; p\u00f3\u017aniej g\u0142\u00f3wny folwark przeszed\u0142 do von Zanthier\u00f3w, bo Fryderyka von Zanthier by\u0142a z domu Dombrowsk\u0105, a od 1852 roku maj\u0105tek scalili w jednym r\u0119ku \u017belewscy. Statystyka z 1869 roku daje dla d\u00f3br rycerskich Czymanowo 33 w\u0142\u00f3ki i 26 m\u00f3rg powierzchni przy 89 mieszka\u0144cach, z kt\u00f3rych 65 by\u0142o ewangelikami. Schultz naliczy\u0142 w obwodzie dworskim 99 mieszka\u0144c\u00f3w, wed\u0142ug danych z oko\u0142o 1905 roku; spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 ich tu 102 \u2014 z tego 86 wyznania ewangelickiego, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o w\u00f3wczas 97 os\u00f3b. Tutejszy dw\u00f3r, wzniesiony w trzeciej \u0107wierci XIX wieku, nale\u017ca\u0142 do kaszubskiej rodziny \u017belewskich.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o, wi\u0119c jedyn\u0105 materialn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po tej wsp\u00f3lnocie jest dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz. Le\u017cy w lesie, na p\u00f3\u0142nocno-zachodnim stoku wzg\u00f3rza przy szosie do Gniewina, na dzia\u0142ce 172/2, i zajmuje niespe\u0142na siedem i p\u00f3\u0142 ara. \ud83d\udfe1 Jego dzisiejszy stan wymaga sprawdzenia w terenie \u2014 ewidencja zabytk\u00f3w opisuje po\u0142o\u017cenie i powierzchni\u0119, ale o zachowaniu nagrobk\u00f3w milczy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Gniewino \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0107","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.727796,"lng":18.065835,"name_de":"Rauschendorf (do 1873 Czimmanau / Czimenau)","name_pl":"Czymanowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czysta, do 1945 roku Wittbeck, le\u017ca\u0142a w okr\u0119gu urz\u0119dowym Smo\u0142dzino (Amtsbezirk Schmolsin), w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. To rejon s\u0142owi\u0144ski nad jeziorem Gardno; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Gardnie Wielkiej (Kirchspiel Gro\u00df Garde) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto \u2014 jednej z tych parafii, w kt\u00f3rych do XIX wieku rozbrzmiewa\u0142y kazania i pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku. \ud83d\udccc Franz Tetzner, opisuj\u0105c mow\u0119 tych stron, zaliczy\u0142 Czyst\u0105 do dialekt\u00f3w zachodnich \u2014 razem z Gardn\u0105 Wielk\u0105 i Ma\u0142\u0105, Wittstockiem i Retowem \u2014 i wyliczy\u0142 cechy, po kt\u00f3rych je rozpoznawa\u0142: pras\u0142owia\u0144skie samog\u0142oski wymawiane w sylabie akcentowanej jako \u00e4, dawne nos\u00f3wki przechodz\u0105ce w dwug\u0142osk\u0119 ou, a dwug\u0142oski przed sp\u00f3\u0142g\u0142oskami nosowymi \u015bci\u0105gni\u0119te do jednej samog\u0142oski. W\u015br\u00f3d wsi tej grupy Czysta, Wittstock i Retowo mia\u0142y jeszcze jedn\u0105 cech\u0119 wsp\u00f3ln\u0105: samog\u0142oski \u00f6 i \u00fc wymawiano tam po prostu jak o i u. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a do 1945 roku ewangelicka, lutera\u0144ska; w 1925 roku mieszka\u0142 tu jeden katolik.\n\nSam obiekt to cmentarz rodowy von Bandemer\u00f3w, spokrewnionych z von Arnimami. Za\u0142o\u017cy\u0142 go Wilhelm von Bandemer oko\u0142o 1804\u20131815 roku: niewielki prostok\u0105t mierz\u0105cy mniej wi\u0119cej 12,5 na 14,5 metra, obwa\u0142owany g\u0142azami do metra wysoko\u015bci, po po\u0142udniowej stronie wzniesienia na skraju wsi.\n\n\ud83d\udfe1 Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje to samo miejsce ostro\u017cniej. Potwierdza po\u0142o\u017cenie \u2014 u st\u00f3p wzniesienia, po jego po\u0142udniowej stronie \u2014 oraz wygrodzenie kamiennym murem z wej\u015bciem od zachodu, notuje niewielkie za\u0142o\u017cenie na rzucie kwadratu z lu\u017ano rozrzuconymi fragmentami nagrobk\u00f3w i przetrzebiony d\u0119bowy starodrzew wzd\u0142u\u017c granic. Ale co do w\u0142a\u015bciciela pisze wprost: inskrypcje si\u0119 nie zachowa\u0142y i trudno okre\u015bli\u0107, kto cmentarz za\u0142o\u017cy\u0142 i kto na nim spocz\u0105\u0142; charakter rodowy pozostaje u niej przypuszczeniem. \ud83d\udccc Ta sama monografia przypomina, \u017ce w 1838 roku Czyst\u0105 kupi\u0142 radca prawny Friedrich August Ludwig von Messerschmitt \u2014 a wi\u0119c maj\u0105tek zmienia\u0142 w\u0142a\u015bcicieli i przypisanie nekropolii jednej rodzinie wymaga oparcia mocniejszego ni\u017c tradycja.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Z cmentarza rodowego zosta\u0142y obramowanie z g\u0142az\u00f3w, granitowe coko\u0142y oraz fragmenty \u017celiwnych krzy\u017cy i tablic. Wi\u0119kszy cmentarz gminny, tak\u017ce ewangelicki, powsta\u0142 w XIX wieku, zajmowa\u0142 oko\u0142o 1200 metr\u00f3w kwadratowych i zosta\u0142 zamkni\u0119ty w 1973 roku; ma w atlasie osobny wpis.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Czysta \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Czysta.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czysta \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/czysta/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0709","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.62285,"lng":17.14247,"name_de":"Wittbeck (Familienfriedhof / cmentarz rodowy von Bandemer)","name_pl":"Czysta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czysta, po niemiecku Wittbeck, by\u0142a wsi\u0105 w Landkreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, nad jeziorem Gardno, w rdzennie lutera\u0144skim regionie s\u0142owi\u0144skim. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Gro\u00df Garde (Gardna Wielka) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, potwierdzonej ju\u017c w 1819 roku. Parafia ta by\u0142a jednym z o\u015brodk\u00f3w s\u0142owi\u0144skich, w kt\u00f3rych kazania i pie\u015bni g\u0142oszono po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku a\u017c do XIX wieku. Wie\u015b by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 41 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a przed 1945 rokiem Wittbeck liczy\u0142 271 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nTen wpis dotyczy wi\u0119kszego z dw\u00f3ch tutejszych cmentarzy \u2014 dziewi\u0119tnastowiecznego cmentarza wiejskiego. \ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego lokuje go na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie niewielkiego wzg\u00f3rza: rozplanowany na rzucie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, od strony drogi gruntowej obsadzony \u017cywotnikami i dodatkowo wydzielony niewysokim murem z cios\u00f3w kamiennych. \ud83d\udccc Zachowa\u0142o si\u0119 na nim kilka nagrobk\u00f3w, w tym dwa krzy\u017ce \u017celiwne \u2014 jeden z dat\u0105 poch\u00f3wku 1878, drugi bez daty, upami\u0119tniaj\u0105cy ma\u0142\u017ce\u0144stwo o nazwisku Noffke.\n\nDrugi cmentarz, prawdopodobnie rodowy, le\u017cy po po\u0142udniowej stronie tego samego wzniesienia i ma w atlasie osobny wpis.\n\n9 marca 1945 roku wesz\u0142y do wsi wojska sowieckie; zapisano w\u00f3wczas dziewi\u0119cioro zabitych i trzydzie\u015bcioro zaginionych, a ludno\u015b\u0107 wysiedlono. Cmentarz wiejski zlikwidowano urz\u0119dowo 28 sierpnia 1973 roku \u2014 decyzja obj\u0119\u0142a 254 groby \u2014 ale w terenie przetrwa\u0142y kamienie graniczne, granitowe fundamenty i sze\u015b\u0107 \u017celiwnych krzy\u017cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Czysta.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czysta \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/czysta/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0708","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.62329,"lng":17.14555,"name_de":"Wittbeck","name_pl":"Czysta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105bie, po niemiecku Dampen, le\u017cy w gminie Byt\u00f3w, w dawnym powiecie bytowskim. Wie\u015b jest stara: sprawozdanie z wizytacji okr\u0119gu bytowskiego z 1437 roku wymienia j\u0105, w zapisie \u201eDampmen\u201d, w\u015br\u00f3d wsi czynszowych zakonu. By\u0142a wsi\u0105 urz\u0119dow\u0105 \u2014 najpierw krzy\u017cack\u0105, potem ksi\u0105\u017c\u0119c\u0105 i kr\u00f3lewsk\u0105 \u2014 i przez wieki \u017cy\u0142a z wolnego so\u0142ectwa. Przywilej so\u0142ecki potwierdzi\u0142 tu 28 kwietnia 1603 roku w Dar\u0142owie ksi\u0105\u017c\u0119 Kazimierz, nadaj\u0105c Lorenzowi Krofeyowi dwie w\u0142\u00f3ki wolne i jedn\u0105 czynszow\u0105 bez szarwarku, dwie morgi \u0142\u0105ki, trzeci ogr\u00f3d w kolejno\u015bci, trzeci fenig z s\u0105du i wolne rybo\u0142\u00f3wstwo w jeziorze ma\u0142ym sprz\u0119tem. Nazwisko to samo, kt\u00f3re w Bytowie nosi\u0142 duchowny Szymon Krofey.\n\nWiek XVII wie\u015b przyp\u0142aci\u0142a dotkliwie. Opis ziemi bytowskiej sporz\u0105dzony po obj\u0119ciu jej przez Brandenburgi\u0119 w 1658 roku notuje, \u017ce wolny so\u0142tys zmar\u0142 wraz z \u017con\u0105 na d\u017cum\u0119, a siedmiu pozosta\u0142ych ch\u0142op\u00f3w mia\u0142o razem sze\u015b\u0107 koni, cztery wo\u0142y, osiem kr\u00f3w i trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 ja\u0142\u00f3wek. Ten sam opis wylicza D\u0105bie w\u015br\u00f3d o\u015bmiu wsi urz\u0119dowych okr\u0119gu parafialnego bytowskiego. So\u0142ectwo przetrwa\u0142o: 20 stycznia 1773 roku szczeci\u0144ska Kamera Wojny i Domen potwierdzi\u0142a przywilej, wystawiaj\u0105c nowy list lenny w imieniu kr\u00f3la Fryderyka dla Johanna Ludwiga M\u00fcllera \u2014 na wolne so\u0142ectwo \u201ew naszej bytowskiej wsi urz\u0119dowej Dampen\u201d. Jeszcze w XIX wieku D\u0105bie p\u0142aci\u0142o, wraz z innymi starymi wsiami urz\u0119du bytowskiego, danin\u0119 zwan\u0105 pieni\u0105dzem biskupim, wp\u0142ywaj\u0105c\u0105 po sekularyzacji biskupstwa kamie\u0144skiego do kasy pa\u0144stwowej.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu w pierwszej po\u0142owie XIX wieku; gminna ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go na dzia\u0142ce numer 363/1 i nazywa historycznym cmentarzem wiejskim, bez okre\u015blenia wyznania i bez datowania. Mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w D\u0105biu 187 ewangelik\u00f3w i trzydzie\u015bcioro katolik\u00f3w, a jedni i drudzy nale\u017celi do parafii w Bytowie. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 natomiast w Gostkowie.\n\n\ud83d\udd34 Wiadomo\u015b\u0107 o dzisiejszej opiece wymaga rozstrzygni\u0119cia. \u26a0 Do rekordu trafi\u0142a kiedy\u015b informacja o opiece Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Warszawie, o odtworzeniu od 2004 roku kilkudziesi\u0119ciu nagrobk\u00f3w i o grobach \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w 1914 roku \u2014 wszystko to dotyczy jednak D\u0105bia nad Nerem w Wielkopolsce, nie tej wsi. O losach tutejszego cmentarza po 1945 roku nic pewnego nie wiadomo. Do czasu sprawdzenia nie nale\u017cy tego podawa\u0107 jako pewnego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 D\u0105bie, Lapidaria (Wikidot)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-dabie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eDabie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0446","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1994,"lng":17.4861,"name_de":"Dampen","name_pl":"D\u0105bie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105browa, po niemiecku Damerau, le\u017ca\u0142a na \u017bu\u0142awach, w \u00f3wczesnym powiecie malborskim. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 341 mieszka\u0144c\u00f3w: 210 katolik\u00f3w i 131 ewangelik\u00f3w. Katolicy mieli wi\u0119c przewag\u0119, ale ewangelik\u00f3w by\u0142a pe\u0142na jedna trzecia wsi.\n\nJedni i drudzy nale\u017celi do parafii w Gro\u00df Lichtenau, czyli w Lichnowach. Parafia ewangelicka liczy\u0142a wed\u0142ug Agathona Harnocha oko\u0142o 700 dusz, obejmowa\u0142a siedem miejscowo\u015bci i mia\u0142a cztery cmentarze; D\u0105browa by\u0142a jedn\u0105 z jej miejscowo\u015bci szkolnych, a to znaczy, \u017ce dzia\u0142a\u0142a tu ewangelicka szko\u0142a.\n\nWe wsi istnia\u0142y dawniej kaplica oraz cmentarz ewangelicki. Po cmentarzu zosta\u0142a reliktowa ziele\u0144; obiekt uj\u0119to w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 158/8.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 430; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"lichnowy.pl","url":"https://www.lichnowy.pl/asp/turystyka,457,,1"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/dabrowa"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0968","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1155,"lng":18.8682,"name_de":"Damerau","name_pl":"D\u0105browa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105browa Cz\u0142uchowska, po niemiecku Damerau, a w dokumentach krzy\u017cackich Dachsdamerow, istnia\u0142a \u2014 jak zapisano w *S\u0142owniku geograficznym* \u2014 od najdawniejszych czas\u00f3w, na prawie pomorsko-polskim; \ud83d\udfe1 przywo\u0142ywana bywa te\u017c pierwsza wzmianka pod rokiem 1343, niepotwierdzona w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach. W 1373 roku wielki mistrz krzy\u017cacki z rodu von Kniprode zaprowadzi\u0142 we wsi prawo che\u0142mi\u0144skie. Dwie trzecie wsi wraz z m\u0142ynem trzyma\u0142 wtedy Jakub z D\u0105browy, zobowi\u0105zany do s\u0142u\u017cby wojennej w pe\u0142nej zbroi, a od ka\u017cdej w\u0142\u00f3ki oddawano na \u015bwi\u0119tego Marcina korzec owsa, funt wosku i che\u0142mi\u0144skiego feniga. W drugiej po\u0142owie XVI wieku by\u0142a to ju\u017c prywatna wie\u015b szlachecka.\n\nPrzed 1945 rokiem D\u0105browa le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau), a przynale\u017cno\u015b\u0107 tego powiatu zmienia\u0142a si\u0119 kilkakrotnie: do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku by\u0142y to Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, nast\u0119pnie Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. \ud83d\udd34 Rok pocz\u0105tkowy okresu Marchii Granicznej zapisano dwojako \u2014 raz 1920, raz 1922. \ud83d\udfe1 Do kt\u00f3rej rejencji powiat wszed\u0142 po 1938 roku, pozostaje nieustalone.\n\n\ud83d\udccc Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w S\u0105polnie (Sampohl), a jej dzieje Harnoch opisa\u0142 drobiazgowo. Wsp\u00f3lnot\u0119 obs\u0142ugiwano najpierw z Cz\u0142uchowa; od 1842 roku zabiega\u0142a o w\u0142asny system ko\u015bcielny i parafialny, od 1848 odprawia\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa w tymczasowym ko\u015bciele w S\u0105polnie, zamienionym p\u00f3\u017aniej na mieszkanie nauczyciela, i kupi\u0142a dzwon za oko\u0142o 400 talar\u00f3w, do kt\u00f3rego mniejszy do\u0142o\u017cy\u0142 major Seyler z Klash\u00fctte Neufrau \u2014 po\u015bwi\u0119cono je w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1855 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, prostok\u0105t bez przedsionka i wie\u017cy, z dwoma dzwonami w dzwonnicy, obrazem o\u0142tarzowym \u201ePok\u0142on pasterzy\u201d i dwunastog\u0142osowymi organami, po\u015bwi\u0119cono w dwudziest\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1859 roku. \ud83d\udccc Patronat nad nim sprawowali wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele S\u0105polna, Gemel, Neuhof, Sichtz, Biehlau, Wielkich i Ma\u0142ych Konarzyn oraz D\u0105browy \u2014 a wi\u0119c tak\u017ce pan tutejszego maj\u0105tku. Parafia liczy\u0142a 3245 dusz i mia\u0142a sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich.\n\n\ud83d\udfe1 Kiedy D\u0105browa przesz\u0142a do parafii w Przechlewie (Prechlau), pozostaje nierozstrzygni\u0119te: w obiegu s\u0105 dwie daty, 1889 i 1893. Za p\u00f3\u017aniejsz\u0105 przemawia sam Harnoch, bo w jego opisie stanu z oko\u0142o 1890 roku Przechlewo nie ma jeszcze w\u0142asnej parafii ewangelickiej \u2014 figuruje wy\u0142\u0105cznie jako miejscowo\u015b\u0107 szkolna parafii s\u0105pole\u0144skiej i jako punkt nabo\u017ce\u0144stw zamiejscowych, obok W\u00f6lzig, Neutrug i Wielkich Konarzyn, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ma tam tylko katolicki. B\u00e4r w wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich notuje, \u017ce w ewangelickim Przechlewie chrzty i \u015bluby zapisywano od 1829 roku, zmar\u0142ych od 1831, ale w\u0142asn\u0105 ksi\u0119g\u0119 konfirmacji za\u0142o\u017cono w 1889, a komunikant\u00f3w w 1892 \u2014 parafia by\u0142a wi\u0119c samodzielna ju\u017c w latach dwudziestych XIX wieku, a obie kr\u0105\u017c\u0105ce daty oznaczaj\u0105 nie jej erygowanie, lecz za\u0142o\u017cenie dw\u00f3ch p\u00f3\u017aniejszych ksi\u0105g.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego we wsi nie by\u0142o. Obiektem jest dawny cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli miejscowego maj\u0105tku, dzi\u015b poewangelicki, zwi\u0105zany z zachowanym zespo\u0142em dworsko-parkowym. Po 1945 roku wie\u015b pozosta\u0142a w Polsce, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); So\u0142ectwo D\u0105browa Cz\u0142uchowska \u2014 Gmina Przechlewo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"So\u0142ectwo D\u0105browa Cz\u0142uchowska | Gmina Przechlewo","url":"https://przechlewo.pl/strona/solectwo-dabrowa-czluchowska"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0645","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.81216,"lng":17.29389,"name_de":"Damerau","name_pl":"D\u0105browa Cz\u0142uchowska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105br\u00f3wka, po niemiecku Damerkow, le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim, w prowincji Pomorze, w rejencji koszali\u0144skiej. Wzmiankowano j\u0105 w czerwcu 1387 roku \u2014 przy 30 grzywnach czynszu na zamek bytowski \u2014 a lokowano na prawie niemieckim oko\u0142o 1355 roku. By\u0142a te\u017c jednym z trzech dwor\u00f3w zakonnych ziemi bytowskiej, obok Tuchomia i Wusseken, do kt\u00f3rych ch\u0142opi okr\u0119gu odwozili siano skoszone na \u0142\u0105kach pflegera.\n\n15 sierpnia 1446 roku przywilej so\u0142ecki otrzyma\u0142 Miko\u0142aj Kaszuba, w zapisie niemieckim Niclas Cassube. Dokument wystawi\u0142 hrabia Hans von Gleichen, brat zakonu i pfleger bytowski: nada\u0142 Kaszubie wie\u015b na pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach, z czego so\u0142tysowi i jego dziedzicom cztery w\u0142\u00f3ki wolne oraz dwie i p\u00f3\u0142 morgi \u0142\u0105ki na polu strusowskim, prawo che\u0142mi\u0144skie, trzeci fenig z s\u0105du \u2014 poza sprawami drogi publicznej i zab\u00f3jstwa \u2014 i dwa z trzech zak\u0142adanych ogrod\u00f3w dla zakonu, trzeci dla siebie; s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142 na jednym koniu wartym cztery marki pruskiej monety, a wolno mu by\u0142o trzyma\u0107 jednego psa. Osobne zdanie przywileju brzmi: \u201eproboszcz ma mie\u0107 tam dwie w\u0142\u00f3ki uposa\u017cenia\u201d.\n\nProboszcz nie by\u0142 w tym zdaniu figur\u0105 retoryczn\u0105. W D\u0105br\u00f3wce sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 wiejski pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha; Cramer wymienia go w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 ziemi bytowskiej z czas\u00f3w krzy\u017cackich i zapisuje, \u017ce w 1849 roku rozebrano go z powodu z\u0142ego stanu. Ziemia bytowska po Reformacji by\u0142a w przewadze lutera\u0144ska \u2014 to region ewangelickich Kaszub\u00f3w. Po rozbi\u00f3rce ko\u015bcio\u0142a wie\u015b pozosta\u0142a bez w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bytowie, katolicy do Niezabyszewa, po niemiecku Damsdorf, gdzie metryki prowadzono od 1836 roku; urz\u0105d stanu cywilnego dla wsi mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Chotkowie. Do parafii bytowskiej przypisuje D\u0105br\u00f3wk\u0119 ju\u017c opis ziemi bytowskiej z 1658 roku, wyliczaj\u0105c j\u0105 w\u015br\u00f3d o\u015bmiu wsi urz\u0119dowych tego okr\u0119gu. \ud83d\udccc Odr\u0119bn\u0105 koloni\u0119 ewangelick\u0105 za\u0142o\u017cono tu w 1843 roku \u2014 z niej wywodzi\u0142y si\u0119 rodziny Hoffman\u00f3w, Welfl\u00f3w i Fuchs\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w D\u0105br\u00f3wce, wpisanej jako obw\u00f3d dworski, 156 ewangelik\u00f3w i jednego katolika.\n\nDw\u00f3r wzniesiono w latach 1560\u20131566, a w\u015br\u00f3d w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku byli Hellmuth von Memerty, gospodaruj\u0105cy tu od 1819 roku, Karl Wagner w latach 1884\u20131892 i ostatni przed 1945 rokiem Kurt Behrendt. Po tej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 cmentarz, a na nim obelisk upami\u0119tniaj\u0105cy 56 \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. W 2017 roku gmina go uporz\u0105dkowa\u0142a: teren oczyszczono, a krzy\u017c ustawiono zgodnie z tradycj\u0105 ewangelick\u0105. \ud83d\udfe1 Granic cmentarza nie sprawdzono jednak w terenie, a scalony wykaz ewidencji zabytk\u00f3w gminy Borzytuchom nie obejmuje.\n\nPo 1945 roku maj\u0105tek przej\u0119\u0142o pa\u0144stwowe gospodarstwo rolne \u2014 kombinat w Bytowie \u2014 a pa\u0142ac rozebrano w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku.\n\n\ud83d\udccc Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego opisuje ten cmentarz dok\u0142adnie i przy okazji t\u0142umaczy jego kszta\u0142t: dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 na wschodnim kra\u0144cu starej wsi, na p\u00f3\u0142nocnym wzniesieniu, po\u015brodku cmentarza. Cmentarz jest wi\u0119c starszy ni\u017c wie\u015b w dzisiejszym uk\u0142adzie, a zabudowa rozros\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej ku zachodowi. Na zach\u00f3d od niego sta\u0142a drewniana dzwonnica z dwoma dzwonami: br\u0105zowym o \u015brednicy siedemdziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w, z koron\u0105 zdobion\u0105 g\u0142\u00f3wkami i napisem wypuk\u0142\u0105 kapita\u0142\u0105 \u201eGEFERTIGT VON A. W. SCHUMACHER IN NEU-STETTIN\u201d, a na p\u0142aszczu \u201eRESTITUTAE SUMUS 1827\u201d, oraz stalowym o \u015brednicy metra i dwunastu centymetr\u00f3w, odlanym w 1923 roku wed\u0142ug wzoru firmy Weule z Apoldy. Ten sam inwentarz odnotowuje na cmentarzu zachowan\u0105 kamienn\u0105 \u015bcian\u0119 nagrobn\u0105.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy z D\u0105br\u00f3wki nale\u017celi do parafii w Niezabyszewie (Damsdorf), a wizytacja z 1780 roku zasta\u0142a tu wy\u0142\u0105cznie ewangelik\u00f3w i ewangelickiego nauczyciela. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w, w nawiasie katolicy: 1810 \u2014 216, 1855 \u2014 502 (21), 1885 \u2014 512 (12), 1905 \u2014 489 (34), 1925 \u2014 471 (83), 1933 \u2014 419 (83), 1938 \u2014 435 (81). Katolicka parafia \u015bwi\u0119tego Wojciecha wygas\u0142a tu w 1847 roku, wi\u0119c od tego czasu wie\u015b by\u0142a ewangelicka praktycznie bez reszty. \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0443","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1653,"lng":17.4035,"name_de":"Damerkow","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka Bytowska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105br\u00f3wka, po niemiecku Dombrowken, nale\u017ca\u0142a przed 1920 rokiem do powiatu starogardzkiego. Wie\u015b by\u0142a mieszana wyznaniowo i w spisie z 1885 roku zapisano tu 796 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 553 katolik\u00f3w i 245 ewangelik\u00f3w, dla kt\u00f3rych parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Starogardzie. Katolicy nie mieli daleko: cho\u0107 parafia by\u0142a w Bobowie, w samej D\u0105br\u00f3wce sta\u0142 jej ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. Katalog ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich B\u00e4ra odnotowuje przy Bobowie, \u017ce w latach 1670\u20131772 chrzty i \u015bluby ko\u015bcio\u0142a macierzystego oraz filialnego w D\u0105br\u00f3wce prowadzono osobno, a zachowane duplikaty dla samej D\u0105br\u00f3wki obejmuj\u0105 chrzty z lat 1823\u20131824 i 1835\u20131865 oraz \u015bluby i zgony z lat 1825\u20131834, 1838\u20131839 i 1846\u20131865.\n\n\ud83d\udccc St\u0105d te\u017c bior\u0105 si\u0119 w D\u0105br\u00f3wce dwa cmentarze, i ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 przywo\u0142ana uchwa\u0142\u0105 rady gminy numer LXIV/779/2024, ustalenie z lipca 2026 roku \u2014 prowadzi je osobno. Przyko\u015bcielny, katolicki, ma 0,21 hektara i le\u017cy przy \u015bwi\u0105tyni. Poewangelicki, o powierzchni 0,15 hektara, wyprowadzono poza wie\u015b: oko\u0142o trzystu metr\u00f3w od jej \u015brodka w kierunku p\u00f3\u0142nocnym, przy polnej drodze.\n\n\ud83d\udfe1 Liczby ze spisu nie sumuj\u0105 si\u0119 dok\u0142adnie, i to akurat w rubrykach dw\u00f3ch wyzna\u0144 g\u0142\u00f3wnych: ewangelicy i katolicy daj\u0105 razem 798 przy podanych 796 mieszka\u0144cach, czyli o 2 za du\u017co. Sama liczba mieszka\u0144c\u00f3w broni si\u0119 jednak niezale\u017cnie, bo kolumny m\u0119\u017cczyzn i kobiet \u2014 393 i 403 \u2014 daj\u0105 dok\u0142adnie 796. W\u0105tpliwa jest wi\u0119c jedna z dw\u00f3ch liczb wyznaniowych, a nie og\u00f3lna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0326","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.90953,"lng":18.52507,"name_de":"Dombrowken","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105br\u00f3wka (po niemiecku Putzh\u00fctte, w 1848 roku zapisywana jako Dombrowka) to niewielka wie\u015b na Pojezierzu Kaszubskim, nad jeziorem Wieprznickim, dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 so\u0142ectwa Puc w gminie Ko\u015bcierzyna w powiecie ko\u015bcierskim, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej.\n\nW rdzennie kaszubskim i katolickim otoczeniu \u017cy\u0142a tu mniejszo\u015b\u0107 ewangelicka \u2014 niemieccy osadnicy. \ud83d\udfe1 Wierni podlegali najpewniej parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie (Berent), w diecezji Stargard\u2013Berent. Poszlaka jest jedna i s\u0142aba: Agathon Harnoch, wyliczaj\u0105c cmentarze ewangelickie parafii ko\u015bcierskiej, wymienia obok Ko\u015bcierzyny, Dobrogoszczy, Wielkiego i Nowego Klincza oraz Ma\u0142ego Podlesia miejscowo\u015b\u0107 zapisan\u0105 jako \u201ePuz\u201d \u2014 w drugim naszym odczycie tej samej strony \u201ePug\u201d. Je\u015bli to Puc, so\u0142ectwo obejmuj\u0105ce dzi\u015b D\u0105br\u00f3wk\u0119, by\u0142by to zarazem najstarszy \u015blad tutejszego cmentarza. Samej nazwy D\u0105br\u00f3wka Harnoch w tym ha\u015ble nie wymienia, wi\u0119c przypuszczenie pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\nPo ewangelickiej spo\u0142eczno\u015bci pozosta\u0142 cmentarz datowany na XVIII wiek, uj\u0119ty w oficjalnym wykazie cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna.\n\n\u26a0 Przy tej wsi \u0142atwo o pomy\u0142k\u0119, bo nazwa jest pospolita. Sama ewidencja cmentarzy prowadzi cmentarze w trzech r\u00f3\u017cnych D\u0105br\u00f3wkach: ko\u015bcierskiej, starogardzkiej \u2014 gdzie s\u0105 dwa wpisy, przyko\u015bcielny katolicki i drugi za wsi\u0105 \u2014 oraz w D\u0105br\u00f3wce Malborskiej w gminie Stary Targ. Indeks cmentarzy ziemi l\u0119borskiej dok\u0142ada D\u0105br\u00f3wk\u0119 Wielk\u0105, po niemiecku Gross Damerkow, a monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 D\u0105br\u00f3wk\u0119 dawniej zwan\u0105 Damerkow w gminie Damnica. \u017badna z nich nie jest t\u0105, kt\u00f3r\u0105 opisuje ten wpis.\n\n\ud83d\udccc Hinc opisuje ten cmentarz jako po\u0142o\u017cony na zadrzewionym wzg\u00f3rzu, otoczony prostok\u0105tnym wa\u0142em kamiennym, w kt\u00f3rym zachowa\u0142o si\u0119 dawne wej\u015bcie; prowadzi\u0142a do niego osobno wyznaczona droga, dzi\u015b zaro\u015bni\u0119ta i niewidoczna. Powierzchnia wynosi 0,07 hektara \u2014 to najmniejszy z cmentarzy tej gminy. Przetrwa\u0142o oko\u0142o dziesi\u0119ciu pozosta\u0142o\u015bci po grobach, w tym jeden d\u0142ugi grobowiec familijny, oraz cztery mniejsze mogi\u0142y dzieci\u0119ce. Z epitafi\u00f3w zosta\u0142 zaledwie jeden fragment p\u0142yty z napisem, a z \u017celiwa \u2014 dwa niepe\u0142ne ogrodzenia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0141","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/ob_dabrowka/PICT7382.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15694,"lng":18.07889,"name_de":"Putzh\u00fctte (forma z 1848: Dombrowka)","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105br\u00f3wka, po niemiecku Damerkow, le\u017cy w gminie Damnica, w granicach dawnego powiatu s\u0142upskiego; wie\u015b wzmiankowano ju\u017c w 1529 roku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a.\n\n\ud83d\udd34 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 opisy podawa\u0142y dot\u0105d b\u0142\u0119dnie. Oba wiersze spisu z 2 grudnia 1895 roku \u2014 i gminy wiejskiej, i obwodu dworskiego \u2014 wskazuj\u0105 zgodnie parafi\u0119 ewangelick\u0105 w No\u017cynie, po niemiecku Gro\u00df Nossin, oraz katolick\u0105 w L\u0119borku. Nazwa No\u017cyna wychodzi w odczycie fraktury w czterech r\u00f3\u017cnych postaciach, a rozstrzyga j\u0105 s\u0105siednie \u017beromino: spis podaje dla niego t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119, a spis duchownych Pomorza M\u00fcllera wymienia \u017beromino w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii Gro\u00df-Nossin. Obie wsie nale\u017ca\u0142y zreszt\u0105 do jednego obwodu urz\u0119dowego Damerkow.\n\n\ud83d\udd34 Poprawki wymagaj\u0105 te\u017c liczby. Podawane dot\u0105d \u201e134 ewangelik\u00f3w i szesna\u015bcioro katolik\u00f3w\u201d to wiersz obwodu dworskiego (pozycja 173); sama gmina wiejska liczy\u0142a w tym samym spisie 314 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i dziesi\u0119cioro \u017byd\u00f3w (strona 168, pozycja 15). Razem daje to blisko 460 mieszka\u0144c\u00f3w, co nie mie\u015bci si\u0119 w powtarzanym ci\u0105gu \u201eod 33 os\u00f3b w 1818 roku do 195 w 1939\u201d \u2014 ten ci\u0105g pomija rok 1895 i najpewniej dotyczy samego maj\u0105tku.\n\nLudno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a ewangelicka, tak jak w ca\u0142ej okolicy od czasu szesnastowiecznej Reformacji na Pomorzu. Na miejscu funkcjonowa\u0142 jedynie cmentarz o powierzchni osiemnastu ar\u00f3w, \ud83d\udccc z zachowanymi nagrobkami z lat 1872\u20131926. Za\u0142o\u017cono go na planie kwadratu przy drodze g\u0142\u00f3wnej, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od ulicowego uk\u0142adu wsi; z pierwotnego zagospodarowania zosta\u0142y \u015bwierkowe nasadzenia biegn\u0105ce wzd\u0142u\u017c trzech bok\u00f3w.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a do 1947 roku wysiedlono ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105. \ud83d\udccc Po wojnie nekropoli\u0119 przej\u0119li katoliccy osadnicy \u2014 st\u0105d w ewidencji okre\u015blenie \u201edawny ewangelicki i katolicki\u201d; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego notuje tu kilka mogi\u0142 z lat czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, a przedwojenne i powojenne nagrobki stoj\u0105 obok siebie w kilku rz\u0119dach. Dzi\u015b D\u0105br\u00f3wka nale\u017cy do katolickiej parafii Damno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim / K. Mazurkiewicz-Palacz","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 168 poz. 15 i poz. 173","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0517","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5208,"lng":17.3806,"name_de":"Damerkow","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Damsdorf = dzi\u015b Niezabyszewo (gmina Byt\u00f3w, Kreis B\u00fctow, RB K\u00f6slin) \u2014 wie\u015b o podw\u00f3jnej to\u017csamo\u015bci wyznaniowej. Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 par. \u015bw. Miko\u0142aja (parafia od 1393; neoroma\u0144ski korpus z granitu i ceg\u0142y 1854\u20131857, wie\u017ca i przed\u0142u\u017cenie 1933; barokowe o\u0142tarze z lat 70. XVIII w.) by\u0142 kaszubsko-katolickim wyj\u0105tkiem w lutera\u0144skiej ziemi bytowskiej (>80% powiatu stanowili ewangelicy). Miejscowi ewangelicy podlegali parafii w Bytowie; w 1925 utworzono trzeci okr\u0119g duszpasterski z siedzib\u0105 w Niezabyszewie i wzniesiono ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (tzw. ko\u015bci\u00f3\u0142 Gustawa Adolfa, fundacja Gustaw-Adolf-Werk), plebania 1929. Okr\u0119g ~1000 wiernych: ~500 Niezabyszewo, reszta Sierzno i D\u0105br\u00f3wka (Damerkow, ~4\u20135 km na p\u00f3\u0142noc). Pastorzy: Hansch (1929\u20131931), Johannes A. Hoheisel (proboszcz od 1932). Po 1945 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przebudowano na sklep GS, potem szko\u0142\u0119; plebani\u0119 zaj\u0119\u0142o przedszkole. Cmentarz ewangelicki: relikty oko\u0142o 1990. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (lata osiemdziesi\u0105te XIX wieku) notuje tu: Parafia kat. 1866: 1526 dusz, 906 komunikantow; 1884 \u2014 1721 dusz. Okreg USC 1880: 2432 mieszka\u0144c\u00f3w Wsie kat. 1866: Niezabyszewo 137, Rekowo 568, Ciemno 87, Trzebiatkowy 162, Piasnowo 154. o tutejszych ewangelikach podaje: Niezabyszewo (okreg ewangelicki; wies przewaznie ewang.). *\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.* \ud83d\udd34 Nazwa niemiecka poprawiona 3 wrze\u015bnia 2026 na podstawie kwerendy. Wcze\u015bniej obiekt mia\u0142 w atlasie form\u0119 *Damsdorf* \u2014 t\u0119 sam\u0105, co Niezabyszewo, co nie mog\u0142o by\u0107 prawd\u0105. Ks. Jakub Fankidejski zapisuje wprost: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w D\u0105br\u00f3wce (Damerau)\u201d, przy\u0142\u0105czony jako filialny do Niezabyszewa, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha. \u015awi\u0105tynia by\u0142a z muru pruskiego, kryta d\u0119bowym gontem, wewn\u0105trz jeden o\u0142tarz, kilkana\u015bcie \u0142awek, chrzcielnica i ambona; we wie\u017cy stoj\u0105cej osobno na cmentarzu wisia\u0142y dwa dzwony. \ud83d\udfe1 W odczytanym zakresie pruskiego spisu z 1895 roku formy *Damerau* nie ma \u2014 wyst\u0119puje tam natomiast *Damerkow*, ale ta odnosi si\u0119 do innej wsi: D\u0105br\u00f3wki Bytowskiej w gminie Borzytuchom (`CM-0443`). *\u0179r\u00f3d\u0142o: ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice\u2026, Pelplin 1880.*","built_year":1732,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia ewangelicka \u2014 Niezabyszewo / Damsdorf","url":"https://www.niezabyszewo.com/parafia-ewangelicka"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice\u2026, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0032","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/ob_dabrowka/PICT7382.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.136058,"lng":17.42417,"name_de":"Damerau","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Damsdorf)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105br\u00f3wka Wielka, po niemiecku Gro\u00df Damerkow, le\u017cy w gminie \u0141\u0119czyce, w powiecie wejherowskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Lauenburg i. Pom. w prowincji Pomorze, w rejencji koszali\u0144skiej; do 1929 roku by\u0142a obszarem dworskim, potem gmin\u0105 wiejsk\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nigdy nie mia\u0142a. Ewangelicy \u2014 a tych by\u0142o tu najwi\u0119cej, bo spis z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 ich 149 przy 63 katolikach \u2014 je\u017adzili do Zinzelitz, dzisiejszego Dzi\u0119cielca, gdzie parafia istnia\u0142a od 1664 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w latach 1842\u20131845. Katolicy nale\u017celi do Roslasin, czyli Roz\u0142azina, do parafii pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono zapewne jeszcze przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, a ostatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 tu oko\u0142o 1945 roku. Dzi\u015b jest to zdewastowana, ogrodzona \u017cerdziami enklawa w lesie, oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142noc od wsi: zosta\u0142y kamienne obramowania grob\u00f3w i podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy. Czytelne s\u0105 jeszcze trzy nazwiska \u2014 Marie Pertirt (1879\u20131941), Herbert Schwichtenberg (1936) i jeden gr\u00f3b zadbany, Leontyny Florek. \ud83d\udfe1 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu wskazuj\u0105 wie\u015b, nie sam cmentarz; jego po\u0142o\u017cenie czeka na potwierdzenie w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"geocode wsi (Nominatim) 2026-06-22 \u2014 pozycja wsi, cmentarz do potw. terenowego","id":"CM-0183","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.54694,"lng":17.8625,"name_de":"Gro\u00df Damerkow","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka Wielka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105br\u00f3wno, do 1945 roku Sch\u00f6neichen, w starszych zapisach Damerow i Dumbrowe, by\u0142o wsi\u0105 ewangelick\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Gr\u0105bkowo, w rejencji koszali\u0144skiej. Za\u0142o\u017cono je w 1784 roku jako osad\u0119 kolonizacyjn\u0105 na gruntach wydzielonych z Gr\u0105bkowa. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142o i nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w \u0141upawie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w \u0141upawie i jest dzi\u015b rzymskokatolicki, pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje D\u0105br\u00f3wno jako obw\u00f3d dworski o 162 mieszka\u0144cach \u2014 161 ewangelikach i jednym katoliku \u2014 z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w \u0141upawie oraz urz\u0119dem stanu cywilnego i okr\u0119giem urz\u0119dowym w Gr\u0105bkowie. W 1925 roku mieszka\u0142 tu tylko jeden katolik, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 410 os\u00f3b w 78 gospodarstwach.\n\nCmentarze by\u0142y dwa i nie wiadomo, kt\u00f3ry powsta\u0142 wcze\u015bniej, bo inskrypcje nie przetrwa\u0142y na \u017cadnym. Pierwszy le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi, przy drodze gruntowej w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, rozplanowany na kszta\u0142cie zbli\u017conym do kwadratu, tu\u017c przy kraw\u0119dzi drogi; z dawnego zagospodarowania zosta\u0142 tylko starodrzew d\u0119bowy i lipowy na granicy po\u0142udniowej i zachodniej. Drugi za\u0142o\u017cono na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144; dawniej dochodzi\u0142o si\u0119 do niego drog\u0105 poln\u0105 od po\u0142udniowego wschodu, dzi\u015b jedynie od p\u00f3\u0142nocy, bo doko\u0142a s\u0105 uprawy rolne. Ma plan prostok\u0105ta i jeden jedyny zachowany element pomnika \u2014 kamienny krzy\u017c z zatart\u0105 ju\u017c inskrypcj\u0105. Granic\u0119 po\u0142udniow\u0105 znacz\u0105 nieliczne \u015bwierki, a p\u00f3\u0142nocn\u0105 zwarte nasadzenia d\u0119bowe, kt\u00f3rych monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nie odnotowuje przy \u017cadnej innej nekropolii tego powiatu.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119to bez walki, od lipca tego roku gospodarstwa przejmowali polscy osadnicy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; wtedy te\u017c nadano miejscowo\u015bci dzisiejsz\u0105 nazw\u0119. D\u0105br\u00f3wno liczy obecnie oko\u0142o 245\u2013254 mieszka\u0144c\u00f3w i nale\u017cy do parafii katolickiej w \u0141upawie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 145\u2013146.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o D\u0105br\u00f3wno (s. 145\u2013146 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 183 (strona 176, odczyt nazwy \u201eDombrowe\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona lewa: 162 mieszka\u0144c\u00f3w)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0842","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.42642,"lng":17.4679,"name_de":"Sch\u00f6neichen","name_pl":"D\u0105br\u00f3wno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dalwin le\u017cy w gminie Tczew i figuruje w tamtejszej gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. Wie\u015b ma za sob\u0105 d\u0142ugie dzieje ewangelickiego osadnictwa. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 388 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 248 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 158 os\u00f3b, a niemieck\u0105 230.\n\n\ud83d\udccc Pocz\u0105tek tej obecno\u015bci wida\u0107 ju\u017c w szesnastym wieku, a decydowa\u0142a o niej nie wie\u015b, lecz dzier\u017cawa. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku wymienia Dalwin jednym zdaniem, ale osadza go w wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci: to dobra kr\u00f3lewskie nale\u017c\u0105ce \u2014 podobnie jak s\u0105siednie Tr\u0105bki Wielkie \u2014 do klucza sobowidzkiego, a ich dzier\u017cawca r\u00f3wnie\u017c by\u0142 heretykiem. Jeden \u015bwiecki posiadacz klucza przes\u0105dza\u0142 wi\u0119c o wyznaniu kilku wsi naraz.\n\n\ud83d\udccc Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski podaje imi\u0119 i urz\u0105d tego cz\u0142owieka: Jerzy Ba\u017cy\u0144ski, wojewoda malborski i starosta skarszewski, wielki zwolennik luteranizmu i \u2014 jak pisze autor \u2014 \u201epan pod\u00f3wczas prawie wszechw\u0142adny na ca\u0142\u0105 okolic\u0119\u201d. Ba\u017cy\u0144ski trzyma\u0142 w\u0142asnych duchownych w Tr\u0105bkach, w Dalwinie i w Skarszewach. To t\u0142umaczy, dlaczego wizytacja opisuje te wsie jednym ci\u0105giem jako dobra jednego klucza. \ud83d\udfe1 Samo has\u0142o Dalwina dzier\u017cawcy z nazwiska nie nazywa \u2014 m\u00f3wi tylko, \u017ce \u201ei jego dzier\u017cawca r\u00f3wnie\u017c jest heretykiem\u201d, a nazwisko przenosi si\u0119 z has\u0142a s\u0105siedniego, po\u015bwi\u0119conego Tr\u0105bkom Wielkim, przez s\u0142owo \u201etego\u017c\u201d. \ud83d\udd34 Inny rok tej samej wizytacji podaje przy Dalwinie zupe\u0142nie inne nazwisko, B\u0105kowskiego, wi\u0119c identyfikacja dzier\u017cawcy pewna nie jest.\n\n\ud83d\udccc Fankidejski podaje te\u017c dat\u0119 ko\u0144ca: \u201eDopiero kiedy umar\u0142 ten starosta r. 1596, odetchn\u0119li tutejsi katolicy\u201d. To ten sam rok, w kt\u00f3rym biskup Rozra\u017cewski przeprowadzi\u0142 akcj\u0119 odzyskiwania ko\u015bcio\u0142\u00f3w archidiakonatu pomorskiego, spisan\u0105 w katalogu z lipca i sierpnia 1596 roku. \ud83d\udfe1 Zbie\u017cno\u015bci tej samo \u017ar\u00f3d\u0142o nie wskazuje \u2014 Fankidejski o katalogu nie wspomina \u2014 ale \u015bmier\u0107 wszechw\u0142adnego starosty i rekatolicyzacja okolicy przypadaj\u0105 na ten sam rok.\n\n\ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom I, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) notuje w Dalwinie 104 ewangelik\u00f3w i 77 katolik\u00f3w. Liczby te pochodz\u0105 z has\u0142a opisuj\u0105cego wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie starogardzkim, do kt\u00f3rego Dalwin nale\u017ca\u0142 przed utworzeniem powiatu tczewskiego \u2014 to ta sama miejscowo\u015b\u0107, tylko w dawnym podziale administracyjnym. \ud83d\udfe1 Wiersza spisu z 1885 roku, kt\u00f3ry by je sprawdzi\u0142, w naszej kopii nie ma: odczyt sekcji tczewskiej zaczyna si\u0119 od litery C, a w obwodach dworskich urywa na literze G.\n\n\ud83d\udd34 Losu samego cmentarza nie da si\u0119 dzi\u015b opowiedzie\u0107 spokojnie. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje, \u017ce zosta\u0142 zamkni\u0119ty i zlikwidowany w latach czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dwudziestego wieku, a po nagrobkach nie pozosta\u0142o \u015bladu; ta sama ewidencja wymienia jednak w Dalwinie teren dawnego cmentarza wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a filialnego \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a nie osobn\u0105 nekropoli\u0119 ewangelick\u0105. Czy mowa o jednym miejscu, czy o dw\u00f3ch, rozstrzygn\u0105\u0107 mo\u017ce wy\u0142\u0105cznie objazd terenowy.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w rozstrzyga, o jaki obiekt chodzi: prowadzi w Dalwinie \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja\u201d z 1819 roku pod numerem A-1740 z 18 lutego 2003, a zaraz pod nim \u201ecmentarz ko\u015bcielny\u201d tym samym numerem oraz kaplic\u0119 grobow\u0105 rodzin du Bois i Plehn z pierwszej po\u0142owy XIX wieku. Osobnego cmentarza ewangelickiego wykaz w Dalwinie nie zna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Tczew \u2014 Dalwin [kopia archiwalna 2002-02-13]","url":"https://web.archive.org/web/20020213142205/http://www.gmina-tczew.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0354","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11303,"lng":18.64144,"name_de":"Dalwin","name_pl":"Dalwin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz rodowy w Damnicy \u2014 do 1945 roku Hebron-Damnitz \u2014 le\u017ca\u0142 przy wsi i maj\u0105tku ziemskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, na ewangelickim Pomorzu. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Damnie, w superintendenturze S\u0142upsk-Stare Miasto, nieliczni katolicy \u2014 do parafii w S\u0142upsku. \ud83d\udd34 Ile cmentarzy mia\u0142a Damnica, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: gminna ewidencja i portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wyliczaj\u0105 trzy, monografia dawnych cmentarzy powiatu z 2013 roku \u2014 dwa, parafialny i rodowy. Ten, o powierzchni oko\u0142o 1500 metr\u00f3w kwadratowych, by\u0142 nekropoli\u0105 rodu dworskiego von Damnitz.\n\n\u26a0 Liczby mieszka\u0144c\u00f3w podawane s\u0105 przy tym wpisie rozbie\u017cnie i \u017cadna nie ma mocnego oparcia: spis z 1895 roku daje 135 os\u00f3b dla gminy wiejskiej i 273 dla obwodu dworskiego, S\u0142ownik geograficzny \u2014 352, a w opisie kr\u0105\u017cy\u0142o \u201eoko\u0142o 110\u201d. Tej ostatniej liczby nie potwierdza \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono nieopodal starego m\u0142yna. Sta\u0142 na nim grobowiec Heinricha Karola Philipa von Damnitz, w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku; portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wymienia tu ponadto poch\u00f3wki barona Karla von Gamp, zmar\u0142ego w 1918 roku, i Klary von Gamp, zmar\u0142ej w 1938. G\u0142\u00f3wny grobowiec zniszczono, a stoj\u0105c\u0105 na nim rze\u017ab\u0119 berli\u0144skiego artysty Fritza Klimscha \u2014 przedstawiaj\u0105c\u0105 kl\u0119cz\u0105cego m\u0119\u017cczyzn\u0119 \u2014 przewieziono do S\u0142upska, poddano konserwacji i ustawiono na Skwerze Pierwszych S\u0142upszczan. W latach 1906\u20131907 przy po\u0142udniowo-zachodnim skraju parku dworskiego wzniesiono kaplic\u0119 ewangelick\u0105.\n\nPo zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 8 marca 1945 roku i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej cmentarz uleg\u0142 dewastacji. Dzi\u015b jest zaniedbany i niemal nieczytelny: na ca\u0142ym terenie wida\u0107 fragmenty kamiennych i ceglanych element\u00f3w, a najlepiej zachowa\u0142y si\u0119 ceglane s\u0142upki bramy wej\u015bcia g\u0142\u00f3wnego.\n\n\u26a0 Nazwy bywaj\u0105 mylone. S\u0142ownik geograficzny opisuje pod podobnymi has\u0142ami dwie r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci \u2014 Damnic\u0119, po niemiecku Hebron-Damnitz, t\u0119 tutaj, oraz D\u0119bnic\u0119 Kaszubsk\u0105, po niemiecku Rathsdamnitz, wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 ewangelick\u0105 licz\u0105c\u0105 624 mieszka\u0144c\u00f3w. \u017be to dwie odr\u0119bne wsp\u00f3lnoty, potwierdza spis duchownych Pomorza M\u00fcllera z 1912 roku: Dammen prowadzi on jako parafi\u0119 synodu S\u0142upsk-Stare Miasto na stronie 492, a Raths-Damnitz jako parafi\u0119 synodu S\u0142upsk-Miasto na stronach 470 i 471. Przytaczane niekiedy przy Damnicy dane D\u0119bnicy jej nie dotycz\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eDamnica\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0514","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.498994,"lng":17.266516,"name_de":"Gutsfriedhof Hebron-Damnitz (cmentarz rodowy / dworski)","name_pl":"Damnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Damnica (do 1945 Hebron-Damnitz, wcze\u015bniej Damnitz \u2014 nazwa dla odr\u00f3\u017cnienia od D\u0119bnicy Kaszubskiej, powi\u0105zana z rodem Hepburn\u00f3w) by\u0142a wsi\u0105 i maj\u0105tkiem (Dorf und Rittergut) w Kreis Stolp, rejencja K\u00f6slin, prowincja Pomorze. Ludno\u015b\u0107 w przewa\u017caj\u0105cej mierze ewangelicka (lutera\u0144ska, Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unii Staropruskiej). Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii (Kirchspiel) Dammen/Damno w Kirchenkreis Stolp-Altstadt; parafia katolicka \u2014 S\u0142upsk. W 1906/07 wzniesiono w Hebron-Damnitz filialn\u0105 kaplic\u0119 ewangelick\u0105. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 717 mieszka\u0144c\u00f3w (181 gospodarstw). 8 marca 1945 zaj\u0119ta przez Armi\u0119 Czerwon\u0105, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzisiejszy cmentarz komunalny z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem obejmuje dawny cmentarz ewangelicki wsi \ud83d\udfe1 \u2014 brak \u017ar\u00f3d\u0142a wprost potwierdzaj\u0105cego to\u017csamo\u015b\u0107 obiektu. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (lata osiemdziesi\u0105te XIX wieku) notuje tu: Damnica po niemiecku 352 mieszka\u0144c\u00f3w; Damnica kaszubska (Rathsdamnitz) 624 mieszka\u0144c\u00f3w o tutejszych ewangelikach podaje: D\u0119bnica Kaszubska (Rathsdamnitz) \u2014 wie\u015b ko\u015bcielna ewang.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0513","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.498837,"lng":17.26677,"name_de":"Hebron-Damnitz (dawniej Damnitz)","name_pl":"Damnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Damnica \u2014 cmentarz ewangelicki nr 1 (przy drodze do Zag\u00f3rzycy, za wiaduktem); dzi\u015b bez czytelnych \u015blad\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (lata osiemdziesi\u0105te XIX wieku) notuje tu: Damnica po niemiecku 352 mieszka\u0144c\u00f3w; Damnica kaszubska (Rathsdamnitz) 624 mieszka\u0144c\u00f3w o tutejszych ewangelikach podaje: D\u0119bnica Kaszubska (Rathsdamnitz) \u2014 wie\u015b ko\u015bcielna ewang.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eDamnica\u201d","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1007","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.499,"lng":17.282,"name_de":"Hebrondamnitz","name_pl":"Damnica \u2014 cmentarz ewangelicki (przy drodze do Zag\u00f3rzycy)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Damnica \u2014 cmentarz ewangelicki nr 2 (zachodni skraj wsi), za\u0142. XIX w., ~2900 m\u00b2, 42 \u017celiwne krzy\u017ce, najstarszy element 1888. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (lata osiemdziesi\u0105te XIX wieku) notuje tu: Damnica po niemiecku 352 mieszka\u0144c\u00f3w; Damnica kaszubska (Rathsdamnitz) 624 mieszka\u0144c\u00f3w o tutejszych ewangelikach podaje: D\u0119bnica Kaszubska (Rathsdamnitz) \u2014 wie\u015b ko\u015bcielna ewang.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eDamnica\u201d","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1008","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.5005,"lng":17.2635,"name_de":"Hebrondamnitz","name_pl":"Damnica \u2014 cmentarz ewangelicki (zachodni skraj, 42 krzy\u017ce)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Damnica \u2014 po niemiecku Hebrondamnitz \u2014 nie mia\u0142a samodzielnego ko\u015bcio\u0142a parafialnego. Ewangelicy modlili si\u0119 w prywatnej kaplicy dworskiej, podleg\u0142ej rozleg\u0142ej parafii w Zag\u00f3rzycy (Sageritz) w diecezji S\u0142upsk \u2014 Stare Miasto. Dziedzictwo ma tu wi\u0119c posta\u0107 skromniejsz\u0105, dworsko-filialn\u0105, a g\u0142\u00f3wnym \u015bladem po nim nie jest \u015bwi\u0105tynia, lecz dawny cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105 i tablic\u0105 poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, dzi\u015b w\u0142\u0105czony w obr\u0119b cmentarza komunalnego.\n\n\ud83d\udccc Od 1 kwietnia 1943 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142a tu pastor Annemarie Winter \u2014 pierwsza duchowna w regionie. W marcu 1945 roku pozosta\u0142a z wiernymi po wkroczeniu wojsk sowieckich; wkr\u00f3tce potem aresztowano j\u0105 i zes\u0142ano na Syberi\u0119, gdzie zmar\u0142a. Jej s\u0142u\u017cba przypad\u0142a na lata, gdy m\u0119\u017cczyzn brakowa\u0142o na parafiach, i sko\u0144czy\u0142a si\u0119 dok\u0142adnie wtedy, gdy sko\u0144czy\u0142 si\u0119 \u015bwiat, kt\u00f3ry t\u0119 parafi\u0119 utrzymywa\u0142.\n\n\ud83d\udccc W marcu i kwietniu 1896 roku Damnic\u0119 odwiedzi\u0142 Franz Tetzner, w\u0119druj\u0105cy po kaszubszczy\u017anie pomorskiej dla cel\u00f3w etnograficznych i j\u0119zykowych. Szuka\u0142 tu mi\u0119dzy innymi dawnych stroj\u00f3w \u2014 i nie znalaz\u0142 \u017cadnego. Wsz\u0119dzie, gdzie pyta\u0142, odpowiadano mu tak samo: \u201epodarte i wyrzucone\u201d. Co jeszcze zosta\u0142o, wykupi\u0142 wcze\u015bniej pan von Zitzewitz, a i tego by\u0142o ju\u017c bardzo niewiele.\n\n\u26a0 S\u0142ownik geograficzny notuje dwie osobne wsie: Damnic\u0119 niemieck\u0105, licz\u0105c\u0105 352 mieszka\u0144c\u00f3w, oraz Rathsdamnitz z 624 mieszka\u0144cami, okre\u015blan\u0105 jako wie\u015b ko\u015bcielna ewangelicka. \ud83d\udd34 Ta druga to jednak nie Damnica, lecz D\u0119bnica Kaszubska \u2014 odr\u0119bna miejscowo\u015b\u0107 z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105, kt\u00f3r\u0105 wykaz duchownych pomorskich prowadzi pod has\u0142em \u201eRaths-Damnitz\u201d. Liczb tych nie nale\u017cy odnosi\u0107 do Damnicy.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y tu dwa i oba przetrwa\u0142y, cho\u0107 w bardzo r\u00f3\u017cnym stanie. Parafialny u\u017cytkowany jest do dzi\u015b jako komunalny; rozr\u00f3\u017cni\u0107 na nim mo\u017cna dwa uk\u0142ady przestrzenne, dziewi\u0119tnasto- i dwudziestowieczny, a na obu zachowa\u0142y si\u0119 stare krzy\u017ce \u017celiwne \u2014 na tyle liczne i w tak dobrym stanie, \u017ce opracowanie powiatowe uznaje ten cmentarz za zas\u0142uguj\u0105cy na szczeg\u00f3ln\u0105 ochron\u0119.\n\n\ud83d\udd34 Drugi le\u017cy niedaleko starego m\u0142yna i nale\u017ca\u0142 do rodziny von Damnitz. Zosta\u0142y z niego fragmenty kamiennych i ceglanych element\u00f3w oraz \u2014 najlepiej zachowane \u2014 ceglane s\u0142upki bramy g\u0142\u00f3wnej, obok pozosta\u0142o\u015bci grobowca Heinricha Karola Philipa von Damnitz. Sta\u0142a na nim rze\u017aba berli\u0144skiego artysty Fritza Klimacha, przedstawiaj\u0105ca przykl\u0119kaj\u0105cego m\u0119\u017cczyzn\u0119; przewieziono j\u0105 do S\u0142upska, poddano konserwacji i ustawiono na Skwerze Pierwszych S\u0142upszczan. \ud83d\udccc Ta jedna figura przesz\u0142a wi\u0119c drog\u0119, kt\u00f3rej nie przeszed\u0142 cmentarz, z kt\u00f3rego pochodzi: z zapomnianego grobowca w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku do miejskiego skweru nazwanego imieniem ludzi, kt\u00f3rzy przyjechali tu po nim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 26\u201327.*","built_year":1906,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz, cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0217","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.498994,"lng":17.266516,"name_de":"Hebrondamnitz","name_pl":"Damnica \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hebrondamnitz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Damno, po niemiecku Dammen, by\u0142o siedzib\u0105 parafii ewangelickiej od pierwszego pokolenia po Reformacji a\u017c do 1945 roku, w synodzie S\u0142upsk-Stare Miasto. \ud83d\udccc Spis duchownych Pomorza M\u00fcllera otwiera list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w Micha\u0142em Zelackiem, ordynowanym w 1563 roku i sprawuj\u0105cym urz\u0105d jeszcze w 1612. Parafia skupia\u0142a mieszka\u0144c\u00f3w kilkunastu okolicznych wsi i w 1924 roku liczy\u0142a 4674 wiernych.\n\n\ud83d\udccc Kazania w mowie miejscowej g\u0142oszono tu jeszcze u schy\u0142ku XVIII wieku. Wobeser wylicza\u0142 Damno oko\u0142o 1778 roku w\u015br\u00f3d parafii powiatu s\u0142upskiego, gdzie obok niemieckiego m\u00f3wiono \u201emow\u0105 b\u0119d\u0105c\u0105 z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d; Tetzner, kt\u00f3ry nazywa j\u0105 kaszubsk\u0105, k\u0142adzie koniec tych kaza\u0144 w Damnie oko\u0142o 1795 roku, a z opis\u00f3w parafii znana jest data 1796. Do dziewi\u0119tnastowiecznego ko\u015bcio\u0142a przesz\u0142y przedmioty starsze od niego \u2014 Tetzner odnotowa\u0142, \u017ce trzeci ze starych dzwon\u00f3w nosi\u0142 napis \u201eint iar na der bort christi 1546\u201d.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Damno w dw\u00f3ch osobnych wierszach \u2014 i nie jest to zagadka, lecz zwyk\u0142y podzia\u0142 spisowy: gmina wiejska liczy\u0142a 152 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w (strona 168, pozycja 16), a obw\u00f3d dworski 299 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w (strona 176, pozycja 174). Razem daje to 451 ewangelik\u00f3w.\n\nWe wsi dzia\u0142a\u0142y dwa cmentarze ewangelickie. Ten, kt\u00f3rego dotyczy niniejszy wpis, jest cmentarzem przyko\u015bcielnym: le\u017cy na wzg\u00f3rzu w centrum miejscowo\u015bci, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 ju\u017c w XV wieku, otacza go kamienny mur, a wzg\u00f3rze zajmuje dzi\u015b p\u00f3\u017aniejsza, dziewi\u0119tnastowieczna \u015bwi\u0105tynia. Drugi, parafialny, monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; za\u0142o\u017cono go na p\u00f3\u0142noc od Damna, po 1945 roku powi\u0119kszono, a do dzi\u015b zachowa\u0142 cz\u0119\u015bciowo pierwotny uk\u0142ad kwater oraz cenny starodrzew. \u26a0 Ten drugi cmentarz ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udccc Po wojnie ewangelicy st\u0105d nie znikn\u0119li. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li wprawdzie rzymscy katolicy, ale miejscowi ewangelicy \u2014 jeszcze w 1957 roku najliczniejszy w powiecie s\u0142upskim zb\u00f3r niepolski, licz\u0105cy 550 os\u00f3b \u2014 wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowali \u015bwi\u0105tyni\u0119 przez kolejne lata.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Damnica \u2014 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2024; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Damno","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0516","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.529903,"lng":17.319273,"name_de":"Dammen","name_pl":"Damno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Damno, do 1945 roku Dammen, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim i by\u0142o niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelickie. Wie\u015b dawa\u0142a nazw\u0119 jednej z wi\u0119kszych parafii okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto w Ko\u015bciele unii staropruskiej: w 1940 roku liczy\u0142a ona oko\u0142o 4900 wiernych z czternastu wsi. \ud83d\udccc Spis duchownych Pomorza M\u00fcllera prowadzi list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w od Micha\u0142a Zelacka, ordynowanego w 1563 roku przez Edelinga w Ko\u0142obrzegu i sprawuj\u0105cego urz\u0105d jeszcze w 1612; parafia jest zatem lutera\u0144ska od pierwszego pokolenia po Reformacji. Jeden z jego nast\u0119pc\u00f3w, Michael Birr, powo\u0142any w 1689 roku, urodzi\u0142 si\u0119 w Damnie w 1660 jako syn poddanego tutejszych d\u00f3br i krawca, a na studia poszed\u0142 ze wsparcia publicznego. Michael Benjamin Rahz, pastor od 1751 roku, zmar\u0142 9 maja 1796 jako senior synodu. \ud83d\udd34 Patronat podaje si\u0119 rozbie\u017cnie: opisy m\u00f3wi\u0105 o rodzie von Livonius, natomiast M\u00fcller notuje, \u017ce w 1818 roku pastora powo\u0142ali tu wsp\u00f3lnie von Mitzlaff na Damnie i von K\u00f6steritz na \u0141ebieniu.\n\n\ud83d\udccc Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 wyposa\u017cenie starsze od siebie \u2014 obecny, neogotycki, z czerwonej ceg\u0142y, wzniesiono w latach 1878\u20131879, a stoj\u0105 w nim o\u0142tarz z 1708 roku, epitafium z 1705, szesnastowieczna chrzcielnica i kielich z 1622. Tetzner dodaje, \u017ce trzeci ze starych dzwon\u00f3w nosi\u0142 napis \u201eint iar na der bort christi 1546\u201d. \ud83d\udfe1 Datowanie poprzednika bywa podawane rozbie\u017cnie: raz jako wzmianka z 1590 roku, raz jako ko\u015bci\u00f3\u0142 stoj\u0105cy tu ju\u017c w XV wieku.\n\n\ud83d\udccc Do ko\u0144ca XVIII wieku g\u0142oszono w Damnie kazania po kaszubsku. Wobeser wylicza\u0142 t\u0119 wie\u015b oko\u0142o 1778 roku w\u015br\u00f3d parafii powiatu s\u0142upskiego, w kt\u00f3rych obok niemieckiego m\u00f3wiono \u201emow\u0105 b\u0119d\u0105c\u0105 z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d, a Tetzner k\u0142adzie koniec tych kaza\u0144 oko\u0142o 1795 roku; z opis\u00f3w parafii znana jest te\u017c data 1796. Za jego czas\u00f3w, u schy\u0142ku XIX wieku, pami\u0119\u0107 o Kaszubach w Damnie ju\u017c wygas\u0142a.\n\n\ud83d\udfe1 Rozchodz\u0105 si\u0119 liczby ludno\u015bci: S\u0142ownik geograficzny podaje 389 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w dw\u00f3ch wierszach razem 451 ewangelik\u00f3w, dw\u00f3ch katolik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. \ud83d\udccc Przytaczane niekiedy przy Damnie 64 katolik\u00f3w i 589 ewangelik\u00f3w dotycz\u0105 innej miejscowo\u015bci \u2014 s\u0105siedniego has\u0142a S\u0142ownika, \u201eDamn\u00f3w polski, po niemiecku Polnisch Damme\u201d, wsi w powiecie krobskim pod Rawiczem, licz\u0105cej 113 dom\u00f3w i 657 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWie\u015b zaj\u0119to bez walki w nocy z 8 na 9 marca 1945 roku, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w 1946, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to parafia pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Szymona i Judy Tadeusza.\n\n\u26a0 W Damnie by\u0142y dwa cmentarze ewangelickie. Ten wpis dotyczy cmentarza parafialnego na p\u00f3\u0142noc od wsi, dzi\u015b pe\u0142ni\u0105cego funkcj\u0119 komunalnego; cmentarz przyko\u015bcielny na wzg\u00f3rzu w centrum ma w atlasie osobny wpis. \ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i notuje powi\u0119kszenie po 1945 roku; zajmuje znaczny obszar, dawne opracowania kartograficzne pokazuj\u0105 go za sta\u0142ym ogrodzeniem, a teren cz\u0119\u015bciowo zachowa\u0142 pierwotny uk\u0142ad z podzia\u0142em na kwatery \u2014 wsp\u00f3\u0142czesne zagospodarowanie s\u0105siaduje tam z pierwotnym starodrzewem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Damnie \u2014 Gmina Damnica","url":"https://damnica.pl/atrakcje/623/strona/1/kosciol-w-damnie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Damno","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0515","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.535455,"lng":17.321032,"name_de":"Dammen","name_pl":"Damno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Damno, po niemiecku Dammen, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze \u2014 na ziemi od XVI wieku lutera\u0144skiej. Na wzg\u00f3rzu w \u015brodku wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 ju\u017c w XV wieku; po\u015bwiadczony jest w 1590 roku, a dzisiejsz\u0105, neogotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w 1879 roku. Ze starszej budowli przesz\u0142y do niej o\u0142tarz z 1708 roku z rze\u017abion\u0105 Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105 i kielich z 1622 roku. Wzg\u00f3rze ko\u015bcielne obwiedziono kamiennym murem \u2014 to dawny cmentarz przyko\u015bcielny; drugi, parafialny, za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku na p\u00f3\u0142noc od wsi i powi\u0119kszono po 1945 roku, a s\u0142u\u017cy do dzi\u015b.\n\nWie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 du\u017cej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. W 1940 roku liczy\u0142a oko\u0142o 4 900 wiernych i obejmowa\u0142a Damno oraz mniej wi\u0119cej 14 okolicznych miejscowo\u015bci; spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wpisuje t\u0119 parafi\u0119 przy Benzinie, Bewersdorfie, Dre\u00dfowie, Grapiku, Gro\u00df Gluschen, Hebron-Damnitz, Labehn, Liepen, Lojowie, Riefschen, Stre\u00dfowie i Wiatrowie. Samo Damno mia\u0142o w tym spisie dwa wiersze: gmin\u0119 wiejsk\u0105 ze 152 ewangelikami i obszar dworski z 299 ewangelikami oraz 2 katolikami. Znamy te\u017c d\u0142ugi szereg tutejszych duchownych. Pierwszy, Michael Zelack, obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1563 roku, przez pewien czas wizytowa\u0142 parafie z ramienia ksi\u0105\u017c\u0119cych wizytator\u00f3w szczeci\u0144skich i by\u0142 tu jeszcze w 1612. Johanna Buntiusa powo\u0142a\u0142 w 1660 roku, gdy mia\u0142 21 lat, Peter von Weyher; po 29 latach odszed\u0142 st\u0105d na urz\u0105d duchownego przy ko\u015bcio\u0142ach \u015bwi\u0119tej Anny i \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku. Po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 Michael Birr, syn poddanego z d\u00f3br damne\u0144skich i krawca, urodzony tu w 1660 roku, kt\u00f3ry wyszed\u0142 na studia dzi\u0119ki wsparciu pa\u0144stwa i wr\u00f3ci\u0142 do rodzinnej wsi jako jej pastor.\n\nW tutejszym ko\u015bciele d\u0142ugo m\u00f3wiono po kaszubsku. Damno wymieniane jest w\u015br\u00f3d parafii powiatu s\u0142upskiego, w kt\u00f3rych kazanie sz\u0142o w mowie zwanej przez \u00f3wczesnych \u201ekiepsk\u0105 polsk\u0105\u201d, a w 1778 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a na zachodnim skraju kaszubskiego obszaru j\u0119zykowego, obok Budowa, Dziebsewa, \u0141upawy, Freistu i Row\u00f3w.\n\nWehrmacht opu\u015bci\u0142 wie\u015b bez walki 9 marca 1945 roku, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w 1946 roku, a jej miejsce zaj\u0119\u0142a ludno\u015b\u0107 polska. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b jest to \u015bwi\u0105tynia parafialna pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Szymona i Judy Tadeusza w dekanacie G\u0142\u00f3wczyce diecezji pelpli\u0144skiej, zachowana i u\u017cytkowana. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich notuje tu 389 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wpisuje tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod numerem A-1692 decyzj\u0105 z 11 czerwca 1999 roku, prowadzi go jako parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Tadeusza Judy i datuje na 1879 rok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 492 (has\u0142o Dammen, synod Stolp-Altstadt); F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, s. 25\u201326; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 168, pozycja 16 oraz strona 176, pozycja 174; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 28; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I i tom II; Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Damnie \u2014 Gmina Damnica.*","built_year":1879,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Damnie \u2014 Gmina Damnica","url":"https://damnica.pl/atrakcje/623/strona/1/kosciol-w-damnie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Damno","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0213","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.529903,"lng":17.319273,"name_de":"Dammen","name_pl":"Damno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Dammen)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Darger\u00f6se, dzi\u015b Dargoleza, by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Maj\u0105tek notowano od 1487 roku, gdy siedzia\u0142 na nim Tetzlaw Damerow; od 1535 roku nale\u017ca\u0142 do von Zastrow\u00f3w, p\u00f3\u017aniej do von Massow\u00f3w i von Weiher\u00f3w, a od prze\u0142omu XVIII i XIX wieku (zapisy podaj\u0105 rok 1796 i 1823) a\u017c do 1945 roku do rodziny von Zitzewitz, gospodaruj\u0105cej tu na 1093 hektarach. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 372 mieszka\u0144c\u00f3w w 89 gospodarstwach.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Darger\u00f6se nie mia\u0142a. Ewangelicy \u2014 a by\u0142a to niemal ca\u0142a ludno\u015b\u0107 \u2014 nale\u017celi do parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin), nielicznych katolik\u00f3w spis przypisywa\u0142 do parafii w L\u0119borku. Okolica by\u0142a lutera\u0144ska od czas\u00f3w szesnastowiecznej Reformacji pomorskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 49 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik, w obwodzie dworskim \u2014 189 ewangelik\u00f3w i jeden katolik.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi w kierunku Podola Wielkiego. Jest nietypowy, bo tr\u00f3jk\u0105tny; po\u0142udniow\u0105 granic\u0119 ma dzi\u015b nieczyteln\u0105, bo teren zr\u00f3s\u0142 si\u0119 z lasem, pozosta\u0142e wyznacza droga le\u015bna, a od przeciwnej strony wyra\u017any spadek terenu. Jeden z naro\u017cnik\u00f3w od strony le\u015bnej dr\u00f3\u017cki znaczy poka\u017any g\u0142az narzutowy \u2014 w ten spos\u00f3b akcentowano zwykle wej\u015bcie, cho\u0107 r\u00f3wnie dobrze mo\u017ce to by\u0107 tylko zaznaczenie naro\u017cnika. Zachowa\u0142y si\u0119 nagrobki dziewi\u0119tnastowieczne oraz nieliczne mogi\u0142y z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, wszystkie w bardzo z\u0142ym stanie.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a niemieck\u0105 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 73; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 168 poz. 17 i s. 176 poz. 175","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0783","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.597818,"lng":17.501713,"name_de":"Darger\u00f6se","name_pl":"Dargoleza \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dargowo, po niemiecku Dargau, le\u017ca\u0142o w powiecie Preu\u00dfisch Holland, w prowincji Prusy Wschodnie; dzi\u015b jest cz\u0119\u015bci\u0105 gminy Pas\u0142\u0119k. Okolica by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka.\n\nCmentarz z drugiej po\u0142owy XIX wieku za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od wsi, przy drodze do Talpit, na powierzchni oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu ar\u00f3w. \ud83d\udccc Ziele\u0144 \u2014 buki i jesiony \u2014 tworzy tu dominant\u0119 krajobrazow\u0105: cmentarz wida\u0107 z daleka jako k\u0119p\u0119 starych drzew po\u015br\u00f3d p\u00f3l. Stan samego za\u0142o\u017cenia jest z\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Pas\u0142\u0119k.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1042","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96588,"lng":19.66906,"name_de":"Dargau","name_pl":"Dargowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Darnowo, do 1945 roku B\u00f6rnen, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, i wchodzi\u0142o w sk\u0142ad lenna rodu Zitzewitz. W 1818 roku mieszka\u0142o tu 48 os\u00f3b, w latach 1910\u20131925 ju\u017c oko\u0142o 190 do 204. Mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami i nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Dretyniu, po niemiecku Treten; nieliczni katolicy \u2014 do parafii w Miastku. W Dretyniu mie\u015bci\u0142y si\u0119 tak\u017ce urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g administracyjny, kt\u00f3remu wie\u015b podlega\u0142a.\n\n\ud83d\udd34 Nazw\u0119 Treten uto\u017csamiano dot\u0105d z Trzebielinem \u2014 to pomy\u0142ka: Trzebielino nosi\u0142o nazw\u0119 Treblin, a Treten to Drety\u0144. Rozstrzyga to sk\u0142ad parafii drety\u0144skiej, wyliczony we w\u0142asnym wpisie atlasu o Dretyniu, i wiersz spisu z 1895 roku, kt\u00f3ry przy B\u00f6rnen z 245 ewangelikami podaje parafi\u0119 Treten.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Darnowo nigdy nie mia\u0142o \u2014 jedynym miejscem, jakie wie\u015b zawdzi\u0119cza\u0142a swojej parafii, by\u0142 cmentarz ewangelicki. \ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego lokuje go przy szosie do Broczyny, w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych i \u0142\u0105k, i opisuje jako za\u0142o\u017cenie na planie prostok\u0105ta, z budynkiem kaplicy usytuowanym centralnie przy p\u00f3\u0142nocnej granicy, od strony drogi. Dzi\u015b nie ma po tym \u015bladu: teren zalesiono, kaplica i pomniki nagrobne znikn\u0119\u0142y, starodrzew usuni\u0119to. \ud83d\udccc Jedno znalezisko warto zapami\u0119ta\u0107 \u2014 jeszcze w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku, przy pracach ewidencyjnych prowadzonych na zlecenie s\u0142upskiego Biura Bada\u0144 i Dokumentacji Zabytk\u00f3w, natrafiono tu na kamienny krzy\u017c z fragmentami inskrypcji u\u0142o\u017conej z przestrzennych \u017celiwnych liter. Monografia nazywa to rzadko\u015bci\u0105: wi\u0119kszo\u015b\u0107 takich napis\u00f3w ju\u017c wtedy nie istnia\u0142a.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku miejscowo\u015b\u0107 zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b przesz\u0142a do Polski. \ud83d\udfe1 Przypisanie parafii do \u201ediecezji Schlawe\u201d wymaga sprawdzenia \u2014 trzy inne rekordy powiatu miasteckiego wskazuj\u0105 synod miastecki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Darnowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kepice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0566","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14985,"lng":16.90933,"name_de":"B\u00f6rnen","name_pl":"Darnowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dar\u017cewo, po niemiecku Darsow, le\u017cy oko\u0142o trzynastu kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od L\u0119borka, dzi\u015b w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, a wi\u0119c do innego powiatu ni\u017c s\u0105siednie wsie ziemi l\u0119borskiej. Nazwa pojawia si\u0119 po raz pierwszy w 1310 roku, w dokumencie nadania praw miejskich S\u0142upskowi przez margrabi\u00f3w brandenburskich Waldemara i Jana \u2014 wymieniony jest tam Johannes von Darsow, kt\u00f3remu przyznano prawa s\u0105downicze w S\u0142upsku; trzy lata p\u00f3\u017aniej by\u0142 burmistrzem miasta. Dar\u017cewo by\u0142o starym lennem rodu Stojentin: w 1453 roku pisano \u201eJereslaw Stoyentin to Darzowe\u201d, w 1523 \u201eTeslaw Stoientin tho Darsow\u201d. W 1734 roku przesz\u0142o do rodziny von Grumbkow, a potem prawem dziedziczenia na Frederike von Podewils z domu Grumbkow; oko\u0142o 1784 roku by\u0142 tu folwark i dwadzie\u015bcia dym\u00f3w, a pobliskie folwarki Schidliz i Heide tak\u017ce nale\u017ca\u0142y do Stojentin\u00f3w. W XIX wieku maj\u0105tek wr\u00f3ci\u0142 do tego rodu \u2014 ostatnimi jego w\u0142a\u015bcicielami byli Robert i jego syn Emil, na kt\u00f3rym ta linia si\u0119 sko\u0144czy\u0142a \u2014 po czym przeszed\u0142 w r\u0119ce Leo R. von Bonina, rezyduj\u0105cego w Dar\u017cewie do 1945 roku. W 1935 roku wybrukowano g\u0142\u00f3wn\u0105 ulic\u0119 i doprowadzono wodoci\u0105g z centraln\u0105 pomp\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow), a wykaz Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku wylicza jej sk\u0142ad dok\u0142adnie: Langerske, Klein Gluischen, Zechlin, Pottangow, Gro\u00df Runow, Karlsh\u00f6he, Darsow wraz z Laaske i Schidlitz, Langeb\u00f6se oraz Boukow, z ko\u015bcio\u0142em pomocniczym w Langeb\u00f6se. W Sk\u00f3rowie mie\u015bci\u0142 si\u0119 te\u017c urz\u0105d stanu cywilnego, s\u0105d obwodowy by\u0142 w L\u0119borku, a katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Dar\u017cewo w dw\u00f3ch wierszach, jak ka\u017cd\u0105 wie\u015b o rozdzielonej gminie i maj\u0105tku: gmina wiejska liczy\u0142a 217 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika (strona 168, pozycja 19), obszar dworski \u2014 264 ewangelik\u00f3w i szesnastu katolik\u00f3w (strona 176, pozycja 177); obie cz\u0119\u015bci nale\u017ca\u0142y do parafii w Sk\u00f3rowie. Trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej proporcje si\u0119 nie zmieni\u0142y: w 1925 roku na 443 mieszka\u0144c\u00f3w 427 by\u0142o ewangelikami, czyli oko\u0142o 96 procent, a katolicy stanowili niespe\u0142na 4 procent. 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono \u2014 ostatnie rodziny wyjecha\u0142y w 1958 roku.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017cy oko\u0142o kilometra od wsi, w lesie, na ko\u0144cu drogi dojazdowej tak zaro\u015bni\u0119tej m\u0142odymi drzewami, \u017ce wiosn\u0105 2013 roku trzeba by\u0142o j\u0105 wycina\u0107. Aleja starych drzew wytycza \u015brodkow\u0105 lini\u0119 nekropolii o wymiarach mniej wi\u0119cej 12 na 25 metr\u00f3w; wyra\u017anych granic ani muru nie ma. Pod drzewami stoj\u0105 drewniane krzy\u017ce \u2014 dwa ca\u0142e i cztery zachowane szcz\u0105tkowo \u2014 a przy nich kilka podstaw krzy\u017cy, cztery nagrobki w kszta\u0142cie pnia drzewa i pojedyncze obudowy grob\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich jedna dzieci\u0119ca. Nie ma tu \u017cadnych element\u00f3w metalowych ani tablic z nazwiskami; imiona przynosz\u0105 tylko dwa betonowe krzy\u017ce, upami\u0119tniaj\u0105ce Karla Dezelskiego (1859\u20131937) oraz Bert\u0119 Seilg z domu Schm\u00e4ckel (1884\u20131937). \u015alady odwiedzin s\u0105, cho\u0107 zniczy ani kwiat\u00f3w nie znaleziono. Obiekt figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako zabytkowy cmentarz na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 46.\n\nKotwica dla roku 1958 si\u0119 znalaz\u0142a. Pagel ko\u0144czy has\u0142o o Dar\u017cewie zdaniem, \u017ce ostatnie dar\u017cewskie rodziny \u2014 Richarda Czadzecka oraz Gerharda Bewersdorfa z te\u015bciow\u0105 Helene Pahnke z domu Reiske \u2014 Polacy wysiedlili w 1958 roku, a w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Leo Robert von Bonin z dwoma synami i c\u00f3rk\u0105 wytrwa\u0142 w powiecie s\u0142upskim jeszcze poza rok 1957, po czym wyjecha\u0142 do Niemiec Zachodnich. Monografia podaje te\u017c straty wojenne i wysiedle\u0144cze wsi: dwudziestu pi\u0119ciu poleg\u0142ych, trzydziestu zmar\u0142ych cywil\u00f3w i trzydziestu czterech zaginionych. Liczb z 1925 roku wci\u0105\u017c nie ma \u2014 has\u0142o Dar\u017cewa zachowa\u0142o si\u0119 w naszym zbiorze wy\u0142\u0105cznie w postaci ogona doklejonego do pocz\u0105tku has\u0142a s\u0105siedniej wsi, a strony w\u0142a\u015bciwe nale\u017c\u0105 do dwudziestu sze\u015bciu hase\u0142 jeszcze niepobranych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Darsow (ogon has\u0142a zachowany na pierwszej stronie has\u0142a Dresow).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat l\u0119borski","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_l%C4%99borski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Dar\u017cewo \u2014 Darsow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Schurow, s. 513","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp: s. 168 poz. 19 i s. 176 poz. 177","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Darsow (ogon has\u0142a zachowany na pierwszej stronie has\u0142a Dresow)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0859","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_darzewo/darzewo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49629,"lng":17.56957,"name_de":"Darsow","name_pl":"Dar\u017cewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niewielki ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Dar\u017cynie (po niemiecku Darsin) wzniesiono w 1915 roku w formach gotyckich \u2014 bez wie\u017cy, z niewyodr\u0119bnionym prezbiterium, ostro\u0142ukowymi otworami okiennymi i wej\u015bciowymi, dwuspadowym dachem krytym blach\u0105 oraz drewnianym sklepionym sufitem. \u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom; wie\u015b, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy byli w ca\u0142o\u015bci ewangelikami, nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141upawie (Kirchenspiel Lupow, Kirchenkreis Stolp-Altstadt). W Dar\u017cynie dzia\u0142a\u0142a tak\u017ce gmina starolutera\u0144ska \u2014 prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne wsp\u00f3lnie z \u017bochowem i Gr\u0105bkowem ju\u017c w latach 1847\u20131875 \u2014 a w pierwszej po\u0142owie XX wieku Dar\u017cyno i pobliskie \u017bochowo by\u0142y terenem dzia\u0142alno\u015bci misyjnej separatyst\u00f3w. Podporz\u0105dkowan\u0105 starolutera\u0144skiemu zborowi w L\u0119borku stacj\u0119 duszpastersk\u0105 (Predigtstation) w \u017bochowie zalegalizowano w 1940 roku. Do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 prawdopodobnie separatystom ze zboru starolutera\u0144skiego albo tzw. Belowianom. 19 marca 1947 roku przej\u0119li go katolicy, nadaj\u0105c mu wezwanie \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Pozostaje ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej w \u0141upawie (diecezja pelpli\u0144ska, dekanat \u0142upawski) i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Pot\u0119gowo.\n\nW spisie z 2 grudnia 1895 roku zapisano 216 ewangelik\u00f3w, katolik by\u0142 wtedy jeden.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l, na zakr\u0119cie drogi w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. Nie zaznaczono go na mapie z 1912 roku, co mo\u017ce znaczy\u0107, \u017ce powsta\u0142 p\u00f3\u017aniej. Z dawnego urz\u0105dzenia zosta\u0142y cz\u0119\u015bciowe nasadzenia \u015bwierkowe wok\u00f3\u0142 prostok\u0105tnego obwodu, wyra\u017ane wej\u015bcie od zachodu i szcz\u0105tki kamieni nagrobnych; zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c \u017celiwny krzy\u017c z poch\u00f3wku z 1934 roku. Tak nik\u0142e resztki nie pozwalaj\u0105 odczyta\u0107 uk\u0142adu mogi\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 144.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0299","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.469217,"lng":17.454703,"name_de":"Darsin","name_pl":"Dar\u017cyno","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Rekord wycofany z atlasu 4 IX 2026: powsta\u0142 dla dawnego Domu Opieki Gminy Ewangelickiej w Sopocie, a jego tre\u015b\u0107 opisywa\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, uj\u0119ty osobno.","built_year":1904,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Dawny Dom Opieki Gminy Ewangelickiej w Sopocie (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dom Opieki Gminy Ewangelickiej w Sopocie \u2014 sopot.luteranie.pl","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/01/dom-opieki-gminy-ewangelickiejw-sopocie/"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0297","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.436454,"lng":18.566508,"name_de":"Erl\u00f6serkirche (Zoppot)","name_pl":"Dawny Dom Opieki Gminy Ewangelickiej w Sopocie","powiat":"Sopot M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku (niem. Barbarakirche / St. Barbara) na D\u0142ugich Ogrodach (Zamczysko, \u015ar\u00f3dmie\u015bcie). Pocz\u0105tkiem by\u0142 w 1387 przytu\u0142ek dla zaka\u017anie chorych z kaplic\u0105 \u015bw. Barbary; w 1456 podniesiono j\u0105 do rangi ko\u015bcio\u0142a parafialnego. Hal\u0119 rozbudowano w latach 1485\u20131489, wie\u017c\u0119 zako\u0144czono w 1619\u20131620, naw\u0119 po\u0142udniow\u0105 dobudowano w 1726\u20131728. Od 1557 do 1945 by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia protestancka (lutera\u0144ska, ewangelicko-augsburska) z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105; od 1941, podczas remontu ko\u015bcio\u0142a \u015bw. El\u017cbiety, pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 zast\u0119pczego ko\u015bcio\u0142a garnizonowego. W 1945 spalona i zniszczona w ok. 60% \u2014 run\u0119\u0142y \u015bciany szczytowe, g\u00f3rne kondygnacje wie\u017cy, dachy oraz cz\u0119\u015b\u0107 sklepie\u0144. Odbudow\u0119 rozpocz\u0119to w 1956; w 1959 obiekt przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a naw\u0119 po\u0142udniow\u0105 rozebrano (decyzja z 1966). Rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 \u015bw. Barbary erygowano w 1968. Dzi\u015b jest to czynny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Wymiary: d\u0142. 36 m, szer. 18 m, wys. wn\u0119trza ok. 10 m, wie\u017ca ok. 40 m.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"d. dom parafialny gminy ewangelickiej \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._BARBARY"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0296","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.349883365,"lng":18.663489726,"name_de":"Barbarakirche (St. Barbara)","name_pl":"d. dom parafialny gminy ewangelickiej \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki dawnej wsi Sch\u00f6nwalde, dzi\u015b D\u0119biny, le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej. Wie\u015b, wzmiankowan\u0105 ju\u017c w 1493 roku jako w\u0142asno\u015b\u0107 rodu von Bandemer, zamieszkiwali niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicy: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 127 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w, a w 1925 roku katolik\u00f3w by\u0142o ju\u017c tylko dwoje. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 274 mieszka\u0144c\u00f3w w 68 gospodarstwach.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a D\u0119bina nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii w Rowach, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Zmar\u0142ych grzebano na wzniesieniu na p\u00f3\u0142noc od wsi, przy drodze do Row\u00f3w: prostok\u0105tna nekropolia o powierzchni oko\u0142o 3200 metr\u00f3w kwadratowych, biegn\u0105ca z p\u00f3\u0142nocnego zachodu na po\u0142udniowy wsch\u00f3d, obsadzona po obwodzie lipami i \u015bwierkami.\n\n\ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego lokuje j\u0105 na skraju lasu i zwraca uwag\u0119, \u017ce pierwotny uk\u0142ad przestrzenny zachowa\u0142 si\u0119 w ca\u0142o\u015bci \u2014 zmieni\u0142o si\u0119 tylko otoczenie od po\u0142udnia, gdzie wyr\u00f3s\u0142 las. Wzd\u0142u\u017c granic g\u0119sto nasadzono \u015bwierki, z wyj\u0105tkiem granicy p\u00f3\u0142nocnej, kt\u00f3r\u0105 wyznaczaj\u0105 buki. \ud83d\udccc Po nagrobkach zosta\u0142 jeden jedyny \u015blad: a\u017curowy krzy\u017c \u017celiwny, pozbawiony tabliczki inskrypcyjnej. Brak innych element\u00f3w sprawia, \u017ce dawnego rozplanowania cmentarza nie da si\u0119 ju\u017c odczyta\u0107.\n\nWie\u015b zaj\u0119to bez walk 9 marca 1945 roku, a po wojnie cmentarz zniwelowano ca\u0142kowicie; z dawnej nekropolii zosta\u0142y szcz\u0105tki \u2014 fundament pod \u017celiwny krzy\u017c, ceglany obrys grobu, fragmenty ogrodzenia i okruchy granitowych tablic.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); D\u0119bina \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o D\u0119bina.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"D\u0119bina \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/debina/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0745","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.641638,"lng":17.019556,"name_de":"Sch\u00f6nwalde","name_pl":"D\u0119bina \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0119bnica, po niemiecku Damnitz, le\u017cy jakie\u015b trzy kilometry na po\u0142udnie od Cz\u0142uchowa. Osad\u0119 lokowano w XIV wieku na prawie che\u0142mi\u0144skim \u2014 S\u0142ownik geograficzny podaje rok 1352 i komtura cz\u0142uchowskiego Ludwika, albo Ludolfa, Hake. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego, a przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: Prusy Zachodnie do lat 1919\u20131920, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie do 1938 roku, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze.\n\n\ud83d\udccc To teren pogranicza katolicko-ewangelickiego Bor\u00f3w Tucholskich i wida\u0107 to w liczbach jak w soczewce. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w D\u0119bnicy 635 mieszka\u0144c\u00f3w: 320 katolik\u00f3w i 315 ewangelik\u00f3w, czyli r\u00f3\u017cnic\u0119 pi\u0119ciu os\u00f3b. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie, a we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a \u2014 Harnoch wymienia D\u0119bnic\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych cz\u0142uchowskiej parafii ewangelickiej. \u26a0 Has\u0142o S\u0142ownika jest w dost\u0119pnym odczycie urwane: podaje 6209 m\u00f3rg obszaru, 147 budynk\u00f3w, 61 dom\u00f3w mieszkalnych i 282 katolik\u00f3w, ale liczby ewangelik\u00f3w ju\u017c nie.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego \u2014 murowany, neogotycki, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105. \u26a0 \u015awi\u0105tynia by\u0142a katolicka i m\u00f3wi\u0105 to zgodnie dwa \u017ar\u00f3d\u0142a: wykaz gmin z 1885 roku przypisuje obie wsp\u00f3lnoty D\u0119bnicy parafiom w Cz\u0142uchowie, a Harnoch wymienia D\u0119bnic\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich okr\u0119gu tej parafii. \ud83d\udfe1 Datowanie wie\u017cy na 1796 rok zgrzyta przy tym z neogotykiem, kt\u00f3ry przyszed\u0142 do tych stron kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej; obie wersje zapisano. Cmentarz ewangelicki figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, i to dwa razy: obok cmentarza parafialnego wykaz notuje w D\u0119bnicy dwa osobne cmentarze ewangelickie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"D\u0119bnica \u2014 Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":"https://ugczluchow.pl/debnica.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Damnitz (D\u0119bnica)","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0492","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.63682,"lng":17.36069,"name_de":"Damnitz","name_pl":"D\u0119bnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0119bnica Kaszubska, do 1945 roku Rathsdamnitz, le\u017cy oko\u0142o dziesi\u0119ciu kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska, w dawnym powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b, wzmiankowana w 1683 roku, by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 rady miejskiej S\u0142upska \u2014 st\u0105d niemiecki cz\u0142on \u201eRaths-\u201d w jej nazwie. Ca\u0142y ten region sta\u0142 si\u0119 silnie lutera\u0144ski wraz z szesnastowieczn\u0105 Reformacj\u0105 pomorsk\u0105.\n\n\ud83d\udccc Jak ta zale\u017cno\u015b\u0107 od S\u0142upska wygl\u0105da\u0142a w porz\u0105dku ko\u015bcielnym, m\u00f3wi wykaz duchownych Pomorza Ernsta M\u00fcllera. W czasach Reformacji tutejsz\u0105 parafi\u0119 przy\u0142\u0105czono do diakonatu ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w S\u0142upsku, a p\u00f3\u017aniej do Dobieszewa (Gro\u00df D\u00fcbsow); dopiero potem sta\u0142a si\u0119 macierz\u0105 w\u0142asnego okr\u0119gu, do kt\u00f3rego pr\u00f3cz niej nale\u017ca\u0142y Voitz, Neufeld Criwan i Scharsow, a jako filia \u2014 Podewilshausen, z przy\u0142\u0105czonym do niej od 1869 roku Mellinem. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a, tak\u017ce pod wzgl\u0119dem wyznaniowym, do S\u0142upska, zanim zacz\u0119\u0142a nale\u017ce\u0107 do siebie.\n\nMiejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105, nad kt\u00f3r\u0105 patronat sprawowa\u0142 magistrat S\u0142upska a\u017c do 1945 roku; w 1940 roku liczy\u0142a ona oko\u0142o 3900 parafian. Ryglowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1584 roku \u2014 chor\u0105giewka na wie\u017cy nosi dat\u0119 1604 \u2014 a rozbudowano go w latach 1781\u20131786.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y tu dwa i monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje je osobno. Jeden le\u017ca\u0142 wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, w centrum wsi. Drugi urz\u0105dzono w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej, przy drodze g\u0142\u00f3wnej, jako za\u0142o\u017cenie czterokwaterowe z kaplic\u0105 cmentarn\u0105 \u2014 i to on zachowa\u0142 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 swojej funkcji, s\u0142u\u017c\u0105c do dzi\u015b mieszka\u0144com D\u0119bnicy i okolic. Jeszcze niedawno mo\u017cna by\u0142o tam rozpozna\u0107 miejsca zagospodarowane nagrobkami sprzed 1945 roku. U wej\u015bcia stoi ceglana kaplica o prostej bryle i oszcz\u0119dnym detalu architektonicznym, a za ni\u0105 druga brama z polskim ju\u017c napisem \u201eSpoczywaj w pokoju\u201d. \u26a0 Do rozstrzygni\u0119cia pozostaje, kt\u00f3rego z dw\u00f3ch cmentarzy dotyczy ten wpis.\n\nPo 1945 roku parafia ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w diecezji pelpli\u0144skiej, a cmentarz s\u0142u\u017cy katolikom.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o D\u0119bnica Kaszubska.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0548","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.37619,"lng":17.16134,"name_de":"Rathsdamnitz (cmentarz parafialny; evangelischer Friedhof Rathsdamnitz)","name_pl":"D\u0119bnica Kaszubska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0119bnica Kaszubska, po niemiecku Rathsdamnitz, le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, na prawym brzegu S\u0142upi. Mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, po\u015bwi\u0119cony 29 wrze\u015bnia 1584 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a; w latach 1781\u20131786 dobudowano do niego szachulcowe skrzyd\u0142o wschodnie, a w 1899 roku rozbudowano \u015bwi\u0105tyni\u0119 na rzut krzy\u017ca i wstawiono organy Christiana Friedricha V\u00f6lknera.\n\nParafia by\u0142a tu du\u017ca i przez wieki zwi\u0105zana ze S\u0142upskiem. Po Reformacji przy\u0142\u0105czono j\u0105 do diakonatu ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w S\u0142upsku, p\u00f3\u017aniej oddano pod opiek\u0119 parafii w Dziebsewie, a prawo obsadzania proboszcza nale\u017ca\u0142o do s\u0142upskiego magistratu. Nale\u017ca\u0142y do niej \u2014 pr\u00f3cz samej D\u0119bnicy \u2014 Voitz, Neufeld, Criwan i Scharsow, a jako filia Podewilshausen, do kt\u00f3rego od 1869 roku doliczano jeszcze Mellin. Zmienia\u0142a te\u017c przynale\u017cno\u015b\u0107 synodaln\u0105: pierwotnie do synodu s\u0142upskiego, w 1817 roku do synodu Alt-Kolziglow, a w 1871 roku do synodu S\u0142upsk-Miasto. Ros\u0142a razem ze wsi\u0105. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w D\u0119bnicy 1 467 ewangelik\u00f3w, dziesi\u0119cioro katolik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w; w 1940 roku parafia liczy\u0142a 3 900 wiernych. Sama wie\u015b mia\u0142a 1 028 mieszka\u0144c\u00f3w w 1864 roku i 2 842 w 1939.\n\nPo 1945 roku ewangelick\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono \u2014 1 628 os\u00f3b do Republiki Federalnej Niemiec i 312 do Niemieckiej Republiki Demokratycznej \u2014 a parafi\u0119 zlikwidowano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest to \u015bwi\u0105tynia parafialna pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w dekanacie \u0141upawa diecezji pelpli\u0144skiej. Z dw\u00f3ch tutejszych cmentarzy jeden otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015brodku wsi, drugi za\u015b, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci przy g\u0142\u00f3wnej drodze, rozplanowano na cztery kwatery; przy wej\u015bciu stoi ceglana kaplica cmentarna o prostej bryle i oszcz\u0119dnym detalu, a sam cmentarz s\u0142u\u017cy mieszka\u0144com do dzi\u015b.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wpisuje tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod numerem A-184 decyzj\u0105 z 8 czerwca 1960 roku, opisuje go jako murowano-szachulcowy i datuje na wiek osiemnasty i dziewi\u0119tnasty \u2014 co zgadza si\u0119 z szachulcowym skrzyd\u0142em z lat 1781\u20131786 i rozbudow\u0105 z 1899 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 470\u2013471 (has\u0142o Raths-Damnitz, synod Stolp Stadt); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 172, pozycja 99; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 45; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I i tom II; ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela \u2014 Zabytek.pl.*","built_year":1584,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki parafialny pw. \u015bw. Jana Chrzciciela \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-255443"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0214","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.378989,"lng":17.158907,"name_de":"Rathsdamnitz","name_pl":"D\u0119bnica Kaszubska \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Rathsdamnitz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Debrzno, do 1945 roku Preu\u00dfisch Friedland, otrzyma\u0142o prawa miejskie w 1354 roku, a ewangelickie sta\u0142o si\u0119 bardzo wcze\u015bnie: gmina lutera\u0144ska przej\u0119\u0142a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 miejski ju\u017c w 1543 roku, \u0107wier\u0107 wieku po wyst\u0105pieniu Lutra.\n\n\ud83d\udccc Dalsze dzieje tego zboru to historia wypraszania i powrotu. Od 1599 roku, z rozkazu Zygmunta III, luteranie odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa na ratuszu. W\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zalegalizowano dopiero za Augusta II, w 1723 roku, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 miejski wzniesiono w latach 1894\u20131895.\n\nMiasto mia\u0142o przy tym ca\u0142\u0105 protestanck\u0105 o\u015bwiat\u0119: seminarium nauczycielskie, w kt\u00f3rym oko\u0142o 1868 roku uczy\u0142o si\u0119 75 uczni\u00f3w, wy\u017csz\u0105 szko\u0142\u0119 dla dziewcz\u0105t i progimnazjum. \ud83d\udccc Tom IX S\u0142ownika geograficznego, wyliczaj\u0105c szkolnictwo prowincji Prusy Zachodnie, wymienia Frydl\u0105d \u2014 czyli w\u0142a\u015bnie Preu\u00dfisch Friedland \u2014 jako jedno z zaledwie trzech ewangelickich seminari\u00f3w nauczycielskich w ca\u0142ej prowincji, obok Lubawy i Malborka. S\u0142ownik wymienia te\u017c tutejszych pastor\u00f3w: Ambro\u017cego Rosenowa w 1557 roku i Jana Lasseniusa, zwanego \u0141asi\u0144skim, oko\u0142o 1600.\n\nPrzewaga ewangelicka utrzymywa\u0142a si\u0119 przez ca\u0142y wiek XIX. W 1816 roku na 1449 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 990 ewangelik\u00f3w, 363 katolik\u00f3w i 96 \u017byd\u00f3w; wykaz gmin z 1885 roku naliczy\u0142 w\u015br\u00f3d 3472 os\u00f3b 2539 ewangelik\u00f3w, 666 katolik\u00f3w, 262 \u017byd\u00f3w i pi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan (powiat cz\u0142uchowski, strona 158, pozycja 4); w 1890 roku na 3598 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 2635 ewangelik\u00f3w, a w 1925 roku na 3830 \u2014 2796. Parafia katolicka liczy\u0142a w 1867 roku 1736 dusz.\n\nAdministracyjnie Debrzno nale\u017ca\u0142o do powiatu cz\u0142uchowskiego: do lat 1919\u20131920 w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej rejencji podlega\u0142o po tej ostatniej zmianie, atlas rozstrzyga rozbie\u017cnie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Debrzno / Wirtualny Sztetl; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki \u2013 Turystyka Debrzno","url":"https://turystyka.debrzno.pl/__trashed-9/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Frydl\u0105d Pruski, niem. Preuss. Friedland, miasto, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158 poz. 4","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0534","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.53861,"lng":17.23387,"name_de":"Preu\u00dfisch Friedland","name_pl":"Debrzno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Debrzno, po niemiecku Preu\u00dfisch Friedland, to miasto nad Dobrzynk\u0105, przy dawnej granicy powiatu z\u0142otowskiego. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1346 roku, gdy komtur cz\u0142uchowski Jan von Barkenfelde nada\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki w polu \u201eFredeland\u201d na prawie magdeburskim; przywilej lokacyjny miasta wystawi\u0142 wielki mistrz Winrych von Kniprode w 1354 roku, na 150 w\u0142\u00f3k che\u0142mi\u0144skich. Po Grunwaldzie Jagie\u0142\u0142o odda\u0142 Frydl\u0105d ksi\u0119ciu s\u0142upskiemu Bogus\u0142awowi, w 1454 roku miasto wraz z Czarnem podda\u0142o si\u0119 Kazimierzowi Jagiello\u0144czykowi, a w 1461 zosta\u0142o zdobyte po o\u015bmiodniowym obl\u0119\u017ceniu. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o kolejno do Prus Zachodnich z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, od 1920 roku do Marchii Granicznej Pozna\u0144sko-Zachodniopruskiej z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze.\n\nGmina ewangelicka powsta\u0142a tu w 1543 roku i przez stulecia by\u0142a jedn\u0105 z najsilniejszych spo\u0142eczno\u015bci protestanckich pogranicza. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw na ratuszu \u2014 od 1599 roku, z rozkazu Zygmunta III \u2014 a ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki zalegalizowano za Augusta II w 1723 roku. Od 1817 roku parafia nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-unijnego i by\u0142a jedn\u0105 z trzynastu parafii ewangelickiej diecezji cz\u0142uchowskiej, obok mi\u0119dzy innymi Czarnego, Cz\u0142uchowa, Przechlewa i S\u0105polna.\n\nMiasto by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 3 472 mieszka\u0144c\u00f3w: 2 539 ewangelik\u00f3w, 666 katolik\u00f3w, 5 innych chrze\u015bcijan i 262 osoby wyznania moj\u017ceszowego. Wcze\u015bniejsze, nieco inne liczby podaje \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d: 304 domy mieszkalne, 2 040 ewangelik\u00f3w, 565 katolik\u00f3w i 232 osoby wyznania moj\u017ceszowego, przy 1 736 duszach parafii katolickiej w 1867 roku i obszarze miejskim licz\u0105cym 14 209 m\u00f3rg. O tutejszych ewangelikach ten sam S\u0142ownik pisze, \u017ce mieli silny zb\u00f3r luterski i szkolnictwo, jakim ma\u0142o kt\u00f3re miasteczko mog\u0142o si\u0119 pochwali\u0107: seminarium nauczycielskie protestanckie z oko\u0142o 75 uczniami oko\u0142o 1868 roku, wy\u017csz\u0105 szko\u0142\u0119 protestanck\u0105 dla dziewcz\u0105t i progimnazjum. W\u015br\u00f3d pastor\u00f3w wymienia Ambro\u017cego Rosenowa (1557) i Jana Lasseniusa, czyli \u0141asi\u0144skiego (oko\u0142o 1600 roku). \ud83d\udccc Tom IX \u201eS\u0142ownika\u201d, wyliczaj\u0105c szko\u0142y \u015brednie i seminaria ca\u0142ej prowincji Prusy Zachodnie, wskazuje Frydl\u0105d jako jedno z zaledwie trzech ewangelickich seminari\u00f3w nauczycielskich w prowincji, obok Lubawy i Malborka \u2014 miasteczko licz\u0105ce oko\u0142o trzech i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca mieszka\u0144c\u00f3w kszta\u0142ci\u0142o nauczycieli dla szk\u00f3\u0142 ca\u0142ego regionu. \u015alad tej ruchliwo\u015bci wida\u0107 i w drobiazgach: kiedy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci powiatu budowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w Borowym M\u0142ynie, w zestawieniu wp\u0142at z 3 listopada 1890 roku figuruje w\u015br\u00f3d ofiarodawc\u00f3w debrze\u0144ski oddzia\u0142 Towarzystwa Gustawa Adolfa z kwot\u0105 16,45 marki.\n\n\ud83d\udccc Dwaj tutejsi duchowni byli \u2014 jak zapisano \u2014 \u201ein Polen geb\u00fcrtig\u201d, czyli urodzeni w Polsce: Hansch i Schulz. Trzeci, pastor Wend, przyszed\u0142 tu po s\u0142u\u017cbie w Toruniu. \ud83d\udfe1 To wiadomo\u015b\u0107 o pochodzeniu duchownych, nie o j\u0119zyku nabo\u017ce\u0144stw \u2014 tego \u017ar\u00f3d\u0142a nie rozstrzygaj\u0105.\n\nNeogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na rynku budowano od 1886 roku i oddano do u\u017cytku 6 pa\u017adziernika 1887 roku. \u015awi\u0105tynia uleg\u0142a zniszczeniu w 1945 roku podczas ofensywy Armii Czerwonej, a ocala\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy rozebrano w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych.\n\n\u26a0 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne tego obiektu bywa\u0142y mylone: wcze\u015bniejszy zapis atlasu ostrzega\u0142, \u017ce lokalizacja myli Debrzno z Pieni\u0119\u017cnem \u2014 dwa miasta odleg\u0142e o blisko dwie\u015bcie kilometr\u00f3w, kt\u00f3rych nazwy niemieckie brzmi\u0105 podobnie. Punkt wskazuje Debrzno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 4); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Frydl\u0105d Pruski oraz t. IX \u2014 wykaz szkolnictwa prowincji Prusy Zachodnie (stan oko\u0142o 1888 roku); Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 100 i 124; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":1886,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki \u2013 Turystyka Debrzno","url":"https://turystyka.debrzno.pl/__trashed-9/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Frydl\u0105d Pruski, niem. Preuss. Friedland, miasto, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"OSM Rynek Debrzno + zabytek.pl \u2014 d. ewang. ko\u015bci\u00f3\u0142 unijny 1887","id":"KOS-0196","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.53541,"lng":17.23512,"name_de":"Preu\u00dfisch Friedland","name_pl":"Debrzno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Debrznie (Preu\u00dfisch Friedland), oddany w 1887 r., zniszczony podczas ofensywy Armii Czerwonej w 1945; ocala\u0142\u0105 wie\u017c\u0119 rozebrano w latach 60. UWAGA: lokalizacja w atlasie myli Debrzno z Pieni\u0119\u017cnem.","built_year":1887,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=622"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Jesuskirche_(Lidzbark)"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Debrzno \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (fotopolska.eu)","url":"https://fotopolska.eu/Kosciol_Debrzno"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"KOS-0154","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.53861,"lng":17.2338685,"name_de":"Preu\u00dfisch Friedland","name_pl":"Debrzno (Preu\u00dfisch Friedland) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Demlin \u2014 po kaszubsku Deml\u00ebn\u00f2, a w Drugiej Rzeczypospolitej D\u0119blin \u2014 to kociewska wie\u015b w gminie Skarszewy, dzi\u015b w powiecie starogardzkim. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, w obwodzie urz\u0119dowym Sch\u00f6neck Westpr.-Land, i by\u0142a gmin\u0105 wiejsk\u0105.\n\n\ud83d\udccc Wyznanie przysz\u0142o tu z dworu. Demlin mia\u0142 przed Reformacj\u0105 w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 i drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty, uposa\u017cony czterema w\u0142\u00f3kami; wizytator biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego zasta\u0142 go w 1583 roku w dobrym stanie, ale od kilku lat bez ksi\u0119dza. Ze Skarszew przychodzi\u0142 wtedy co trzeci\u0105 niedziel\u0119 luterski predykant z kazaniem. Obc\u0105 wiar\u0119 \u2014 tak nazywa to \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie \u2014 narzuci\u0142 wsi Jerzy Ba\u017cy\u0144ski, wojewoda malborski i starosta skarszewski, kt\u00f3ry trzyma\u0142 swoich predykant\u00f3w tak\u017ce w Tr\u0105bkach i w Dalwinie. Po jego \u015bmierci w 1596 roku biskup Rozra\u017cewski przyjecha\u0142 do Demblina osobi\u015bcie, \u017ceby po\u015bwi\u0119ci\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142. \u015awi\u0105tynia nie przetrwa\u0142a jednak wojen szwedzkich: w 1686 roku le\u017ca\u0142a ju\u017c w gruzach, sta\u0142 tylko kamie\u0144 do wody \u015bwi\u0119conej i wie\u017ca z dwoma dzwonami.\n\nP\u00f3\u017aniejsi ewangelicy to ju\u017c przede wszystkim niemieccy koloni\u015bci. Podlegali parafii w Skarszewach \u2014 potwierdza to spis z 1 grudnia 1910 roku \u2014 kt\u00f3rej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1636 roku: chrzty i zgony od 1636, \u015bluby od 1637, konfirmacje od 1747, a duplikaty w s\u0105dzie obwodowym w Ko\u015bcierzynie z lat 1818\u20131832 i 1835\u20131874. Osobne rejestry gminy wiejskiej prowadzono w latach 1773\u20131900 \u2014 \ud83d\udfe1 do potwierdzenia; spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich B\u00e4ra z 1908 roku wymienia parafie, nie wsie, i w\u0142asnej pozycji dla Demlina nie ma. Katolicy r\u00f3wnie\u017c nale\u017celi do parafii skarszewskiej \u2014 \ud83d\udfe1 r\u00f3wnie\u017c do potwierdzenia, cho\u0107 Harnoch wymienia Demlin zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii ewangelickiej w Skarszewach, jak i w\u015br\u00f3d tamtejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i szk\u00f3\u0142 katolickich. W dziewi\u0119tnastym i dwudziestym wieku wsp\u00f3lnota ewangelicka nie mia\u0142a ju\u017c w Demlinie ani ko\u015bcio\u0142a, ani domu modlitwy; by\u0142 tylko cmentarz, nekropolia filialna wsp\u00f3lnoty lutera\u0144skiej i unijnej, za\u0142o\u017cona na wzniesieniu przy skraju lasu, oko\u0142o stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 578 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 395 wyznania ewangelickiego \u2014 czyli ju\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u2014 a po niemiecku m\u00f3wi\u0142y 513 os\u00f3b. W 1905 roku mieszka\u0142o tu 594 osoby, w 2022 \u2014 589.\n\n\ud83d\udd34 Jedna liczba nie dawa\u0142a si\u0119 z tym pogodzi\u0107 i wiadomo ju\u017c dlaczego. Wykaz gmin z 1885 roku przypisywa\u0142 wsi 1014 mieszka\u0144c\u00f3w: 367 ewangelik\u00f3w, 629 katolik\u00f3w i osiemnastu innych chrze\u015bcijan. Oznacza\u0142oby to spadek ludno\u015bci o dwie pi\u0105te w dwadzie\u015bcia lat i odwr\u00f3cenie proporcji wyznaniowych. Na stronie trzydziestej \u00f3smej powiatu ko\u015bcierskiego nazwy s\u0105 jednak przesuni\u0119te wzgl\u0119dem liczb: wiersz nosz\u0105cy nazw\u0119 wsi Kaleszki niesie tam 4207 mieszka\u0144c\u00f3w, czyli ludno\u015b\u0107 samego miasta Ko\u015bcierzyny. Liczby przypisane Demlinowi nale\u017c\u0105 wi\u0119c do innej miejscowo\u015bci i zosta\u0142y usuni\u0119te; z tego samego wiersza pochodzi\u0142a parafia \u201eNowe Polaszki\u201d, kt\u00f3ra tak\u017ce odpada.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b, a cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0283","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.08716,"lng":18.51524,"name_de":"Demlin","name_pl":"Demlin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0142ugie Pole (po niemiecku Langfelde) le\u017cy na \u017bu\u0142awach Steblewskich (Danziger Werder) i jest starsze ni\u017c szesnastowieczna kolonizacja ol\u0119derska \u2014 pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1396 roku. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger Niederung, a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, kt\u00f3rego ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. W samej wsi ewangelicy stanowili jednak mniejszo\u015b\u0107: w\u015br\u00f3d 221 mieszka\u0144c\u00f3w spisanych w 1885 roku by\u0142o 115 katolik\u00f3w i 106 ewangelik\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a D\u0142ugie Pole nie mia\u0142o. Pole spisowe rekordu wskazuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Steblewie (Stiblau) \u2014 wcze\u015bniejszy opis zgadywa\u0142 s\u0105siednie Cedry Wielkie, cho\u0107 odpowied\u017a sta\u0142a w samym rekordzie. Zachowany obiekt to cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku, lutera\u0144ski, p\u00f3\u017aniej unijny \u2014 dziedzictwo miejscowej gminy ewangelickiej, nie mennonickiej: dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105 odr\u0119bnej wsp\u00f3lnoty mennonickiej w samej wsi, cho\u0107 ca\u0142e \u017bu\u0142awy by\u0142y terenem osadnictwa ol\u0119derskiego i mennonickiego.\n\nPo 1945 roku cmentarz wy\u0142\u0105czono z u\u017cytku i uleg\u0142 dewastacji. Ze starszej zabudowy pozosta\u0142y we wsi tak\u017ce murowany dom z 1921 roku i kapliczka z 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0054","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22663,"lng":18.86837,"name_de":"Langfelde","name_pl":"D\u0142ugie Pole \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dobieszewo, po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim na Pomorzu \u2014 regionie od XVI wieku w wi\u0119kszo\u015bci lutera\u0144skim. Sta\u0142o si\u0119 o\u015brodkiem samodzielnej parafii ewangelickiej: obejmowa\u0142a ona osiem miejscowo\u015bci i liczy\u0142a w 1940 roku oko\u0142o 3200 parafian, a wcze\u015bniej by\u0142a fili\u0105 parafii w Gardnie Wielkiej; do 1940 roku nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b \u2014 dawniej ewangelicki, obecnie katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa. Ma konstrukcj\u0119 szkieletow\u0105 z ceglanym wype\u0142nieniem i pochodzi z 1779 roku, z odbudowy po po\u017carze z 1715; sama \u015bwi\u0105tynia jest tu wzmiankowana od 1385 roku. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano j\u0105 8 czerwca 1960 roku pod numerem A-185.\n\n\ud83d\udccc Cmentarzy by\u0142o w Dobieszewie trzy, a nie dwa, jak dot\u0105d zapisywano, i dwa z nich s\u0105siaduj\u0105 ze sob\u0105 bezpo\u015brednio. Kt\u00f3ry powsta\u0142 wcze\u015bniej, rozstrzyga nie kamie\u0144, lecz mapa: na planie miejscowo\u015bci z lat 1889\u20131891 zaznaczono tylko jedno kwadratowe za\u0142o\u017cenie \u2014 dzisiejsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniow\u0105. Tablic inskrypcyjnych zachowa\u0142o si\u0119 bowiem tak niewiele, \u017ce z samych nagrobk\u00f3w nie da\u0142oby si\u0119 orzec, czy oba zak\u0142adano r\u00f3wnolegle, czy drugi jest rozszerzeniem pierwszego. Oba pe\u0142ni\u0105 dzi\u015b funkcj\u0119 cmentarza parafialnego; teren urz\u0105dzono na nowo, a z pierwotnego zagospodarowania zosta\u0142y graniczne nasadzenia \u015bwierkowe.\n\n\ud83d\udccc To rozstrzyga te\u017c spraw\u0119 \u017celiwnych krzy\u017cy, o kt\u00f3rych miejsce toczy\u0142 si\u0119 sp\u00f3r. W 1995 roku, przy porz\u0105dkowaniu terenu, pozosta\u0142o\u015bci dawnych \u017celiwnych krzy\u017cy i starych kamiennych nagrobk\u00f3w zebrano i z\u0142o\u017cono w jednym z naro\u017cnik\u00f3w cmentarza. Nie stoj\u0105 wi\u0119c tam, gdzie sta\u0142y; s\u0105 zgromadzone.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono. Cmentarz przyko\u015bcielny zosta\u0142 cz\u0119\u015bciowo naruszony przy budowie parkingu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Dobieszewo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dobieszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/1367-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0549","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.369677,"lng":17.293562,"name_de":"Gro\u00df D\u00fcbsow","name_pl":"Dobieszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dobieszewo \u2014 po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow \u2014 wzmiankowano w 1294 roku jako Dobessowo, a ko\u015bci\u00f3\u0142 notowano tu od 1385 roku. Poprzednia \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1715 roku; obecna, szachulcowa, powsta\u0142a oko\u0142o 1779 roku, co po\u015bwiadcza data na chor\u0105giewce.\n\n\ud83d\udccc Po\u017car ma dat\u0119 dzienn\u0105 i \u015bwiadka. Wykaz duchownych pomorskich zapisa\u0142 przy Michaelu Gugeviusie, pastorze w latach 1683\u20131732, \u017ce za jego urz\u0119dowania \u2014 24 czerwca 1715 roku \u2014 sp\u0142on\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz ze wszystkimi budynkami parafialnymi. Odbudowa zaj\u0119\u0142a wi\u0119c ponad sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat, a mi\u0119dzy jednym a drugim ko\u015bcio\u0142em up\u0142yn\u0119\u0142y dwa pokolenia. Ci\u0105g duchownych otwiera Liborius K\u00f6rner, ordynowany w 1573 roku przez biskupa pomeza\u0144skiego Georga Venetusa i s\u0142upskiego prepozyta Davida Crolla; podczas wizytacji generalnej w 1590 roku jeszcze \u017cy\u0142.\n\n\ud83d\udccc Dobieszewo le\u017ca\u0142o na zachodnim skraju kaszubszczyzny. Linia jej zasi\u0119gu w 1778 roku \u0142\u0105czy\u0142a zachodni\u0105 granic\u0119 powiatu bytowskiego w\u0142a\u015bnie z Dobieszewem, Budowem, \u0141upaw\u0105, Damnem, Freist i Rowami \u2014 dalej na zach\u00f3d kaza\u0144 w tym j\u0119zyku ju\u017c nie g\u0142oszono.\n\nDo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ewangelicki i stanowi\u0142 siedzib\u0119 parafii w superintendenturze S\u0142upsk \u2014 Stare Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej; w 1940 roku liczy\u0142a oko\u0142o 3 200 wiernych, mia\u0142a kaplic\u0119 w D\u0105br\u00f3wce, a w Krzyni miejsce, do kt\u00f3rego duchowny doje\u017cd\u017ca\u0142 z nabo\u017ce\u0144stwem, a ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1646 roku. Ostatnim pastorem by\u0142 Gotthold Lutschewitz, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1933\u20131945. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka: w 1925 roku w\u015br\u00f3d 356 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono jednego katolika. Najstarszy cmentarz otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, nowy za\u0142o\u017cono w XIX wieku na po\u0142udniowym skraju wsi.\n\n\ud83d\udd34 Koniec przyszed\u0142 nagle. 7 marca 1945 roku wydano nakaz ewakuacji w stron\u0119 L\u0119borka, a 9 marca kolumn\u0119 uciekinier\u00f3w rozbito pod Pob\u0142ociem. Po wojnie ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119to jako katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa M\u0119czennika; jest zabytkiem wpisanym do rejestru pod numerem A-185 w 1960 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Diecezja pelpli\u0144ska / polska-org.pl \u2014 Dobieszewo; Dobieszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899.*","built_year":1779,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska / polska-org.pl \u2014 Dobieszewo","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dobieszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/1367-2/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0222","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.369677,"lng":17.293562,"name_de":"Gro\u00df D\u00fcbsow","name_pl":"Dobieszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Stanis\u0142awa B.M.)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dobojewo, po niemiecku Friedrichshof, le\u017ca\u0142o w powiecie cz\u0142uchowskim. Granice samego powiatu przetrwa\u0142y rok 1920 bez zmian; zmieni\u0142a si\u0119 prowincja, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142.\n\nBy\u0142 to punkt male\u0144ki i niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicki: wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 112 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 102 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119cioro katolik\u00f3w (strona 162, pozycja 99). \ud83d\udccc Wiersz stoi w dziale obwod\u00f3w dworskich, a wi\u0119c mowa o maj\u0105tku: jedno miejsce zamieszkane, siedem dom\u00f3w, szesna\u015bcie gospodarstw domowych i sto dwana\u015bcie os\u00f3b \u2014 pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu m\u0119\u017cczyzn i sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioro dwoje kobiet. Obie parafie, ewangelicka i katolicka, mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Cz\u0142uchowie, a Harnoch wymienia Dobojewo w\u015br\u00f3d przysi\u00f3\u0142k\u00f3w tamtejszej parafii ewangelickiej, licz\u0105cej 5357 dusz.\n\nPo tej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 cmentarz. \ud83d\udfe1 W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w ma on jeden wiersz, oznaczony jako ewangelicki, i na tym si\u0119 ko\u0144czy \u2014 bez numeru rejestru, bez datowania i bez wskazania dzia\u0142ki, wi\u0119c i wiek nekropolii, i jej po\u0142o\u017cenie wymagaj\u0105 sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Cz\u0142uch\u00f3w (wiejska) \u2014 Wykaz Miejscowo\u015bci","url":"https://wykaz.rky.pl/g2203032.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0493","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69782,"lng":17.26068,"name_de":"Friedrichshof","name_pl":"Dobojewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dobra, po niemiecku Daber, wzmiankowana od 1485 roku, by\u0142a wsi\u0105 ewangelick\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Dobieszewie (Gro\u00df D\u00fcbsow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; przynale\u017cno\u015b\u0107 t\u0119 po\u015bwiadcza spis z 1819 roku, a potwierdza spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry w obu wierszach wsi wskazuje t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119. Lista dobieszewskich duchownych si\u0119ga 1573 roku, gdy urz\u0105d obj\u0105\u0142 Liborius K\u00f6rner, ordynowany przez biskupa pomeza\u0144skiego; za jednego z jego nast\u0119pc\u00f3w, Michaela Gugeviusa, 24 czerwca 1715 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sp\u0142on\u0105\u0142 wraz ze wszystkimi budynkami pleba\u0144skimi.\n\nW spisie z 1895 roku Dobr\u0105 uj\u0119to dwoma wierszami: gmina wiejska liczy\u0142a 241 ewangelik\u00f3w i 24 osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich, obw\u00f3d dworski \u2014 60 ewangelik\u00f3w; katolik\u00f3w nie zapisano w \u017cadnym z nich.\n\nJedynym \u015bladem tej spo\u0142eczno\u015bci jest nieczynny cmentarz ewangelicki, oko\u0142o 600 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi. Zak\u0142adano go w\u015br\u00f3d p\u00f3l, dzi\u015b otacza go las i teren jest dost\u0119pny tylko cz\u0119\u015bciowo, ale uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w nagrobk\u00f3w pozosta\u0142 czytelny, a najstarsze poch\u00f3wki le\u017c\u0105 w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej. Cmentarz ma plan trapezu i powierzchni\u0119 oko\u0142o 3100 metr\u00f3w kwadratowych \u2014 niemal o osiemdziesi\u0105t procent wi\u0119ksz\u0105, ni\u017c pokazuj\u0105 dawne mapy, bo w 1928 roku poszerzono go od po\u0142udnia; dat\u0119 wyryto na kamieniu wkomponowanym w ogrodzenie graniczne. Zachowa\u0142y si\u0119 kamienny mur, 63 granitowe podstawy krzy\u017cy \u017celiwnych, 9 nagrobk\u00f3w granitowych, liczne obrysy mogi\u0142 oraz fragmenty kamiennych pomnik\u00f3w i \u017celiwnych krzy\u017cy. \ud83d\udd34 Najstarszy poch\u00f3wek datowany jest rozbie\u017cnie: dokumentacja terenowa wskazuje nagrobek z 1855 roku, monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 fragment \u017celiwnego krzy\u017ca z lipca 1872 roku. W jednym z naro\u017cnik\u00f3w stoi rz\u0105d kilku kamieni nagrobnych z wyrytymi znakami krzy\u017ca; wszystkie pochodz\u0105 z powojennych lat czterdziestych XX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-D\u00fcbsow, s. 493; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 48.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Dobra (s. 48 druku); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-D\u00fcbsow, s. 493; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 14 (strona 168) i 172 (strona 176)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0837","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.38125,"lng":17.36831,"name_de":"Daber","name_pl":"Dobra \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dobrogoszcz (po niemiecku Dobrogosch, kaszubskie Dorog\u00f2szcz) to kaszubska wie\u015b nad jeziorem o tej samej nazwie, przed 1945 rokiem w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej. Wie\u015b by\u0142a ma\u0142a i przez dziesi\u0119ciolecia mniej wi\u0119cej r\u00f3wna sobie: 201 os\u00f3b w 1905 roku, 206 w 2014.\n\n\ud83d\udccc W rdzennie katolickim otoczeniu ewangelicy \u2014 niemieccy koloni\u015bci i urz\u0119dnicy \u2014 nie byli tu mniejszo\u015bci\u0105, lecz wi\u0119kszo\u015bci\u0105, i to przez pokolenia. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 260 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 166 ewangelik\u00f3w i 94 katolik\u00f3w. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, na 199 mieszka\u0144c\u00f3w 173 by\u0142o wyznania ewangelickiego \u2014 i dok\u0142adnie tylu m\u00f3wi\u0142o po niemiecku. Odwr\u00f3cenie przyni\u00f3s\u0142 dopiero pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku: 113 ewangelik\u00f3w na 168 mieszka\u0144c\u00f3w, przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o ju\u017c 127 os\u00f3b, a niemieck\u0105 41.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie, katolicy historycznie do tamtejszej parafii \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, wzmiankowanej w 1710 roku. Po ewangelikach zosta\u0142 cmentarz z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, uj\u0119ty w wykazie zabytk\u00f3w gminy Ko\u015bcierzyna, a we wsi zachowa\u0142a si\u0119 jeszcze dziewi\u0119tnastowieczna szko\u0142a, dzi\u015b dom mieszkalny. \ud83d\udfe1 Los\u00f3w samego cmentarza po 1945 roku \u017ar\u00f3d\u0142a pisane nie opisuj\u0105.\n\n\ud83d\udd34 Dwa \u017ar\u00f3d\u0142a z tego samego dziesi\u0119ciolecia podaj\u0105 przy tym liczby, kt\u00f3rych nie da si\u0119 pogodzi\u0107. *S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego* (tom II, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) notuje tu 107 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, pruski spis z 1885 roku \u2014 166 ewangelik\u00f3w i 94 katolik\u00f3w. Jeden katolik wobec dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu czterech to nie zaokr\u0105glenie, lecz rozbie\u017cno\u015b\u0107 wymagaj\u0105ca rozstrzygni\u0119cia. \ud83d\udfe1 Mo\u017cliwe, \u017ce has\u0142o S\u0142ownika obejmuje mniejszy obszar (sam\u0105 wie\u015b bez wybudowa\u0144) albo \u017ce kt\u00f3ra\u015b liczba jest b\u0142\u0119dem odczytu. Rozstrzygni\u0119cia brak.\n\n\ud83d\udccc Ten cmentarz jest w gminie wyj\u0105tkiem: nie le\u017cy poza wsi\u0105, lecz w jej \u015brodku, mi\u0119dzy zabudowaniami, przy g\u0142\u00f3wnej szosie. Zajmuje 0,12 hektara w kszta\u0142cie trapezu prostok\u0105tnego, otacza go wa\u0142 kamienny, a wej\u015bcie odnowiono i wstawiono w nie drewnian\u0105 furtk\u0119. Zachowa\u0142o si\u0119 trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 grob\u00f3w, w tym siedem dzieci\u0119cych. Rozmieszczenie jest ciekawe: w jednej po\u0142owie symetryczne i uporz\u0105dkowane, w drugiej porz\u0105dku brak. Nagrobki s\u0105 betonowe, w kszta\u0142cie prostok\u0105ta bez p\u0142yty wierzchniej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Dobrogoszcz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0142","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14779,"lng":18.04533,"name_de":"Dobrogosch","name_pl":"Dobrogoszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142, dzi\u015b rzymskokatolicki filialny pw. Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski (parafia Wilcz\u0119ta, dekanat Pas\u0142\u0119k I, diecezja elbl\u0105ska), z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Wie\u015b Dobry (po niemiecku D\u00f6bern, wcze\u015bniej Dobrin, po 1465 roku Debern) wzmiankowana w 1354 roku, przed 1945 roku w Kreis Preu\u00dfisch Holland, rejencja kr\u00f3lewiecka, prowincja Prusy Wschodnie. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a tu ju\u017c w XIV w. \u2014 krajowa ewidencja zabytk\u00f3w datuje obiekt na 4. \u0107wier\u0107 XIV w., rejestr NID na XIV\u2013XVI\u2013XVIII w.; obecna budowla powsta\u0142a na pocz\u0105tku XV w., a jej zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 muru jest z kamienia polnego i ceg\u0142y. W 1505 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano ku wschodowi jako budowl\u0119 czysto ceglan\u0105, w latach 1717\u20131718 dostawiono masywn\u0105 wie\u017c\u0119 (wcze\u015bniejsza by\u0142a zapewne drewniana). Wn\u0119trze nakrywa p\u0142aski strop drewniany; w 1544 roku wstawiono empor\u0119 dworsk\u0105, snycerka ludowego o\u0142tarza barokowego pochodzi z 1687 roku, ambona z XVII w., a przy\u015bcienny nagrobek Eliasza von Kanitza, pu\u0142kownika i starosty Ba\u0142gi zmar\u0142ego w 1674 roku, wykona\u0142 w 1704 roku Johann Poertzel z Kr\u00f3lewca. Organy zbudowa\u0142 w 1737 roku Adam Gottlob Casparini. W latach dwudziestych XVI w. przyj\u0119to tu nauk\u0119 Reformacji i od tego czasu a\u017c do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105: siedzib\u0105 parafii (Kirchspiel D\u00f6bern), kolejno w archiprezbiteracie Preu\u00dfisch Holland (1720/1725), prowincji ko\u015bcielnej Oberland (1789), inspekcji Preu\u00dfisch Holland (1854) i wreszcie w Kirchenkreis Preu\u00dfisch Holland prowincji wschodniopruskiej Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego Unii Staropruskiej. Patronat sprawowali burgrabiowie i hrabiowie zu Dohna-Schlodien. W 1925 roku parafia liczy\u0142a 2216 wiernych z 16 miejscowo\u015bci; pos\u0142ugiwa\u0142o w niej dwudziestu znanych z imienia pastor\u00f3w, od Georga Hoffmanna (1554) po Alfreda B\u00f6ttchera (1931\u20131945). Katolicy z D\u00f6bern nie mieli w\u0142asnej parafii \u2014 reskryptem przypisano ich jako go\u015bci do ko\u015bcio\u0142a w Wusen (Osetniku) w Kreis Braunsberg. Wysiedlenie ludno\u015bci niemieckiej po 1945 roku zako\u0144czy\u0142o istnienie zboru; ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym decyzj\u0105 z 27 lutego 1968 roku (nr a-789 wed\u0142ug rejestru WUOZ w Olsztynie, ta sama decyzja pod dawnym numerem 646/69 w wykazie NID). We wsi zachowa\u0142y si\u0119 ponadto dwa cmentarze ewangelickie \u2014 z 1. po\u0142owy XIX i z 1. po\u0142owy XX w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","denomination":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.wuoz.olsztyn.pl","url":"http://www.bip.wuoz.olsztyn.pl/phocadownload/rejestr/HTML/WUOZ%20Olsztyn%20-%20Rejestr%20zabytkow%20nieruchomych.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Dobry"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0504","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.11931,"lng":19.94006,"name_de":"D\u00f6bern","name_pl":"Dobry \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (D\u00f6bern)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Dobrz\u0119cino, do 1945 roku Dubberzin, by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Dobrz\u0119cino by\u0142o zarazem siedzib\u0105 okr\u0119gu administracyjnego, kt\u00f3remu podlega\u0142a mi\u0119dzy innymi Wrz\u0105ca \u2014 pokazuj\u0105 to cztery wiersze spisu. Wiersza gminnego sam Dubberzin nie ma: pozostawa\u0142 wy\u0142\u0105cznie maj\u0105tkiem.\n\nWie\u015b stanowi\u0142a fili\u0119 ewangelickiej parafii w S\u0142onowicach, po niemiecku Schl\u00f6nwitz, kt\u00f3ra w 1940 roku liczy\u0142a 2343 wiernych; wsp\u00f3\u0142patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku. Dobrz\u0119cino nale\u017ca\u0142o do rodu von Krockow od 1770 roku, a po \u015bmierci ostatniej pani na maj\u0105tku przej\u0119li je w 1851 roku baronowie von Wolzogen \u2014 i trzymali je, od lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku, a\u017c do 1945 roku.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Dobrz\u0119cinie nie by\u0142o; istnia\u0142 tu wy\u0142\u0105cznie cmentarz. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, kilometr za zabudowaniami, na rzucie ko\u0142a, z doj\u015bciem od wschodu alej\u0105 obsadzon\u0105 \u015bwierkami; sam teren obsadzono drzewami li\u015bciastymi z domieszk\u0105 iglastych. \ud83d\udd34 Ewidencja konserwatorska opisuje to samo miejsce inaczej \u2014 jako wyniesiony, owalny plac w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, o powierzchni oko\u0142o szesnastu ar\u00f3w, za\u0142o\u017cony w 1841 roku. R\u00f3\u017cnica po\u0142o\u017cenia, kszta\u0142tu i datowania pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n\ud83d\udccc Chowano tu mieszka\u0144c\u00f3w Dobrz\u0119cina, a w\u015br\u00f3d nich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Monografia odczytuje nagrobek Hansa Karla Ernsta von Krockow z dat\u0105 7 listopada 1841 roku oraz nagrobek jego \u017cony, Christiane Florentine von Krockow, zmar\u0142ej 19 maja 1850 roku; ewidencja t\u0119 sam\u0105 par\u0119 nazywa Carlem hrabi\u0105 von Krockow (1769\u20131841), panem na Dobrz\u0119cinie, S\u0142onowicach, Wrz\u0105cej i Zbyszewie, oraz Christine Florentine hrabin\u0105 von Krockow (1783\u20131850). Nie by\u0142a to zatem nekropolia wy\u0142\u0105cznie rodowa, lecz cmentarz wiejski, na kt\u00f3rym spocz\u0119li tak\u017ce dziedzice.\n\nPo 1945 roku Niemc\u00f3w wysiedlono, wschodnie skrzyd\u0142o dworu rozebrano w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku, a osiowe za\u0142o\u017cenie cmentarza zatar\u0142o si\u0119. Dzi\u015b jest on zielon\u0105 wysp\u0105 w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0577","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39365,"lng":16.88955,"name_de":"Dubberzin","name_pl":"Dobrz\u0119cino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dobrzewino w gminie Szemud, w powiecie wejherowskim, w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich wyst\u0119puje jako Wertheim.\n\nNajstarszy zapis o wsi w aktach ko\u015bcielnych pochodzi z wizytacji archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzonej za biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego. W wykazie wsi nale\u017c\u0105cych do parafii w Kielnie Dobrzewino figuruje jako trzy dwory szlacheckie, p\u0142ac\u0105ce ko\u015bcio\u0142owi po grzywnie. Reformacja by\u0142a wtedy w tej okolicy faktem dokonanym: o s\u0105siednich Leszczynach ta sama wizytacja notuje, \u017ce dawniej nale\u017ca\u0142y do Kielna, lecz \u201ez powodu herezji\u201d odwr\u00f3ci\u0142y si\u0119 ku Redzie.\n\nP\u00f3\u017aniej tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Karczemkach \u2014 tam w\u0142a\u015bnie spis z 1910 roku przypisuje Wertheim. Pierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 w Dobrzewinie 477 mieszka\u0144c\u00f3w: 244 m\u0119\u017cczyzn i 233 kobiety, 444 katolik\u00f3w i 33 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udccc Wyznanie nie pokrywa\u0142o si\u0119 przy tym z narodowo\u015bci\u0105 \u2014 Polakami zadeklarowa\u0142o si\u0119 448 os\u00f3b, Niemcami 29, czyli mniej, ni\u017c by\u0142o we wsi ewangelik\u00f3w.\n\nPo tej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 cmentarz poewangelicki. \ud83d\udfe1 Czasu za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, kolumna parafii ewangelickiej; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wynik\u00f3w pierwszego powszechnego spisu ludno\u015bci z dnia 30 wrze\u015bnia 1921 roku, tom XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Szemud.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Szemud","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1125","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45923,"lng":18.39189,"name_de":"Wertheim","name_pl":"Dobrzewino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Domaradz przez ponad 500 lat pozostawa\u0142 w r\u0119kach rodziny von Zitzewitz i to jej losy wyznaczaj\u0105 dzieje wsi. W 1834 roku Hermann von Zitzewitz wzni\u00f3s\u0142 tu pa\u0142ac, po kt\u00f3rym dzi\u015b nie ma \u015bladu, i on najprawdopodobniej wpad\u0142 na pomys\u0142 za\u0142o\u017cenia rodowego cmentarza. Miejsce wybra\u0142 na po\u0142udnie od \u00f3wczesnego za\u0142o\u017cenia folwarcznego, na skraju urz\u0105dzonego za\u0142o\u017cenia le\u015bnego zwanego Schwarzwald, nieopodal jednej z wiejskich szk\u00f3\u0142.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Domaradz wyst\u0119puje wy\u0142\u0105cznie jako obw\u00f3d dworski \u2014 gminy wiejskiej o tej nazwie spis nie zna, bo ca\u0142a wie\u015b by\u0142a maj\u0105tkiem. Naliczono w niej 211 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i 7 innych chrze\u015bcijan; do ko\u015bcio\u0142a chodzono do Gro\u00df D\u00fcbsow.\n\nCmentarzy Domaradz mia\u0142 cztery. Przyko\u015bcielny za\u0142o\u017cono nieopodal \u015bwi\u0105tyni wzniesionej w 1907 roku; jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142y na nim mogi\u0142y z drewnianymi krzy\u017cami, dzi\u015b pozostaje wygrodzony i utrzymany w porz\u0105dku. We wschodniej cz\u0119\u015bci wsi s\u0105siaduj\u0105 ze sob\u0105 dwa dalsze: \u201estary\u201d, o kszta\u0142cie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, z zachowanymi kamiennymi fundamentami ogrodzenia, kamiennymi ramami nagrobk\u00f3w i postumentami pod krzy\u017ce, oraz \u201enowy\u201d, z pocz\u0105tku XX wieku, widoczny ju\u017c tylko dzi\u0119ki \u015bwierkowym nasadzeniom wok\u00f3\u0142 granic. Czwarty jest ten rodowy.\n\nW rejestrze zabytk\u00f3w figuruje on jako \u201eteren wzniesienia \u00bbPszeniczna G\u00f3rka\u00ab (cmentarz rodowy ?) z alej\u0105 d\u0119bow\u0105\u201d, obj\u0119ty wpisem numer A-1981 z 19 listopada 2020 roku wraz z dawn\u0105 kaplic\u0105 ewangelick\u0105 z 1907 roku \u2014 dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki \u2014 i z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Po grobowcu rodzinnym nie zosta\u0142o nic; w miejscu centralnym stoi drewniany krzy\u017c.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.slupsk.pl","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotoexploracje.manifo.com","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/domaradz-woj-pomorskie---cmentarz-przykoscielny"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Domaradz_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1009","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.44075,"lng":17.26855,"name_de":"Dumr\u00f6se \u2014 Familienfriedhof von Zitzewitz","name_pl":"Domaradz \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Domaradz (niem. Dumr\u00f6se), Landkreis Stolp, rej. Koszalin, Prowincja Pomorze. Od 1440 do 1945 maj\u0105tek rodu von Zitzewitz. W centrum wsi znajdowa\u0142 si\u0119 grobowiec rodowy von Zitzewitz\u00f3w; obok, staraniem ostatniego dziedzica Petera-Hermanna von Zitzewitz, w latach 1907\u20131909 wzniesiono ewangelick\u0105 kaplic\u0119. Kaplic\u0119 obj\u0119\u0142a opiek\u0105 parafia ewangelicka (Kirchspiel) w Gro\u00df D\u00fcbsow, nale\u017c\u0105ca do Kirchenkreis Stolp-Altstadt Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Unijnego. Wn\u0119trze zdobi\u0142y herby rod\u00f3w von Zitzewitz i von Gottberg. W 1939 wie\u015b liczy\u0142a 321 mieszka\u0144c\u00f3w (przewaga ewangelicka). Po 8 III 1945 wysiedlenie ludno\u015bci niemieckiej. W latach 80. XX w. Hermine von Arnim z d. von Zitzewitz sfinansowa\u0142a odbudow\u0119 spalonej kaplicy rodowej i ustawienie krzy\u017ca ku pami\u0119ci rodzic\u00f3w; po samym grobowcu nie ma dzi\u015b \u015bladu.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Domaradz \u2013 cmentarze, katalog cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0520","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.443937,"lng":17.267252,"name_de":"Dumr\u00f6se","name_pl":"Domaradz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Domaradz \u2014 po niemiecku Dumr\u00f6se, w zapisie z 1400 roku Dommerese \u2014 le\u017cy w gminie Damnica w powiecie s\u0142upskim, a do 1945 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b by\u0142a, jak ca\u0142e otoczenie, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, a maj\u0105tek pozostawa\u0142 w r\u0119kach rodziny von Zitzewitz od 1440 roku a\u017c po rok 1945, a wi\u0119c ponad pi\u0119\u0107set lat. Wsp\u00f3lnota podlega\u0142a parafii w Dobieszewie, po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej; parafia liczy\u0142a 3200 wiernych w 1940 roku. Sam obw\u00f3d dworski mia\u0142 324 mieszka\u0144c\u00f3w w 1925 roku i 321 w 1939, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 211 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i siedmioro innych chrze\u015bcijan.\n\n\ud83d\udccc Cztery cmentarze w jednej wsi to rzecz w tych stronach wyj\u0105tkowa \u2014 i tak te\u017c ujmuje j\u0105 monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, nazywaj\u0105c Domaradz \u201ejedn\u0105 z niewielu miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rej zlokalizowane s\u0105 cztery cmentarze\u201d. Pierwszy za\u0142o\u017cono w nieznacznej odleg\u0142o\u015bci od ko\u015bcio\u0142a wzniesionego w 1907 roku. Dwa nast\u0119pne s\u0105siaduj\u0105 ze sob\u0105 we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi: \u201estary\u201d, o kszta\u0142cie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, z zachowanymi kamiennymi fundamentami ogrodzenia, kamiennymi ramami nagrobk\u00f3w i postumentami pod krzy\u017ce, oraz \u201enowy\u201d, urz\u0105dzony na pocz\u0105tku dwudziestego wieku, dzi\u015b czytelny ju\u017c tylko dzi\u0119ki \u015bwierkowym nasadzeniom wzd\u0142u\u017c granic. Czwarty jest rodowy: le\u017cy na po\u0142udnie od dawnego za\u0142o\u017cenia folwarcznego, na skraju urz\u0105dzonego lasu zwanego Schwarzwald, nieopodal jednej ze szk\u00f3\u0142. \ud83d\udccc Monografia wskazuje te\u017c jego prawdopodobnego tw\u00f3rc\u0119 \u2014 Hermanna von Zitzewitz, kt\u00f3ry w 1834 roku wybudowa\u0142 nieistniej\u0105cy ju\u017c pa\u0142ac.\n\nW latach 1907\u20131909 ostatni dziedzic, Peter-Hermann von Zitzewitz, ufundowa\u0142 ewangelick\u0105 kaplic\u0119; jej wn\u0119trze zdobi\u0142y herby rod\u00f3w von Zitzewitz i von Gottberg. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1981 z 19 listopada 2020 roku wraz z dzia\u0142k\u0105 numer 4/1; ten sam wpis obejmuje cmentarz przy ko\u015bciele oraz teren wzniesienia \u201ePszeniczna G\u00f3rka\u201d z alej\u0105 d\u0119bow\u0105, okre\u015blony jako domniemany cmentarz rodowy. \ud83d\udfe1 Ko\u015bci\u00f3\u0142 pe\u0142ni funkcj\u0119 filii parafii w Zag\u00f3rzycy \u2014 do potwierdzenia.\n\nW centrum wsi sta\u0142 grobowiec rodowy von Zitzewitz\u00f3w, po kt\u00f3rym dzi\u015b nie ma \u015bladu; w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku Hermine von Arnim z domu von Zitzewitz sfinansowa\u0142a odbudow\u0119 spalonej kaplicy rodowej i ustawienie krzy\u017ca ku pami\u0119ci rodzic\u00f3w.\n\nCmentarz przyko\u015bcielny zachowa\u0142 si\u0119 najlepiej. Jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142y na nim mogi\u0142y z drewnianymi krzy\u017cami \u2014 dokumentacja z 1995 roku datuje te krzy\u017ce na lata pi\u0119\u0107dziesi\u0105te \u2014 a dzi\u015b pierwotne rozplanowanie jest s\u0142abo czytelne, cho\u0107 teren pozostaje wygrodzony i utrzymywany w porz\u0105dku. Dokumentacja terenowa z 2014 roku notuje kilka mogi\u0142 ziemnych z drewnianymi krzy\u017cami, w wi\u0119kszo\u015bci z nazwiskami niemieckimi, oraz osobny, ogrodzony cmentarz dawnych w\u0142a\u015bcicieli.\n\nPo 8 marca 1945 roku, gdy wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 autochtoniczn\u0105 wysiedlono.\n\n\ud83d\udccc Kaplic\u0119 wzni\u00f3s\u0142 w latach 1907\u20131909 ostatni dziedzic, Peter-Hermann von Zitzewitz, obok rodowego grobowca stoj\u0105cego po\u015brodku wsi. Jej wn\u0119trze zdobi\u0142y herby dw\u00f3ch rod\u00f3w \u2014 von Zitzewitz i von Gottberg. Po grobowcu nie ma dzi\u015b \u015bladu, ale spalon\u0105 kaplic\u0119 odbudowano w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku ze \u015brodk\u00f3w Hermine von Arnim z domu von Zitzewitz, kt\u00f3ra ustawi\u0142a przy niej krzy\u017c ku pami\u0119ci rodzic\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: domaradz.pl, \u201eHistoria ko\u015bcio\u0142\u00f3w\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Domaradz.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Domaradz (woj. pomorskie) \u2013 cmentarz przyko\u015bcielny, FotoExploracje / katalog cmentarzy s\u0142upskich","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/domaradz-woj-pomorskie---cmentarz-przykoscielny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0518","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.443937,"lng":17.267252,"name_de":"Dumr\u00f6se","name_pl":"Domaradz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Domaradz (niem. Dumr\u00f6se, wzmiankowany 1400 jako Dommerese) do 1945 nale\u017ca\u0142 do Landkreis Stolp (rej. K\u00f6slin, Prowincja Pomorze). Wie\u015b by\u0142a, jak ca\u0142e zachodniopomorskie otoczenie, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka (lutera\u0144ska). Maj\u0105tek pozostawa\u0142 w r\u0119kach rodziny von Zitzewitz od 1440 do 1945 (ponad 500 lat). W latach 1907\u20131909 w\u0142a\u015bciciel Peter-Hermann von Zitzewitz ufundowa\u0142 ewangelick\u0105 kaplic\u0119/ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 obiekt istnia\u0142 wi\u0119c realnie, nie by\u0142 to sam cmentarz. Wsp\u00f3lnota podlega\u0142a parafii (Kirchspiel) Gro\u00df D\u00fcbsow w Kirchenkreis Stolp-Altstadt (Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unii Staropruskiej); parafia liczy\u0142a 3200 wiernych (1940). Gutsbezirk Dumr\u00f6se: 324 mieszk. (1925), 321 (1939). Cmentarz przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele z 1907 r. zachowa\u0142 si\u0119, cho\u0107 pierwotne rozplanowanie jest s\u0142abo czytelne; obok \u015blad grobowca rodowego von Zitzewitz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dzi\u015b rzymskokatolicki (pw. \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki, filia parafii Zag\u00f3rzyca). W marcu 1945 wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 autochtoniczn\u0105 wysiedlono.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Domaradz \u2013 cmentarze, katalog cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0519","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.443937,"lng":17.267252,"name_de":"Dumr\u00f6se","name_pl":"Domaradz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Domaradz, do 1945 roku Dumr\u00f6se, ma nazw\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105 po\u015bwiadczon\u0105 ju\u017c w 1400 roku w postaci \u201eDommerese\u201d, od imienia Domarad. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, a tutejsze dobra rycerskie nale\u017ca\u0142y do rodziny von Zitzewitz przez ponad 500 lat, a\u017c do 1945 roku; w 1927 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1 014 hektar\u00f3w, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Borz\u0119cinie. Ca\u0142a miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a w\u0142a\u015bciwie jednym obszarem dworskim \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi j\u0105 wy\u0142\u0105cznie w dziale obwod\u00f3w dworskich i notuje tu 211 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i 7 innych chrze\u015bcijan. Ludno\u015b\u0107, w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka, nale\u017ca\u0142a do parafii w Dziebsewie (Gro\u00df D\u00fcbsow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; przed wojn\u0105 wie\u015b liczy\u0142a 324 mieszka\u0144c\u00f3w w 1925 roku i 321 w 1939.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni doczeka\u0142a si\u0119 dopiero na pocz\u0105tku XX wieku: w 1907 roku wzni\u00f3s\u0142 j\u0105 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Peter-Hermann von Zitzewitz. Cmentarzy by\u0142o tu za to cztery. Tu\u017c obok ko\u015bcio\u0142a za\u0142o\u017cono ten, na kt\u00f3rym jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142y mogi\u0142y z drewnianymi krzy\u017cami; we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi s\u0105siaduj\u0105 ze sob\u0105 dwa dalsze \u2014 \u201estary\u201d, na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, z zachowanymi kamiennymi fundamentami ogrodzenia, ramami nagrobk\u00f3w i postumentami pod krzy\u017ce, oraz \u201enowy\u201d z pocz\u0105tku XX wieku, kt\u00f3ry zdradzaj\u0105 dzi\u015b ju\u017c tylko \u015bwierki obsadzone wzd\u0142u\u017c granic. Czwarty, rodowy, le\u017cy na po\u0142udnie od dawnego folwarku, na skraju urz\u0105dzonego lasu zwanego Schwarzwald; jego pomys\u0142odawc\u0105 by\u0142 najpewniej Hermann von Zitzewitz, ten sam, kt\u00f3ry w 1834 roku zbudowa\u0142 nieistniej\u0105cy ju\u017c pa\u0142ac.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki, filia parafii w Zag\u00f3rzycy.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w rozstrzyga zarazem sp\u00f3r o nazw\u0119 obiektu i podtrzymuje obie jej wersje: prowadzi go jako \u201ekaplica ewangelicka, obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki\u201d, datuje na 1907 rok i wpisuje pod numerem A-1981. Budowla by\u0142a wi\u0119c kaplic\u0105 za czas\u00f3w ewangelickich, a ko\u015bcio\u0142em sta\u0142a si\u0119 po 1945 roku \u2014 obie nazwy s\u0105 prawdziwe, ka\u017cda w swoim czasie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 178, pozycja 187; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 30; Domaradz (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1907,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Domaradz (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Domaradz_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0216","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4433014,"lng":17.2676844,"name_de":"Dumr\u00f6se","name_pl":"Domaradz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dominek \u2014 po niemiecku Dominke, w starszych zapisach Domineke z 1563 roku i Dammineke z 1628 \u2014 by\u0142 obszarem dworskim (Gutsbezirk) w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; razem z Wusseken, dzi\u015b Osiekami S\u0142upskimi, tworzy\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br G\u0105bina. Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 kolejno do rod\u00f3w von Bandemer, von Below, Schumacher i von Hanstein.\n\nLudno\u015b\u0107 do 1945 roku by\u0142a w przewadze ewangelicka \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 147 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Ko\u015bcio\u0142a w Dominku nie by\u0142o: nale\u017ca\u0142 do lutera\u0144skiej parafii Gro\u00df Garde, czyli Gardny Wielkiej, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej, a ksi\u0119gi tej parafii si\u0119ga\u0142y 1700 roku. \ud83d\udfe1 Sama parafia le\u017ca\u0142a w historycznym rejonie s\u0142owi\u0144skim \u2014 to wymaga potwierdzenia.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz zachowa\u0142 si\u0119 na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi ku Komninowi; zajmuje oko\u0142o 1397 metr\u00f3w kwadratowych, na mapy naniesiono go w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, a poch\u00f3wki pochodz\u0105 z lat 1829\u20131942. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go jako prostok\u0105t zaznaczony na ca\u0142ym obwodzie niewysokim murkiem z cios\u00f3w kamiennych, z wej\u015bciem g\u0142\u00f3wnym od wschodu. \ud83d\udccc \u015alad\u00f3w dawnych poch\u00f3wk\u00f3w zosta\u0142o niewiele; jednym z nielicznych jest drewniany krzy\u017c w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim \u2014 bez tabliczki inskrypcyjnej, tak \u017ce nie wiadomo, czy wyznacza konkretny gr\u00f3b, czy jest krzy\u017cem symbolicznym. Wcze\u015bniejsza dokumentacja notowa\u0142a tu ponadto 27 granitowych podstaw pod krzy\u017ce \u017celiwne, cztery betonowe krzy\u017ce i oko\u0142o czternastu fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Dominek.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0747","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58872,"lng":17.10732,"name_de":"Dominke","name_pl":"Dominek \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Domis\u0142aw, po niemiecku Domslaff, le\u017cy w gminie Czarne w powiecie cz\u0142uchowskim. Do 1772 roku by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska starostwa cz\u0142uchowskiego Rzeczypospolitej; po pierwszym rozbiorze znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie cz\u0142uchowskim i przez nast\u0119pne p\u00f3\u0142tora stulecia trzykrotnie zmienia\u0142a prowincj\u0119 \u2014 nale\u017ca\u0142a do Prus Zachodnich a\u017c do lat 1919\u20131920, w latach 1920\u20131938 do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze.\n\n\u26a0 Obiekt figurowa\u0142 wcze\u015bniej pod nazw\u0105 \u201eDomy\u015bl\u201d. To nie jest wariant zapisu, lecz inna nazwa; za form\u0105 \u201eDomis\u0142aw\u201d przemawiaj\u0105 niemieckie *Domslaff* i urz\u0119dowy wykaz miejscowo\u015bci.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu naprawd\u0119 i wiadomo o nim wi\u0119cej ni\u017c o niejednym zachowanym. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisa\u0142 go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105 przy\u0142\u0105czon\u0105 do Czarnego, patronatu rz\u0105dowego, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny: drewnian\u0105, z obrazem Chrystusa na Krzy\u017cu w o\u0142tarzu i Matk\u0105 Bosk\u0105 Bolesn\u0105 nad nim, z chrzcielnic\u0105 przy \u015bcianie. Proboszcz mia\u0142 w Domis\u0142awiu cztery w\u0142\u00f3ki z budynkami, \u0142\u0105kami i ogrodami i bra\u0142 za nie w 1695 roku 44 z\u0142ote rocznej dzier\u017cawy, dwie g\u0119si i cztery kury; gburzy dawali dziesi\u0119cin\u0119 po dwa korce \u017cyta, komornicy po dwie kury, a na Wielkanoc ka\u017cda rodzina po dziesi\u0119\u0107 jaj. Nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 dziekan przyje\u017cd\u017caj\u0105cy z Czarnego, zwykle co trzeci\u0105 niedziel\u0119. W 1653 roku trzyma\u0142 wie\u015b w do\u017cywociu Andrzej Galimski i ko\u015bci\u00f3\u0142 z gruntu naprawi\u0142, w 1695 mieszka\u0142 tu Henryk Wejher, a w 1766 \u015bwi\u0105tynia jeszcze sta\u0142a; zniesiono j\u0105 kr\u00f3tko po przej\u015bciu tych ziem pod panowanie pruskie, w\u0142\u00f3ki pleba\u0144skie oddano w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119 w 1787 roku. \ud83d\udfe1 Wzmianka o Domis\u0142awiu w\u015br\u00f3d dziewi\u0119tnastu ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu czarnie\u0144skiego w 1617 roku pochodzi ze S\u0142ownika geograficznego; u Fankidejskiego tej daty przy Domis\u0142awiu nie ma \u2014 rok 1617 odnosi si\u0119 u niego do s\u0105siedniego Falkenwalde.\n\n\ud83d\udccc Warstwa ewangelicka by\u0142a tu przyt\u0142aczaj\u0105ca. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Domis\u0142aw w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 80 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 79 ewangelik\u00f3w i jednego katolika (strona 158, pozycja 21), a obw\u00f3d dworski 174 osoby, w tym 164 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119cioro katolik\u00f3w (strona 162, pozycja 92) \u2014 razem 254 mieszka\u0144c\u00f3w i 243 ewangelik\u00f3w. Obie jednostki przypisano do parafii ewangelickiej w L\u0119dyczku, po niemiecku Landeck, i katolickiej w Czarnem. S\u0142ownik geograficzny, opisuj\u0105cy wie\u015b nieco wcze\u015bniej, notuje 250 ewangelik\u00f3w przy 37 budynkach i siedemnastu domach mieszkalnych; dobra liczy\u0142y 1148 m\u00f3rg, sama wie\u015b 3907.\n\nDo dzi\u015b stoj\u0105 natomiast dwa dwory: secesyjny z oko\u0142o 1910 roku i neobarokowy z oko\u0142o 1920. \ud83d\udfe1 Ani datowania cmentarza, ani jego los\u00f3w po 1945 roku nie ustalono, wi\u0119c obiekt wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Czarne (gmina) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarne_(gmina)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Domys\u0142aw, niem. Domslaw, wie\u015b rycerska i w\u0142o\u015b\u0107, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0470","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60083,"lng":16.92083,"name_de":"Domslaff","name_pl":"Domis\u0142aw \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dor\u0119gowice, po niemiecku D\u00f6ringsdorf, to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska w powiecie chojnickim, po\u0142o\u017cona przy bitym trakcie z Chojnic do Nak\u0142a. Parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Chojnicach, poczta w Zamartem, a szko\u0142a by\u0142a na miejscu. Nazwa wsi jest nazwiskiem: S\u0142ownik geograficzny widzi w niej stare gniazdo rodziny Dorengowskich, a ksi\u0105dz Jakub Fankidejski dopowiada reszt\u0119 \u2014 sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 patronatu prywatnego, filia chojnicka, obalony przez Krzy\u017cak\u00f3w w 1519 roku i odbudowany z drewna na tyle porz\u0105dnie, \u017ce jezuici, kupiwszy wie\u015b od Dorengowskich, przewie\u017ali go w 1640 roku do Chojnic, do swojego klasztoru, a na dawnym miejscu postawili p\u00f3\u017aniej mniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142ek. Ci sami Dorengowscy, pisze Fankidejski, najwi\u0119cej si\u0119 przyczynili do wyratowania fary chojnickiej z r\u0105k lutera\u0144skich; luteranie gospodarzyli w niej od 1550 do 1616 roku.\n\n\ud83d\udccc Liczby z tej wsi m\u00f3wi\u0105 rzecz nieoczywist\u0105. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 tu 238 katolik\u00f3w i 21 ewangelik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku, w rubryce Kreis Konitz na stronie 152 pod pozycj\u0105 osiemnast\u0105, wykaza\u0142 381 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 27 ewangelik\u00f3w i 357 katolik\u00f3w \u2014 \u26a0 suma wyzna\u0144 daje o trzy osoby wi\u0119cej ni\u017c ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em, wi\u0119c jedna z tych rubryk jest w naszym odczycie chybiona. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 275 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dwudziestu trzech wyznania ewangelickiego \u2014 ale narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 237 os\u00f3b, a polsk\u0105 tylko trzydzie\u015bci osiem. Znaczy to, \u017ce mieszka\u0142o tu oko\u0142o dwustu niemieckich katolik\u00f3w. Na Pomorzu wyznanie i narodowo\u015b\u0107 zwykle sz\u0142y w parze \u2014 Niemiec by\u0142 ewangelikiem, Polak katolikiem \u2014 jednak w powiecie chojnickim, na pograniczu, regu\u0142a ta si\u0119 za\u0142amywa\u0142a, a Dor\u0119gowice s\u0105 tego wyrazistym przyk\u0142adem.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej we wsi nie by\u0142o. \u26a0 Spis z 1885 roku odsy\u0142a tutejszych ewangelik\u00f3w do parafii w Tucholi \u2014 odczyt tej rubryki jest niepewny, bo w s\u0105siedniej, katolickiej, stoi \u201eCherwitz\u201d, podczas gdy S\u0142ownik geograficzny wskazuje Chojnice. Tucholska parafia ewangelicka prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi od 1774 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142a z 1838, a oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a cztery i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca dusz przy dwustu trzech chrztach rocznie; pierwszym jej duchownym by\u0142 Daniel Hellmann.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w ewidencji konserwatorskiej pod pozycj\u0105 57, dla powiatu chojnickiego i gminy Chojnice. \ud83d\udfe1 Wpis nie podaje ani po\u0142o\u017cenia w terenie, ani daty za\u0142o\u017cenia, ani stanu zachowania \u2014 to trzeba sprawdzi\u0107 na miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"So\u0142ectwo Dor\u0119gowice \u2014 BIP Gmina Chojnice","url":"https://bip.gminachojnice.com.pl/solectwo-doregowice.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Dor\u0119gowice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0087","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6268,"lng":17.49001,"name_de":"D\u00f6ringsdorf","name_pl":"Dor\u0119gowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dr\u0105\u017ckowo, po niemiecku Neuhof, po kaszubsku Nowi Dw\u00f3r, to drobna kaszubska osada wzmiankowana w 1523 roku jako folwark w dobrach Karwno (Karwen). Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, cho\u0107 dzi\u015b le\u017cy w bytowskim. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka: osada wchodzi\u0142a w sk\u0142ad parafii w Mikorowie (Mickrow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej \u2014 parafia ta liczy\u0142a w 1940 roku 2499 wiernych. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o; najbli\u017csza \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a w Mikorowie.\n\nPo 1945 roku osada dosta\u0142a dzisiejsz\u0105 nazw\u0119. Mieszka tu dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b, katolicko nale\u017c\u0105cych do parafii w Mikorowie, w diecezji pelpli\u0144skiej. \ud83d\udfe1 Istnienia ani datowania samego cmentarza nie potwierdzono w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0810","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.413667,"lng":17.548821,"name_de":"Neuhof (kaszb. Nowi Dw\u00f3r)","name_pl":"Dr\u0105\u017ckowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drety\u0144 (niemieckie Treten) by\u0142 do 1945 roku wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Tu mia\u0142a siedzib\u0119 lutera\u0144ska parafia \u2014 Kirchspiel Treten \u2014 do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Dretynek (Tretenwalde), Tursko (Turzig), Okunino (Wockin), W\u0119gorzynko (Vangerin), Broczyna (Brotzen) i Darnowo (B\u00f6rnen); w 1907 roku wchodzi\u0142a w sk\u0142ad synodu miasteckiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 p\u00f3\u017anogotycki, ceglany, tr\u00f3jnawowy \u2014 powsta\u0142 oko\u0142o 1500 roku. Wie\u017cy nie mia\u0142; dobudowano do niego drewnian\u0105 dzwonnic\u0119 z dwoma dzwonami, a w XVIII wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przebudowano.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku policzy\u0142 Drety\u0144 w dw\u00f3ch rubrykach, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w gminie 526 ewangelik\u00f3w i siedmioro \u017byd\u00f3w, w obwodzie dworskim 657 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro katolik\u00f3w. Kr\u0105\u017c\u0105ca liczba 1183 ewangelik\u00f3w jest sum\u0105 obu wierszy, a nie warto\u015bci\u0105 ze \u017ar\u00f3d\u0142a \u2014 i ten sam podzia\u0142 t\u0142umaczy, sk\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 519 mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rych oko\u0142o 1905 roku liczy\u0142a sama wie\u015b. \ud83d\udccc Ten sam spis pozwala zobaczy\u0107 zasi\u0119g parafii: pr\u00f3cz Dretynia w rubryce \u201eparafia ewangelicka\u201d wpisano jej nazw\u0119 przy B\u00f6rnen, Broken (zapisanym te\u017c jako Bauerp\u00f6ppeln), Turzig, Vangerin, Wockin, Brandheide, Bro\u00dfen, Friedrichshuld i K\u00f6ppelhof \u2014 razem jedena\u015bcie wierszy na stronach od 160 do 168. \u26a0 Dretynka (Tretenwalde) w tym wykazie nie ma; osada nie by\u0142a osobn\u0105 jednostk\u0105 spisow\u0105.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i by\u0142 ewangelicki; chowano na nim mniej wi\u0119cej do 1924 roku, po czym otwarto drug\u0105 nekropoli\u0119 na skraju wsi, czynn\u0105 do 1937 roku i opisan\u0105 w atlasie osobno.\n\nW 1945 roku Armia Czerwona spali\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 i dzi\u015b nie ma po nim \u015bladu; przepad\u0142o wtedy tak\u017ce ukryte archiwum parafialne. Obecnie dzia\u0142a w Dretyniu rzymskokatolicka parafia Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarze ewangelickie w Dretyniu [kopia archiwalna 2000-12-04]; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarze ewangelickie w Dretyniu [kopia archiwalna 2000-12-04]","url":"https://web.archive.org/web/20001204200600/http://www.dziennikbaltycki.pl:80/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0609","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10427,"lng":16.98311,"name_de":"Treten (Dorf und Rittergut) \u2014 kirchhof przy ev. Pfarrkirche","name_pl":"Drety\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drety\u0144 (niemieckie Treten) nale\u017ca\u0142 przed 1945 rokiem do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano ju\u017c w 1478 roku, a od dawna by\u0142a siedzib\u0105 parafii ewangelickiej \u2014 Kirchspiel Treten, kt\u00f3rego ksi\u0119gi prowadzono od 1686 roku. Sta\u0142 tu ceglany, gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z oko\u0142o 1500 roku, o kt\u00f3rym pisano, \u017ce by\u0142 najstarszy w ca\u0142ym powiecie.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku policzy\u0142 Drety\u0144 w dw\u00f3ch osobnych rubrykach, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wtedy na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w gminie (strona 162, pozycja 42) mieszka\u0142o 526 ewangelik\u00f3w i siedmioro \u017byd\u00f3w, w obwodzie dworskim (strona 166, pozycja 116) \u2014 657 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro katolik\u00f3w. Kr\u0105\u017c\u0105ca liczba 1183 ewangelik\u00f3w jest sum\u0105 obu wierszy, a nie warto\u015bci\u0105 zapisan\u0105 w \u017ar\u00f3dle. W 1925 roku wie\u015b liczy\u0142a 1012 mieszka\u0144c\u00f3w; dla 1939 roku \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 845 albo 1051 \u2014 \ud83d\udfe1 do potwierdzenia, bo \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 drukowanych dost\u0119pnych dla tego powiatu nie si\u0119ga tak p\u00f3\u017ano. W 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu miasteckiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono w marcu 1945 roku, gdy wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona \u2014 4 i 5 marca. Ruiny rozebrano w 1981 roku, a w 1985 stan\u0105\u0142 na tym miejscu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, katolicki, przy ocala\u0142ej dawnej dzwonnicy. Opiek\u0119 ewangelick\u0105 sprawuje dzi\u015b nad tymi stronami parafia w S\u0142upsku, przy Ko\u015bciele Krzy\u017ca.\n\n\ud83d\udccc Ten obiekt to drugi drety\u0144ski cmentarz \u2014 nie przyko\u015bcielny, lecz za\u0142o\u017cony na po\u0142udniowo-wschodnim skraju wsi, jakie\u015b osiemset czterdzie\u015bci metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a. Chowano na nim jeszcze w 1937 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b, z \u017celiwnymi krzy\u017cami z ko\u0144ca XIX i pocz\u0105tku XX wieku.\n\n\u26a0 Grobowiec rodziny Villbrandt, w kt\u00f3rym pochowano zmar\u0142ego w 1868 roku, stoi nie tutaj, lecz na dawnym cmentarzu przyko\u015bcielnym, opisanym w atlasie osobno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarze ewangelickie w Dretyniu [kopia archiwalna 2000-12-04]","url":"https://web.archive.org/web/20001204200600/http://www.dziennikbaltycki.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Rummelsburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0608","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09807,"lng":16.99051,"name_de":"Treten","name_pl":"Drety\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drewnica le\u017cy nad Szkarpaw\u0105, przy przeprawie, kt\u00f3r\u0105 dawniej trzyma\u0142 most pontonowy, a dzi\u015b most zwodzony. Tutejsza parafia ewangelicka nosi\u0142a nazw\u0119 Sch\u00f6nbaum i by\u0142a jedn\u0105 ze starszych na \u017bu\u0142awach Wielkich: ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry dotrwa\u0142 do dwudziestego wieku, wzniesiono w 1644 roku, w miejscu poprzedniej \u015bwi\u0105tyni zniszczonej oko\u0142o 1640 roku. By\u0142a to budowla orientowana, o konstrukcji ryglowej, z wielobocznym prezbiterium i wie\u017c\u0105 od zachodu zwie\u0144czon\u0105 smuk\u0142ym he\u0142mem; do \u015bciany p\u00f3\u0142nocnej przylega\u0142a kruchta.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 414 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 203 m\u0119\u017cczyzn i 211 kobiet \u2014 mieszkaj\u0105cych w 48 domach i prowadz\u0105cych 81 gospodarstw domowych; 389 z nich by\u0142o ewangelikami, 19 katolikami, troje nale\u017ca\u0142o do innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich. Katolicy chodzili do Nowego Dworu Gda\u0144skiego, ewangelicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu, a parafia si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b: statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku liczy jej oko\u0142o 2 000 dusz, a rocznie 65 chrzt\u00f3w, 17 \u015blub\u00f3w, 1 272 komunikant\u00f3w i 49 pogrzeb\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono prawdopodobnie w 1941 roku i ca\u0142kowicie rozebrano oko\u0142o po\u0142owy dwudziestego wieku. Obok \u015bwi\u0105tyni by\u0142 cmentarz, dzi\u015b park, oraz pastor\u00f3wka, obecnie dom so\u0142tysa. \ud83d\udd34 Miejsca po ko\u015bciele nie da si\u0119 na razie wskaza\u0107 jednoznacznie: jeden zapis umieszcza go w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci Drewnicy, przy przeprawie, drugi wi\u0105\u017ce z nim relikt fundamentu ods\u0142oni\u0119ty i poddany konserwacji na terenie cmentarza w Przemys\u0142awiu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398; \u201eW gminie Stegna uporz\u0105dkowano dawny cmentarz ewangelicki\u201d, zawszepomorze.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"W gminie Stegna uporz\u0105dkowano dawny cmentarz ewangelicki \u2014 zawszepomorze.pl","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0065","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_charbrowo/kosciol_charbrowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2866741,"lng":18.9593739,"name_de":"Sch\u00f6nbaum","name_pl":"Drewnica / Przemys\u0142aw \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki parafii Sch\u00f6nbaum (nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Drozdowo, po niemiecku Posenberg, to niewielka wie\u015b jakie\u015b pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Debrzna, w powiecie cz\u0142uchowskim. Przed 1945 rokiem powiat ten zmienia\u0142 prowincj\u0119 dwa razy: do lat 1919\u20131920 by\u0142y to Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. \ud83d\udfe1 Do kt\u00f3rej rejencji powiat wtedy wszed\u0142, pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\nPowiat by\u0142 wyznaniowo mieszany, z wyra\u017an\u0105 przewag\u0105 ewangelik\u00f3w: w 1925 roku mieszka\u0142o w nim 34 829 ewangelik\u00f3w wobec 21 601 katolik\u00f3w. Posenberg pozostawa\u0142 jednak osad\u0105 tak ma\u0142\u0105, \u017ce nie wyst\u0119puje w wykazie powiatu jako samodzielna gmina; dzi\u015b liczy 76 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazuje si\u0119 zwykle w Debrznie, ale to wymaga potwierdzenia \u2014 i ma drugiego kandydata: wykaz z 1885 roku podaje parafi\u0119 w Starym Gronowie przy sze\u015bciu wsiach tej okolicy. Przynale\u017cno\u015b\u0107 katolicka r\u00f3wnie\u017c pozostaje nieustalona.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w ewidencji konserwatorskiej Pomorza. \ud83d\udfe1 Czy wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 albo kaplic\u0119, nie zosta\u0142o potwierdzone \u2014 obiekt czeka na weryfikacj\u0119 w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Debrzno (gmina) \u2014 Wikipedia / ewidencja so\u0142ectw.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Debrzno (gmina) \u2014 Wikipedia / ewidencja so\u0142ectw","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Debrzno_(gmina)"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0535","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.52479,"lng":17.31999,"name_de":"Posenberg","name_pl":"Drozdowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drzewina to dawna kolonia le\u015bna na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Kreis Danziger H\u00f6he), w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 obszar ten nale\u017ca\u0142 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a p\u00f3\u017aniej do Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Po niemiecku nazywa\u0142a si\u0119 Danziger Hauung, od s\u0142owa Holzhauung, czyli wyr\u0105b \u2014 i nazwa m\u00f3wi wprost, sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142a: koloni\u015bci osiedli tu w dawnym lesie miejskim Gda\u0144ska. W s\u0142owniku Meyersa figuruje jako Abbau, czyli osada wydzielona, przypisana do wsi Braunsdorf, dzi\u015b B\u0142otni.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka \u2014 luteranie i wierni staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, osadnictwa ol\u0119derskiego tu nie by\u0142o. Osada nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Mierzeszynie (Meisterswalde) \ud83d\udfe1 i katolickiej w Skarszewach (Sch\u00f6neck), a urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Mierzeszynie. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 wiejski cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 19, obok budynku dawnej szko\u0142y pod adresem Drzewina 4. Jego stanu nikt jeszcze nie sprawdzi\u0142 w terenie.\n\n\ud83d\udd34 Jedna wiadomo\u015b\u0107, kt\u00f3ra kr\u0105\u017cy przy tym rekordzie, nale\u017cy do innej miejscowo\u015bci. Zapis o 149 mieszka\u0144cach w spisie z 1 grudnia 1910 roku, z kt\u00f3rych 148 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a 147 by\u0142o wyznania ewangelickiego, pochodzi z wiersza \u201eWiesenthal\u201d w powiecie ko\u015bcierskim (pozycja 112) \u2014 a Drzewina le\u017ca\u0142a w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym. Dla samej Drzewiny spis osobnej liczby ludno\u015bci nie podaje, bo jako osada wydzielona liczona by\u0142a razem z B\u0142otni\u0105.\n\n\ud83d\udccc Spis z 1 grudnia 1910 roku rozstrzyga i nazw\u0119, i parafi\u0119. W przypisie o przysi\u00f3\u0142kach nale\u017c\u0105cych do innej parafii ni\u017c ich gmina macierzysta wymieniono w powiecie Danziger H\u00f6he, pod gmin\u0105 nr 5 \u2014 Braunsdorf, czyli B\u0142otni\u0105 \u2014 \u201eDanziger Hauung (evg. Ksp. Sch\u00f6neck im Kr. Berent) 25\u201d, a obok, z t\u0105 sam\u0105 parafi\u0105, Dominken, Lehmberg i Rothflie\u00df. Drzewina liczy\u0142a zatem w 1910 roku dwudziestu pi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Skarszewach, cho\u0107 jej wie\u015b macierzysta B\u0142otnia przypisana by\u0142a do Mierzeszyna. Ani Mierzeszyn, ani Nowy Wiec parafi\u0105 Drzewiny nie by\u0142y. Nazwa Wiesenthal dotyczy dw\u00f3ch innych miejscowo\u015bci powiatu ko\u015bcierskiego i naszej wsi nie opisuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Tr\u0105bki Wielkie \u2014 Wykaz zabytk\u00f3w (PDF)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0362","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14501,"lng":18.38592,"name_de":"Danziger Hauung","name_pl":"Drzewina \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drze\u017cewo, przed 1945 rokiem Dresow, le\u017ca\u0142o nad \u0141upaw\u0105 w powiecie s\u0142upskim, jakie\u015b 20 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Maj\u0105tek od 1767 do 1945 roku trzyma\u0142a rodzina von Massow \u2014 w 1938 roku obejmowa\u0142 485 hektar\u00f3w. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 154 w 1910 roku, 174 w 1933 i 155 w 1939. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Damnie (Dammen), skupiaj\u0105cej oko\u0142o trzynastu miejscowo\u015bci, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno \u2014 w gminie wiejskiej 81 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 109; katolika nie zapisano w \u017cadnym z dw\u00f3ch wierszy.\n\nCmentarze s\u0105 tu dwa. Pierwszy za\u0142o\u017cono na po\u0142udnie od zabudowa\u0144; pierwotnie wygrodzono go murkiem z cios\u00f3w kamiennych i granicznymi nasadzeniami drzew. Murek i starodrzew zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tkowo, ale wida\u0107 na nim rz\u0119dy kamiennych nagrobk\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich cok\u00f3\u0142 imituj\u0105cy pie\u0144 drzewa i wiele kamiennych ram mogi\u0142. Ca\u0142o\u015b\u0107 pokrywa typowe cmentarne poszycie z konwalii, bluszczu i barwinka pospolitego, wok\u00f3\u0142 nasun\u0119\u0142y si\u0119 samosiejki. Drugi cmentarz le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi. Jego granice po\u0142udniowa i wschodnia s\u0105 zatarte, pozosta\u0142e wyznaczaj\u0105 kamienno-ziemne wa\u0142y; teren jest zniwelowany, a przy jednej z granic z\u0142o\u017cono zebrane coko\u0142y \u017celiwnych krzy\u017cy i fragmenty tablic. Mi\u0119dzy czterema wysokimi klonami stoi spl\u0105drowany grobowiec.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Po wojnie mieszka\u0144cy nale\u017c\u0105 do parafii rzymskokatolickiej w Damnie, a oba dawne cmentarze pozostaj\u0105 nieu\u017cytkowane; obj\u0119to je gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w, nie rejestrem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 74\u201375; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 21 i s. 176 poz. 185","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0784","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.569194,"lng":17.279013,"name_de":"Dresow","name_pl":"Drze\u017cewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dubiel w gminie Kwidzyn by\u0142 u schy\u0142ku XIX wieku miejscowo\u015bci\u0105 poka\u017an\u0105 i wyra\u017anie ewangelick\u0105: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 1153 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 1039 ewangelik\u00f3w, 61 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro trojga \u017byd\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej obraz jest zupe\u0142nie inny \u2014 spis z 1 grudnia 1910 roku wykazuje tu 21 ewangelik\u00f3w i osiemnastu katolik\u00f3w. R\u00f3\u017cnica jest zbyt du\u017ca, by t\u0142umaczy\u0107 j\u0105 wyludnieniem: wiersz z 1885 roku obejmowa\u0142 najpewniej szersz\u0105 jednostk\u0119 ni\u017c sama osada. Zmieni\u0142a si\u0119 te\u017c przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna \u2014 w 1910 roku ewangelicy z Dubiela nale\u017celi do Kwidzyna i Rehhofu.\n\nCmentarz ewidencja datuje na lata trzydzieste XX wieku. \ud83d\udfe1 Stanu zachowania nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 51.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 51","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1079","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.79548,"lng":19.01625,"name_de":"Dubiel","name_pl":"Dubiel \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Duninowie (po niemiecku D\u00fcnnow) otacza dawn\u0105 ewangelick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i ma charakterystyczny, zbli\u017cony do owalu kszta\u0142t; widnieje ju\u017c na dziewi\u0119tnastowiecznych mapach. Ca\u0142a wie\u015b by\u0142a przed 1945 rokiem ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 310 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 na miejscu. W 1907 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego (\u201eSynode Stolp\u201d) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze; jej dzieje splot\u0142y si\u0119 z silnym w XIX wieku ruchem przebudzeniowym i z wyst\u0105pieniem staroluteran.\n\nNekropoli\u0119 ujmuje stary drzewostan i ozdobne, metalowe ogrodzenie z XIX wieku. W po\u0142udniowo-wschodnim naro\u017cniku, na wysokim kamiennym cokole, stoi krzy\u017c z niemieck\u0105 inskrypcj\u0105 ku czci mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej w latach 1914\u20131918, z odniesieniem do Ewangelii Jana 15,13. Zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce dwie p\u0142yty nagrobne rodziny von Frankenstein, zwi\u0105zanej z tutejszymi dobrami.\n\nPo wojnie cmentarz, tak jak i sam ko\u015bci\u00f3\u0142, przej\u0119li katolicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Duninowo [kopia archiwalna 2022-06-30]","url":"https://web.archive.org/web/20220630063049/https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/92-duninowo"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0748","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53918,"lng":16.82025,"name_de":"D\u00fcnnow","name_pl":"Duninowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Duninowo, przed 1945 rokiem D\u00fcnnow, wzmiankowane jest ju\u017c w 1355 roku i przez stulecia wi\u0105za\u0142o si\u0119 z rodami von Below, von Frankenstein oraz ksi\u0105\u017c\u0119tami von Croy. Wie\u015b by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 310 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika \u2014 a parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 na miejscu; w 1907 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. \ud83d\udccc Ernst M\u00fcller opisuje Duninowo jako parafi\u0119 macierzyst\u0105 z fili\u0105 w Zaleskiem (Saleske); wpisano do niej tak\u017ce Lindowo i Mod\u0142\u0119, a prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br. Duninowo s\u0142yn\u0119\u0142o ponadto z cenionej wytw\u00f3rni organ\u00f3w, za\u0142o\u017conej przez Christiana Friedricha V\u00f6lknera.\n\nCmentarze by\u0142y tu dwa, oba widoczne jeszcze na mapach dziewi\u0119tnastowiecznych: starszy przyko\u015bcielny i wiejski. Ten drugi, rozplanowany na rzucie kwadratu, za\u0142o\u017cono w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, poza \u00f3wczesnymi zabudowaniami zagrodowymi \u2014 i do dzi\u015b pe\u0142ni swoj\u0105 funkcj\u0119. Obok nowszych mogi\u0142 zachowa\u0142 si\u0119 kamie\u0144 po\u015bwi\u0119cony dw\u00f3m mieszka\u0144com Duninowa, Maxowi i Martinowi Schubringom, poleg\u0142ym w 1917 roku na pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a tak\u017ce monumentalny krzy\u017c kamienny, z kt\u00f3rego inskrypcja ju\u017c nie przetrwa\u0142a. Po 1945 roku dawne dziedzictwo wyznaniowe przesz\u0142o w r\u0119ce katolickie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Duninowo [kopia archiwalna 2022-06-30]","url":"https://web.archive.org/web/20220630063049/https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/92-duninowo"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0749","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53696,"lng":16.81811,"name_de":"D\u00fcnnow","name_pl":"Duninowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Duninowie, po niemiecku D\u00fcnnow, wznosi si\u0119 na niewielkim wzniesieniu w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. Najstarsza wzmianka o \u015bwi\u0105tyni pochodzi z 1374 roku, istnienie parafii po\u015bwiadcza dokument z 1493 roku, a obecna budowla powsta\u0142a prawdopodobnie w XV wieku; w latach 1875\u20131877 rozbudowano j\u0105, dostawiaj\u0105c od po\u0142udnia aneks, a od p\u00f3\u0142nocy zakrysti\u0119. Parafia obejmowa\u0142a, pr\u00f3cz samego Duninowa, wsie Lindow i Muddel, a ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142o Saleske, czyli Zaleskie; prawo powo\u0142ywania duchownego mieli w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br. W 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze.\n\nReformacja zacz\u0119\u0142a tu obowi\u0105zywa\u0107 po postanowieniach sejmu trzebiatowskiego z grudnia 1534 roku, a pierwsi lutera\u0144scy duchowni Duninowa tworz\u0105 ma\u0142\u0105 rodzinn\u0105 dynasti\u0119. Joachima Jaschiusa zapami\u0119tano jako tego, kt\u00f3ry przeszed\u0142 do nauki Lutra. Jego nast\u0119pca Ambrosius Jasche, zwany te\u017c Jeske, zosta\u0142 ordynowany w 1548 roku przez Jakoba Hogensee i prowadzi\u0142 parafi\u0119 do 1567 roku; w sprawozdaniu wizytacyjnym z 11 lipca 1590 roku odnotowano go jako 83-letniego starca. Pomocnikiem ojca zosta\u0142 w 1581 roku jego syn David.\n\n\ud83d\udccc W XIX wieku Duninowo sta\u0142o si\u0119 jednym z g\u0142\u00f3wnych o\u015brodk\u00f3w lutera\u0144skiego separatyzmu, skupionego wok\u00f3\u0142 braci von Below \u2014 ruchu przebudzeniowego, kt\u00f3ry ostatecznie utworzy\u0142 odr\u0119bn\u0105 Ewangelicko-Lutera\u0144sk\u0105 Separowan\u0105 Gmin\u0119 Ko\u015bcieln\u0105. Rodzina ta nie pojawi\u0142a si\u0119 tu przypadkiem: von Belowowie byli patronami tutejszego ko\u015bcio\u0142a. W 1790 roku Karl Wilhelm von Below jako pan na Duninowie, Muddel i Wedow oraz Franz Jakob von Below jako pan na Machmin powo\u0142ali wsp\u00f3lnie Johanna Georga Friedricha Wittscheibego, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1791 roku i prowadzi\u0142 j\u0105 do 1820 roku.\n\nZ czas\u00f3w ewangelickich zachowa\u0142o si\u0119 cenne wyposa\u017cenie: dzwon, p\u0142yta nagrobna Jerzego Crummeliusa z 1615 roku, barokowa ambona z XVII wieku, o\u0142tarze, chrzcielnica, \u0142awy, empory i witra\u017ce z drugiej po\u0142owy XIX wieku. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni le\u017cy dawny cmentarz przyko\u015bcielny o charakterystycznym owalnym kszta\u0142cie, z dwiema p\u0142ytami nagrobnymi rodziny Frankenstein\u00f3w i kamieniem ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej; w 1987 roku spocz\u0105\u0142 na nim pierwszy proboszcz katolickiej parafii, ksi\u0105dz J\u00f3zef Czerkies. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142, uznany za zabytek najwy\u017cszej klasy, przeszed\u0142 w r\u0119ce rzymskokatolickie i pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 \u015bwi\u0105tyni parafialnej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Parafia Duninowo / Pomorski Wehiku\u0142 Czasu; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2023; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013.*","built_year":1875,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Parafia Duninowo / Pomorski Wehiku\u0142 Czasu","url":"http://duninowo.koszalin.opoka.org.pl/hisoria.htm"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0266","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5398,"lng":16.8197,"name_de":"D\u00fcnnow","name_pl":"Duninowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (D\u00fcnnow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dworek \u2014 do 1945 roku Baarenhof \u2014 le\u017cy w gminie Stegna. Wie\u015b-maj\u0105tek za\u0142o\u017cy\u0142 w 1590 roku Simon Bahr, dzier\u017cawca s\u0105siedniej Nied\u017awiedzicy, i st\u0105d nazwa: Bahren-hof, \u201edw\u00f3r Bahra\u201d, a nie od nied\u017awiedzia. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\n\ud83d\udd34 Zanim stan\u0105\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142, modlono si\u0119 w spichlerzu. Bernhard Schmid zapisa\u0142, \u017ce ju\u017c w 1578 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w sali urz\u0105dzonej w spichlerzu dworskim \u2014 st\u0105d nazwa Hofkirche, \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 dworski\u201d. Pod sal\u0105 by\u0142y piwnice na piwo i wino, nad ni\u0105 zsypy zbo\u017ca dzier\u017cawcy: nabo\u017ce\u0144stwo mie\u015bci\u0142o si\u0119 dok\u0142adnie po\u015brodku gospodarstwa, mi\u0119dzy trunkiem a ziarnem. \ud83d\udfe1 Data 1578 wyprzedza o dwana\u015bcie lat podane za\u0142o\u017cenie wsi w 1590 roku; kt\u00f3rej da\u0107 pierwsze\u0144stwo, nie spos\u00f3b rozstrzygn\u0105\u0107.\n\nMieszkali tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy wyznania lutera\u0144sko-unijnego, z mennonick\u0105 mniejszo\u015bci\u0105. W 1820 roku wie\u015b liczy\u0142a 93 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 16 mennonit\u00f3w z rodzin Bestvader, Nickel i Peters. Sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1885 roku, by\u0142o ich ju\u017c 280: 179 ewangelik\u00f3w, 53 osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich i 48 katolik\u00f3w.\n\nSzkieletowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1829 roku \u2014 to on jest obiektem tego wpisu, nie mennonicki dom modlitwy. \ud83d\udccc Schmid zalicza go do ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u201eschinklowskich\u201d bez wie\u017cy i u\u015bci\u015bla rzecz, kt\u00f3r\u0105 \u0142atwo przekr\u0119ci\u0107: projekt \u201ezosta\u0142 przez Schinkla zrewidowany\u201d, a wi\u0119c nie jest to dzie\u0142o Schinkla, lecz plan przez niego przejrzany. \ud83d\udfe1 Birecki podaje przy tym projekt na 1829 rok, realizacj\u0119 na 1831, a dzwonnic\u0119 na 1900. Budynek mierzy\u0142 12,0 na 19,0 metra, mia\u0142 \u015bciany szachulcowe wype\u0142nione ceg\u0142\u0105 i empory biegn\u0105ce dooko\u0142a, wsparte na ci\u0119\u017ckich drewnianych s\u0142upach. Do wyposa\u017cenia nale\u017ca\u0142 dzban na wino z herbem K\u00f6hn von Jaski, gda\u0144skiej roboty Johanna J\u00f6de, czynnego w latach 1707\u20131743.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano. Na cz\u0119\u015bci dawnego cmentarza ewangelickiego stan\u0105\u0142 zajazd, a z ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia ocala\u0142a fragmentarycznie tylko ziele\u0144 obwiedni. Krajobraz wsi niemal zatar\u0142a przecinaj\u0105ca j\u0105 droga krajowa numer 7, czyli trasa E77.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I, Gda\u0144sk 1919; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Gda\u0144sk 1940.*","built_year":1590,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Katalog Zabytk\u00f3w Osadnictwa Holenderskiego \u2014 Baarenhof","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=315"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Dworek (Baarenhof), gm. Stegna \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/dworek"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Dworek, Gmina Stegna \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Dworek,_Gmina_Stegna"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0318","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24977,"lng":18.97937,"name_de":"Baarenhof","name_pl":"Dworek","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dziechlino, po niemiecku Dzechlin albo Ober-Lischnitz, le\u017cy w dzisiejszej gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska, w dawnym Kreis Lauenburg in Pommern. Wie\u015b nadano na prawie polskim, jeszcze jako Sechlin, Piotrowi, Wojciechowi i Jakubowi oraz ich potomkom; nadania dokona\u0142 komtur gda\u0144ski. W li\u015bcie lennym z 1575 roku jako w\u0142a\u015bciciele figuruj\u0105 Baltazar, Filip i Tomasz Borscy, w siedemnastym wieku niejaki Tarmen, a podczas ho\u0142du lennego w 1658 roku wie\u015b reprezentowali Borscy, Piotrosz i Janowicz. W 1756 roku poszczeg\u00f3lne cz\u0119\u015bci nale\u017ca\u0142y do Cho\u015bnickich, Domarus\u00f3w, Grubych i Wejher\u00f3w; ci ostatni sprzedali j\u0105 w 1840 roku hrabiemu Aleksandrowi Przebendowskiemu, w 1871 roku przesz\u0142a w r\u0119ce Wojciecha Polla, a ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Ernest von Dewitz.\n\nTutejsi ewangelicy nie mieli w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a parafialnego. W zestawieniu Franza Schultza z oko\u0142o 1910 roku Dziechlino wchodzi wraz z Ma\u0142oszycami w sk\u0142ad m\u0142odej parafii w Kr\u0119pkowicach, samodzielnej od 15 marca 1901 roku, z ko\u015bcio\u0142em po\u015bwi\u0119conym 18 wrze\u015bnia 1906 roku. Schultz wymienia te\u017c w\u015br\u00f3d czterech ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych powiatu Lischnitz z 1910 roku; \ud83d\udfe1 sama nazwa nie rozstrzyga, czy chodzi o Le\u015bnice, czy o Dziechlino, kt\u00f3re nosi\u0142o nazw\u0119 Ober-Lischnitz, ale miejscowa pami\u0119\u0107 wi\u0105\u017ce kaplic\u0119 z 1910 roku w\u0142a\u015bnie z Dziechlinem. Po kaplicy nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017cadne \u015blady \u2014 nie ma jej nawet na mapach.\n\nCmentarz le\u017cy na obrze\u017cach wsi, na niewielkim wzg\u00f3rzu w rzadkim lasku d\u0119bowo-bukowym, i zupe\u0142nie nie przykuwa uwagi; bez wskazania dok\u0142adnego miejsca trudno go w og\u00f3le odnale\u017a\u0107, trudno te\u017c wy\u015bledzi\u0107 na mapach. Granic nie ma \u017cadnych, \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w bardzo niewiele. Zachowa\u0142y si\u0119 trzy podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy i pojedyncze obrobione kamienie, a na jednym z nich fragmenty \u017celiwnego krzy\u017ca dzieci\u0119cego. Na szczycie wzg\u00f3rza le\u017cy czworok\u0105t z ma\u0142ych kamieni polnych z jednym du\u017cym, nieobrobionym po\u015brodku, na kt\u00f3rym wida\u0107 ledwie czytelny napis po\u015bwi\u0119cony C.W.A. Wildowi, urodzonemu 7 lipca 1833 i zmar\u0142emu 4 sierpnia 1834 roku; niedawno kto\u015b ustawi\u0142 tam wsp\u00f3\u0142czesny krzy\u017c z lastryko.\n\nDwa krzy\u017ce odnaleziono w dobrym stanie. Pierwszy, \u017celiwny, upami\u0119tnia dzieci robotnika Friedricha Golcharta \u2014 Paula (1881\u20131886), Emila (1883\u20131886) i Id\u0119 (1885\u20131886) \u2014 a z ty\u0142u nosi s\u0142owa: \u201ePozw\u00f3lcie dzieciom przychodzi\u0107 do mnie, do nich bowiem nale\u017cy Kr\u00f3lestwo Bo\u017ce\u201d (Mt 19,14). Drugi nale\u017cy do Karoline Kamradt z domu Pardeite, urodzonej 14 stycznia 1864 i zmar\u0142ej 4 grudnia 1935 roku. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje na dzia\u0142ce numer 167 jako zabytkowy.\n\n\ud83d\udccc Obie nazwy s\u0105 po\u015bwiadczone, ale nast\u0119powa\u0142y po sobie: przez ca\u0142y wiek XIX i jeszcze w 1912 roku urz\u0119dow\u0105 form\u0105 by\u0142 Dzechlin, a przed 1937 rokiem miejsce nosi\u0142o ju\u017c nazw\u0119 Ober Lischnitz. Za Dzechlinem stoj\u0105 Cramer (1858, \u201eErnst Ludwig von Weiher auf Lischnitz und Dzechlin\u201d), S\u0142ownik geograficzny w tomie II (\u201eDzechlin, Dziechlino, wie\u015b, powiat l\u0119borski\u201d, z odsy\u0142aczem \u201eDziechlino, ob. Dzechlin\u201d), Meyers Orts- und Verkehrslexikon z 1912 roku oraz wykaz wsi parafii Labuhn sprzed 1637 roku, gdzie Dzechlin i Lischnitz wyst\u0119puj\u0105 jako dwie r\u00f3\u017cne wsie. Za Ober Lischnitz stoi teraz \u015bwiadectwo kartograficzne: arkusz Messtischblattu 1472 Lauenburg w wydaniu z 1937 roku podpisuje to miejsce \u201eOber Lischnitz, Gut\u201d, a nazwy Dzechlin nie ma na nim wcale; oko\u0142o trzech kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d le\u017cy osobna wie\u015b Lischnitz z przystankiem kolejowym, hut\u0105 szk\u0142a i wzg\u00f3rzem R\u00e4uber-Berg, czyli Le\u015bnice. Potwierdzaj\u0105 to \u015awietlicka i Wis\u0142awska (\u201eniem. Ober Lischnitz (d. Dzechlin)\u201d) oraz karta Drzewieckiego. \ud83d\udfe1 Zmiana nazwy mie\u015bci si\u0119 wi\u0119c mi\u0119dzy 1912 a 1937 rokiem; dok\u0142adnego roku nie ustali\u0142em, bo w korpusie nie ma pomorskiego wykazu zmian nazw z lat trzydziestych.\n\nW\u0105tek \u201eLischnitz u Schultza\u201d daje si\u0119 teraz rozstrzygn\u0105\u0107 administracyjnie. Oba pomorskie spisy prowadz\u0105 Dziechlino nie jako osobn\u0105 jednostk\u0119, lecz jako osad\u0119 obwodu dworskiego Lischnitz: w spisie z 2 grudnia 1895 roku przypis do pozycji 118 wymienia Dzechlin z o\u015bmioma domami i 75 mieszka\u0144cami w\u015br\u00f3d dziewi\u0119ciu osad tego obwodu, obok Betlejem, Jerozolimy, huty szk\u0142a i przystanku kolejowego; w spisie z 1 grudnia 1905 roku przypis do pozycji 112 wymienia Dzechlin z siedmioma domami i 79 mieszka\u0144cami w\u015br\u00f3d dziesi\u0119ciu osad. St\u0105d bierze si\u0119 p\u00f3\u017aniejsza nazwa Ober Lischnitz \u2014 nazwano wie\u015b od maj\u0105tku, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142a. To zarazem os\u0142abia wersj\u0119 wi\u0105\u017c\u0105c\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy z 1910 roku z Dziechlinem: siedzib\u0105 obwodu by\u0142o Lischnitz w\u0142a\u015bciwe, czyli Le\u015bnice, gdzie \u2014 jak notuje sam opis Le\u015bnic \u2014 rodzina von Dewitz po 1909 roku wystawi\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142ek i szko\u0142\u0119. Roku przemianowania nadal nie ustalono.\n\nDwie rzeczy si\u0119 domykaj\u0105. Nazwa Ober Lischnitz by\u0142a w u\u017cyciu ju\u017c w 1930 roku \u2014 arkusz mapy topograficznej z tego roku podpisuje tak osad\u0119 przy swojej p\u00f3\u0142nocnej kraw\u0119dzi, a tu\u017c pod podpisem rysuje cmentarz z opisem \u201eKhf.\u201d; potwierdza to arkusz s\u0105siedni, opracowany wed\u0142ug stanu ze stycznia 1938 roku, gdzie Ober Lischnitz figuruje jako osada dworska. Rok przemianowania trzeba wi\u0119c przesun\u0105\u0107: nie \u201eprzed 1937\u201d, lecz przed 1930. Kaplica z 1910 roku nale\u017cy do Le\u015bnic, nie do Dziechlina \u2014 Franz Schultz i urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze zgodnie umieszczaj\u0105 kaplic\u0119 parafii kr\u0119pkowickiej w Le\u015bnicach, obok drugiej w Ma\u0142oszycach, i ani jedno, ani drugie \u017ar\u00f3d\u0142o kaplicy w Ober Lischnitz nie zna. Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu stoj\u0105 w punkcie, kt\u00f3ry Mariusz Drzewiecki opatrzy\u0142 znakami zapytania; jego punkt pewny le\u017cy 279 metr\u00f3w dalej, na po\u0142udnie z niewielkim odchyleniem ku zachodowi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1472 L\u0119bork (Lauenburg), wyd. 1937; Reinhold Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow, 1858; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142a \u201eDzechlin\u201d i \u201eDziechlino\u201d; Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912; Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zesz. 66; Alicja \u015awietlicka, El\u017cbieta Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1572 Cewice (Zewitz), wydanie 1930; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1472 L\u0119bork (Lauenburg), opracowany wed\u0142ug stanu ze stycznia 1938 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, karta \u201eDziechlino \u2013 Ober-Lischnitz\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 44","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912) (ko\u015bcio\u0142y pomocnicze: Lischnitz 1910) i (parafia Krampkewitz z Lischnitz i Mallsch\u00fctz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Krampkewitz \u2014 parafia samodzielna od 15.03.1901, ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cony 18.09.1906)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Dziechlino, dz. 167, zabytkowy cmentarz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1472 L\u0119bork (Lauenburg), wyd. 1937","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Reinhold Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow, 1858","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142a \u201eDzechlin\u201d i \u201eDziechlino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zesz. 66","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Alicja \u015awietlicka, El\u017cbieta Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1572 Cewice (Zewitz), wydanie 1930","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1472 L\u0119bork (Lauenburg), opracowany wed\u0142ug stanu ze stycznia 1938 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0878","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_dziechlino/dziechlino__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.497028,"lng":17.6985,"name_de":"Dzechlin (przed 1937 zmieniona na Ober Lischnitz)","name_pl":"Dziechlino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dzi\u0119cielec, po niemiecku Zinzelitz, by\u0142 w tej okolicy o\u015brodkiem \u017cycia ewangelickiego, a pocz\u0105tek tej roli wi\u0105\u017ce si\u0119 z kl\u0119sk\u0105 s\u0105siedniej parafii. \ud83d\udd34 Data bywa podawana dwojako: dotychczasowy zapis m\u00f3wi o utworzeniu parafii w 1664 roku, natomiast M\u00fcller w spisie duchownych pomorskich dzieli list\u0119 pastor\u00f3w tej samej parafii na dwie cz\u0119\u015bci \u2014 \u201ew Roz\u0142azinie\u201d do 1641 roku i \u201ew Dzi\u0119cielcu\u201d od 1641 \u2014 a Schultz podaje pow\u00f3d: w 1641 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Roz\u0142azinie zwr\u00f3cono katolikom, a tamtejszy pastor Jakob Grulicke przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 z wiernymi tutaj. Obie wersje zapisano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 zwi\u0105zany z dworem w Bo\u017cympolu Wielkim; w 1693 roku pastor Jakob Demetrius Haase, przybysz z W\u0119gier, zawar\u0142 z Bo\u017cympolem ugod\u0119, a w 1764 roku jedn\u0105 i drug\u0105 miejscowo\u015b\u0107 obs\u0142ugiwa\u0142 Michael Magunna, kt\u00f3ry pozosta\u0142 tu do 1803 roku. Liturgi\u0119 sprawowano po polsku a\u017c do 1825 roku. Drugie probostwo powsta\u0142o w 1900 roku, po trzynastu latach pos\u0142ugi wikarych parafialnych, i 1 kwietnia 1911 roku przesz\u0142o do God\u0119towa.\n\nZasi\u0119g parafii by\u0142 rozleg\u0142y. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Dzi\u0119cielec 166 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w, a w tutejszym obwodzie dworskim osobno 78 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w; parafi\u0119 ewangelick\u0105 mia\u0142y obie jednostki na miejscu, katolick\u0105 \u2014 w Roz\u0142azinie. Pi\u0119tna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej do dzi\u0119cieleckiej parafii nale\u017ca\u0142y jeszcze wsie po drugiej stronie granicy prowincji, w powiecie wejherowskim \u2014 zapisane w urz\u0119dowym wykazie jako Kantrschin, Klutschau i Linde, a przy ka\u017cdej z nich adnotacja \u201eZinzelitz, prowincja Pomorze\u201d.\n\nCmentarz przy tutejszym ko\u015bciele \u2014 po 1945 roku katolickim \u2014 za\u0142o\u017cono najprawdopodobniej w po\u0142owie XIX wieku; najstarszy zachowany poch\u00f3wek nosi dat\u0119 1882, najm\u0142odszy 1957 roku. Pierwotnie otacza\u0142 go murek z polnych kamieni. Jak na owe czasy by\u0142a to nekropolia bardzo du\u017ca, licz\u0105ca oko\u0142o 1,3 hektara, bo obs\u0142ugiwa\u0142a wiele okolicznych wsi \u2014 mi\u0119dzy innymi Roz\u0142azino, Roz\u0142aski B\u00f3r, Nawcz, Redystowo i Karczemki. Dzieli\u0142a si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci. Najstarsza i najznamienitsza le\u017ca\u0142a mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142em a kaplic\u0105; dzi\u015b jest tam lapidarium gromadz\u0105ce w formie muru krzy\u017ce, epitafia i p\u0142yty z oko\u0142o stu lat istnienia cmentarza. Teren opada ze wzg\u00f3rza, wi\u0119c wzd\u0142u\u017c g\u0142\u00f3wnej alei trzeba by\u0142o zbudowa\u0107 tarasy.\n\nDzi\u015b cmentarz jest silnie zrujnowany i cz\u0119\u015bciowo poro\u015bni\u0119ty lasem; przetrwa\u0142y s\u0105siaduj\u0105ca kaplica cmentarna z witra\u017cami i resztki muru. W lapidarium mo\u017cna odczyta\u0107 mi\u0119dzy innymi Wilhelma Fichmanna z Nawcza (1836\u20131916), Johanna Kloppholza (1833\u20131908) i Johanna Liescha z Roz\u0142azina (1810\u20131887), szewca i rolnika. Najstarsza data nale\u017cy do Constantine Poltrock z domu Vosf (1784\u20131876). \ud83d\udd34 Jest wcze\u015bniejsza ni\u017c podawany wy\u017cej rok najstarszego zachowanego poch\u00f3wku \u2014 jednej z tych dw\u00f3ch informacji nie da si\u0119 utrzyma\u0107 w obecnym brzmieniu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce \u2014 Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0184","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_dziecielec/dziecielec__01_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.497989,"lng":17.908987,"name_de":"Zinzelitz","name_pl":"Dzi\u0119cielec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dzi\u0119cielec \u2014 po niemiecku Zinzelitz, dawniej te\u017c Spechtshagen \u2014 ma najstarszy dokument z 1400 roku, a pocz\u0105tki osadnictwa si\u0119gaj\u0105 tu znacznie dalej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w Dzi\u0119cielcu jeszcze przed Reformacj\u0105: pierwsz\u0105 kaplic\u0119 odnotowano w XV wieku, a Stefan Damalewicz umie\u015bci\u0142 tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w swoim spisie w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych, patronatu prywatnego. Heinrich Koops przypuszcza\u0142 w 1967 roku, \u017ce kaplica sta\u0142a tu ju\u017c przed Reformacj\u0105, cho\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych na to brakuje.\n\nW drugiej po\u0142owie XVI wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li protestanci; by\u0142a kolejno fili\u0105 \u0141ebuni w 1616 roku i Roz\u0142azina oko\u0142o 1617. O wszystkim zadecydowa\u0142 patronat. Tam, gdzie nale\u017ca\u0142 on do osoby prywatnej, a nie do kr\u00f3la czy biskupa, wyznanie ko\u015bcio\u0142a sz\u0142o za wyznaniem w\u0142a\u015bciciela \u2014 i w\u0142a\u015bnie dlatego, jak pisze Fankidejski, ko\u015bcio\u0142a w Dzi\u0119cielcu nie da\u0142o si\u0119 ju\u017c katolikom odzyska\u0107. Po 1637 roku biskup kujawski bezskutecznie domaga\u0142 si\u0119 jego zwrotu, a p\u00f3\u017aniej proboszcz z Roz\u0142azina wytoczy\u0142 proces przeciw urz\u0105dzonej tu parafii lutera\u0144skiej. \ud83d\udfe1 Jak si\u0119 ten proces sko\u0144czy\u0142, \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje.\n\nParafia wzi\u0119\u0142a pocz\u0105tek z wygnania. Jakub Grulike by\u0142 pastorem w Roz\u0142azinie do 1641 roku; gdy katolicy odzyskali tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Dzi\u0119cielca i od 1641 roku prowadzi\u0142 go dalej \u2014 najpierw jako fili\u0119 \u0141ebuni, a w 1658 roku wzmiankowano tu ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Roz\u0142azina. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 utworzono w 1664 roku: kaplic\u0119 przebudowano na ko\u015bci\u00f3\u0142, za\u0142o\u017cono ksi\u0119gi metrykalne i zatrudniono sta\u0142ego pastora. Od 1693 roku, gdy pastor Jakob Demetrius Haase zawar\u0142 ugod\u0119 z Bo\u017cepolem Wielkim, tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Dzi\u0119cielca. Liturgi\u0119 sprawowano po polsku do 1825 roku. Neuendorff zapisa\u0142 w 1850 roku dwie ordynacje: 4 wrze\u015bnia 1715 roku Johanna Paula H\u00fcbnera, pastora w Dzi\u0119cielcu, oraz 9 grudnia 1735 roku Michaela Adama Carpova \u2014 obaj stoj\u0105 u M\u00fcllera na li\u015bcie tutejszych duchownych. Schematyzm che\u0142mi\u0144ski odnotowuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142, parafialny i patronatu prywatnego, wcze\u015bnie przeszed\u0142 w r\u0119ce protestant\u00f3w i w XVI wieku \u201ezagin\u0105\u0142\u201d dla katolik\u00f3w.\n\nSiedziba parafii le\u017ca\u0142a w prowincji Pomorze, ale nale\u017ca\u0142y do niej tak\u017ce wsie z s\u0105siedniego powiatu wejherowskiego, ju\u017c w Prusach Zachodnich \u2014 wymienia je spis z 1 grudnia 1910 roku. Parafia by\u0142a na tyle rozleg\u0142a, \u017ce od 1887 roku pomaga\u0142 w niej drugi duchowny, a z dniem 1 kwietnia 1911 roku to drugie probostwo przeniesiono do God\u0119towa.\n\nObecny ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony z g\u0142az\u00f3w narzutowych, postawi\u0142 zb\u00f3r ewangelicki w latach 1842\u20131845, za pastor\u00f3w Georga Ernsta Wilhelma Maurocka i Johanna Bernharda Ebla; pierwszy z nich s\u0142u\u017cy\u0142 tu od 1830 do 1844 roku, drugi od 1844 do 1859. Na wie\u017cy zachowa\u0142 si\u0119 dzwon z 1722 roku, odlany w Gda\u0144sku przez Wittwercka. Wed\u0142ug lustracji z 1881 roku wie\u015b liczy\u0142a 268 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. Odnowiony, zosta\u0142 po\u015bwi\u0119cony 8 maja 1949 roku przez ksi\u0119dza proboszcza W\u0142adys\u0142awa \u017bywi\u0144skiego z Roz\u0142azina i jest dzi\u015b czynnym ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii roz\u0142azi\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; Uwe Kerntopf, dzieje parafii ewangelickiej Zinzelitz (za Heinrichem Koopsem, 1967, i Neuendorffem, 1850); Marek Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku.*","built_year":1844,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 orte/zinzelitz.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/orte/zinzelitz.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0017","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_dziecielec/dziecielec__01_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.497989,"lng":17.908987,"name_de":"Zinzelitz (siedziba parafii) / Cewitz (filia)","name_pl":"Dziecielec \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (parafia Zinzelitz, filia Cewice)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dziemiany (kaszubskie Dzemi\u00f3n\u00eb, przed 1920 rokiem w formie Dzimianen) le\u017ca\u0142y w Kreis Berent w Prusach Zachodnich; w latach 1939\u20131945 okupant zniemczy\u0142 nazw\u0119 na Sophienwalde. Wie\u015b by\u0142a rdzennie kaszubska i katolicka \u2014 dzi\u015b jest tu parafia rzymskokatolicka \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka stanowi\u0142a mniejszo\u015b\u0107: niemieccy koloni\u015bci lutera\u0144scy, zwi\u0105zani mi\u0119dzy innymi z hut\u0105 szk\u0142a czynn\u0105 na pocz\u0105tku XIX wieku.\n\n\ud83d\udccc Trzy kolejne spisy pokazuj\u0105, jak ta mniejszo\u015b\u0107 znik\u0142a. W 1905 roku miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 439 mieszka\u0144c\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o ich ju\u017c 544, w tym 77 wyznania ewangelickiego i 84 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku. A pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, przy niemal tej samej liczbie mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 534 \u2014 odnotowa\u0142 dw\u00f3ch ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o wtedy 531 os\u00f3b, niemieck\u0105 trzy. Wsp\u00f3lnota rozesz\u0142a si\u0119 w ci\u0105gu jedenastu lat.\n\n\ud83d\udccc Sprzeczne wskazania parafii okazuj\u0105 si\u0119 zwyk\u0142ym nast\u0119pstwem czasu. Harnoch pisze wprost, \u017ce ewangelicy z Lipusza i okolicy nale\u017celi dawniej do Ko\u015bcierzyny (Berent), a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a doczekali si\u0119 dopiero wtedy, gdy zarz\u0105d ko\u015bcierskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa wzi\u0105\u0142 si\u0119 na pocz\u0105tku 1864 roku do dzie\u0142a: \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Lipusza darowa\u0142 plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz, kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 8 maja 1864 roku, a wie\u017c\u0119 po\u015bwi\u0119cono dopiero 16 maja 1884. B\u00e4r potwierdza to metrykami \u2014 lipuskie ksi\u0119gi ewangelickie zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1863 roku, ko\u015bcierskie si\u0119gaj\u0105 1781. Dlatego spis z 1 grudnia 1910 roku wskazuje dla Dziemian parafi\u0119 w Lipuszu, a starsze wskazania prowadz\u0105 do Ko\u015bcierzyny. Parafia lipuska by\u0142a male\u0144ka: oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 450 dusz, przy dwudziestu sze\u015bciu chrztach, jednym \u015blubie i trzynastu pogrzebach rocznie, a szko\u0142y ewangelickie mia\u0142a w dw\u00f3ch miejscach \u2014 w Lipuszu i w Dziemianach.\n\n\ud83d\udccc Tam te\u017c sta\u0142y jej dwa cmentarze. Statystyka Harnocha z 1890 roku wymienia je z nazwy: Lipusz i Dziemiany \u2014 to najstarsze pewne \u015bwiadectwo, \u017ce nekropolia w Dziemianach ju\u017c wtedy istnia\u0142a. Baza polskich cmentarzy notuje j\u0105 dzi\u015b jako obiekt nieistniej\u0105cy, wi\u0119c stan miejsca trzeba sprawdzi\u0107 w terenie. O ewangelickim ko\u015bciele ani kaplicy we wsi \u017cadne z przejrzanych \u017ar\u00f3de\u0142 nie wspomina, a ewidencja konserwatorska prowadzi w Dziemianach cmentarz katolicki na dzia\u0142ce numer 22 i nic ponadto. \ud83d\udfe1 Roku za\u0142o\u017cenia cmentarza nadal nie znamy \u2014 Harnoch podaje nazw\u0119, nie dat\u0119.\n\n\ud83d\udccc Wzmianki ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego o kaplicy w Dziemianach \u2014 urz\u0105dzonej ze starego domu przez ksi\u0119\u017cy z Che\u0142mna, po\u015bwi\u0119conej w 1695 roku przez biskupa Skotnickiego i spalonej wraz z s\u0105siednimi zabudowaniami w 1741 roku \u2014 dotycz\u0105 innej wsi tej samej nazwy: Dziemian w diecezji che\u0142mi\u0144skiej, pod Che\u0142m\u017c\u0105, kt\u00f3re biskup Leszczy\u0144ski zapisa\u0142 seminarium duchownemu w Che\u0142mnie. Spis z 1921 roku wykaza\u0142 tamt\u0105 wie\u015b w powiecie toru\u0144skim: 287 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 248 ewangelik\u00f3w i 38 katolik\u00f3w. Obraz wyznaniowy dok\u0142adnie odwrotny ni\u017c na Kaszubach \u2014 i najlepszy dow\u00f3d, \u017ce to dwie r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 54; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Spis cmentarzy \u2014 Dziemiany, polskie-cmentarze.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-koscierski/Gmina-Dziemiany/Dziemiany"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 54","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0093","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.00607,"lng":17.76914,"name_de":"Dzimianen","name_pl":"Dziemiany \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dzierzgo\u0144, po niemiecku Christburg, by\u0142 miastem w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 3234 mieszka\u0144c\u00f3w: ewangelik\u00f3w by\u0142o 2064, katolik\u00f3w 941, \u017byd\u00f3w 224, a pi\u0119cioro mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017ca\u0142o do innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu, ale si\u0119ga\u0142a daleko poza miejskie rogatki \u2014 pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Agathon Harnoch policzy\u0142 w niej 4240 dusz, a w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych wymieni\u0142 kilkana\u015bcie okolicznych wsi, od B\u0105gartu i Tyw\u0119z po Ankamaty i Mini\u0119t\u0119.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142, w kt\u00f3rym gromadzi\u0142o si\u0119 to zgromadzenie, wzniesiono murowany wraz z wie\u017c\u0105 w 1792 roku, pod patronatem gminy; mia\u0142 dwa dzwony i organy o 16 g\u0142osach. Harnoch notuje przy parafii 161 chrzt\u00f3w, 36 \u015blub\u00f3w i 1751 komunikant\u00f3w rocznie \u2014 oraz 126 pogrzeb\u00f3w, a to w\u0142a\u015bnie ta ostatnia liczba m\u00f3wi najwi\u0119cej o cmentarzach. Ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne miasta zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1669 roku.\n\nPrzy ulicy S\u0142owackiego le\u017c\u0105 dwa s\u0105siaduj\u0105ce cmentarze ewangelickie, uj\u0119te w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycjami 131 (druga po\u0142owa XIX wieku) i 132 (koniec XIX wieku); studium uwarunkowa\u0144 miasta i gminy Dzierzgo\u0144 odnotowuje je zbiorczo jako dwa cmentarze ewangelickie przy ulicy S\u0142owackiego. W ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa figuruj\u0105 w tym rejonie r\u00f3wnie\u017c dwa cmentarze ewangelickie: przy ulicy S\u0142owackiego, datowany na 1900 rok, i s\u0105siedni, dawny, przy ulicy Pogodnej, datowany na koniec XVIII wieku. Osobno, przy ulicy Wojska Polskiego, ewidencja prowadzi jeszcze jeden cmentarz lutera\u0144ski \u2014 jedyny dzierzgo\u0144ski cmentarz protestancki wpisany do rejestru zabytk\u00f3w, pod numerem 1248.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 1; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 506 oraz has\u0142o Christburg, s. 508\u2013509; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Gda\u0144sk 1908, pozycja 154; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 506","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0995","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9239,"lng":19.3479,"name_de":"Christburg","name_pl":"Dzierzgo\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dzierzgo\u0144 (po niemiecku *Christburg*) wzi\u0105\u0142 nazw\u0119 od zamku, kt\u00f3ry krzy\u017cacy postawili w 1248 roku, o mil\u0119 od porzuconej starej warowni; samo miasto za\u0142o\u017cono w 1267 roku nad rzek\u0105 Dzierzgoni\u0105. Ewangelia trafi\u0142a tu wcze\u015bnie, a \u017ce po drugiej stronie granicy le\u017ca\u0142y lutera\u0144skie ju\u017c Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce, tutejsi ewangelicy je\u017adzili z pocz\u0105tku do Komunii do Starego Dzierzgonia. Prze\u0142om przyszed\u0142 nied\u0142ugo po wyst\u0105pieniu Lutra z 1517 roku i po sekularyzacji Prus w 1525: starostwo dzierzgo\u0144skie dosta\u0142 od Zygmunta Starego wojewoda malborski Achacy Cema (von Zehmen), a on wyjedna\u0142 obj\u0119cie gotyckiej fary Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej, a potem list \u0142aski u Zygmunta Augusta. Cena by\u0142a wysoka \u2014 pierwszy duchowny ewangelicki, nazwiskiem Tetzmann, kaza\u0142 w 1567 roku zniszczy\u0107 o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny. Ocala\u0142y z niego dwie czternastowieczne figury: Maria wysoko\u015bci 1,16 metra i \u015bwi\u0119ty m\u0105\u017c wysoko\u015bci 1,215 metra, trzymaj\u0105cy w prawej r\u0119ce model ko\u015bcio\u0142a. Przetrwa\u0142y dlatego, \u017ce zabrano je do zboru ewangelickiego, i tam znalaz\u0142 je jeszcze przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 inwentaryzator zabytk\u00f3w.\n\nGmina nie utrzyma\u0142a tej \u015bwi\u0105tyni d\u0142ugo. \ud83d\udccc Na sejmie krakowskim w 1595 roku far\u0119 przyznano z powrotem katolikom, a 26 maja 1598 roku potwierdzi\u0142 to osobi\u015bcie w Malborku Zygmunt III. Ewangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwo na ratusz; kiedy ten sp\u0142on\u0105\u0142 w 1638 roku, gmina kupi\u0142a pogorzelisko po sali tanecznej i postawi\u0142a na nim ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z ratuszem. W 1730 roku sp\u0142on\u0119\u0142o i to. Ze sk\u0142adek wzniesiono w 1733 roku dom modlitwy w szachulcu, z mieszkaniem duchownego i szko\u0142\u0105 na dole; rozebrano go w 1789 roku jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem. Dopiero w 1792 roku stan\u0105\u0142 murowany zb\u00f3r z wie\u017c\u0105, o rzucie 31,55 na 15,95 metra, tr\u00f3jnawowy na drewnianych podporach, z dwoma dzwonami i organami o szesnastu g\u0142osach \u2014 a wn\u0119trze wyko\u0144czono w nim dopiero w latach 1817\u20131818. Rejencja kwidzy\u0144ska kaza\u0142a go zbudowa\u0107 wed\u0142ug planu ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Nakle; kosztorys sporz\u0105dzi\u0142 budowniczy krajowy Kn\u00fcppel. O\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105 przeniesiono do niego ze starszego, drewnianego ko\u015bcio\u0142a.\n\nKiedy 1 grudnia 1885 roku spisywano ludno\u015b\u0107, w Dzierzgoniu \u017cy\u0142y 3 234 osoby \u2014 1 524 m\u0119\u017cczyzn i 1 710 kobiet \u2014 w 293 domach i 789 gospodarstwach domowych. Ewangelicy, kt\u00f3rych by\u0142o 2 064, przewa\u017cali ponad dwukrotnie nad 941 katolikami; 224 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wyznania moj\u017ceszowego, pi\u0119cioro nale\u017ca\u0142o do innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich. Ta wi\u0119kszo\u015b\u0107 modli\u0142a si\u0119 w zborze z 1792 roku; ca\u0142a parafia ewangelicka liczy\u0142a 4 240 dusz i notowa\u0142a rocznie 161 chrzt\u00f3w, 36 \u015blub\u00f3w i 1 751 komunikant\u00f3w, a duchownych ewangelickich wymieniano tu od 1575 roku. Katolik\u00f3w w obu parafiach powiatu by\u0142o wtedy oko\u0142o 3 900.\n\nGotycka fara pozosta\u0142a katolicka i po 1945 roku, gdy miasto wr\u00f3ci\u0142o do Polski; nosi dzi\u015b wezwanie Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej i \u015bwi\u0119tej Katarzyny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 506\u2013509; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, t. 3: Kreis Stuhm, Gda\u0144sk 1909; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Historia Dzierzgonia oraz Ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej w Dzierzgoniu \u2014 Wikipedia.*","built_year":1310,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia Dzierzgonia / Ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Tr%C3%B3jcy_Przenaj%C5%9Bwi%C4%99tszej_w_Dzierzgoniu"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Historia Dzierzgonia \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Dzierzgonia"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Historia okolic Elbl\u0105ga: Stary Dzierzgo\u0144 i Dzierzgo\u0144 \u2014 portEl.pl","url":"https://www.portel.pl/dawny-elblag/historia-okolic-elblaga-stary-dzierzgon-i-dzierzgon-odcinek-16/91978"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Historia, stan i potrzeby konserwatorskie wyposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a pw. Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej w Dzierzgoniu \u2014 AUNC Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo (2016)","url":"https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/AUNC_ZiK.2016.006"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0047","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9239051,"lng":19.3479491,"name_de":"Christburg","name_pl":"Dzierzgo\u0144 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej i \u015bw. Katarzyny (Christburg)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Egiertowo, po niemiecku Eggertsh\u00fctte, by\u0142o wsi\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w powiecie kartuskim, a dzi\u015b nale\u017cy do gminy Somonino. \ud83d\udccc Muhl zapisa\u0142, czyj\u0105 by\u0142o wsi\u0105: nale\u017ca\u0142a do starostwa skarszewskiego i zosta\u0142a oddana w prawach emfiteutycznych rodzinie von Lewinski, a po \u015bmierci wdowy von Lewinski pa\u0144stwo pruskie \u015bci\u0105gn\u0119\u0142o j\u0105 \u2014 razem z s\u0105siedni\u0105 Kamel\u0105 \u2014 do urz\u0119du domenalnego w Skarszewach. Okolica jest kaszubska i katolicka; tu\u017c obok sta\u0142 dawny klasztor kartuz\u00f3w. W samej wsi liczebn\u0105 przewag\u0119 mieli jednak ewangelicy. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 tu w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku szesnastu katolik\u00f3w i 168 ewangelik\u00f3w w 25 domach, przy czternastu gospodarzach i sze\u015bciu ogrodnikach na 1740 morgach, na wysoko\u015bci 770 st\u00f3p nad poziomem morza; szko\u0142a sta\u0142a w Kameli, poczta w Szymbarku.\n\n\ud83d\udccc Sk\u0105d si\u0119 tu wzi\u0119\u0142a ta przewaga, t\u0142umaczy dzieje macierzystej parafii. Po wojnie ko\u0144cz\u0105cej si\u0119 w 1466 roku okolica le\u017ca\u0142a pusta i zaros\u0142a lasem; dopiero na prze\u0142omie XVI i XVII wieku sprowadzono z Pomorza rodziny lutera\u0144skie \u2014 przywilej z pa\u017adziernika 1605 roku obj\u0105\u0142 ich dwadzie\u015bcia dwie \u2014 a starosta ko\u015bcierski osadzi\u0142 Pomorzanami tak\u017ce Szymbark. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1610 roku; obecn\u0105, murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 19 grudnia 1785 roku. Parafia szymbarska liczy\u0142a u schy\u0142ku XIX wieku oko\u0142o 4725 dusz i mia\u0142a osiemna\u015bcie cmentarzy.\n\n\ud83d\udccc Do niej w\u0142a\u015bnie nale\u017ca\u0142o Egiertowo: wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku (strona czterdziesta \u00f3sma, pozycja szesnasta) podaje dla wsi 210 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 189 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Szymbarku i katolickiej w Gor\u0119czynie. Dopiero w 1895 roku powsta\u0142a bli\u017csza parafia ewangelicka w Hopowie i to ona przej\u0119\u0142a wie\u015b. \ud83d\udccc Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku pokaza\u0142 Egiertowo jeszcze bardziej jednolite: na 251 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o 223 \u2014 i dok\u0142adnie tyle samo os\u00f3b poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty. Wyznanie i j\u0119zyk pokrywa\u0142y si\u0119 tu co do jednego cz\u0142owieka. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Szymbarku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej we wsi nie stwierdzono \u2014 pozostawa\u0142 wy\u0142\u0105cznie cmentarz. \ud83d\udfe1 Zamkni\u0119to go zapewne w 1945 roku, po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej; \ud83d\udfe1 daty za\u0142o\u017cenia nie ustalono. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej jako dawny ewangelicki, na dzia\u0142ce numer 115; zachowa\u0142 si\u0119 \u2014 cho\u0107 jest zaro\u015bni\u0119ty \u2014 i pozostaje pod opiek\u0105 miejscow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eEgiertowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0313","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.235852,"lng":18.20196,"name_de":"Eggertsh\u00fctte","name_pl":"Egiertowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 dominikan\u00f3w pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny \u2014 Marienkirche \u2014 nale\u017cy do najstarszych budowli Elbl\u0105ga. Konwent za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1239 roku na mocy przywileju mistrza krajowego zakonu krzy\u017cackiego Hermana Balka, a budow\u0119 murowanego prezbiterium podj\u0119to wkr\u00f3tce po 1246 roku. Naw\u0119 po\u0142udniow\u0105 wzniesiono w po\u0142owie czternastego wieku; po po\u017carze z 1504 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekszta\u0142cono w dwunawow\u0105 hal\u0119 i ten kszta\u0142t zachowa\u0142a do dzi\u015b.\n\nW 1542 roku dwaj ostatni dominikanie przekazali ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor Radzie Miejskiej, ta za\u015b odda\u0142a je gminie ewangelickiej. Od 1542 do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 protestanck\u0105 Elbl\u0105ga \u2014 czterysta lat jednej wsp\u00f3lnoty w murach postawionych przez inn\u0105.\n\nPodczas obl\u0119\u017cenia miasta w lutym 1945 roku budowla zosta\u0142a powa\u017cnie uszkodzona pociskami i wypalona, a straty pog\u0142\u0119bi\u0142 brak opieki w pierwszych latach powojennych. Decyzja o odbudowie zapad\u0142a w 1959 roku, lecz z braku \u015brodk\u00f3w prace podj\u0119to dopiero na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. Od 24 lipca 1961 roku, z inicjatywy Gerarda Kwiatkowskiego, dzia\u0142a tu galeria sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej \u2014 Galeria EL, od 1965 roku organizatorka Biennale Form Przestrzennych. Konstrukcj\u0119 dachu wymieniono w latach 1975\u20131982, a na czas adaptacji i remontu dzia\u0142alno\u015b\u0107 galerii zawieszono na pocz\u0105tku 1976 roku. W 2011 roku we wn\u0119trzu zbudowano dwupoziomow\u0105 szklan\u0105 empor\u0119 wystawiennicz\u0105. Obiekt funkcjonuje jako Centrum Sztuki Galeria EL.\n\n\ud83d\udccc Podstaw\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105 dla samej ci\u0105g\u0142o\u015bci znalaz\u0142em u Harnocha. Pisze on, \u017ce 3 kwietnia 1542 roku Bartholom\u00e4us Seidenreich i Valentinus Schubert przekazali Radzie klasztor dominika\u0144ski wraz z ko\u015bcio\u0142em Mariackim, po czym urz\u0105dzono w nim nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie, i dodaje wprost, \u017ce \u201eseitdem der evangelische Gottesdienst ununterbrochen in der Kirche gehalten\u201d \u2014 od tego czasu nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie odprawiano tam nieprzerwanie; przy parafii pracowa\u0142o dw\u00f3ch, p\u00f3\u017aniej trzech duchownych, a obejmowa\u0142a ona Stare Miasto i przedmie\u015bcie Grunbenhagen (6568 dusz). \ud83d\udfe1 Przymiotnika \u201eg\u0142\u00f3wna\u201d Harnoch jednak nie stawia i nie da si\u0119 go z niego wyprowadzi\u0107: w tej samej diecezji opisuje osobno ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny, ko\u015bci\u00f3\u0142 Nowego Miasta i ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha.\n\n\ud83d\udccc To \u015bwiadoma konwencja, nie pomy\u0142ka: w zbiorze atlasu 79 rekord\u00f3w ma w polu nazwa_de nazw\u0119 obiektu, a nie miejscowo\u015bci (Johanniskirche, Katharinenkirche, Georgenkirche, Kreuzkirche i tak dalej), i dotyczy to niemal wy\u0142\u0105cznie obiekt\u00f3w miejskich. Wewn\u0105trz tej grupy utrwali\u0142 si\u0119 jednak wariant lepszy, bo jednoznaczny \u2014 z nazw\u0105 miasta na pocz\u0105tku: \u201eStolp, Marienkirche\u201d, \u201eLauenburg, Erl\u00f6serkirche\u201d, \u201eThorn, St. Marien\u201d, \u201eDanzig, St. Elisabethkirche\u201d. Samo \u201eMarienkirche\u201d wyst\u0119puje w atlasie dwukrotnie, przy Elbl\u0105gu i przy Gda\u0144sku, wi\u0119c dla tego rekordu proponuj\u0119 form\u0119 rozr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 \u201eElbing, Marienkirche\u201d. Niemiecka nazwa miasta brzmi Elbing i jest po\u015bwiadczona w S\u0142owniku geograficznym oraz w spisie z 1885 roku, gdzie powiat i miasto wyst\u0119puj\u0105 pod t\u0105 nazw\u0105.\n\nPrzymiotnik \u201eg\u0142\u00f3wna\u201d trzeba zdj\u0105\u0107, i to na podstawie liczb samego Harnocha. W diecezji elbl\u0105skiej przypisuje on parafii Mariackiej wy\u0142\u0105cznie Stare Miasto i przedmie\u015bcie Grunbenhagen \u2014 6568 dusz, w tym 1051 katolik\u00f3w, 27 dysydent\u00f3w i 375 \u017byd\u00f3w \u2014 podczas gdy parafia ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a liczy\u0142a 7600 dusz, ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny \u015bwi\u0119tego Jerzego 6354, a kolejna parafia miejska 5320. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki nie by\u0142 wi\u0119c najwi\u0119ksz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 ewangelick\u0105 miasta, a \u017cadne posiadane \u017ar\u00f3d\u0142o nie stopniuje elbl\u0105skich \u015bwi\u0105ty\u0144 w inny spos\u00f3b. Ostro\u017cniejszy zapis zaproponowany w nocie jest w\u0142a\u015bciwy. Warto przy tym zachowa\u0107 niuans, kt\u00f3ry Harnoch dodaje: ko\u015bci\u00f3\u0142 urz\u0105dzono do nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickiego w 1542 roku, ale Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 pod dwiema postaciami rozdzielono w nim po raz pierwszy dopiero w niedziel\u0119 Oculi 1558 roku, po tym jak miasto otrzyma\u0142o od kr\u00f3la Zygmunta Augusta przywilej religijny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta obiektu \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, obecnie galeria sztuki EL\u201d w serwisie Zabytek.pl; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 412\u2013414; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eElbl\u0105g\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing; Atlas Ewangelickiego Pomorza \u2014 w\u0142asny zbi\u00f3r danych obiekt\u00f3w (analiza konwencji pola nazwa_de na 1225 rekordach).*","built_year":1246,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. NMP, ob. galeria sztuki EL \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/elblag-kosciol-dominikanski-pw-najswietszej-marii-panny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 412\u2013414","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eElbl\u0105g\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Atlas Ewangelickiego Pomorza \u2014 w\u0142asny zbi\u00f3r danych obiekt\u00f3w (analiza konwencji pola nazwa_de na 1225 rekordach)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0040","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1558708,"lng":19.4044583,"name_de":"Elbing, Marienkirche","name_pl":"Elbl\u0105g \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 NMP (Marienkirche, ob. Galeria EL)","powiat":"Elbl\u0105g M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"E\u0142ganowo, po niemiecku Lamenstein, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, dzi\u015b w gminie Tr\u0105bki Wielkie w powiecie gda\u0144skim. Od 1887 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau), w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Landkreis Danziger H\u00f6he), a w latach 1939\u20131945 w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka i niema\u0142a jak na okolic\u0119: w 1848 roku liczy\u0142a 74 domy i 614 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nEwangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105. Spis z 1885 roku zasta\u0142 765 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 613 katolik\u00f3w i 144 ewangelik\u00f3w; ci ostatni nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Sobowidzu (Sobbowitz), a byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego. \ud83d\udccc Ta sama rubryka notuje jeszcze 8 innych chrze\u015bcijan \u2014 w wykazach z tych ziem mie\u015bcili si\u0119 w tej pozycji zwykle mennonici, cho\u0107 spis ich po imieniu nie nazywa. W 1903 roku tutejszy maj\u0105tek wykupi\u0142a pruska Komisja Kolonizacyjna i osadzi\u0142a na nim niemieckich, w znacznej cz\u0119\u015bci ewangelickich kolonist\u00f3w; to z tym osadnictwem wi\u0105\u017ce si\u0119 miejscowy cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nPo 1945 roku cmentarz opuszczono i pozosta\u0142 nieczynny. \ud83d\udfe1 Nie ustalono, kiedy dok\u0142adnie go za\u0142o\u017cono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Tr\u0105bki Wielkie \u2014 E\u0142ganowo / Wykaz zabytk\u00f3w","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/t/elganowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0363","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15328,"lng":18.49233,"name_de":"Lamenstein","name_pl":"E\u0142ganowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Fiszewo (po niemiecku Fischau) le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach, w powiecie elbl\u0105skim, w gminie Gronowo Elbl\u0105skie. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 487 mieszka\u0144c\u00f3w, a najliczniejsi byli w\u015br\u00f3d nich ewangelicy \u2014 289 os\u00f3b; obok nich \u017cy\u0142o 192 katolik\u00f3w i sze\u015bcioro innych chrze\u015bcijan, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Po ewangelickiej stronie nikt nie musia\u0142 daleko chodzi\u0107: parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 na miejscu. \ud83d\udccc *S\u0142ownik geograficzny* notuje tu 278 ewangelik\u00f3w \u2014 \u26a0 liczby pochodz\u0105 jednak z has\u0142a dla powiatu malborskiego w \u00f3wczesnym podziale administracyjnym.\n\nGmina ewangelicka istnia\u0142a tu od pocz\u0105tku XVII wieku. W 1643 roku zbudowa\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 z pomoc\u0105 miasta Elbl\u0105ga, w 1706 roku postawi\u0142a nowy, a ten sp\u0142on\u0105\u0142 31 stycznia 1884 roku. \ud83d\udd34 Co by\u0142o dalej, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: wedle dotychczasowych ustale\u0144 \u015bwi\u0105tyni ju\u017c nie odbudowano, natomiast inwentaryzacja \u017cu\u0142awska Zirkwitza, id\u0105ca za Schmidem, opisuje kolejny ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w latach 1885\u20131886 wed\u0142ug projektu inspektora wa\u0142owego Bauera. Zgadza si\u0119 z ni\u0105 statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku, kt\u00f3ra przy parafii \u201eFischau\u201d w diecezji Marienburg notuje: po\u015bwi\u0119cony 11 sierpnia 1886 roku, konstrukcji szachulcowej, pod patronatem gminy, organy o dwunastu g\u0142osach, 1200 dusz w parafii. Sporu nie rozstrzygamy.\n\nSam cmentarz jest ewangelicko-mennonicki i wyra\u017anie podzielony na dwie cz\u0119\u015bci. Ewangelicka zosta\u0142a zniszczona niemal doszcz\u0119tnie; mennonicka zachowa\u0142a stele piaskowcowe. Stoj\u0105 tam tak\u017ce cippusy, podstawy pod krzy\u017ce i tumby, a przy cmentarzu \u2014 dzwonnica. Obiekt jest odr\u0119bny od po\u0142o\u017conej we wsi ruiny gotyckiego ko\u015bcio\u0142a katolickiego, spalonego w 1948 roku, i od tamtejszego cmentarza przyko\u015bcielnego.\n\n\ud83d\udccc Z inwentaryzacji \u017cu\u0142awskiej pochodzi drobiazg, kt\u00f3ry t\u0142umaczy wygl\u0105d miejsca: \u017caden z tamtejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w tej grupy nie mia\u0142 murowanej wie\u017cy, stawiano przy nich wysokie drewniane dzwonnice zwie\u0144czone o\u015bmioboczn\u0105 latarni\u0105 dzwonn\u0105 \u2014 i tylko w Fiszewie latarnia by\u0142a czworoboczna. Zirkwitz odnotowa\u0142 te\u017c p\u0119kni\u0119cia w murze wie\u017cy i w wysokich \u015bcianach: grunt Wielkich \u017bu\u0142aw nie utrzyma\u0142 murowanej wie\u017cy bez specjalnych fundament\u00f3w. \ud83d\udccc Ze starego, spalonego ko\u015bcio\u0142a ocala\u0142 drewniany anio\u0142 chrzcielny z inskrypcj\u0105 \u201eSamuel Kerber kaza\u0142 tego anio\u0142a ku czci Boga ozdobi\u0107 \u2014 Anno 1753\u201d; przemalowano go w 1895 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 428; Zirkwitz, inwentaryzacja \u017cu\u0142awska (za Schmidem); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelicko-mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Fiszewo (Fischau) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-gronowo-elblaskie/fiszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 428","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0004","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.068899,"lng":19.24241,"name_de":"Fischau","name_pl":"Fiszewo \u2014 cmentarz ewangelicko-mennonicki (Fischau)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Fiszewie (Fischau) by\u0142y dwa ko\u015bcio\u0142y. Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana (XIV wiek) pozosta\u0142 rzymskokatolicki (zachowany dzi\u0119ki patronatowi kr\u00f3l\u00f3w polskich w Prusach Kr\u00f3lewskich); sp\u0142on\u0105\u0142 1 kwietnia 1948 roku, od 2019 roku odbudowywany z ruiny przez diecezj\u0119 elbl\u0105sk\u0105 na cele kultury (uko\u0144czenie oko\u0142o 2026 roku). Osobny ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki (z okresu Reformacji) rozebrano kr\u00f3tko po po\u017carze, oko\u0142o 1948 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicko-mennonicki z nagrobkami i metalow\u0105 dzwonnic\u0105 z XVIII/XIX wieku\n\n\ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (Tom II, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) notuje tu 278 ewangelik\u00f3w.\n\n\u26a0 Liczby pochodz\u0105 z has\u0142a s\u0142ownikowego dla powiatu malborskiego w \u00f3wczesnym podziale administracyjnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Fiszewo (Fischau) \u2014 \u017bu\u0142awy infopl.info; medievalheritage.eu \u2014 Fiszewo, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana [kopia archiwalna 2023-03-27]; whitemad.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Fiszewie powstaje z ruin; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Fiszewo (Fischau) \u2014 \u017bu\u0142awy infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-gronowo-elblaskie/fiszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"medievalheritage.eu \u2014 Fiszewo, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana [kopia archiwalna 2023-03-27]","url":"https://web.archive.org/web/20230327032448/https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/fiszewo-kosciol/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"whitemad.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Fiszewie powstaje z ruin","url":"https://www.whitemad.pl/kosciol-w-fiszewie-powstaje-z-ruin-po-70-latach/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"portel.pl \u2014 Historia okolic Elbl\u0105ga: Fiszewo","url":"https://www.portel.pl/dawny-elblag/historia-okolic-elblaga-fiszewo-odc-6/90442"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0289","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0697,"lng":19.2422,"name_de":"Fischau","name_pl":"Fiszewo \u2014 dawny zb\u00f3r protestancki i cmentarz ewang.-mennonicki (Fischau)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Folwark, po niemiecku Vorwerk, le\u017cy na wy\u017cynie Powi\u015bla, w dawnym powiecie mor\u0105skim w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie. Tutejsi protestanci byli luteranami; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni ewangelicy tych stron, osiedlali si\u0119 na \u017cu\u0142awskich depresjach.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a. Oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w dalej le\u017cy Stary Dzierzgo\u0144, po niemiecku Alt Christburg, gdzie od 1591 roku dzia\u0142a\u0142a parafia lutera\u0144ska. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z XIV wieku; Adolf Boetticher opisa\u0142 go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 pod patronatem kr\u00f3lewskim, przed reformacj\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do archiprezbiteratu dzierzgo\u0144skiego \u2014 ceglan\u0105, z wie\u017c\u0105 o kilku rozcz\u0142onkowanych kondygnacjach i ze wschodnim szczytem schodkowym o pi\u0119ciu blendach ostro\u0142ukowych. Dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 jest rzymskokatolicki. \ud83d\udfe1 Do tej parafii Folwark najpewniej nale\u017ca\u0142, ale potwierdzenia w \u017ar\u00f3d\u0142ach brakuje: wykaz gmin z 1885 roku obejmuje Prusy Zachodnie, a wykaz z 1898 roku prowincj\u0119 Pomorze, wi\u0119c powiatu mor\u0105skiego nie si\u0119ga \u017caden z nich.\n\nJedynym \u015bladem miejscowej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej pozosta\u0142 cmentarz. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w lokuje go oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie szosy na Przezmark; zajmuje trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 ar\u00f3w i pochodzi z drugiej po\u0142owy XIX wieku.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz porzucono; dzi\u015b jest nieu\u017cytkiem. We wsi zachowa\u0142 si\u0119 secesyjny budynek stacji kolejowej. \ud83d\udfe1 Datowanie go na koniec XIX wieku stoi na samej kraw\u0119dzi mo\u017cliwego: secesja rozwin\u0119\u0142a si\u0119 dopiero w ostatnich latach tego stulecia i na pocz\u0105tku nast\u0119pnego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); G\u00f3rki/Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 opis cmentarzy ewangelickich, kamienie-wilhelma.net.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"G\u00f3rki/Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 opis cmentarzy ewangelickich, kamienie-wilhelma.net.pl","url":"http://kamienie-wilhelma.net.pl/stary-dzierzgon"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0432","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.86154,"lng":19.46018,"name_de":"Vorwerk","name_pl":"Folwark \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Fr\u0105ca, po niemiecku Fronza, le\u017cy na Kociewiu, w okolicy w wi\u0119kszo\u015bci polskiej i katolickiej. Warstw\u0119 ewangelick\u0105 tworzy\u0142 tu niemiecki maj\u0105tek ziemski \u2014 Rittergut Fronza, w XIX wieku w r\u0119kach rodziny Conrad\u00f3w. Hermann Conrad, \u017cyj\u0105cy w latach 1814\u20131885, pisa\u0142 si\u0119 \u201eHerr auf Fronza und Lalkau\u201d; jego syn Alfred von Conrad, urodzony we Fr\u0105cy w 1852 roku i zmar\u0142y w 1914, by\u0142 pruskim konserwatywnym urz\u0119dnikiem i politykiem, uszlachconym w 1904 roku.\n\n\ud83d\udccc Powiat rozstrzygaj\u0105 dwa \u017ar\u00f3d\u0142a z w\u0142asnego pola \u017ar\u00f3de\u0142 rekordu: wykaz gmin z 1885 roku (Kreis Marienwerder, strona osiemdziesi\u0105ta, pozycja sto trzydziesta si\u00f3dma, \u201eFronza \u2020\u2020\u201d) i *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry stawia wie\u015b w powiecie kwidzy\u0144skim. Pole rekordu \u0142\u0105czy\u0142o Kreis Preu\u00dfisch Stargard z rejencj\u0105 gda\u0144sk\u0105, a Marienwerder le\u017ca\u0142 w rejencji kwidzy\u0144skiej. Przed 1920 rokiem obszar nale\u017ca\u0142 wi\u0119c do Prus Zachodnich, do rejencji kwidzy\u0144skiej; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142 w Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, w pasie zwanym korytarzem, w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, a po 1945 roku w Polsce. Katolicka parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 najpewniej w s\u0105siednich Lalkowach (Lalkau).\n\nEwangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105: w\u015br\u00f3d 223 mieszka\u0144c\u00f3w spisanych w 1885 roku by\u0142o 202 katolik\u00f3w i 19 ewangelik\u00f3w. Ci ostatni, luteranie i ewangelicy unijni, skupiali si\u0119 wok\u00f3\u0142 dworu i jego otoczenia \u2014 i to z nimi wi\u0105\u017ce si\u0119 cmentarz. \ud83d\udccc Spis notuje przy tym 2 innych chrze\u015bcijan; na tych ziemiach byli to zwykle mennonici. \ud83d\udccc *S\u0142ownik geograficzny* notuje 242 katolik\u00f3w i 43 ewangelik\u00f3w; wie\u015b rycersk\u0105 licz\u0105c\u0105 ponad 5 tysi\u0119cy m\u00f3rg, przy szosie z Czerwi\u0144ska do Sk\u00f3rcza, mil\u0119 od stacji kolejowej. \ud83d\udfe1 Datowania cmentarza nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107 w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0297","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71087,"lng":18.63861,"name_de":"Fronza","name_pl":"Fr\u0105ca \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nieczynny cmentarz ewangelicki we Franku \u2014 po niemiecku *Frankenfelde* \u2014 le\u017cy w gminie Kaliska w powiecie starogardzkim. Kiedy go za\u0142o\u017cono, nie wiadomo: daty nie podaje ani karta cmentarza, ani krajowa ewidencja zabytk\u00f3w.\n\nWie\u015b by\u0142a ma\u0142a, a wyznania dzieli\u0142y j\u0105 niemal po po\u0142owie: pruski spis powszechny z 1885 roku naliczy\u0142 tu 119 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 64 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w; ci ostatni podlegali parafii w Hoch St\u00fcblau. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy nie mieli \u2014 nale\u017celi do parafii w *Bordzichow*, dzisiejszym Borzechowie \u2014 i to im w\u0142a\u015bnie zosta\u0142 we Franku cmentarz.\n\nParafia borzechowska by\u0142a wtedy m\u0142oda. Powsta\u0142a, jak zapisa\u0142 Agathon Harnoch, z pro\u015bby skierowanej wprost do Fryderyka Wilhelma III: nowo ukonstytuowana gmina dosta\u0142a siedem tysi\u0119cy talar\u00f3w, plac na kr\u00f3lewskim folwarku domenalnym pod ko\u015bci\u00f3\u0142, plebani\u0119 i dom szkolno-organistowski, cztery \u0142any z cz\u0119\u015bci\u0105 \u0142\u0105k nad Czarn\u0105 Wod\u0105 oraz sta\u0142y roczny doch\u00f3d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim po\u015bwi\u0119cono 7 lipca 1833 roku; nad wej\u015bciem mi\u0119dzy dwiema wie\u017cami dzwonnymi wykuto napis \u201eDer Gottesverehrung geweihet MDCCCXXXIII\u201d, na o\u0142tarzu zawis\u0142 obraz Meyerheima z Wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105, a ambon\u0119 ozdobiono wizerunkiem Lutra. Zanim to nast\u0105pi\u0142o, ewangelicy z tych stron nale\u017celi do Nowej Pale\u015bnicy i do Starogardu. Frank mia\u0142 w tej parafii w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, a ca\u0142a liczy\u0142a oko\u0142o trzech tysi\u0119cy stu czterdziestu jeden dusz.\n\nCmentarz le\u017cy za ostatnimi zabudowaniami wsi, przy szosie ze Zblewa do Czerska, na lekkim wyniesieniu ponad poziom drogi: zadrzewiony, widoczny z szosy na tle p\u00f3l. Zajmuje 0,25 hektara, ma rzut prostok\u0105tny z wej\u015bciem na osi, a teren obiega kamienne obwa\u0142owanie; \u015blad\u00f3w kwater i \u015bcie\u017cek nie zachowano.\n\nW 1984 roku odnotowano tu dwa nagrobki wolno stoj\u0105ce oraz dwadzie\u015bcia dwie mogi\u0142y ziemne i umocnione, wszystkie bez czytelnych dat, a ze starodrzewu \u2014 lip\u0119, jawory, \u015bwierki, klony i sosn\u0119. Stan zachowania okre\u015blono jako z\u0142y: nagrobki zdewastowane, napisy nieczytelne, uk\u0142ad kompozycyjny zieleni nieczytelny. Obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, do rejestru nie jest wpisany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0124","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8984,"lng":18.23793,"name_de":"Frankenfelde","name_pl":"Frank \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0105bino \u2014 do 1945 roku Gambin \u2014 by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim (Rittergut) rodu von Bandemer, trzymanym w lennie od 1403 a\u017c do 1945 roku; sama nazwa notowana jest od 1493. Le\u017ca\u0142o w Kreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 165 ewangelik\u00f3w wobec 5 katolik\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde) \u2014 najstarszej parafii S\u0142owi\u0144c\u00f3w nad jeziorem Gardno, gdzie kazania po kaszubsku, czyli po s\u0142owi\u0144sku, g\u0142oszono do 1845 roku. Katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku.\n\nW latach 1913\u20131914 stan\u0105\u0142 we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki; po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa. Cmentarz ewangelicki z XIX wieku le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi. 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a maj\u0105tek przeszed\u0142 w r\u0119ce pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz w G\u0105binie jest ubogi w substancj\u0119 zabytkow\u0105 i tak trzeba go opisa\u0107: obwiedziony niskim wa\u0142em z cios\u00f3w kamiennych, o zatartych kwaterach, z u\u0142amkami relikt\u00f3w i figur\u0105 modl\u0105cego si\u0119 anio\u0142ka. Monografia powiatu s\u0142upskiego stwierdza wprost, \u017ce jedyne w pe\u0142ni zachowane mogi\u0142y to poch\u00f3wki po 1945 roku. \u26a0 Liczba stu dziewi\u0119ciu \u017celiwnych krzy\u017cy i miano najlepiej zachowanego cmentarza w powiecie, powtarzane przy tym obiekcie, nie maj\u0105 w \u017ar\u00f3d\u0142ach \u017cadnego pokrycia i zosta\u0142y st\u0105d usuni\u0119te; \ud83d\udfe1 do kt\u00f3rego cmentarza naprawd\u0119 nale\u017c\u0105, pozostaje nieustalone.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0750","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.59544,"lng":17.09732,"name_de":"Gambin","name_pl":"G\u0105bino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ga\u0107, po niemiecku *Gatz*, le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim i by\u0142a wsi\u0105 na wskro\u015b ewangelick\u0105. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi\u0142 dla niej dwa wiersze: w gminie wiejskiej naliczy\u0142 113 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, w obwodzie dworskim \u2014 289 ewangelik\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c bez katolika. Jedni i drudzy nale\u017celi do parafii w Symbow, dzisiejszym Z\u0119bowie. Parafia ta nale\u017ca\u0142a dawniej do synodu w Dar\u0142owie, a zarz\u0105dzeniem kr\u00f3lewskiej rejencji w Koszalinie z 2 listopada 1814 roku przy\u0142\u0105czono j\u0105 do synodu S\u0142upsk-Miasto; obejmowa\u0142a Symbow, Reblin, Birkow, Ga\u0107, Reddentin i Zigewitz, a prawo powo\u0142ywania duchownego mieli w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br Symbow.\n\nCmentarze wiejskie by\u0142y dwa. Ten na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, po\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, za\u0142o\u017cono na planie prostok\u0105ta i wydzielono w nim osobne miejsce na poch\u00f3wek rodowy: w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim usypano sztuczne wzniesienie, a na nim posadowiono murowan\u0105 kaplic\u0119 grobow\u0105, przypisywan\u0105 rodzinie von Zitzewitz. Prowadzi\u0142a do niej d\u0119bowa aleja. Dzi\u015b kaplica jest ruin\u0105 bez dachu, z otwart\u0105 krypt\u0105, nazywan\u0105 przez miejscowych \u201etrupiarni\u0105\u201d, i z roku na rok ulega dalszej degradacji. Sam cmentarz zachowa\u0142 si\u0119 nie\u017ale: wida\u0107 fragmenty alei \u015bwierkowej i d\u0119bowej, graniczne nasadzenia \u015bwierkowe od zachodu, granitowe s\u0142upki bramne jednego z wej\u015b\u0107 oraz nieregularny uk\u0142ad nagrobk\u00f3w z fragmentami pomnik\u00f3w i zachowanymi inskrypcjami. Na mapach przedwojennych oznaczono go skr\u00f3tem Erb.-Bgr., czyli Erbbegr\u00e4bnis \u2014 grobowiec dziedziczny.\n\nDrugi cmentarz za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, na skraju lasu, i opisany jest osobno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart (1912), has\u0142o Symbow; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; wystawa \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1023","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.456,"lng":16.8515,"name_de":"Gatz","name_pl":"Ga\u0107 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ga\u0107, po niemiecku Gatz, le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, i by\u0142a wsi\u0105 w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 j\u0105 jednym wierszem, jako gmin\u0119 wiejsk\u0105: 113 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Z\u0119bowie. Sama Ga\u0107 by\u0142a przy tym siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y tak\u017ce Sycewice \u2014 osobno gmina wiejska ze 177 ewangelikami, osobno obw\u00f3d dworski z 254 \u2014 i one r\u00f3wnie\u017c chodzi\u0142y do z\u0119bowskiego ko\u015bcio\u0142a. \ud83d\udccc Parafia z\u0119bowska mia\u0142a przy tym nietypowo rozdzielone prawa: kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Z\u0119bowa, ale patronat nad ni\u0105 sprawowali wsp\u00f3lnie posiadacze Red\u0119cina i Sycewic. Do 1814 roku nale\u017ca\u0142a do synodu dar\u0142owskiego i dopiero zarz\u0105dzenie rejencji koszali\u0144skiej z 2 listopada tego roku przenios\u0142o j\u0105 do s\u0142upskiego staromiejskiego; jej starsze akta sp\u0142on\u0119\u0142y.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y w Gaci dwa i wygl\u0105da\u0142y zupe\u0142nie inaczej. Ten na po\u0142udnie od wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l, dosta\u0142 wydzielone miejsce na poch\u00f3wek rodowy: w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim usypano wzniesienie, a na nim postawiono murowan\u0105 kaplic\u0119 grobow\u0105, wi\u0105zan\u0105 z rodzin\u0105 von Zitzewitz, do kt\u00f3rej wiod\u0142a d\u0119bowa alejka. Ten opis dotyczy drugiego, za\u0142o\u017conego na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, na skraju lasu, w pobli\u017cu ambony my\u015bliwskiej.\n\n\ud83d\udccc Na mapie z lat 1889\u20131891 jeszcze go nie ma, powsta\u0142 wi\u0119c p\u00f3\u017aniej, a najstarszy datowany nagrobek pochodzi z 1899 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 nadspodziewanie dobrze: czytelne jest pierwotne rozplanowanie z uk\u0142adem grob\u00f3w, przetrwa\u0142y liczne pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w i graniczne nasadzenia \u2014 \u015bwierki od wschodu, d\u0119by od p\u00f3\u0142nocy. \ud83d\udfe1 Element\u00f3w \u017celiwnych nie stwierdzono, cho\u0107 w okolicznych wsiach nale\u017ca\u0142y do najtrwalszych \u015blad\u00f3w po dawnych cmentarzach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Ga\u0107, s. 174; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wystawa \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Symbow, s. 479\u2013480.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1024","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4665,"lng":16.859,"name_de":"Gatz","name_pl":"Ga\u0107 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ga\u0142\u0119zinowo, po niemiecku \u00dcberlauf, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 383 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; parafi\u0119 ewangelick\u0105, urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy wie\u015b mia\u0142a w tym samym miejscu \u2014 w Charnowie, po niemiecku Arnshagen. \ud83d\udccc Parafia charnowska obejmowa\u0142a obok Ga\u0142\u0119zinowa jeszcze Strzelinko i Hohenstein, a jej fili\u0105 by\u0142 Strzelino, gdzie prawo powo\u0142ywania duchownego trzyma\u0142a szlachta dziedziczna \u2014 w samym Charnowie nale\u017ca\u0142o ono do magistratu S\u0142upska. Lista tutejszych duchownych zaczyna si\u0119 od Eliasa Hogensee, kt\u00f3ry zmar\u0142 jeszcze przed wizytacj\u0105 generaln\u0105 z 1566 roku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w 1888 roku. \ud83d\udfe1 Opracowania wi\u0105\u017c\u0105 t\u0119 dat\u0119 z epidemi\u0105 duru brzusznego, ale dokumentu, kt\u00f3ry by to potwierdza\u0142, nie ma. Le\u017cy na po\u0142udniowo-wschodnim skraju wsi, po zachodniej stronie nasypu kolei ze S\u0142upska do Ustki, obok dzisiejszej \u015bwietlicy i remizy. Teren obsadzono \u015bwierkami, a groby u\u0142o\u017cono na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, zgodnie ze zwyczajem tych stron. Najstarszym zachowanym obiektem jest \u017celiwny krzy\u017c Ferdinanda Pagela, zmar\u0142ego w marcu 1907 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl; wystawa \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Arnshagen, s. 467\u2013468.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/galezinowow/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1025","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.52056,"lng":16.94194,"name_de":"\u00dcberlauf","name_pl":"Ga\u0142\u0119zinowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ga\u0142\u0119z\u00f3w \u2014 po niemiecku Gallensow, po kaszubsku Ga\u0142\u00e3zow\u00f2 \u2014 by\u0142 do 1945 roku wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Od szesnastowiecznej Reformacji pomorskiej region ten pozostawa\u0142 silnie lutera\u0144ski, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 251 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika \u2014 wie\u015b by\u0142a jednorodna wyznaniowo. \ud83d\udccc Obw\u00f3d dworski ma przy tym w spisie w\u0142asny wiersz, z kolejnymi 130 osobami (strona 178, pozycja 190). W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Budowie, katolicy za\u015b do parafii w S\u0142upsku. Na miejscu funkcjonowa\u0142 tylko cmentarz.\n\nMaj\u0105tek pozostawa\u0142 od 1432 roku w r\u0119kach rodu von Zitzewitz, a od 1882 roku von Puttkamer\u00f3w. \u26a0 Zapis, jakoby trwa\u0142o to \u201ea\u017c do 1945 roku\u201d, zderza si\u0119 z jedyn\u0105 czyteln\u0105 inskrypcj\u0105 na cmentarzu: monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego odczytuje j\u0105 jako dat\u0119 \u015bmierci w\u0142a\u015bciciela ziemskiego Alfreda Herrmanna w 1940 roku. Jedno z tych dw\u00f3ch ustale\u0144 wymaga sprawdzenia. \ud83d\udd34 Sama data dzienna z tej inskrypcji, podana w monografii jako 31 czerwca, nie mo\u017ce by\u0107 prawdziwa \u2014 czerwiec ma trzydzie\u015bci dni; to b\u0142\u0105d odczytu kamienia albo druku.\n\nW 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 379 mieszka\u0144c\u00f3w w 89 gospodarstwach. 8 marca 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, jesieni\u0105 1945 roku przej\u0119\u0142y j\u0105 w\u0142adze polskie, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, ostatnich mieszka\u0144c\u00f3w w 1947 roku.\n\n\ud83d\udccc Poewangelicki cmentarz le\u017cy nad jeziorem, w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci. Pierwotnie zajmowa\u0142 do\u015b\u0107 du\u017cy obszar zbli\u017cony kszta\u0142tem do prostok\u0105ta; dzi\u015b jego granice s\u0105 trudne do okre\u015blenia, bo teren ca\u0142kowicie zniwelowano, a na nim i wok\u00f3\u0142 niego wyr\u00f3s\u0142 m\u0142ody las. Mi\u0119dzy regularnymi nasadzeniami le\u015bnymi da si\u0119 jednak odnale\u017a\u0107 pojedyncze miejsca poch\u00f3wku i odczyta\u0107 z nich orientacj\u0119 grob\u00f3w na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d. Zachowa\u0142o si\u0119 sporo fragment\u00f3w pomnik\u00f3w nagrobnych, w\u015br\u00f3d nich kamienny krzy\u017c z dat\u0105 1940.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Ga\u0142\u0119z\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0550","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.284341,"lng":17.39202,"name_de":"Gallensow","name_pl":"Ga\u0142\u0119z\u00f3w \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Garczegorzu (Garzigar, gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska), o powierzchni oko\u0142o 40x40 m, po\u0142o\u017cony na wzniesieniu naprzeciwko ko\u015bcio\u0142a. Wie\u015b notowana od 1348 roku, gdy komtur gda\u0144ski Heinrich von Rechtir nada\u0142 jej prawa che\u0142mi\u0144skie; w okolicy znaleziono \u015blady osadnictwa przedhistorycznego, a cmentarz powsta\u0142 najprawdopodobniej na ruinach prehistorycznego grodziska (zerowy stan zachowania uniemo\u017cliwia ustalenie daty za\u0142o\u017cenia). Wzg\u00f3rze wzmocniono kamiennym murem w dobrym stanie, przy kt\u00f3rego remoncie wykorzystano elementy nagrobne ze splantowanego cmentarza; pojedyncze fragmenty nagrobk\u00f3w pozostaj\u0105 p\u0142ytko pod ziemi\u0105. Zachowa\u0142 si\u0119 dobrze utrzymany grobowiec (kaplica) obsadzony wielowiekowymi lipami oraz podstawa po pomniku ofiar I wojny \u015bwiatowej, na kt\u00f3rej ustawiono figur\u0119 Chrystusa Kr\u00f3la. Garczegorze mia\u0142o te\u017c oddalony o ponad kilometr cmentarz choleryczny w kierunku L\u0119borka \u2014 nie zachowa\u0142 si\u0119 po nim \u017caden \u015blad. W latach 80. XX wieku na skraju wsi po\u015bwi\u0119cono nowy cmentarz katolicki, czynny do dzi\u015b. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d) S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (lata osiemdziesi\u0105te XIX wieku) notuje tu: 5 katolik\u00f3w (S\u0142ownik podaje tylko liczb\u0119 katolik\u00f3w). o tutejszych ewangelikach podaje: Po Reformacji ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny przy\u0142\u0105czony do L\u0119borka; samodzielna gmina ewangelicka zniesiona po 1840 roku\n\n\ud83d\udccc Prawa che\u0142mi\u0144skie nada\u0142 wsi w 1348 roku komtur gda\u0144ski Heinrich von Rechtir; wcze\u015bniej, w czasach ksi\u0119stwa bia\u0142ogardzkiego, Garczegorze by\u0142o najpewniej wsi\u0105 fiskaln\u0105, a w okolicy znaleziono \u015blady osadnictwa przedhistorycznego. \ud83d\udccc Cmentarz zajmuje mniej wi\u0119cej czterdzie\u015bci na czterdzie\u015bci metr\u00f3w i le\u017cy na wzniesieniu naprzeciw ko\u015bcio\u0142a; wzg\u00f3rze wzmocniono kamiennym murem, kt\u00f3ry zachowa\u0142 si\u0119 w dobrym stanie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Garczegorze - Garzigar (cmentarze.lebork.pl) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGarcig\u00f3rz\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0628","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_garczegorze_chol/garczegorze_chol1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.596388,"lng":17.726011,"name_de":"Garzigar","name_pl":"Garczegorze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Garczegorze, po niemiecku Garzigar, to du\u017ca osada dwana\u015bcie kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, w dawnym Kreis Lauenburg in Pommern. Przywilej z 1348 roku, kt\u00f3rym komtur gda\u0144ski Heinrich von Rechtir nada\u0142 wsi prawo che\u0142mi\u0144skie na sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach, zna jeszcze zbi\u00f3r dokument\u00f3w Reinholda Cramera; ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny by\u0142 tu jednak starszy od zakonu krzy\u017cackiego, parafialny i patronatu rz\u0105dowego, a nale\u017ca\u0142y do niego Garczegorze, Wilkowo, Oblewice i cz\u0119\u015b\u0107 Rekowa. W okolicy znaleziono \u015blady osadnictwa przedhistorycznego.\n\nReformacja wesz\u0142a na t\u0119 ziemi\u0119 \u0142agodnie, za ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich; w Garczegorzu pierwszy pastor ewangelicki, Daniel Klock, obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1562 roku, a wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego wymieni\u0142a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 zaj\u0119tych przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d. Po powrocie ziemi l\u0119borskiej do Korony kontrreformacja odzyska\u0142a dla katolik\u00f3w fizycznie tylko dwa ko\u015bcio\u0142y ca\u0142ego powiatu \u2014 Garczegorze oko\u0142o 1641 roku i Bia\u0142ogard\u0119 w 1644. Ewangelicy zbierali si\u0119 odt\u0105d w szkole, mniej wi\u0119cej od 1640 do 1737 roku, potem mieli w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1740, nast\u0119pny z 1817 i dzisiejszy neogotycki z 1897 roku; pami\u0119\u0107 po tamtym rozej\u015bciu si\u0119 dr\u00f3g przechowuje kielich z napisem \u201eMit diesem Kelch hat Katholisch Kirch nichts zu schaffen\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki tymczasem podupada\u0142: oko\u0142o 1770 roku by\u0142 tak zniszczony, \u017ce luteranie zamierzali zaj\u0105\u0107 jego miejsce i wystawi\u0107 w\u0142asny zb\u00f3r, prosz\u0105c o to kr\u00f3la pruskiego, ale uprzedzi\u0142 ich Ignacy Lniski, kanonik w\u0142oc\u0142awski i proboszcz l\u0119borski, kt\u00f3ry w 1777 roku w\u0142asnym nak\u0142adem szybko postawi\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142ek. Proboszcz z L\u0119borka bywa\u0142 tu tylko czasem, a luteranie ch\u0119tnie przychodzili na jego kazania \u2014 w 1802 roku o\u015bwiadczyli wizytatorowi biskupiemu, \u017ce s\u0142uchaliby ich jak najcz\u0119\u015bciej, byleby proboszcz przyje\u017cd\u017ca\u0142. W 1840 roku silny wicher po\u0142o\u017cy\u0142 budowli kres; nie odbudowano jej, a gmin\u0119 katolick\u0105 rozwi\u0105zano i przy\u0142\u0105czono do ko\u015bcio\u0142a w L\u0119borku. *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry podaje przy Garcig\u00f3rzu tylko liczb\u0119 katolik\u00f3w, i to zaledwie 5, zapisa\u0142 te\u017c, \u017ce w 1856 roku \u017cyli tu jeszcze starcy m\u00f3wi\u0105cy po kaszubsku; to samo p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej powt\u00f3rzy\u0142 Franz Tetzner, wymieniaj\u0105c Garczegorze w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, gdzie kaszubszczyzn\u0119 rozumia\u0142o ju\u017c tylko najstarsze pokolenie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 497 ewangelik\u00f3w i zaledwie 3 katolik\u00f3w.\n\nCmentarz o powierzchni oko\u0142o 40\u00d740 metr\u00f3w le\u017cy na wzniesieniu naprzeciwko ko\u015bcio\u0142a. Wzg\u00f3rze wzmocniono kamiennym murem, zachowanym w dobrym stanie \u2014 przy jego remoncie wykorzystano elementy nagrobne z cmentarza splantowanego wcze\u015bniej do go\u0142ej ziemi, a pojedyncze ich fragmenty tkwi\u0105 dzi\u015b p\u0142ytko pod darni\u0105. Zachowa\u0142a si\u0119 brama w murze i dobrze utrzymany grobowiec obsadzony wielowiekowymi lipami; sta\u0142 tu r\u00f3wnie\u017c pomnik ofiar pierwszej wojny \u015bwiatowej, na kt\u00f3rego podstawie ustawiono p\u00f3\u017aniej figur\u0119 Chrystusa Kr\u00f3la. Zerowy stan zachowania poch\u00f3wk\u00f3w sprawia, \u017ce daty powstania cmentarza nie da si\u0119 ustali\u0107; najprawdopodobniej powsta\u0142 na miejscu prehistorycznego grodziska. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje na dzia\u0142ce numer 34 jako kaplica grobowa wraz z dzia\u0142k\u0105 i cmentarzem, w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-1324.\n\nGarczegorze mia\u0142o te\u017c osobny cmentarz choleryczny, ponad kilometr od wsi w kierunku L\u0119borka; nie zachowa\u0142 si\u0119 po nim najmniejszy \u015blad i zapomniano o nim tak dalece, \u017ce na jego skraju wybudowano zak\u0142ad stolarski. W latach osiemdziesi\u0105tych dwudziestego wieku na skraju wsi po\u015bwi\u0119cono nowy cmentarz katolicki, czynny do dzi\u015b.\n\n\ud83d\udccc Zapis o ko\u015bciele filialnym przy\u0142\u0105czonym do L\u0119borka i o zniesieniu samodzielnej gminy po 1840 roku dotyczy parafii katolickiej, nie ewangelickiej. Dla ewangelik\u00f3w Garczegorze by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii: Ernst M\u00fcller prowadzi has\u0142o Garzigar w synodzie l\u0119borskim, z Danielem Klockiem jako pierwszym pastorem od 1562 roku i z fili\u0105 w Nowej Wsi L\u0119borskiej, a Franz Schultz wymienia Garzigar w\u015br\u00f3d osiemnastu parafii powiatu, r\u00f3wnie\u017c z fili\u0105 Neuendorf. Parafia ewangelicka trwa\u0142a tu nieprzerwanie do 1945 roku, katolicka za\u015b zosta\u0142a rozwi\u0105zana i przy\u0142\u0105czona do L\u0119borka po tym, jak w 1840 roku wicher zniszczy\u0142 jej ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\n\ud83d\udccc Rozbie\u017cno\u015b\u0107 ma prost\u0105 przyczyn\u0119: wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne 54,598977 / 17,742894 wskazuj\u0105 cmentarz w Wilkowie, nie w Garczegorzu. M\u00f3wi\u0105 to dwa niezale\u017cne \u015bwiadectwa. Dossier weryfikacji atlasu z 15 czerwca 2026 zapisa\u0142 wprost, \u017ce obiekt OpenStreetMap o nazwie \u201ePrzedwojenny cmentarz Ewangelicki\u201d spod 54,5990 / 17,7429 jest przypisany do Wilkowa Nowowiejskiego, a w terenowym zbiorze punkt\u00f3w Mariusza Drzewieckiego punkt \u201eWilkowo\u201d stoi pod 54,599101 / 17,742741, czyli 17 metr\u00f3w od punktu rekordu; jego has\u0142o o Wilkowie zaczyna si\u0119 zdaniem \u201eCmentarz po\u0142o\u017cony oko\u0142o kilometra za wsi\u0105, w kierunku Garczegorza\u201d. St\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 w polu gps_zrodlo zniekszta\u0142cone \u201eok. 1 km od wsi w kierunku Wilkowa\u201d \u2014 cytat pochodzi z karty Wilkowa i zosta\u0142 przypisany nie tej wsi co trzeba. \ud83d\udccc Opisany w rekordzie cmentarz o powierzchni oko\u0142o 40 na 40 metr\u00f3w, na wzniesieniu naprzeciwko ko\u015bcio\u0142a, z kamiennym murem, bram\u0105 i zachowanym grobowcem obsadzonym lipami \u2014 ten sam, kt\u00f3ry ewidencja prowadzi na dzia\u0142ce 34 jako kaplic\u0119 grobow\u0105 z dzia\u0142k\u0105 i cmentarzem, rejestr A-1324 \u2014 le\u017cy pod 54,596388 / 17,726011 (punkt Drzewieckiego \u201eGarczegorze Zlikw\u201d z podpisem \u201eKaplica, grobowiec Garczegorze\u201d), 1119 metr\u00f3w na zach\u00f3d-po\u0142udniowy zach\u00f3d od punktu wilkowskiego. Potwierdza to sam atlas: przed czerwcow\u0105 kwerend\u0105 rekord mia\u0142 wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne 54,59435 / 17,724, oddalone od tego punktu o 261 metr\u00f3w, wi\u0119c dzisiejsze po\u0142o\u017cenie jest nie poprawk\u0105, lecz cofni\u0119ciem si\u0119. \ud83d\udccc Przy okazji dwa pozosta\u0142e cmentarze Garczegorza maj\u0105 w tym samym pliku swoje punkty: nowy katolicki z lat osiemdziesi\u0105tych 54,598535 / 17,727884, a choleryczny 54,587464 / 17,713043, czyli 1,3 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d, w stron\u0119 L\u0119borka \u2014 dok\u0142adnie tak, jak pisze Drzewiecki.\n\n\ud83d\udccc Schultz potwierdza, \u017ce chodzi o dwie osobne budowy, ale rozk\u0142ada je inaczej, ni\u017c zak\u0142ada nota. W ha\u015ble Garzigar pisze, \u017ce ewangelicy sto lat obywali si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwami w szkole (mniej wi\u0119cej 1640\u20131737), a\u017c pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono 11 lipca 1740 roku, staraniem amtsrata Hakenbecka i pana von Natzmera; budynek okaza\u0142 si\u0119 ma\u0142o wytrzyma\u0142y, wi\u0119c \u2014 jak pisze \u2014 \u201eendlich im Jahre 1817 wurde durch k\u00f6nigliche Gnadengelder ein neues lutherisches Gotteshaus errichtet\u201d. Zapis 1817\u20131897 jako okres budowy jest zatem b\u0142\u0119dny. \u26a0 Daty 1897 Schultz jednak nie zna: pisz\u0105c w 1912 roku wylicza nowe ko\u015bcio\u0142y powiatu (Bia\u0142ogarda 1890, God\u0119towo, \u0141ebie\u0144 i Zakrzewo 1891, Schwartow 1897, Kr\u0119pkowice i Schluschow 1906), a przy Garczegorzu poprzestaje na budowli z 1817 roku. Rok 1897 pochodzi z karty terenowej Drzewieckiego i wymaga osobnego potwierdzenia, zanim zostanie u\u017cyty jako data dzisiejszego ko\u015bcio\u0142a.\n\nDla cmentarza \u201eruina\u201d pozostaje warto\u015bci\u0105 bli\u017csz\u0105 prawdy ni\u017c cokolwiek wy\u017cszego. Drzewiecki opisuje nekropoli\u0119 jako ca\u0142kowicie splantowan\u0105: elementy nagrobne wykorzystano przy remoncie muru, pojedyncze fragmenty tkwi\u0105 p\u0142ytko pod darni\u0105, a stan zachowania poch\u00f3wk\u00f3w nazywa zerowym; w jego bazie GPS punkt nosi nazw\u0119 \u201eGarczegorze Zlikw\u201d z dopiskiem \u201eKaplica, grobowiec Garczegorze\u201d. Wpis A-1324 obejmuje kaplic\u0119 grobow\u0105 wraz z dzia\u0142k\u0105 i cmentarzem, a sam grobowiec jest utrzymany \u2014 ale to element w obr\u0119bie cmentarza, nie stan cmentarza. Podniesienie warto\u015bci by\u0142oby uzasadnione dopiero wtedy, gdyby rekord opisywa\u0142 kaplic\u0119 grobow\u0105, a nie cmentarz. \u26a0 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu (54,598977; 17,742894) le\u017c\u0105 oko\u0142o 1,1 kilometra na wsch\u00f3d od punktu Drzewieckiego (54,596388; 17,726011), w stron\u0119 Wilkowa Nowowiejskiego.\n\nZapis \u201ebudowany w latach 1817-1897\u201d jest b\u0142\u0119dny i Franz Schultz rozstrzyga to jednoznacznie. W ha\u015ble o Garczegorzu pisze, \u017ce pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono 11 lipca 1740 roku za pastora Rhensiusa, budynek okaza\u0142 si\u0119 ma\u0142o odporny, a w 1817 roku wystawiono z kr\u00f3lewskich zapom\u00f3g nowy dom Bo\u017cy \u2014 i na tym ko\u0144czy. Rok 1897 nie wyst\u0119puje ani tam, ani w jego przegl\u0105dzie nowych \u015bwi\u0105ty\u0144 powiatu: Bia\u0142ogarda 1890, God\u0119towo, \u0141ebie\u0144 i Cecenowo 1891, \u015awichowo 1897, Kr\u0119pkowice i S\u0142uszewo 1906, a z ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych Wierzchucino 1904, Luggewiese 1909, Lischnitz 1910 i \u015awieszyno 1911. W spisie osiemnastu parafii Schultz przypisuje Garczegorzu dwa ko\u015bcio\u0142y, w Garczegorzu i w Nowej Wsi L\u0119borskiej, bez daty. Sekwencj\u0119 nale\u017cy wi\u0119c podawa\u0107 jako 1740 i 1817; rok 1897 zostaje wy\u0142\u0105cznie przy karcie terenowej i wymaga w\u0142asnego \u017ar\u00f3d\u0142a.\n\nZarzut wobec wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych upada. Terenowy zbi\u00f3r punkt\u00f3w GPS Mariusza Drzewieckiego ma dla Garczegorza trzy osobne pozycje, nie jedn\u0105: \u201eGarczegorze Zlikw\u201d w punkcie 54,596388 i 17,726011, czyli dok\u0142adnie tym, kt\u00f3ry stoi w rekordzie; \u201eGarczegorze Katolicki\u201d oko\u0142o 250 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d; oraz \u201eGarczegorze Choleryk\u201d oko\u0142o 1,3 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d. Punkt oddalony o ponad kilometr to zatem cmentarz choleryczny, obiekt osobny, a nie inne umiejscowienie tego samego za\u0142o\u017cenia. Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu zgadzaj\u0105 si\u0119 z pomiarem terenowym co do sz\u00f3stego miejsca po przecinku i nie wymagaj\u0105 zmiany. Warto\u015b\u0107 \u201eruina\u201d zostaje bez zastrze\u017ce\u0144.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, Urkundenbuch, Kr\u00f3lewiec 1858; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy, pozycja Garczegorze, dzia\u0142ka 34, kaplica grobowa wraz z dzia\u0142k\u0105 i cmentarzem, rejestr A-1324; DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 7 (powiat l\u0119borski i bytowski), 15 czerwca 2026, wiersz CM-0877 (odczyt OpenStreetMap/Nominatim); Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGarcig\u00f3rz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny, t. II, has\u0142o \u201eGarcig\u00f3rz\u201d \u2014 pe\u0142ny tekst w S\u0142ownik geograficzny\u2026/i 10803","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja A.5 (Garczegorze) oraz t\u0142o historyczne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Garzigar \u2014 Synode Lauenburg, s. 249)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. 1 w. 6615, 17420, 19386; t. 2 w. 10485 (\u201eHandfeste von Garzigar; 1348\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje biskupa Rozra\u017cewskiego \u2014 Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski \u2026 factae, \u201eFontes\u201d TNT","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, Die Slowinzen \u2014 F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, strona 186, pozycja 12 (Garzigar, 497/3)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Garczegorze, dz. 34, kaplica grobowa wraz z dzia\u0142k\u0105 i cmentarzem, rejestr A-1324)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, karta \u201eGarczegorze \u2013 Garzigar\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy, pozycja Garczegorze, dzia\u0142ka 34, kaplica grobowa wraz z dzia\u0142k\u0105 i cmentarzem, rejestr A-1324","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 7 (pow. l\u0119borski i bytowski), 15 czerwca 2026, wiersz CM-0877 (odczyt OpenStreetMap/Nominatim)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0877","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_garczegorze/garczegorze__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.596388,"lng":17.726011,"name_de":"Garzigar","name_pl":"Garczegorze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Garczegorze \u2014 po niemiecku Garzigar \u2014 le\u017c\u0105 w dawnym powiecie l\u0119borskim, na prawym brzegu \u0141eby. Ta strona rzeki nale\u017ca\u0142a ko\u015bcielnie do biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego, do pomorskiego archidiakonatu i dekanatu l\u0119borskiego, i to przes\u0105dzi\u0142o o dziejach tutejszej \u015bwi\u0105tyni. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny jest starszy ni\u017c zakon krzy\u017cacki i mia\u0142 patronat kr\u00f3lewski; do parafii nale\u017ca\u0142y cztery wsie: Garczegorze, Wilkowo, Obliwice i \u2014 przynajmniej w cz\u0119\u015bci \u2014 Rekowo. Proboszcz gospodarowa\u0142 czterema w\u0142\u00f3kami, pi\u0105t\u0105 zapisano miejscowemu nauczycielowi.\n\nReformacja wesz\u0142a na t\u0119 ziemi\u0119 \u0142agodnie. Pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 tu w 1562 roku Daniel Klock, wy\u015bwi\u0119cony przez Jakuba Hogensee; parafianie niemieccy przeszli prawie wszyscy na protestantyzm, wobec czego ko\u015bci\u00f3\u0142 przy\u0142\u0105czono jako filialny do L\u0119borka. Wizytacji z 1583 roku w dekanacie l\u0119borskim w og\u00f3le nie przeprowadzono \u2014 zapisano przy nim zdanie kr\u00f3tkie i mocne: \u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d, nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wymieniono osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w: L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec \u2014 i przy wszystkich postawiono t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119, omnes ab haereticis occupatae, wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak nazywa\u0142o tutejszych ewangelik\u00f3w to katolickie \u017ar\u00f3d\u0142o. \ud83d\udfe1 Ostatniej z tych nazw nie uda\u0142o si\u0119 przypisa\u0107 do dzisiejszej miejscowo\u015bci.\n\nPo powrocie ziemi l\u0119borskiej do Korony biskup w\u0142oc\u0142awski odebra\u0142 ko\u015bcio\u0142y patronatu kr\u00f3lewskiego, lecz w ca\u0142ym powiecie fizycznie wr\u00f3ci\u0142y do katolik\u00f3w tylko dwa: garczegorski oko\u0142o 1641 roku i bia\u0142ogardzki w 1644. Ewangelicy przenie\u015bli si\u0119 do szko\u0142y i modlili si\u0119 w niej blisko sto lat. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142, d\u0142ugo nienaprawiany, podupad\u0142 oko\u0142o 1700 roku \u2014 wtedy luteranie zamierzali zaj\u0105\u0107 jego miejsce i wystawi\u0107 w\u0142asny zb\u00f3r, a nawet wystosowali w tej sprawie pro\u015bb\u0119 do kr\u00f3la pruskiego. Zamiar udaremni\u0142 jeden cz\u0142owiek i jedna decyzja. Ignacy Lniski, kanonik w\u0142oc\u0142awski i proboszcz l\u0119borski, w\u0142asnym nak\u0142adem szybko wybudowa\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1777 roku. Postawiono go \u2014 jak dawny \u2014 w pruski mur, z dachem krytym gontem; we wie\u017cy zawis\u0142y trzy dzwony, posadzk\u0119 u\u0142o\u017cono z ceg\u0142y, wstawiono trzydzie\u015bci \u0142awek i cztery okna, a w o\u0142tarzu umieszczono obraz patronki, \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten run\u0105\u0142 w 1840 roku.\n\nEwangelicy budowali tymczasem swoje. Pierwszy zb\u00f3r stan\u0105\u0142 w 1740 roku, drugi w 1817, a trzeci \u2014 ten, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b \u2014 oddano do u\u017cytku w 1897 roku: murowany z ceg\u0142y, neogotycki, korpus na rzucie prostok\u0105ta, okna ostro\u0142ukowe, w fasadzie rozeta, od strony po\u0142udniowo-zachodniej zakrystia z wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 schodkowym szczytem i iglic\u0105, wn\u0119trze dwunawowe, na ponad 400 os\u00f3b. O dawnym rozdziale pami\u0119ta\u0142y nawet sprz\u0119ty: kielich nosi napis \u201eMit diesem Kelch hat Katholisch Kirch nichts zu schaffen\u201d \u2014 z tym kielichem ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nie ma nic wsp\u00f3lnego. Od 1835 roku parafi\u0105 kierowa\u0142 Albert Theodor Heinrich Thym, zarazem superintendent synodu l\u0119borskiego.\n\nMowa kaszubska cich\u0142a tu powoli i prze\u017cy\u0142a jeszcze pokolenie dziadk\u00f3w. W sprawozdaniu etnograficznym Aleksandra Hilferdinga, przytoczonym przez Franza Tetznera, Garczegorze wymieniono w\u015br\u00f3d wsi le\u017c\u0105cych na po\u0142udnie od s\u0142owi\u0144skiego pasa, w kt\u00f3rych w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 starych ludzi m\u00f3wi\u0105cych i rozumiej\u0105cych po kaszubsku; obok Garczegorza wymieniono tam kilkana\u015bcie s\u0105siednich wsi, mi\u0119dzy innymi Janowice, Wilkowo, Brze\u017ano, Pu\u017cyce i Salino.\n\nWie\u015b by\u0142a wtedy niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w niej 497 ewangelik\u00f3w wobec 3 katolik\u00f3w. Parafia mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu i si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b \u2014 nale\u017ca\u0142y do niej mi\u0119dzy innymi Nowa Wie\u015b z 953 ewangelikami i 53 katolikami oraz Rekowo z 325 ewangelikami, dzielone z parafi\u0105 brze\u017anie\u0144sk\u0105. S\u0142ownik geograficzny wymienia w Garczegorzu 5 katolik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny erygowano dekretem z 28 sierpnia 1974 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest czynny i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1720, decyzj\u0105 SOZ/D-I-5340/9/2000 z 13 grudnia 2000 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem etnograficznym Aleksandra Hilferdinga; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1897,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia \u015bw. Marii Magdaleny w Garczegorzu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_%C5%9Bw._Marii_Magdaleny_w_Garczegorzu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0015","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_garczegorze_chol/garczegorze_chol1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.596388,"lng":17.726011,"name_de":"Garzigar","name_pl":"Garczegorze \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie \u015bw. Marii Magdaleny)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gardeja, po niemiecku Garnsee, a w dawnym polskim pi\u015bmiennictwie \u015alemno, mia\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki od 1527 roku \u2014 dziesi\u0119\u0107 lat po wyst\u0105pieniu Lutra. Agathon Harnoch podaje, \u017ce Reformacj\u0119 wprowadzi\u0142 tu Erhard von Dueck, a duchowni ewangeliccy s\u0105 wzmiankowani od 1555 roku.\n\n\ud83d\udccc Miejsce jest jednak starsze od miasta. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, opisuj\u0105c je pod has\u0142em \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w \u015alemnie (Garnsee)\u201d, przypomina, \u017ce le\u017ca\u0142o w dawnej Pomezanii i \u017ce wiara chrze\u015bcija\u0144ska przyj\u0119\u0142a si\u0119 tu na dobre ju\u017c za biskupa Chrystiana; p\u00f3\u017aniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowano zapewne razem z miastem, w 1511 roku. Wcze\u015bniej, w 1285 roku, zamo\u017cny magnat pomeza\u0144ski darowa\u0142 dwie\u015bcie w\u0142\u00f3k roli pod budow\u0119 klasztoru cysterskiego w pobli\u017cu miasta. \ud83d\udccc Ta sama okolica dostarcza Fankidejskiemu przyk\u0142adu ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rego katolicy nie zdo\u0142ali odzyska\u0107: le\u017ca\u0142 \u201ew ksi\u0119stwie Pruskim, w dawniejszej diecezji pomeza\u0144skiej\u201d, prawo patronatu mia\u0142 rz\u0105d, a \u015bwi\u0105tynia \u2014 jak pisze autor \u2014 \u201edot\u0105d istnieje w r\u0119ku luterskim\u201d. Granica pa\u0144stwowa i patronat rz\u0105dowy okaza\u0142y si\u0119 tu trwalsze ni\u017c wyroki ko\u015bcielne.\n\nStary, przedreformacyjny ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano jako za ma\u0142y i gro\u017c\u0105cy zawaleniem; zosta\u0142a po nim wie\u017ca, wpisana w plan dawnej twierdzy. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 29 maja 1729 roku, a po\u015bwi\u0119cono go w 1731. \ud83d\udccc Organy s\u0105 od niego starsze \u2014 pochodz\u0105 z 1649 roku, przeniesiono je wi\u0119c z poprzedniej \u015bwi\u0105tyni; Harnoch liczy w nich trzyna\u015bcie g\u0142os\u00f3w, a ca\u0142ej parafii przypisuje 6100 dusz.\n\nMiejscowo\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka niemal bez reszty: spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tu 895 ewangelik\u00f3w wobec dziewi\u0119tnastu katolik\u00f3w, a S\u0142ownik geograficzny notuje 1027 ewangelik\u00f3w i 35 katolik\u00f3w. W wykazach figuruje kilka miejscowo\u015bci o nazwie Garnsee \u2014 ta le\u017ca\u0142a w powiecie kwidzy\u0144skim. Do tutejszej parafii nale\u017ca\u0142y jako filie okoliczne wsie, w\u015br\u00f3d nich Cygany, kt\u00f3rych ko\u015bci\u00f3\u0142 luteranie z czasem zupe\u0142nie zaniechali.\n\n\ud83d\udccc Cmentarza ewangelickiego ju\u017c nie ma. W centrum miejscowo\u015bci, na jego miejscu, urz\u0105dzono Park Ma\u0142ego Ksi\u0119cia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 W Gardei powsta\u0142 park Ma\u0142ego Ksi\u0119cia [kopia archiwalna 2000-12-04]","url":"https://web.archive.org/web/20001204200600/http://www.dziennikbaltycki.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Gardeja","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0406","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61101,"lng":18.94734,"name_de":"Garnsee","name_pl":"Gardeja \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gardeja, po niemiecku Garnsee, w powiecie kwidzy\u0144skim, by\u0142a miejscowo\u015bci\u0105 o wyra\u017anej wi\u0119kszo\u015bci ewangelickiej. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 tu w 1867 roku 1 027 ewangelik\u00f3w wobec 35 katolik\u00f3w, a spis gmin z 1 grudnia 1910 roku \u2014 895 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w; miejscowo\u015b\u0107 stanowi\u0142a w\u00f3wczas siedzib\u0119 w\u0142asnej parafii ewangelickiej.\n\nPo dawnej \u015bwi\u0105tyni pozosta\u0142a gotycka wie\u017ca. Dzi\u015b obiekt jest ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa; otacza go cmentarz przyko\u015bcielny, a przy nim stoi obelisk burmistrza Karla Chudoby.\n\n\u26a0 Nazwa Garnsee powtarza si\u0119 w spisach kilkakrotnie \u2014 ta miejscowo\u015b\u0107 nale\u017cy do powiatu kwidzy\u0144skiego. \ud83d\udfe1 Po\u0142o\u017cenie obiektu podano w przybli\u017ceniu i wymaga ono sprawdzenia w terenie.\n\nCzas budowy podaje has\u0142o S\u0142ownika geograficznego, prowadzone pod nazw\u0105 Garnsee: tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki, \u201ew czasie reformacyi katolikom wzi\u0119ty\u201d, mia\u0142 fili\u0119 w Cyganach i zosta\u0142 w 1735 roku \u201ez gruntu prawie nowo budowany, z wie\u017c\u0105 kilkaset lat starsz\u0105\u201d. Wyja\u015bnia to zachowan\u0105 wie\u017c\u0119 gotyck\u0105 przy m\u0142odszym korpusie: mury \u015bwi\u0105tyni postawiono w XVIII wieku na miejscu starszej budowli, a wie\u017c\u0119 zostawiono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, pozycje 83\u201386.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 83-86","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Gardeja","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0531","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.64493,"lng":19.05376,"name_de":"Garnsee","name_pl":"Gardeja \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Klein Garde, dzi\u015b Gardna Ma\u0142a, le\u017cy w gminie Smo\u0142dzino nad po\u0142udniowo-wschodnim brzegiem jeziora Gardno; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o \u2014 wie\u015b przynale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Gro\u00df Garde, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w s\u0105siedniej Gardnie Wielkiej, a na miejscu mia\u0142a tylko cmentarz.\n\nOkolica by\u0142a silnie lutera\u0144ska od czasu pomorskiej Reformacji XVI wieku i stanowi\u0142a serce osadnictwa s\u0142owi\u0144skiego \u2014 lutera\u0144skiej spo\u0142eczno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej znad jezior Gardno i \u0141ebsko, w kt\u00f3rej jeszcze w XIX wieku rozbrzmiewa\u0142y pie\u015bni i kazania po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku, a kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej zgermanizowano i po 1945 roku wysiedlono. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 426 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; podlegali oni parafii w Gro\u00df Garde, czyli w dzisiejszej Gardnie Wielkiej. W maju 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 473 mieszka\u0144c\u00f3w i 65 gospodarstw.\n\nCmentarz o powierzchni oko\u0142o 3750 metr\u00f3w kwadratowych le\u017ca\u0142 na po\u0142udnie od wsi, przy polnej drodze. \ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego dopowiada, jak by\u0142 urz\u0105dzony: wej\u015bcie znajduje si\u0119 od wschodu, na kr\u00f3tszym boku, a granice wyznacza\u0142 kamienny wa\u0142 wraz z nasadzeniami \u015bwierkowymi. Ten drzewostan przetrwa\u0142 ju\u017c tylko wzd\u0142u\u017c granicy po\u0142udniowej i fragmentarycznie zachodniej, w naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-wschodnim posadzono natomiast \u017cywotniki. \ud83d\udccc Ziele\u0144 zachowa\u0142a si\u0119 w dobrym stanie \u2014 po pomnikach nagrobnych nie ma \u017cadnych \u015blad\u00f3w. Cmentarz rozpoznaje si\u0119 dzi\u015b wi\u0119c wy\u0142\u0105cznie po drzewach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gardna Ma\u0142a \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gardna Ma\u0142a.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gardna Ma\u0142a \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/1430-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0710","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.628138,"lng":17.162655,"name_de":"Klein Garde","name_pl":"Gardna Ma\u0142a \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"To jeden z ewangelickich cmentarzy Gardny Wielkiej \u2014 Gro\u00df Garde, wsi, kt\u00f3ra do ko\u0144ca panowania niemieckiego pozostawa\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: w 1925 roku zameldowano tu zaledwie jednego katolika. Spoczywali na nim wierni najstarszej parafii regionu, kt\u00f3rej pocz\u0105tki tradycja wi\u0105\u017ce z fundacj\u0105 ksi\u0119cia \u015awi\u0119tope\u0142ka z XIII wieku. Przez stulecia by\u0142a to rozleg\u0142a wsp\u00f3lnota lutera\u0144ska, obejmuj\u0105ca kilkadziesi\u0105t okolicznych wsi, w kt\u00f3rej kazania po kaszubsku i s\u0142owi\u0144sku g\u0142oszono d\u0142u\u017cej ni\u017c gdzie indziej na Pomorzu. To w Gardnie powsta\u0142y kaszubskie pie\u015bni i modlitwy \u015bpiewane \u201epo gardzinsku\u201d, a tutejsz\u0105 ludno\u015b\u0107 badacze \u2014 z Aleksandrem Hilferdingiem na czele \u2014 opisywali jako S\u0142owi\u0144c\u00f3w.\n\nCmentarz parafialny za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku na po\u0142udnie od centrum, po prawej stronie drogi do Stojcina; zajmuje oko\u0142o 2400 metr\u00f3w kwadratowych. Zachowa\u0142y si\u0119 jego wschodnia i p\u00f3\u0142nocna granica, granitowe podstawy, \u017celiwne krzy\u017ce z odlewni s\u0142upskich oraz epitafium z 1902 roku. Obiekt figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 nie w rejestrze. Po 1945 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107, kt\u00f3ra go za\u0142o\u017cy\u0142a, przesta\u0142a istnie\u0107.\n\n\ud83d\udfe1 Dwie ostro\u017cno\u015bci. Katalog cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje w Gardnie Wielkiej trzy cmentarze, w tym jeden czynny, wi\u0119c formu\u0142a \u201ejeden z dw\u00f3ch\u201d, kt\u00f3r\u0105 nosi\u0142 wcze\u015bniejszy opis, by\u0142a myl\u0105ca. Liczba \u201eponad tysi\u0105c trzystu mieszka\u0144c\u00f3w w 1939 roku\u201d nie ma oparcia w \u017ar\u00f3d\u0142ach tego wpisu i jest podejrzanie bliska liczbie podawanej dla Smo\u0142dzina \u2014 dlatego jej tu nie powtarzamy. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w Gardnie Wielkiej 205 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, ale ten wiersz budzi te same w\u0105tpliwo\u015bci, co przy cmentarzu przyko\u015bcielnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gardna Wielka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/gardna-wielka/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0712","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.63456,"lng":17.1652,"name_de":"Gro\u00df Garde","name_pl":"Gardna Wielka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gardna Wielka, po niemiecku Gro\u00df Garde, w powiecie s\u0142upskim, by\u0142a jednym z najstarszych o\u015brodk\u00f3w parafialnych regionu \u2014 tradycja wi\u0105\u017ce jej pocz\u0105tki z fundacj\u0105 ksi\u0119cia \u015awi\u0119tope\u0142ka w XIII wieku. Do 1945 roku pozostawa\u0142a wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim: tu mia\u0142a siedzib\u0119 parafia macierzysta Kirchspiel Gro\u00df Garde, nale\u017c\u0105ca do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. W 1940 roku liczy\u0142a ona 3504 wiernych, a ludno\u015b\u0107 samej wsi by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie lutera\u0144ska. \u015aredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w po\u017carze 1772 roku; odbudowano go w 1788, przebudowano w 1852, a wie\u017c\u0119 postawiono w 1860 roku.\n\nGardna by\u0142a zarazem najstarszym o\u015brodkiem parafialnym S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 tak opisa\u0142 j\u0105 Aleksander Hilferding w badaniach z 1856 roku. \ud83d\udfe1 Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 205 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, ale tej liczby nie nale\u017cy bra\u0107 za miar\u0119 wsi: s\u0105siednia Gardna Ma\u0142a ma w tym samym spisie 426 ewangelik\u00f3w, a parafia z siedzib\u0105 w\u0142a\u015bnie tutaj liczy\u0142a w 1940 roku ponad trzy i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca wiernych. Wiersz spisu obejmuje najpewniej sam\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105 albo obszar dworski, nie ca\u0142\u0105 miejscowo\u015b\u0107.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y w Gardnie Wielkiej trzy i monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego rozdziela je wyra\u017anie. Najstarszy, przyko\u015bcielny, le\u017cy na niewielkim kolistym wzniesieniu w centrum wsi; do dzi\u015b stoi na nim postument pomnika w\u0142a\u015bciciela ziemskiego Ferdynanda von Braunschweig, zmar\u0142ego w 1800 roku, oraz pozosta\u0142o\u015bci pomnika ku czci \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c dwie granitowe p\u0142yty nagrobne z pocz\u0105tku XIX wieku \u2014 najstarsza z 1800 roku, obie z grob\u00f3w dzieci\u0119cych \u2014 i podstawa \u017celiwnego krzy\u017ca; znamienitszych chowano w krypcie pod o\u0142tarzem. Drugi, dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz wiejski, urz\u0105dzono w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, w niewielkim oddaleniu od drogi ku Stojcinu, za pastwiskami i sadami; od wschodu i p\u00f3\u0142nocy teren jest nieco wyniesiony, a wzd\u0142u\u017c granicy wschodniej, gdzie mie\u015bci si\u0119 wej\u015bcie, przetrwa\u0142 graniczny drzewostan \u015bwierkowy. Trzeci, dwudziestowieczny, za\u0142o\u017cono nieopodal, mi\u0119dzy dawn\u0105 drog\u0105 a torami kolejowymi, i pe\u0142ni swoj\u0105 funkcj\u0119 do dzi\u015b.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, dla parafii pod wezwaniem Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, a w lipcu 1972 roku pochowano przy nim pierwszego powojennego ksi\u0119dza katolickiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gardna Wielka.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gardna Wielka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/gardna-wielka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0711","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.637573,"lng":17.164433,"name_de":"Gro\u00df Garde","name_pl":"Gardna Wielka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gardna Wielka (po niemiecku Gro\u00df Garde) le\u017cy nad jeziorem Gardno, a jej nazw\u0119 odnotowano ju\u017c w 1282 roku; by\u0142a najstarszym o\u015brodkiem parafialnym regionu, kt\u00f3rego pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 parafii ufundowanej w XIII wieku przez ksi\u0119cia \u015awi\u0119tope\u0142ka. Po Reformacji wie\u015b sta\u0142a si\u0119 ewangelicka i tak\u0105 pozosta\u0142a do ko\u0144ca rz\u0105d\u00f3w niemieckich \u2014 w 1925 roku mieszka\u0142 tu zaledwie jeden katolik \u2014 a rozleg\u0142a parafia gardne\u0144ska skupia\u0142a wraz z g\u0105bi\u0144sk\u0105 ponad trzy i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca wiernych. Gardna by\u0142a zarazem jednym z najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w \u017cycia religijnego ludno\u015bci kaszubsko-s\u0142owi\u0144skiej: g\u0142oszono tu kazania i odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa po kaszubsku, pos\u0142ugiwano si\u0119 polskim kancjona\u0142em Szymona Krofeya \u201eDuchowne pie\u015bni D. Marcina Lutra\u201d, a w tutejszej plebanii powsta\u0142 r\u0119kopi\u015bmienny \u201e\u015apiewnik starokaszubski\u201d. Z biegiem XIX wieku polszczyzn\u0119 i mow\u0119 s\u0142owi\u0144sk\u0105 systematycznie rugowano z Ko\u015bcio\u0142a i szk\u00f3\u0142 \u2014 ostatnie kaszubskie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano oko\u0142o po\u0142owy stulecia, a w 1845 roku zaprzestano udzielania komunii po kaszubsku.\n\n\ud83d\udccc To, co w innych miejscach zosta\u0142o tylko liczb\u0105, w Gardnie zapisano s\u0142owami samych mieszka\u0144c\u00f3w. Franz Tetzner spisa\u0142 tu pod koniec XIX wieku zdania, kt\u00f3re us\u0142ysza\u0142 od S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 i poda\u0142 je w oryginale. M\u0142oda kobieta z Gardny t\u0142umaczy\u0142a mu: \u201eU naszich starich nawuka bela wsztka niemecko, a godka slowinsko\u201d \u2014 u naszych rodzic\u00f3w nauka by\u0142a ca\u0142kiem niemiecka, a mowa s\u0142owi\u0144ska; starzy jeszcze m\u00f3wi\u0105 po s\u0142owi\u0144sku, ale dzieci si\u0119 od nich tej mowy nie nauczy\u0142y. \u201eJa mog\u0105 te\u017c po slowinsku gadac\u201d \u2014 ja jeszcze umiem m\u00f3wi\u0107 po s\u0142owi\u0144sku, ale S\u0142owa Bo\u017cego po s\u0142owi\u0144sku nie rozumiem, bo mnie w nim nie uczono. I dalej, o tym, co si\u0119 sta\u0142o: nasza stara s\u0142owi\u0144ska wiara, to znaczy nabo\u017ce\u0144stwo w tej mowie, zosta\u0142a wyparta, wszyscy nauczyciele byli Niemcami, a my wszyscy musieli\u015bmy uczy\u0107 si\u0119 po niemiecku.\n\n\ud83d\udccc Dwa inne zdania Tetzner zapisa\u0142 tak, jak pad\u0142y. \u201eRedosc mome, ga chto goda z nami po slowensku, mo\u017cemy si\u0119 purozumec\u201d \u2014 mamy rado\u015b\u0107, gdy kto\u015b m\u00f3wi z nami po s\u0142owi\u0144sku, bo mo\u017cemy si\u0119 porozumie\u0107. I gorzkie: \u201eNasze panowie nie chc\u0119 gadac z nami po slowinsku, a ja nie mog\u0105 tak wszetko powiedzec pu niemiecku\u201d \u2014 nasi panowie nie chc\u0105 z nami m\u00f3wi\u0107 po s\u0142owi\u0144sku, a ja nie umiem wszystkiego powiedzie\u0107 po niemiecku. Opowiadano mu te\u017c, jak wielka by\u0142a rado\u015b\u0107 rekrut\u00f3w z tej wsi, gdy w 1850 roku us\u0142yszeli na Dolnych \u0141u\u017cycach mow\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105 i mogli porozmawia\u0107 w j\u0119zyku, kt\u00f3ry znali z domu.\n\n\ud83d\udccc Mieszka\u0144cy Gardny nazywali siebie S\u0142owi\u0144cami, a Tetzner s\u0142ysza\u0142 tu nawet form\u0119 \u201eSlowenci\u201d; zapisa\u0142 ich powiedzenie \u201eKaszebi e Slowenci, to je gadno\u201d \u2014 Kaszubi i S\u0142owi\u0144cy, to jedno. W\u015br\u00f3d tutejszych rybak\u00f3w byli jeszcze wtedy tacy, i wcale nie najstarsi, kt\u00f3rzy po niemiecku nie rozumieli w og\u00f3le. Szko\u0142a zrobi\u0142a jednak swoje: w 1827 roku usta\u0142a nauka konfirmacyjna po kaszubsku, a nauczanie we wszystkich szko\u0142ach parafii prowadzono ju\u017c wy\u0142\u0105cznie po niemiecku. Wizytator zanotowa\u0142 przy tym, \u017ce konfirmowani przed 1827 rokiem byli jeszcze ca\u0142kowicie s\u0142owia\u0144scy, a konfirmowani p\u00f3\u017aniej \u2014 mniej lub bardziej zniemczeni, i \u017ce sam lud dobrze widzi, jak wielki wp\u0142yw ma szko\u0142a na wykorzenienie jego mowy.\n\n\ud83d\udccc Parafia gardne\u0144ska bywa\u0142a te\u017c miejscem sporu o j\u0119zyk. Gdy w 1765 roku zwolni\u0142o si\u0119 probostwo, urz\u0105d powierzono pastorowi Dorschowi z Tychowa \u2014 a gmina zaprotestowa\u0142a, bo nie rozumia\u0142a jego kaszubskiego kazania. Zarzucano mu przy tym rzeczy ci\u0119\u017csze: \u017ce zamyka dzieci w ko\u015bciele, przy egzaminie zderza im g\u0142owy, a starym ludziom pluje w twarz, gdy nie umiej\u0105 odpowiedzie\u0107. Parafianie chcieli zamiast niego pastora Kummera z No\u017cyna. Wcze\u015bniej, w protokole powizytacyjnym, zapisano wprost, \u017ce jeden duchowny nie podo\u0142a tak rozleg\u0142ej parafii i \u017ce trzeba tu zatrudni\u0107 \u201ebieg\u0142ego w obu j\u0119zykach\u201d. W ko\u015bciele zachowa\u0142a si\u0119 granitowa chrzcielnica z prze\u0142omu XIII i XIV wieku, a po wojnie \u015bwi\u0105tynia, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 pomorskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich, przesz\u0142a w r\u0119ce katolickie.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 205 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 na miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1852,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gardna Wielka \u2014 cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl)","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/gardna-wielka/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0095","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.637573,"lng":17.164433,"name_de":"Gro\u00df Garde","name_pl":"Gardna Wielka \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (parafia s\u0142owi\u0144ska)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gdakowo, po niemiecku Dakau, le\u017cy w gminie Prabuty. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej wsp\u00f3lnej dla dw\u00f3ch miejscowo\u015bci \u2014 Agathon Harnoch wykazuje j\u0105 w 1890 roku jako \u201eGr. Rohdau und Dakau\u201d, a wi\u0119c Rodowo i Gdakowo, w diecezji suskiej, i liczy w niej 2100 dusz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia tu tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny, dawniej ewangelicki, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 26.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017ca\u0142 po zachodniej stronie ko\u015bcio\u0142a i by\u0142 czynny do 1945 roku; najstarszy zachowany gr\u00f3b pochodzi z 1922 roku. Potem cmentarz zamkni\u0119to, a w 1978 roku grunt zlikwidowanej nekropolii sprzedano prywatnemu w\u0142a\u015bcicielowi \u2014 st\u0105d bierze si\u0119 dzisiejszy status terenu. Do naszych czas\u00f3w przetrwa\u0142 jako relikt na gruncie prywatnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gdakowo \u2014 Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]","url":"https://web.archive.org/web/20240526174347/http://kwidzynopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890, s. 528, has\u0142o \u201eGr. Rohdau und Dakau\"","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0426","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.82071,"lng":19.15899,"name_de":"Dakau","name_pl":"Gdakowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gdakowo, po niemiecku Dakau, le\u017cy w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim. Stoi tu dawna \u015bwi\u0105tynia ewangelicka, dzi\u015b czynna jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny; otacza j\u0105 cmentarz przyko\u015bcielny, w ewidencji uj\u0119ty osobno, cho\u0107 w terenie ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz s\u0105 jednym miejscem.\n\n\ud83d\udccc O dawnej wsp\u00f3lnocie zachowa\u0142 si\u0119 jeden urwany zapis: wymienia parafi\u0119 \u201eRohdau und Dakau\u201d, licz\u0105c\u0105 2 100 dusz. Fragment nie ma ani daty, ani pe\u0142nego zdania, ale m\u00f3wi rzecz istotn\u0105 \u2014 Gdakowo nie by\u0142o o\u015brodkiem samodzielnym, lecz jednym z dw\u00f3ch cz\u0142on\u00f3w wi\u0119kszej parafii. \ud83d\udfe1 Roku, kt\u00f3rego dotyczy ta liczba, ani zasi\u0119gu tak po\u0142\u0105czonej parafii nie ustalono.\n\n\ud83d\udfe1 Czego nie wiadomo: kiedy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano, kiedy i w jakich okoliczno\u015bciach przeszed\u0142 po 1945 roku w r\u0119ce parafii rzymskokatolickiej, jakie nazwiska zachowa\u0142y si\u0119 na nagrobkach wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni ani w jakim stanie jest dzi\u015b przyko\u015bcielna nekropolia. \ud83d\udfe1 Po\u0142o\u017cenie obiektu podano w przybli\u017ceniu, na podstawie nazwy miejscowej, i wymaga ono sprawdzenia w terenie.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-26, decyzj\u0105 z 22 sierpnia 1950 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Anny, 1753-1755\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. -","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0536","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.82071,"lng":19.15899,"name_de":"Dakau","name_pl":"Gdakowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny na Starym Mie\u015bcie w Gda\u0144sku grzebano zmar\u0142ych od ko\u0144ca XII wieku, czyli od czasu budowy \u015bwi\u0105tyni. Cmentarz by\u0142 pierwotnie katolicki. Parafia \u015bwi\u0119tej Katarzyny nale\u017ca\u0142a do sze\u015bciu gda\u0144skich parafii \u2014 obok Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tej Barbary, \u015bwi\u0119tego Piotra i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja \u2014 o kt\u00f3rych ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisa\u0142, \u017ce katolicy utracili je przez reformacj\u0119. \ud83d\udfe1 Datowanie przej\u015bcia na luteranizm jest w \u017ar\u00f3d\u0142ach rozbie\u017cne: przy cmentarzu mowa o wieku XVII, przy samym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u2014 o roku 1525 albo 1555. \u26a0 Wcze\u015bniejsza z tych dat ma umocowanie w wypadkach gda\u0144skiego przewrotu, ale nie w trwa\u0142ej zmianie: w styczniu 1525 roku, po obaleniu starej Rady, probostwo \u015bwi\u0119tej Katarzyny obj\u0105\u0142 z wyboru gminy Jakob Hegge, a wyst\u0105pienie st\u0142umiono w latach 1525\u20131526 mandatami kr\u00f3la Zygmunta Starego. Trwale ewangelickie sta\u0142y si\u0119 ko\u015bcio\u0142y gda\u0144skie dopiero po 1557 roku. \u015awi\u0105tynia pozostawa\u0142a ewangelicka do 1945 roku.\n\nNekropolia zajmowa\u0142a najpierw tr\u00f3jk\u0105tny teren przy Kanale Raduni, po p\u00f3\u0142nocnej stronie ko\u015bcio\u0142a, przy dzisiejszej ulicy Podm\u0142y\u0144skiej (Kleine M\u00fchlengasse), potem prostok\u0105tn\u0105 dzia\u0142k\u0119 po stronie po\u0142udniowej, przy dzisiejszej ulicy Katarzynki. U\u017cytkowano j\u0105 jeszcze w 1807 roku, cho\u0107 uchodzi\u0142a ju\u017c wtedy za przepe\u0142nion\u0105; sama nazwa St. Katharinen-Kirchhof utrwali\u0142a si\u0119 dopiero na pocz\u0105tku XX wieku. Metryki parafii, zestawione przez B\u00e4ra w spisie ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich z 1908 roku, zaczynaj\u0105 si\u0119 chrztami i \u015blubami w 1573 roku, pogrzeby wpisywano od 1737, a osobna \u201eksi\u0119ga kamienna\u201d z lat 1644\u20131815 wymienia\u0142a wy\u0142\u0105cznie pochowanych pod p\u0142ytami we wn\u0119trzu \u015bwi\u0105tyni. Do dzi\u015b zosta\u0142y dwie bramy cmentarne: p\u00f3\u0142nocna przy ulicy Podm\u0142y\u0144skiej oraz zrekonstruowana od ulicy Katarzynki \u2014 jej pierwowz\u00f3r z 1654 roku zniszczy\u0142 w 1953 roku szczyt prezbiterium zawalony przez wichur\u0119. Samego cmentarza ju\u017c nie ma.\n\n\ud83d\udfe1 Powierzchni, liczby poch\u00f3wk\u00f3w ani daty likwidacji nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107. B\u00e4r podaje przy tej parafii tylko daty ksi\u0105g, a w wyci\u0105gu z gminnej ewidencji zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska, obejmuj\u0105cym 31 pozycji cmentarnych, nie ma ani jednej przy ulicy Podm\u0142y\u0144skiej lub Katarzynki. \u26a0 Nie myli\u0107 z cmentarzem parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny u podn\u00f3\u017ca Grodziska, za\u0142o\u017conym w 1818 roku \u2014 to osobny wpis w atlasie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Poznaj cmentarze, kt\u00f3rych w Gda\u0144sku ju\u017c nie ma \u2014 gdansk.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Poznaj cmentarze, kt\u00f3rych w Gda\u0144sku ju\u017c nie ma \u2014 gdansk.pl","url":"https://www.gdansk.pl/odeszli/Poznaj-cmentarze-ktorych-w-Gdansku-juz-nie-ma,a,230742"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0036","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.354124,"lng":18.651299,"name_de":"St. Katharinen-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk - Anio\u0142ki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"U st\u00f3p Biskupiej G\u00f3rki (Bischofsberg), na Zaro\u015blaku, le\u017ca\u0142 zesp\u00f3\u0142 cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3ry na planach miasta podpisywano jako Neuer Kirchhof (Neue Kirch Hoff), a jego cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocn\u0105 \u2014 jako St. Johannis Kirchhof. Za\u0142o\u017cono go w pierwszej po\u0142owie XVII wieku, pocz\u0105tkowo jako cz\u0119\u015b\u0107 nekropolii powsta\u0142ej po zarazie 1634 roku; p\u00f3\u017aniej nale\u017ca\u0142a ona do ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela na Zaro\u015blaku. Ca\u0142e za\u0142o\u017cenie liczy\u0142o oko\u0142o 0,4 ha.\n\nW XIX wieku teren podzielono \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowa s\u0142u\u017cy\u0142a mennonitom, p\u00f3\u0142nocna ko\u015bcio\u0142owi Zbawiciela. \ud83d\udfe1 Plany z drugiej po\u0142owy XIX wieku pokazuj\u0105 jednak uk\u0142ad inny: cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowa nale\u017cy w nich do ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela (St. Salvator Kirchhof), a p\u00f3\u0142nocna do parafii \u015bwi\u0119tego Jana (St. Johannis) \u2014 i tak zosta\u0142o do wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej.\n\nCmentarze zamkni\u0119to w 1946 roku, a wkr\u00f3tce potem zlikwidowano. Na ich miejscu stan\u0119\u0142y szko\u0142a i boisko szkolne; nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0016","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3461,"lng":18.6424,"name_de":"Neuer Kirchhof (Neue Kirch Hoff) / St. Johannis Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk - Biskupia G\u00f3rka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicko-mennonicka nekropolia u st\u00f3p Biskupiej G\u00f3rki le\u017ca\u0142a w rejonie dawnych ulic Schwarzes Meer, Bischofsgasse i Salvatorgasse \u2014 dzi\u015b ulic Na Stoku i Salwator, na Zaro\u015blaku. Powsta\u0142a w pierwszej po\u0142owie XVII wieku jako cmentarz za\u0142o\u017cony po zarazie (\ud83d\udfe1 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 1620 albo 1634 rok) i zwi\u0105zana by\u0142a z ewangelickim, lutera\u0144skim ko\u015bcio\u0142em Zbawiciela; st\u0105d niemieckie nazwy Neuer Kirchhof i St. Salvator-Kirchhof. Od prze\u0142omu XVII i XVIII wieku przyjmowa\u0142a tak\u017ce poch\u00f3wki mennonit\u00f3w, dla kt\u00f3rych wydzielono po\u0142udniow\u0105 kwater\u0119 (Mennoniten-Kirchhof), podczas gdy p\u00f3\u0142nocna nale\u017ca\u0142a do parafii Zbawiciela.\n\nNa pocz\u0105tku XVIII wieku by\u0142 to \u2014 wedle dotychczasowych ustale\u0144 \u2014 drugi co do wielko\u015bci cmentarz Gda\u0144ska, cho\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 liczy\u0142a oko\u0142o 0,4 ha; chowano tu r\u00f3wnie\u017c ubogich mieszka\u0144c\u00f3w, niezale\u017cnie od wyznania. W 1919 roku uznano go za przepe\u0142niony, mimo to gda\u0144skie ko\u015bcio\u0142y ewangelickie korzysta\u0142y z niego do 1945 roku. Zamkni\u0119ty w 1946 roku, wkr\u00f3tce potem zosta\u0142 zlikwidowany: na jego terenie zbudowano szko\u0142\u0119 z boiskiem. Nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y, nie ma te\u017c tablicy pami\u0105tkowej. Nie nale\u017cy go myli\u0107 z cmentarzem Salvator Nowy na Che\u0142mie, kt\u00f3ry ta sama parafia za\u0142o\u017cy\u0142a na prze\u0142omie XIX i XX wieku.\n\n\ud83d\udfe1 Ten sam zesp\u00f3\u0142 opisuje w atlasie drugi wpis \u2014 Neuer Kirchhof z kwater\u0105 mennonick\u0105 i cz\u0119\u015bci\u0105 \u015bwi\u0119tego Jana. Czy chodzi o dwie cz\u0119\u015bci jednego za\u0142o\u017cenia, czy o jeden obiekt zapisany dwukrotnie, pozostaje do rozstrzygni\u0119cia.\n\n\ud83d\udccc Podzia\u0142 wewn\u0119trzny tego za\u0142o\u017cenia \u017ar\u00f3d\u0142a opisuj\u0105 niejednakowo. Na planach z drugiej po\u0142owy XIX wieku cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowa figuruje jako cmentarz Zbawiciela (St. Salvator-Kirchhof), a p\u00f3\u0142nocna jako cmentarz \u015bwi\u0119tego Jana (St. Johannis-Kirchhof) \u2014 i tak zosta\u0142o do 1939 roku. Wcze\u015bniejszy podzia\u0142 wskazywa\u0142 kwater\u0119 mennonick\u0105 na po\u0142udniu, a cz\u0119\u015b\u0107 Zbawiciela na p\u00f3\u0142nocy. Chodzi o ten sam teren, inaczej rozgraniczany w kolejnych dziesi\u0119cioleciach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0017","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3454,"lng":18.6422,"name_de":"St. Salvator-Kirchhof (Neuer Kirchhof) / Mennoniten-Kirchhof am Bischofsberg","name_pl":"Gda\u0144sk - Biskupia G\u00f3rka \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz Salvator Nowy (po niemiecku St. Salvator-Kirchhof) le\u017cy na gda\u0144skim Che\u0142mie, u zbiegu ulic Stoczniowc\u00f3w i Cmentarnej \u2014 pod adresem Cmentarna 2, naprzeciw starszego cmentarza \u017cydowskiego. Za\u0142o\u017cy\u0142a go na prze\u0142omie XIX i XX wieku ewangelicka gmina ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela, kt\u00f3rej starsze nekropolie le\u017ca\u0142y na Zaro\u015blaku i u podn\u00f3\u017ca Biskupiej G\u00f3rki; wed\u0142ug Zarz\u0105du Dr\u00f3g i Zieleni by\u0142 to jej drugi cmentarz. Pocz\u0105tkowo zajmowa\u0142 niewielki teren w rozwidleniu dzisiejszych ulic Cmentarnej i Stoczniowc\u00f3w, a przed 1905 rokiem powi\u0119kszono go ku wschodowi, do ulicy Brzegi \u2014 po rozbudowie liczy\u0142 1,33 ha. Podzielono go symetrycznym uk\u0142adem alei na regularne kwatery; g\u0142\u00f3wna, obsadzona lipami, biegnie od bramy przy ulicy Cmentarnej ku po\u0142udniowi i przecinaj\u0105 j\u0105 pod k\u0105tem prostym dwie aleje poprzeczne.\n\nPo wojnie zniwelowano cz\u0119\u015b\u0107 grob\u00f3w ewangelickich i odci\u0119to fragment terenu od strony ulicy Brzegi. W 1947 roku cmentarz przekazano Zarz\u0105dowi Cmentarzy Miejskich i od tego czasu funkcjonuje jako komunalny; po likwidacji kolejnych grob\u00f3w po 1954 roku zajmuje, wed\u0142ug Zarz\u0105du Dr\u00f3g i Zieleni, oko\u0142o 0,70 ha. Od 1947 roku do lipca 2011 roku pochowano tu 3452 osoby.\n\nDzi\u015b jest to czynny Cmentarz Komunalny \u201eSalvator Nowy\u201d numer 6, z poch\u00f3wkami w grobach rodzinnych i kolumbarium licz\u0105cym w 2015 roku 92 nisze. Wszystkie istniej\u0105ce nagrobki pochodz\u0105 z czas\u00f3w powojennych, a w pobli\u017cu zachowa\u0142 si\u0119 drewniany budynek grabarza. W ewidencji zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki, ob. komunalny nr 6\u201d z prze\u0142omu XIX i XX wieku; do rejestru zabytk\u00f3w nie jest wpisany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0018","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32907,"lng":18.61643,"name_de":"St. Salvator-Kirchhof (Neuer Salvator-Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk - Che\u0142m \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zesp\u00f3\u0142 cmentarzy po obu stronach Wielkiej Alei (Grosse Allee, dzi\u015b al. Zwyci\u0119stwa), na pograniczu Wrzeszcza i Anio\u0142k\u00f3w w Gda\u0144sku. Encyklopedia Gda\u0144ska i serwis gdansk.pl podaj\u0105 dziesi\u0119\u0107 nekropolii, w wi\u0119kszo\u015bci za\u0142o\u017conych w latach 1867\u20131869; najstarsze by\u0142y cmentarz Szpitala Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w (XIV w.) i cmentarz Ubogich (po 1814). Obok cmentarzy gmin ewangelickich (NMP, \u015bw. Tr\u00f3jcy, \u015bw. Katarzyny, lutera\u0144ski wrzeszcza\u0144ski, cmentarz zjednoczony) le\u017ca\u0142y cmentarze katolickie (\u015bw. J\u00f3zefa i \u015bw. Brygidy, \u015bw. Miko\u0142aja i Kaplicy Kr\u00f3lewskiej). Zamykano je w latach 1946\u20131956, likwidowano od ko\u0144ca lat 40. do 1972 roku Teren zajmuj\u0105 dzi\u015b parki, mi\u0119dzy innymi Park im. Steffens\u00f3w i Park Akademicki, w kt\u00f3rym urz\u0105dzono Lapidarium Gda\u0144skie z p\u0142ytami nagrobnymi z rozebranych nekropolii.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: kwerenda w\u0142asna, weryfikacja 18 czerwca 2026.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicko-reformowane (kalwi\u0144skie)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0006","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.364712,"lng":18.6388433,"name_de":"Danzig","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 cmentarze przy Wielkiej Alei (Aleja Zwyci\u0119stwa)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gmina kalwi\u0144ska (ewangelicko-reformowana) w Gda\u0144sku istnia\u0142a (ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Piotra i Paw\u0142a), lecz osobnego cmentarza reformowanego w podanej lokalizacji nie potwierdzono \u017ar\u00f3d\u0142em \u2014 wyszukiwarka zwraca\u0142a cmentarz kalwi\u0144ski w Warszawie. Wymaga weryfikacji terenowej/archiwalnej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Kalwini w Gda\u0144sku \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska; kwerenda w\u0142asna.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kalwini w Gda\u0144sku \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KALWINI_W_GDA%C5%83SKU"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0005","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3482907,"lng":18.6540233,"name_de":"Danzig","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Cmentarz reformowany (kalwi\u0144ski)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary przy D\u0142ugich Ogrodach (niem. Langgarten) wyr\u00f3s\u0142 z kaplicy szpitala dla zaka\u017anie chorych, za\u0142o\u017conego w 1387 poza murami miasta. \u015awi\u0105tyni\u0119 wzmiankowano w 1407; w 1456 podniesiono j\u0105 do rangi jednego z sze\u015bciu gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych. Zasadnicz\u0105, halow\u0105 bry\u0142\u0119 uzyska\u0142a w latach 1485\u20131489, a nawy boczne dobudowano w latach 1726\u20131728. Od czasu reformacji (ok. 1557) do 1945 by\u0142a lutera\u0144skim (ewangelicko-augsburskim) ko\u015bcio\u0142em parafialnym; od 1814 zn\u00f3w siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej dzielnicy Langgarten. W 1945 sp\u0142on\u0119\u0142a i uleg\u0142a zniszczeniu w ok. 60% \u2014 jedna z najci\u0119\u017cej dotkni\u0119tych \u015bwi\u0105ty\u0144 Gda\u0144ska. Odbudow\u0119 rozpocz\u0119to w 1956, wie\u017c\u0119 z he\u0142mem wzniesiono w latach 1970\u20131972, ca\u0142o\u015b\u0107 uko\u0144czono w 1974. Obiekt przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki (1959), a parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano w 1968. Dzi\u015b jest czynnym ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Barbary_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Gedanopedia / Wikipedia / Zabytek.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0298","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.348,"lng":18.6638,"name_de":"Barbarakirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. Barbary (ob. rzymskokatolicki)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie w Gda\u0144sku, przy szpitalu \u015bw. Ducha. W r\u0119kach protestant\u00f3w od 1557 r.; po 1647 r. wolnostoj\u0105cy, wn\u0119trza odnowione 1780\u20131782. Po 1945 r. rzymskokatolicki (ko\u015bci\u00f3\u0142 rektorski, pallotyni). Czynny.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Heilig-Geist-Kirche (Danzig) (Wikipedia DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Heilig-Geist-Kirche_(Danzig)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Gedanopedia / danzig-online.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Ducha","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0415","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.35301944444445,"lng":18.65501111111111,"name_de":"Heilig-Geist-Kirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. Ducha (Heilig-Geist)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Neoklasycystyczny ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w przy ul. Mennonit\u00f3w w Gda\u0144sku, wzniesiony 1818\u20131819 \u2014 najwi\u0119kszy zachowany obiekt pomennonicki w Europie \u015arodkowo-Wschodniej. Przetrwa\u0142 wojn\u0119; po wyje\u017adzie gminy mennonickiej zmienia\u0142 funkcje. Dzi\u015b czynny zb\u00f3r ewangelikalny (zielono\u015bwi\u0105tkowy; w rejestrze \u201eZjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki\u201d).","built_year":1818,"currently_active":true,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w, ob. Zjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zb%C3%B3r_Ko%C5%9Bcio%C5%82a_Zielono%C5%9Bwi%C4%85tkowego_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Zabytek.pl / historiaposzukaj.pl / gdansk.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0418","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.34686111,"lng":18.64336111,"name_de":"Mennonitenkirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w (ob. zb\u00f3r ewangelikalny)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy D\u0142ugich Ogrodach w Gda\u0144sku chowano zmar\u0142ych w dw\u00f3ch miejscach naraz, i oba nale\u017ca\u0142y do ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tej Barbary (po niemiecku St.-Barbara-Kirchhof). Starszy, przyko\u015bcielny, powsta\u0142 przy szpitalu z kaplic\u0105 za\u0142o\u017conym w 1387 roku, a potem trwa\u0142 przy samym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary. Zajmowa\u0142 oko\u0142o 0,12 ha na terenie zbli\u017conym do prostok\u0105ta, po p\u00f3\u0142nocnej stronie \u015bwi\u0105tyni, i zamkni\u0119to go oko\u0142o 1800 roku. Zrazu by\u0142 katolicki, od po\u0142owy XVI wieku s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom \u2014 sam ko\u015bci\u00f3\u0142 jest protestancki od 1557 roku.\n\nGdy miejsca zabrak\u0142o, pod koniec XVIII wieku za\u0142o\u017cono obok drugi cmentarz ewangelicki, o powierzchni 0,48 ha, na nieregularnej dzia\u0142ce wyd\u0142u\u017conej z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie, po wschodniej stronie ulicy \u015bwi\u0119tej Barbary, w\u015br\u00f3d dom\u00f3w mieszkalnych. By\u0142 to najd\u0142u\u017cej czynny cmentarz wewn\u0105trz gda\u0144skich obwarowa\u0144. Znaczenie straci\u0142 po otwarciu w 1869 roku cmentarza \u015bwi\u0119tej Barbary na Siedlcach, a urz\u0119dowo zamkni\u0119to go po 1945 roku.\n\nPo wojnie teren opuszczono; zachowa\u0142y si\u0119 resztki drzewostanu cmentarnego i czytelne dawne granice. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku, w 1959 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a parafi\u0119 erygowano w 1968 roku. Cmentarz z ko\u0144ca XVIII wieku uj\u0119to w ewidencji zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d przy ulicy \u015bwi\u0119tej Barbary; do rejestru zabytk\u00f3w nie jest wpisany. Liczby poch\u00f3wk\u00f3w nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0019","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3471715,"lng":18.6617882,"name_de":"St.-Barbara-Kirchhof (Begr\u00e4bnisplatz der ev. St.-Barbara-Gemeinde, Langgarten)","name_pl":"Gda\u0144sk - D\u0142ugie Ogrody \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na D\u0142ugich Ogrodach (*Danzig-Langgarten*) ju\u017c w 1387 roku sta\u0142a kaplica \u015bwi\u0119tej Barbary z przynale\u017cnym do niej szpitalem; dochody zapisa\u0142 jej burmistrz Johann Wallrobe. W 1456 roku podniesiono j\u0105 do rangi ko\u015bcio\u0142a parafialnego, a po Reformacji, od 1557 roku, by\u0142a \u015bwi\u0105tyni\u0105 lutera\u0144sk\u0105 i pozosta\u0142a ni\u0105 do 1945 (katolicka ponownie od 1959). Parafia by\u0142a wielka: liczy\u0142a osiem tysi\u0119cy dusz w mie\u015bcie i cztery tysi\u0105ce poza nim, a przy niej prowadzono dwa cmentarze \u2014 jeden w mie\u015bcie, przy samym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary, i drugi w Stogach.\n\nTen przyko\u015bcielny by\u0142 ma\u0142y i zamkni\u0119to go oko\u0142o 1800 roku. Obok za\u0142o\u017cono wtedy cmentarz ewangelicki o powierzchni oko\u0142o 0,5 hektara. Przesta\u0142 przyjmowa\u0107 poch\u00f3wki po otwarciu w 1869 roku nowej nekropolii w rejonie dzisiejszych ulic Zakopia\u0144skiej i Bema, a urz\u0119dowo zamkni\u0119to go po 1945 roku.\n\nParafii nie oszcz\u0119dzi\u0142y wojny. W 1806 roku w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary urz\u0105dzono magazyn s\u0142omy, w czasie obl\u0119\u017cenia 1807 roku lazaret wojskowy, a po wkroczeniu Francuz\u00f3w magazyn fura\u017cu \u2014 przepad\u0142y wtedy chrzcielnica i o\u0142tarz, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano cz\u0119\u015bciowo w budynku szpitalnym, cz\u0119\u015bciowo na przyleg\u0142ym dziedzi\u0144cu. Do s\u0142u\u017cby Bo\u017cej \u015bwi\u0105tynia wr\u00f3ci\u0142a dopiero w 1814 roku.\n\n\ud83d\udccc Ten wpis prowadzi\u0142 dawniej pod jedn\u0105 nazw\u0105 trzy r\u00f3\u017cne przedmie\u015bcia Gda\u0144ska \u2014 Stare Szkoty, Nowe Ogrody i D\u0142ugie Ogrody \u2014 i dwa wyznania naraz. Rozpl\u0105tano go 7 wrze\u015bnia 2026: opisuje cmentarz lutera\u0144ski przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary, bo to on jest tu opisany i on jeden z tej tr\u00f3jki jest w \u017ar\u00f3d\u0142ach potwierdzony jako ewangelicki. Cmentarz Nowych Ogrod\u00f3w figuruje w \u017ar\u00f3d\u0142ach jako *Neuer Katholischer Kirchhof*, czyli katolicki, a osobnego cmentarza ewangelickiego wprost w Starych Szkotach nie potwierdzono \u2014 tamtejszych ewangelik\u00f3w chowano zapewne w parafiach miejskich, cho\u0107 w kt\u00f3rych, nie wiadomo.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 369\u2013371.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-reformowana","denomination":"ewangelicko-augsburskie (lutera\u0144skie)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"nominatim_2026-06-17","id":"KOS-0063","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.348003,"lng":18.663847,"name_de":"Evangelischer Friedhof St. Barbara (Danzig-Langgarten)","name_pl":"Gda\u0144sk-D\u0142ugie Ogrody \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gda\u0144scy metody\u015bci nie mieli ko\u015bcio\u0142a z wie\u017c\u0105 nad miastem, lecz dom z kaplic\u0105 w \u015brodku \u2014 i tak wygl\u0105da\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsp\u00f3lnot, kt\u00f3re w protestanckim Gda\u0144sku by\u0142y mniejszo\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d mniejszo\u015bci. Dom Immanuel, siedziba biskupiego Ko\u015bcio\u0142a metodystycznego, powsta\u0142 w 1910 roku przy ulicy Igielnickiej 1, dawnej N\u00e4thlergasse, dzi\u0119ki staraniom pastora Henryka Holzschuhera. By\u0142a to kamienica z wewn\u0119trzn\u0105 kaplic\u0105 i mieszkaniami dla cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty, ozdobiona dwiema wie\u017cyczkami zwie\u0144czonymi krzy\u017cami \u2014 jedynym znakiem z zewn\u0105trz, \u017ce to nie zwyk\u0142y dom czynszowy.\n\n\ud83d\udccc Konsekracji dokona\u0142 25 wrze\u015bnia 1910 roku biskup William Burt. Budynek sta\u0142 na rogu dzisiejszych ulic Igielnickiej i Katarzynki, w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu.\n\nDomu nie ma. Nie przetrwa\u0142 wojny \u2014 a wsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra po 1945 roku odbudowywa\u0142a si\u0119 w Gda\u0144sku od nowa, znalaz\u0142a miejsce gdzie indziej: dzi\u015b parafia ewangelicko-metodystyczna ma kaplic\u0119 Emanuela przy ulicy Pniewskiego 8 we Wrzeszczu G\u00f3rnym.\n\n\u26a0 Rekord nosi\u0142 wcze\u015bniej opis ko\u015bcio\u0142a Chrystusa (Christuskirche) przy ulicy Mickiewicza \u2014 zupe\u0142nie innej budowli, opisanej w atlasie pod numerem KOS-0116. Tamten tekst zosta\u0142 stamt\u0105d zdj\u0119ty, a ten napisano od nowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: danzig-online.pl, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska\u201d (wykaz 32 \u015bwi\u0105ty\u0144 i kaplic); Parafia Ewangelicko-Metodystyczna w Gda\u0144sku \u2014 historia parafii.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"nieokre\u015blona","denomination":"inne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Historia Parafii \u2014 Parafia Ewangelicko-Metodystyczna w Gda\u0144sku","url":"https://metodyscipomorze.wordpress.com/historia-parafii/"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0088","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.376481,"lng":18.605413,"name_de":"Christuskirche (Danzig-Langfuhr)","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dom metodyst\u00f3w Immanuel (N\u00e4thlergasse, nieistniej\u0105cy)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dom modlitwy gda\u0144skiej gminy angielskiej sta\u0142 przy dawnej Heilige-Geist-Gasse 80, dzi\u015b ulicy \u015awi\u0119tego Ducha 111/113. Gmina powsta\u0142a oko\u0142o 1692 roku i by\u0142a wsp\u00f3lnot\u0105 ewangelicko-reformowan\u0105, czyli kalwi\u0144sk\u0105 \u2014 \ud83d\udd34 nie anglika\u0144sk\u0105, cho\u0107 dzisiejsza tablica i przewodniki nazywaj\u0105 to miejsce kaplic\u0105 anglika\u0144sk\u0105.\n\nZbierali si\u0119 kolejno w trzech miejscach: najpierw w domu Thomasa Bourneta przy Frauengasse, czyli ulicy Mariackiej, potem w kamienicy Alexandra Becka przy Hintergasse, a od 1707 roku we w\u0142asnym budynku \u2014 dawnym domu gildii szypr\u00f3w. Nie by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142, lecz dom mieszkalny z sal\u0105 nabo\u017ce\u0144stw, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 tak\u017ce duchowny z rodzin\u0105.\n\nPierwszym duchownym, jeszcze za panowania Karola II, by\u0142 Brown, obs\u0142uguj\u0105cy naraz Gda\u0144sk, Kr\u00f3lewiec i Elbl\u0105g; od 1692 roku pos\u0142ugiwa\u0142 Thomas Bournet, a w latach 1714\u20131722 Alexander David John. Oko\u0142o 1765 roku ze wsp\u00f3lnot\u0105 zwi\u0105zany by\u0142 Richard Jameson, nauczyciel i wychowawca Johanny Schopenhauer.\n\n\ud83d\udccc W 1806 roku, przed wkroczeniem wojsk napoleo\u0144skich, Anglicy opu\u015bcili Gda\u0144sk, a ich zb\u00f3r przej\u0119li mennonici; formalnie gmin\u0119 angielsk\u0105 wykre\u015blono z rejestr\u00f3w w 1846 roku. Budynek stoi do dzi\u015b, a wiadomo\u015bci o jego dziejach mo\u017cna znale\u017a\u0107 we wn\u0119trzu dawnego ko\u015bcio\u0142a mennonickiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ephraim Praetorius, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmiennymi dopiskami, karty 136\u2013137 (Franz\u00f6sische Prediger, Englische Prediger); S. Ko\u015bcielak, \u201eKalwini w Gda\u0144sku\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska; materia\u0142y miejskie o wielokulturowej to\u017csamo\u015bci Gda\u0144ska.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-reformowana (kalwi\u0144ska), od 1806 mennonicka","denomination":"ewangelicko-reformowana (kalwi\u0144ska), od 1806 mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"r\u0119kopis","tytul":"Ephraim Praetorius, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmiennymi dopiskami (karty 136\u2013137: Franz\u00f6sische Prediger, Englische Prediger) \u2014 odczyt wzrokowy kurrenty, 2 IX 2026","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"S. Ko\u015bcielak, KALWINI W GDA\u0143SKU, \u201eGedanopedia\u201d \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (dost\u0119p 2 IX 2026)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KALWINI_W_GDA%C5%83SKU"},{"typ":"portal miejski","tytul":"Kaplica angielska przy ul. \u015bw. Ducha 113 \u2014 gdansk.pl, Wielokulturowa To\u017csamo\u015b\u0107 Miasta Gda\u0144ska","url":"https://www.gdansk.pl/turystyka-w-gdansku/wielokulturowa-tozsamosc-miasta-gdanska"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0538","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35017,"lng":18.6561,"name_de":"Englisches Bethaus (Heilige-Geist-Gasse 80)","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dom modlitwy gminy angielskiej (ewangelicko-reformowanej), p\u00f3\u017an. mennonicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"zbor","type_label":"zbor"},{"article_de":null,"article_pl":"Dom modlitwy gda\u0144skiej gminy francuskiej sta\u0142 przy dawnej Hintergasse 217 \u2014 od 1853 roku pod numerem 22 \u2014 dzi\u015b przy ulicy Za Murami na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie.\n\nGmina powsta\u0142a po 1685 roku, czyli po odwo\u0142aniu edyktu nantejskiego i wygnaniu hugenot\u00f3w z Francji, i by\u0142a \u2014 podobnie jak angielska \u2014 wsp\u00f3lnot\u0105 ewangelicko-reformowan\u0105. \ud83d\udccc Nale\u017ca\u0142a do niej mi\u0119dzy innymi rodzina Chodowieckich, z kt\u00f3rej wywodzi\u0142 si\u0119 rysownik i grafik Daniel Chodowiecki.\n\nWsp\u00f3lnota zaprzesta\u0142a dzia\u0142alno\u015bci w 1814 roku, po upadku pierwszego Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a formalnie wykre\u015blono j\u0105 z rejestr\u00f3w w 1819. Jej ostatnim pastorem by\u0142 Johann Robert Bocquet, zmar\u0142y w Gda\u0144sku 19 kwietnia 1823 roku. R\u0119kopi\u015bmienne dopiski w gda\u0144skim spisie duchownych prowadz\u0105 osobny wykaz duchownych francuskich, obok wykazu angielskiego \u2014 obie wsp\u00f3lnoty traktowano wi\u0119c jako trwa\u0142y element \u017cycia ko\u015bcielnego miasta.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ephraim Praetorius, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmiennymi dopiskami, karty 136\u2013137 (Franz\u00f6sische Prediger, Englische Prediger); S. Ko\u015bcielak, \u201eKalwini w Gda\u0144sku\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-reformowana (kalwi\u0144ska)","denomination":"ewangelicko-reformowana (kalwi\u0144ska)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"r\u0119kopis","tytul":"Ephraim Praetorius, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmiennymi dopiskami (karty 136\u2013137: Franz\u00f6sische Prediger, Englische Prediger) \u2014 odczyt wzrokowy kurrenty, 2 IX 2026","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"S. Ko\u015bcielak, KALWINI W GDA\u0143SKU, \u201eGedanopedia\u201d \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (dost\u0119p 2 IX 2026)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KALWINI_W_GDA%C5%83SKU"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0539","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34752,"lng":18.65102,"name_de":"Franz\u00f6sisches Bethaus (Hintergasse 217)","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dom modlitwy gminy francuskiej (hugenockiej, ewangelicko-reformowanej)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"zbor","type_label":"zbor"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017ca\u0142 na gda\u0144skim Emaus, cz\u0119\u015bci Siedlec, przy dzisiejszej ulicy Starodworskiej \u2014 dawnym Schlapker Gang \u2014 w rejonie ulicy Kartuskiej 170\u2013171. Grzeba\u0107 zacz\u0119to tu podczas epidemii d\u017cumy w 1709 roku, a w\u0142a\u015bciwy cmentarz katolicki mieszka\u0144c\u00f3w Emaus ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 w drugiej po\u0142owie XVIII wieku. Same Siedlce dzieli\u0142y los podgda\u0144skich przedmie\u015b\u0107: w 1813 roku sp\u0142on\u0119\u0142y przy obl\u0119\u017ceniu miasta, w 1814 po\u0142\u0105czono je z Gda\u0144skiem komunalnie, a uk\u0142ad o wymianie terytori\u00f3w z 31 lipca 1834 roku przyzna\u0142 je Gda\u0144skowi ostatecznie.\n\nPo 1830 roku cmentarz przeszed\u0142 w u\u017cytkowanie ewangelickie i nale\u017ca\u0142 do lutera\u0144skiej parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Ewangelicy z Emaus mieli wtedy blisko tak\u017ce w drug\u0105 stron\u0119: statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia Emaus w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii w Wonnebergu, licz\u0105cej oko\u0142o 1200 dusz, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 rada gda\u0144ska wznios\u0142a w 1647 roku. Od 1895 roku cmentarz przej\u0119\u0142a nowo utworzona parafia ewangelicko-augsburska przy ko\u015bciele Zbawiciela, po\u015bwi\u0119conym w 1901 roku.\n\nZa\u0142o\u017cenie roz\u0142o\u017cono na stromym stoku, w trzech tarasach; zajmowa\u0142o 1,73 ha, a w 1905 roku wzniesiono na nim ceglan\u0105 kaplic\u0119. 8 listopada 1953 roku zgin\u0119\u0142o tu troje dzieci przy pr\u00f3bie rozbrojenia niewybuchu. Cmentarz zamkni\u0119to 8 grudnia 1956 roku, teren zniwelowano i urz\u0105dzono w tym miejscu park. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, zniszczony w 1945 roku, rozebrano w latach 1955\u20131957.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Cmentarze na Siedlcach \u2014 Gedanopedia; Zlikwidowane cmentarze w Gda\u0144sku \u2014 cmentarze-gdanskie.pl; Gda\u0144ski Emaus \u2014 trojmiasto.pl/historia [kopia archiwalna 1998-12-12]; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Wonneberg; E. Muhl, \u201eDie Geschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, has\u0142o Schidlitz z Emaus.*","built_year":1709,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarze na Siedlcach \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_SIEDLCACH"},{"typ":"portal","tytul":"Zlikwidowane cmentarze w Gda\u0144sku \u2014 cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"prasa","tytul":"Gda\u0144ski Emaus \u2014 trojmiasto.pl/historia [kopia archiwalna 1998-12-12]","url":"https://web.archive.org/web/19981212033614/http://www.trojmiasto.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, has\u0142o Wonneberg, diecezja Danziger H\u00f6he; Muhl, \u201eWy\u017cyna Gda\u0144ska\u201d, has\u0142o \u201eSchidlitz (Siedlce) z Emaus\u201d","url":""}]},"gps_precision":"r\u00f3g ul. Kartuskiej i Starodworskiej (przybli\u017cone \u2014 do u\u015bci\u015blenia)","id":"CM-0902","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3488,"lng":18.5976,"name_de":"Heiland-/Salvator-Friedhof; ehem. kath. Friedhof Emaus","name_pl":"Gda\u0144sk-Emaus \u2014 cmentarz ewangelicki Zbawiciela (d. katolicki, nieistniej\u0105cy)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy lutera\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Jana Aposto\u0142a na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie (Rechtstadt) le\u017ca\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 Kirchhof \u2014 mi\u0119dzy ulicami \u015awi\u0119toja\u0144sk\u0105 i Minogi, dawnymi Johannisgasse i Neunaugengasse. Powsta\u0142 wraz z ko\u015bcio\u0142em w XIV wieku: budow\u0119 w\u0142a\u015bciwej \u015bwi\u0105tyni rozpocz\u0119to oko\u0142o 1370 roku, 28 stycznia 1456 roku uzyska\u0142a ona rang\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci G\u0142\u00f3wnego Miasta, a w 1465 roku zako\u0144czono przesklepianie wn\u0119trza. Cmentarz zajmowa\u0142 oko\u0142o 0,1 ha na d\u0142ugim, w\u0105skim pasie przy p\u00f3\u0142nocnej \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a; od zachodu, od ulicy Minogi, zamyka\u0142 go mur z bram\u0105, druga brama znajdowa\u0142a si\u0119 przy prezbiterium, od ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej. Na pocz\u0105tku XVIII wieku wzniesiono kaplic\u0119 cmentarn\u0105, przylegaj\u0105c\u0105 od zachodu do nawy p\u00f3\u0142nocnej. W 1807 roku cmentarz uznano za przepe\u0142niony.\n\nBy\u0142 katolicki, a od 1559 roku \u2014 odk\u0105d przy ko\u015bciele stan\u0105\u0142 pierwszy pastor ewangelicki \u2014 a\u017c do 1945 roku lutera\u0144ski. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 ocala\u0142: w sierpniu 1945 roku przej\u0105\u0142 go polski Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, w 1960 roku przekazano go miastu, w 1991 roku rzymskokatolickiej diecezji gda\u0144skiej, a w 1995 roku u\u017cyczono Nadba\u0142tyckiemu Centrum Kultury.\n\nObiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa jako cmentarz wyznaniowy przyko\u015bcielny z XIV wieku, przy ulicy Straganiarskiej; do rejestru zabytk\u00f3w nie jest wpisany. Nie nale\u017cy go myli\u0107 ze St. Johannis-Kirchhof u podn\u00f3\u017ca Biskupiej G\u00f3rki ani ze Zjednoczonym Cmentarzem ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja oraz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a przy Wielkiej Alei.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0020","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.351291,"lng":18.6541239,"name_de":"St. Johannis-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk - G\u0142\u00f3wne Miasto \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej by\u0142 najstarsz\u0105 far\u0105 gda\u0144skiego Starego Miasta, parafialn\u0105 dla miasta lokacyjnego od 1227 roku. Jego ewangelicki (lutera\u0144ski) cmentarz parafialny \u2014 po niemiecku St. Katharinen-Kirchhof \u2014 za\u0142o\u017cono u podn\u00f3\u017ca Grodziska w 1818 roku, a poch\u00f3wk\u00f3w dokonywano od 1819.\n\nParafia by\u0142a wtedy ewangelicka od dawna i tak te\u017c widnieje w wykazach urz\u0119dowych: B\u00e4r w spisie ksi\u0105g metrykalnych z 1908 roku umieszcza \u201eDanzig, St. Katharinen\u201d pod pozycj\u0105 czternast\u0105 w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich diecezji gda\u0144skiej miejskiej, z chrztami i \u015blubami od 1573 roku oraz ksi\u0119g\u0105 zmar\u0142ych od 1737, a wykaz gmin do spisu z 1885 roku podaje j\u0105 jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 dla Zigankenberg w powiecie Danziger H\u00f6he. B\u00e4r wymienia te\u017c osobliwy dokument tej parafii \u2014 Steinbuch z lat 1644\u20131815, zawieraj\u0105cy wy\u0142\u0105cznie nazwiska pochowanych pod p\u0142ytami nagrobnymi w samym ko\u015bciele; dotyczy on wi\u0119c dawnego zwyczaju pogrzeb\u00f3w w \u015bwi\u0105tyni, nie za\u015b nekropolii otwartej na Grodzisku.\n\nCmentarz zajmowa\u0142 oko\u0142o 0,5 ha na nieregularnej dzia\u0142ce pod adresem 3 Maja 11; jej wschodnia granica przylega\u0142a bezpo\u015brednio do Promenady, dzisiejszej ulicy 3 Maja. Wchodzi\u0142 w sk\u0142ad zespo\u0142u cmentarzy wyznaniowych po zachodniej stronie tej ulicy, gdzie w XIX wieku dzia\u0142a\u0142o obok siebie osiem odr\u0119bnych nekropolii: Bo\u017cego Cia\u0142a, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja I i II, \u015bwi\u0119tej Katarzyny, Reich der Toten, \u015bwi\u0119tego Piotra i Paw\u0142a, Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny oraz \u017cydowska.\n\nCzynny by\u0142 do 1945 roku. Zamkni\u0119to go 24 listopada 1946 roku i zlikwidowano podczas budowy dworca autobusowego; dzi\u015b teren pe\u0142ni funkcj\u0119 komunikacyjn\u0105 i nie zachowa\u0142 czytelnych \u015blad\u00f3w cmentarza. \ud83d\udfe1 Liczby pochowanych nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 \u2014 B\u00e4r podaje jedynie zakresy zachowanych ksi\u0105g, a jedyny wymieniony przez niego wykaz imienny obejmuje pochowanych w ko\u015bciele, nie na cmentarzu. \u26a0 Nie myli\u0107 z drugim cmentarzem tej samej parafii \u2014 tym przy alei Zwyci\u0119stwa we Wrzeszczu, zlikwidowanym w 1956 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0025","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3567,"lng":18.64348,"name_de":"St. Katharinen-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk - Grodzisko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki (lutera\u0144ski) parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja le\u017ca\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska (Hagelsberg), mi\u0119dzy Nowymi Ogrodami a dawn\u0105 Bram\u0105 Oliwsk\u0105, po zachodniej stronie ulicy 3 Maja \u2014 w ci\u0105gu wyznaniowych nekropolii, jakie wyros\u0142y tam obok siebie. Za\u0142o\u017cono go w 1819 roku \ud83d\udfe1 (cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 datuje ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 og\u00f3lnie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku), a zajmowa\u0142 oko\u0142o 0,2 ha. By\u0142 to jeden z dw\u00f3ch cmentarzy tej parafii w tym miejscu \u2014 st\u0105d nazwa \u201eKirchhof I\u201d. Macierzysta \u015bwi\u0105tynia, gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja przy dzisiejszej ulicy \u015awi\u0119tego Bart\u0142omieja, pozostawa\u0142a ewangelicka do 1945 roku, a pierwsze kazania ewangelickie zabrzmia\u0142y w niej w latach 1523/1524.\n\n\ud83d\udfe1 Ta ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 wymaga zastrze\u017cenia. Lutera\u0144ski zryw w Gda\u0144sku z lat 1525\u20131526 zosta\u0142 st\u0142umiony, a miasto wr\u00f3ci\u0142o wtedy do obrz\u0105dku katolickiego; trwale ewangelickie sta\u0142y si\u0119 ko\u015bcio\u0142y gda\u0144skie dopiero po 1557 roku. Tak samo datowane jest przej\u015bcie ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach \u2014 na rok 1557.\n\nCmentarz by\u0142 czynny do 1945 roku, a formalnie zlikwidowano go 21 listopada 1946 roku. Teren splantowano przy budowie dworca autobusowego PKS, kt\u00f3rego budynek stoi dzi\u015b na dawnej nekropolii; nagrobki i uk\u0142ad kwater si\u0119 nie zachowa\u0142y, liczby pochowanych nie ustalono. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 po 1945 roku u\u017cytkowali jezuici, a od 1990 roku parafia greckokatolicka \u2014 od 2001 roku jest to konkatedra eparchii wroc\u0142awsko-gda\u0144skiej. Ewangelicki nie jest ju\u017c od dawna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0021","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35741,"lng":18.64316,"name_de":"St. Bartholom\u00e4i-Kirchhof I","name_pl":"Gda\u0144sk - Grodzisko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi cmentarz ewangelickiej (lutera\u0144skiej) parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja ze Starego Miasta le\u017ca\u0142 tu\u017c obok pierwszego, przy ulicy 3 Maja 15 \u2014 w tym samym ci\u0105gu nekropolii mi\u0119dzy Nowymi Ogrodami a Bram\u0105 Oliwsk\u0105, po zachodniej stronie dzisiejszej ulicy 3 Maja. Za\u0142o\u017cono go w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, obok starszego cmentarza \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja I pod numerem 13.\n\nZajmowa\u0142 oko\u0142o 0,4 ha na dzia\u0142ce w kszta\u0142cie nieregularnego, mocno wyd\u0142u\u017conego na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d wieloboku. Teren wznosi\u0142 si\u0119 lekko ku zachodowi, a granica wschodnia przylega\u0142a bezpo\u015brednio do Promenady (Promenade), czyli obecnej ulicy 3 Maja.\n\nCzynny by\u0142 do 1945 roku. Zamkni\u0119to go 21 listopada 1946 roku i zlikwidowano przy budowie dworca autobusowego PKS, kt\u00f3rego zabudowa zaj\u0119\u0142a teren dawnych cmentarzy; \u015blad\u00f3w uk\u0142adu kwater ani nagrobk\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a nie odnotowuj\u0105. Obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, do rejestru zabytk\u00f3w nie zosta\u0142 wpisany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0022","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35706,"lng":18.64332,"name_de":"St. Bartholom\u00e4i-Kirchhof II (Zweiter Kirchhof der St.-Bartholom\u00e4i-Gemeinde)","name_pl":"Gda\u0144sk - Grodzisko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Cmentarz (Neuer Kirchhof, St. Marien-Kirchhof) nale\u017ca\u0142 do parafii ko\u015bcio\u0142a Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny \u2014 gda\u0144skiej Marienkirche. Zwolennicy Lutra odprawiali w niej nabo\u017ce\u0144stwa ju\u017c od 1529 roku, a w 1572 roku przej\u0119li j\u0105 ostatecznie i u\u017cytkowali do 1945 roku; obie daty podaje Reszka w ksi\u0105\u017cce \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, w rozdziale o Reformacji na Pomorzu. \u015alad po pogrzebach tej parafii zosta\u0142 w jej ksi\u0119gach: B\u00e4r w spisie z 1908 roku wymienia \u201eDanzig, St. Marien\u201d w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich diecezji gda\u0144skiej miejskiej, z chrztami od 1580 roku, \u015blubami od 1590 i zmar\u0142ymi z lat 1537\u20131566 oraz od 1593 \u2014 po cz\u0119\u015bci prowadzonymi jako Steinb\u00fccher, czyli ksi\u0119gi kamieni nagrobnych.\n\nSam cmentarz powsta\u0142 w latach 1819\u20131829, po reformie cmentarzy zespo\u0142u z oko\u0142o 1818 roku, gdy wi\u0119kszo\u015b\u0107 obszaru rozdzielono mi\u0119dzy parafie gda\u0144skie. Le\u017ca\u0142 przy ulicy 3 Maja 8, po p\u00f3\u0142nocnej stronie Ogrodu Strzeleckiego i Domu Strzeleckiego imienia Fryderyka Wilhelma, i zajmowa\u0142 0,69 ha. Dzia\u0142ka mia\u0142a kszta\u0142t wieloboku wyd\u0142u\u017conego na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, a teren wznosi\u0142 si\u0119 lekko ku zachodowi. Od p\u00f3\u0142nocy cmentarz graniczy\u0142 z drog\u0105 na Grodzisko, przy kt\u00f3rej w latach 1880\u20131882 wzniesiono koszary pionier\u00f3w (Pionierkaserne, nast\u0119pnie Szko\u0142a Wojenna). Wchodzi\u0142 w sk\u0142ad zespo\u0142u cmentarzy u podn\u00f3\u017ca Grodziska, po zachodniej stronie dzisiejszej ulicy 3 Maja \u2014 obok nekropolii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja I i II, \u015bwi\u0119tej Katarzyny, \u015bwi\u0119tego Piotra i Paw\u0142a, Bo\u017cego Cia\u0142a, Reich der Toten oraz \u017cydowskiej.\n\nCzynny by\u0142 do 1945 roku, a zamkni\u0119to go 8 grudnia 1956 roku; dzi\u015b na jego miejscu urz\u0105dzono tymczasowy parking. \ud83d\udfe1 Liczby pochowanych nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107: B\u00e4r opisuje jedynie zakresy zachowanych ksi\u0105g, bez sum rocznych, a karta ewidencji konserwatorskiej rubryki liczbowej nie wype\u0142nia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0024","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.356,"lng":18.6438,"name_de":"St. Marien-Kirchhof (Neuer Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk - Grodzisko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"U zachodniego podn\u00f3\u017ca Grodziska (G\u00f3ra Gradowa), przy dzisiejszej ulicy 3 Maja, le\u017ca\u0142 cmentarz ko\u015bcio\u0142a i szpitala Bo\u017cego Cia\u0142a (Heilig-Leichnam-Kirche), wzmiankowanych w 1380 roku. Cmentarz Bo\u017cego Cia\u0142a (Heiliger Leichnam-Kirchhof), o powierzchni oko\u0142o 1,09 ha, za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIV wieku dla zmar\u0142ych na choroby zaka\u017ane pensjonariuszy szpitala; od ko\u0144ca XVI wieku grzebano tu tak\u017ce parafian.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 od 1557 roku s\u0142u\u017cy\u0142 protestantom, a od 1592 roku by\u0142 ewangelick\u0105 (lutera\u0144sk\u0105) \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105. \ud83d\udccc Ewangelicki charakter parafii po\u015bwiadczaj\u0105 dwa niezale\u017cne wykazy urz\u0119dowe. Anton B\u00e4r w spisie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich z 1908 roku umieszcza \u201eDanzig, Heil. Leichnam\u201d pod pozycj\u0105 siedemnast\u0105 w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich diecezji gda\u0144skiej miejskiej, wskazuj\u0105c ksi\u0119g\u0119 chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w prowadzon\u0105 od 1632 roku, ksi\u0119g\u0119 zmar\u0142ych od 1747, wykaz komunikant\u00f3w od 1862 i konfirmowanych od 1802. Wykaz gmin do spisu powszechnego z 1885 roku podaje za\u015b \u201eDanzig (St. Leichnam)\u201d jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 dla wsi Gro\u00df Kleschkau i Konradshammer w powiecie Danziger H\u00f6he. W u\u017cytku ewangelickim cmentarz pozostawa\u0142 a\u017c do zamkni\u0119cia 8 grudnia 1956 roku.\n\nW latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku teren splantowano, obsiano traw\u0105 i zamieniono na park, a w 2002 roku stan\u0105\u0142 tu pomnik \u201eCmentarz Nieistniej\u0105cych Cmentarzy\u201d. \ud83d\udfe1 Liczby pochowanych nie podaje \u017cadne ze znanych nam \u017ar\u00f3de\u0142: B\u00e4r odnotowuje samo istnienie ksi\u0119gi zmar\u0142ych od 1747 roku, bez sum rocznych, a karta ewidencji konserwatorskiej rubryki liczbowej nie wype\u0142nia.\n\nOd po\u0142udnia przylega\u0142 do niego, od ko\u0144ca XV wieku i oddzielony drewnianym p\u0142otem, cmentarz Lazaretu (Lazarett-Kirchhof); ten od 1704 roku znika\u0142 pod wa\u0142ami umocnie\u0144 Grodziska i ma w atlasie osobny wpis. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Lazaretu prowadzi\u0142 w\u0142asne ksi\u0119gi \u2014 B\u00e4r wymienia go pod pozycj\u0105 szesnast\u0105 jako \u201eDanzig, Kirche zum Lazarett\u201d, z zachowanymi jedynie duplikatami chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w z lat 1800\u20131801 w gda\u0144skim archiwum pa\u0144stwowym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska \u2014 Gedanopedia.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR%C3%93DMIE%C5%9ACIA._ZESP%C3%93%C5%81_U_PODN%C3%93%C5%BBA_GRODZISKA"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0023","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35776,"lng":18.643,"name_de":"Heiliger Leichnam-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk - Grodzisko \u2014 cmentarz ko\u015bcio\u0142a i szpitala Bo\u017cego Cia\u0142a (ewangelicki)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz miejskiego szpitala zaka\u017anego (lazaret d\u017cumowy, p\u00f3\u017aniej Dom Ospy) tu\u017c obok kompleksu Bo\u017cego Cia\u0142a u podn\u00f3\u017ca Grodziska, nieco wy\u017cej na stoku. Wydzielona dzia\u0142ka grzebalna o charakterze sanitarno-epidemicznym; chowano tu zmar\u0142ych z ca\u0142ego miasta niezale\u017cnie od wyznania (luteranie, katolicy, kalwini\u015bci). Zniszczony po 1945 roku. Pin s\u0105siedni do cm. Bo\u017cego Cia\u0142a \u2014 dok\u0142adna lokalizacja do u\u015bci\u015blenia.\n\n\ud83d\udccc To by\u0142 cmentarz szczeg\u00f3lnego rodzaju: nie parafialny, lecz szpitalny. Grzebano tu zmar\u0142ych z ca\u0142ego Gda\u0144ska bez wzgl\u0119du na wyznanie \u2014 luteran, katolik\u00f3w i kalwinist\u00f3w razem \u2014 bo o przynale\u017cno\u015bci do tej kwatery decydowa\u0142a nie parafia, lecz choroba. Najpierw by\u0142 to lazaret d\u017cumowy, potem Dom Ospy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska \u2014 Gedanopedia; kwerenda w\u0142asna.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mi\u0119dzywyznaniowe (lazaret miejski)","denomination":"mi\u0119dzywyznaniowe (lazaret miejski)","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR%C3%93DMIE%C5%9ACIA._ZESP%C3%93%C5%81_U_PODN%C3%93%C5%BBA_GRODZISKA"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0956","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35776,"lng":18.643,"name_de":"Hagelsberg","name_pl":"Gda\u0144sk - Grodzisko \u2014 cmentarz Lazaretu (Dom Ospy)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a przy ulicy \u017babi Kruk 3 na Starym Przedmie\u015bciu by\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 gda\u0144skich ewangelik\u00f3w reformowanych. Powsta\u0142 na potrzeby ludno\u015bci tej dzielnicy jako filia ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny; do 1454 roku Gda\u0144sk stanowi\u0142 jedn\u0105 parafi\u0119, a wtedy podzielono go na cztery \u2014 Mariack\u0105, \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a oraz \u015bwi\u0119tej Barbary. Podzia\u0142 zatwierdzili kr\u00f3l polski i biskup w\u0142oc\u0142awski w latach 1455 i 1456; erygowanie parafii przez biskupa Jana Gruszczy\u0144skiego w 1456 roku jest w\u0142a\u015bnie tym potwierdzeniem.\n\nBudowano etapami. W latach 1393\u20131395 stan\u0105\u0142 niski ko\u015bci\u00f3\u0142 halowy o tr\u00f3jnawowym korpusie i jednonawowym prezbiterium z zakrysti\u0105; w latach 1486\u20131487 wzniesiono wie\u017c\u0119 z przyleg\u0142ymi kaplicami, podwy\u017cszono korpus nawowy i przebudowano szczyt prezbiterium; po 1497 roku dostawiono krucht\u0119 po\u0142udniow\u0105, a do 1514 za\u0142o\u017cono sklepienia nad nawami. Rozbudow\u0119 przerwa\u0142a Reformacja \u2014 po\u0142udniowej nawy prezbiterium nigdy nie doko\u0144czono.\n\n\ud83d\udd34 Tu pad\u0142o w Gda\u0144sku pierwsze kazanie w duchu Reformacji. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w nowo uko\u0144czonej \u015bwi\u0105tyni \u201ema\u0142o bywa\u0142o katolickiej chwa\u0142y Bo\u017cej\u201d, poniewa\u017c Jakub Knade \u2014 nazwany przez niego najpierwszym aposto\u0142em Marcina Lutra w Gda\u0144sku \u2014 zacz\u0105\u0142 g\u0142osi\u0107 tu nauk\u0119 Reformacji ju\u017c w 1518 roku, w rok po wyst\u0105pieniu Lutra w Wittenberdze. Potwierdza to niezale\u017cnie statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Harnocha, notuj\u0105c, \u017ce Knade, kt\u00f3ry w 1518 roku uciek\u0142 z klasztoru i przemawia\u0142 \u201ez wielkim poklaskiem\u201d w gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra, zosta\u0142 w 1526 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku, w 1534 roku ust\u0105pi\u0142 przed prze\u015bladowaniami do Nidzicy i tam umar\u0142 w 1564.\n\nArtyku\u0142y, jakie gda\u0144ski lud postawi\u0142 radzie w 1525 roku, \u017c\u0105da\u0142y, by przy \u015bwi\u0119tych Piotrze i Pawle natychmiast ustanowi\u0107 Ambro\u017cego Hitfelda, a proboszcz\u00f3w wszystkich ko\u015bcio\u0142\u00f3w pr\u00f3cz Mariackiego wezwa\u0107, by w ci\u0105gu miesi\u0105ca stawili si\u0119 przy swoich \u015bwi\u0105tyniach i karmili gmin\u0119 S\u0142owem Bo\u017cym \u2014 kto tego nie uczyni, mia\u0142 urz\u0105d straci\u0107. Ewangelickich duchownych notowano tu i p\u00f3\u017aniej: w 1560 roku zosta\u0142 nim Alban Kr\u00fcger z Gryfic, od 1537 roku student Wittenbergi, wcze\u015bniej przez kr\u00f3tki czas duchowny w Toruniu. \ud83d\udd34 Z rokiem 1577, pod kt\u00f3rym zapisano przej\u015bcie \u015bwi\u0105tyni w r\u0119ce luteran\u00f3w, wzmianki te si\u0119 nie godz\u0105; obie wiadomo\u015bci pozostaj\u0105 obok siebie.\n\nW 1577 roku \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce luteran\u00f3w, w 1590 \u2014 kalwinist\u00f3w, a od 1622 roku a\u017c do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej by\u0142a g\u0142\u00f3wnym zborem kalwi\u0144skim Gda\u0144ska. W 1769 roku kalwini\u015bci oddzielili prezbiterium od korpusu empor\u0105 organow\u0105, tworz\u0105c \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 komunijny\u201d i \u201ewielki ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d. Fankidejski dodaje, \u017ce o wyznaczonej porze przychodzi\u0142o tu na nabo\u017ce\u0144stwo wojsko gda\u0144skie \u2014 i rzeczywi\u015bcie od 1822 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 wydzier\u017cawiono na dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 lat ewangelickiemu garnizonowi Gda\u0144ska, a po 1848 roku odprawiano tu czasowo tak\u017ce nabo\u017ce\u0144stwa Ko\u015bcio\u0142a apostolsko-katolickiego. Wcze\u015bniej budowla dwa razy oberwa\u0142a artyleri\u0105: w 1807 roku od wojsk napoleo\u0144skich i w 1813 od rosyjskich.\n\nW 1945 roku zniszczenia by\u0142y ci\u0119\u017ckie \u2014 run\u0119\u0142a g\u00f3rna partia wie\u017cy, cz\u0119\u015b\u0107 dach\u00f3w i szczyt\u00f3w \u2014 a w latach 1946\u20131947 zawali\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 filar\u00f3w i sklepienie nawy po\u0142udniowej. W 1958 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 w u\u017cytkowanie Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i przekaza\u0142 j\u0105 wiernym obrz\u0105dku ormia\u0144skokatolickiego; odbudow\u0119 zacz\u0105\u0142 wtedy rektor ksi\u0105dz Kazimierz Filipiak. W\u0142asno\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 w 1971 roku, od 1979 jest parafialny, a w 1999 ustanowiono przy nim ormia\u0144sk\u0105 parafi\u0119 personaln\u0105. Planow\u0105 odbudow\u0119 podj\u0119to w 1973 roku: w latach 1977\u20131986 postawiono na nowo wie\u017c\u0119, dachy i filary, w latach 1996\u20132005 zrekonstruowano sklepienia. Rekonsekracji dokona\u0142 11 wrze\u015bnia 2006 roku arcybiskup Tadeusz Goc\u0142owski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod dawnym numerem 116 z 8 lutego 1961 roku, jako zesp\u00f3\u0142 obejmuj\u0105cy \u015bwi\u0105tyni\u0119, mur cmentarny i dwie bramy.\n\n\ud83d\udccc Metryk\u0119 budowli podaje bp Zygmunt Paw\u0142owicz: ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki, murowany z ceg\u0142y, d\u0142ugi na 62 metry, szeroki na 26, z wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na 41 metr\u00f3w i powierzchni\u0105 u\u017cytkow\u0105 1 392 metr\u00f3w kwadratowych. Wzniesiono go w 1393 roku, pocz\u0105tkowo jako nisk\u0105 trzynawow\u0105 hal\u0119 pi\u0119cioprz\u0119s\u0142ow\u0105 z jednonawowym prezbiterium, bez wie\u017cy, podleg\u0142\u0105 proboszczowi ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Po po\u017carze z 1424 roku odbudowano go w latach 1485\u20131514 jako trzynawow\u0105 hal\u0119 z ch\u00f3rem i wie\u017c\u0105 od zachodu; sklepienia kryszta\u0142owe i gwia\u017adziste wykonano w latach 1513\u20131516.\n\nW 1524 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li protestanci. \ud83d\udfe1 Paw\u0142owicz pisze w tym miejscu \u201ekalwini\u201d, ale jest to skr\u00f3t my\u015blowy: kalwinizm dotar\u0142 do Gda\u0144ska dopiero po 1557 roku, a wi\u0119ksze grupy przyby\u0142y z Niderland\u00f3w w latach 1567\u20131570; w tym samym opracowaniu przy \u015bwi\u0119tym Bart\u0142omieju i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiecie ten sam autor pisze pod podobnymi datami po prostu \u201eprotestanci\u201d. Kalwi\u0144skim ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a sta\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017aniej \u2014 a rozstrzygn\u0119\u0142a to ugoda z 1652 roku, zawarta dzi\u0119ki interwencji rz\u0105du Niderland\u00f3w, wsparciu Bogus\u0142awa Radziwi\u0142\u0142a i mediacji kr\u00f3la Jana Kazimierza; pozostawi\u0142a ona w r\u0119kach kalwinist\u00f3w dwie \u015bwi\u0105tynie: \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety dla Starego Miasta i \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a dla G\u0142\u00f3wnego Miasta oraz Starego Przedmie\u015bcia. W apogeum, oko\u0142o 1605 roku, kalwini mieli w mie\u015bcie cztery ko\u015bcio\u0142y \u2014 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, \u015bwi\u0119tej Brygidy, \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy.\n\nW 1894 roku zb\u00f3r \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a sta\u0142 si\u0119 parafi\u0105 personaln\u0105 dla wszystkich ewangelik\u00f3w reformowanych Gda\u0144ska, Sopotu i okr\u0119gu gda\u0144skiego. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 powa\u017cnie zniszczony i spalony, a jego ruina sta\u0142a do 1958 roku, gdy przekazano go Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu. Odbudowa trwa od 1977 roku; lewa nawa boczna, oddzielona murem od reszty wn\u0119trza, s\u0142u\u017cy celom duszpasterskim. Samodzielny wikariat powsta\u0142 tu 1 sierpnia 1976 roku, a parafia 15 czerwca 1979.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia bywa\u0142a ko\u015bci\u0105 niezgody tak\u017ce wewn\u0105trz protestanckiego miasta. W 1589 roku kalwi\u0144ski pastor Peter Holstius zacz\u0105\u0142 usuwa\u0107 z jej wn\u0119trza obrazy i o\u0142tarze \u2014 a wtedy lutera\u0144ska Rada Miasta zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 o wsparcie do biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego i do miejscowych jezuit\u00f3w, \u017ceby i oni sprzeciwili si\u0119 tej nowo\u015bci. Trzykrotnie te\u017c, w latach 1595, 1645 i 1677, luteranie proponowali katolikom w\u0142a\u015bnie ten ko\u015bci\u00f3\u0142 jako rekompensat\u0119 za ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki \u2014 czyli cudzym kosztem; do \u017cadnej z tych zamian nie dosz\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Przy ko\u015bciele istnia\u0142 cmentarz. Funkcjonowa\u0142 od XIV wieku do pocz\u0105tk\u00f3w XIX, w miejscu dzisiejszego Zau\u0142ka Ormia\u0144skiego. Badania archeologiczne prowadzone tam w sierpniu 2018 roku ods\u0142oni\u0142y poch\u00f3wki oko\u0142o metra pod poziomem ulicy: zadokumentowano wtedy szcz\u0105tki dwunastu os\u00f3b, wi\u0105zane z najm\u0142odsz\u0105 faz\u0105 u\u017cytkowania cmentarza, od XVIII wieku po pocz\u0105tek XIX. W trzech grobach zmar\u0142ym w\u0142o\u017cono do ust miedziane monety \u2014 zwyczaj starszy ni\u017c wszystkie spory tego miejsca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: bp Zygmunt Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991, s. 42; Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu, \u201ePoch\u00f3wki gda\u0144skich kalwin\u00f3w przy ko\u015bciele \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a\u201d, 2 sierpnia 2018; S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, Gda\u0144ski Rocznik Ewangelicki, t. XI, 2017; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 189; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 368 i 433; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Gda\u0144sk 1898, s. 30 i 85; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-reformowana","denomination":"ewangelicko-reformowana","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 189","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"bp Z. Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0064","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.345092,"lng":18.650933,"name_de":"St. Peter und Paul (Danzig)","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Kaplica i miejsca kultu kalwi\u0144skiego (gmina reformowana)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 (szpital) \u015bw. Ducha w Gda\u0144sku przeszed\u0142 w r\u0119ce protestant\u00f3w w 1557 r.; od 1844 r. siedziba gminy starolutera\u0144skiej (Old Lutheran), miejsce nabo\u017ce\u0144stw ewangelickich. Wyznanie ewangelickie potwierdzone.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"KO\u015aCI\u00d3\u0141 \u015aW. DUCHA (Encyklopedia Gda\u0144ska / Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._DUCHA"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0108","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.353019,"lng":18.655011,"name_de":"Danzig, Heilig-Geist-Kirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Kaplica \u015bw. Ducha przy ko\u015bciele \u015bw. Tr\u00f3jcy (nabo\u017ce\u0144stwa polskich luteran)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaplica \u015bwi\u0119tej Gertrudy, wzmiankowana wraz ze szpitalem przed 1342 rokiem, sta\u0142a pierwotnie poza murami Gda\u0144ska, naprzeciw Bramy D\u0142ugoulicznej, na lewym brzegu kana\u0142u Raduni. Podlega\u0142a najpierw ko\u015bcio\u0142owi \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a od 11 czerwca 1363 roku by\u0142a fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny \u2014 z przywilejem ograniczonym do jednej cichej mszy dziennie, bez \u015bpiewu, kaza\u0144 i procesji.\n\nJej dzieje to ci\u0105g zniszcze\u0144 i przenosin. W 1520 roku spalili j\u0105 zapobiegawczo sami mieszczanie wobec zagro\u017cenia krzy\u017cackiego; odbudowan\u0105 przeniesiono w 1563 roku wraz ze szpitalem na Zaro\u015blak, a w 1576 roku zniszczono podczas przygotowa\u0144 do wojny ze Stefanem Batorym. W latach 1581\u20131582 urz\u0105dzono j\u0105 w centralnej cz\u0119\u015bci odbudowanego szpitala. Po Reformacji pe\u0142ni\u0142a funkcje lutera\u0144skie: w latach 1632\u20131635 udzielano w niej chrzt\u00f3w i chowano zmar\u0142ych, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Elias Hirschfeld \u2014 ten sam, kt\u00f3ry zabiega\u0142 o budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela. W 1695 roku przeniesiono z niej o\u0142tarz i ambon\u0119 do nowej \u015bwi\u0105tyni, a kaplic\u0119 zamkni\u0119to i rozebrano ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan.\n\n\ud83d\udccc Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje ten sam ci\u0105g zdarze\u0144 nieco inaczej \u2014 podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 obalono z rozkazu magistratu w 1565 roku, szpital umieszczono niedaleko bramy zwanej Petershagen, a na jego miejscu stan\u0105\u0142 p\u00f3\u017aniej lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Salwatora. Dodaje przy tym szczeg\u00f3\u0142, kt\u00f3rego nie maj\u0105 inne \u017ar\u00f3d\u0142a: cmentarz przy kaplicy zamkni\u0119to ju\u017c w 1538 roku, a poch\u00f3wki przeniesiono do Bo\u017cego Cia\u0142a. Zmiana zacz\u0119\u0142a si\u0119 wi\u0119c od grzebania zmar\u0142ych, blisko trzydzie\u015bci lat przed rozbi\u00f3rk\u0105 samej \u015bwi\u0105tyni \u2014 i to jest w tych dziejach porz\u0105dek typowy, bo cmentarz by\u0142 tym, co wsp\u00f3lnota traci\u0142a albo zyskiwa\u0142a najwcze\u015bniej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego\u201d, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390; Th. Hirsch, \u201eKirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation\u201d, t. II, Gda\u0144sk 1847; Encyklopedia Gda\u0144ska \u2014 Kaplica \u015bw. Gertrudy; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"artyku\u0142 naukowy OA","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"monografia historyczna","tytul":"Hirsch, Theodor: Kirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation (Bd.2), Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia) \u2014 Kaplica \u015bw. Gertrudy","url":"https://www.gedanopedia.pl/index.php?title=KAPLICA_%C5%9AW._GERTRUDY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 198","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/Gdansk","id":"KOS-0178","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.351,"lng":18.654,"name_de":"Gertrudenkapelle","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 kaplica \u015bw. Gertrudy (Gertrudenkapelle, nieistniej\u0105ca)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kie\u0142pino G\u00f3rne (po niemiecku Hoch Kelpin) le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie Danziger H\u00f6he, od 1939 roku Danzig-Land, w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a od 1939 roku III Rzeszy; do Gda\u0144ska w\u0142\u0105czono je dopiero 1 stycznia 1973 roku. Wed\u0142ug pruskiego spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 246 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 235 poda\u0142o jako sw\u00f3j j\u0119zyk niemiecki, a 220 nale\u017ca\u0142o do wyznania ewangelickiego \u2014 wsp\u00f3lnota by\u0142a lutera\u0144ska.\n\n\ud83d\udd34 \u0106wier\u0107 wieku wcze\u015bniej obraz by\u0142 odwrotny. Wykaz gmin do spisu z 1885 roku zna Hoch Kelpin wy\u0142\u0105cznie jako obw\u00f3d dworski powiatu Danziger H\u00f6he i notuje 161 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 16 ewangelik\u00f3w i 145 katolik\u00f3w; w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu nazwa w tym spisie nie wyst\u0119puje. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w L\u00f6blau \u2014 jej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w B\u00e4r datuje od 1689 roku, a ksi\u0119g\u0119 zmar\u0142ych od 1690 \u2014 katolicy za\u015b do Matarni. Sk\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 odwr\u00f3cenie proporcji wyznaniowych mi\u0119dzy obydwoma spisami, ustali\u0107 si\u0119 nie uda\u0142o; obie liczby przytaczamy za wykazami, nie \u0142\u0105cz\u0105c ich w jeden ci\u0105g.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu w 1926 roku \ud83d\udfe1 (cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 datuje jego pocz\u0105tek ju\u017c na oko\u0142o 1905 rok), w czasie gdy stan\u0105\u0142 miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1925/1926. Zajmuje oko\u0142o 0,22 hektara przy ulicy Gopla\u0144skiej 20.\n\nPo 1945 roku pozosta\u0142 opuszczony i zamkni\u0119ty. W 1971 roku przekazano go katolickiej parafii b\u0142ogos\u0142awionej Doroty z M\u0105tow\u00f3w, a nast\u0119pnie parafii \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela; poch\u00f3wki wznowiono w latach 1972\u20131973, wcze\u015bniej bowiem zmar\u0142ych z Kie\u0142pina grzebano na cmentarzu \u0141ostowickim. Zachowa\u0142o si\u0119 kilka dawnych, ewangelickich nagrobk\u00f3w. Dzi\u015b jest to czynny cmentarz rzymskokatolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0026","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3396213,"lng":18.5074575,"name_de":"Hoch Kelpin","name_pl":"Gda\u0144sk - Kie\u0142pino G\u00f3rne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kompleks cmentarzy przy Wielkiej Alei (al. Zwyci\u0119stwa) i ul. Traugutta we Wrzeszczu obejmowa\u0142 siedem cmentarzy ewangelickich, zamkni\u0119tych w 1946\u20131947 i fizycznie zlikwidowanych na prze\u0142omie lat 60. i 70. XX w. Upami\u0119tnione tablicami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska / gdansk.pl; kwerenda w\u0142asna, weryfikacja 18 czerwca 2026.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska / gdansk.pl","url":"https://www.gdansk.pl/historia-gdanska/historie-gdanskie/cmentarze-ktorych-nie-ma,a,230406"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0013","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3482907,"lng":18.6540233,"name_de":"Danzig","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 kompleks cmentarzy przy al. Zwyci\u0119stwa i ul. Traugutta","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a (niem. Kirche zum Heiligen Leichnam, Fronleichnamskirche) na Starym Przedmie\u015bciu, u st\u00f3p G\u00f3ry Gradowej (ob. ul. 3 Maja). Powsta\u0142 jako gotycka kaplica przyszpitalna leprozorium (szpital wzmiankowany ok. 1350 [?]; kaplica 1380/1385/1395 \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a rozbie\u017cne), w 2. po\u0142. XV w. rozbudowana do rangi \u015bwi\u0105tyni. W 1522 Jakob Hegge wyg\u0142osi\u0142 tu pierwsze lutera\u0144skie kazanie w Gda\u0144sku. Od 1557 ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki (lutera\u0144ski), od 1592 samodzielna fara ewangelicka; w 1577 rozebrany profilaktycznie przed wojskami Stefana Batorego, nast\u0119pnie odbudowany. Wie\u017ca zachodnia 1592, dobud\u00f3wka p\u00f3\u0142nocna Barthela Ranischa 1688\u20131689, unikatowa ambona zewn\u0119trzna 1707 z figurami aposto\u0142\u00f3w. W 1945 nieznacznie uszkodzony, wyposa\u017cenie rozgrabione. 8 VI 1947 po\u015bwi\u0119cony dla Ko\u015bcio\u0142a Polskokatolickiego (formalne przekazanie z plebani\u0105 1974 [?]) \u2014 funkcjonuje tak do dzi\u015b.","built_year":1689,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"artyku\u0142 naukowy OA","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a, Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_BO%C5%BBEGO_CIA%C5%81A_%28przy_ob._ul._3_Maja%29"}]},"gps_precision":"Nominatim/Grodzisko","id":"KOS-0176","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3498,"lng":18.642,"name_de":"Fronleichnamskirche / Corporis Christi","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a (Grodzisko)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dzisiejszej ulicy Nowe Ogrody w gda\u0144skim \u015ar\u00f3dmie\u015bciu \u2014 dawnym Neugarten \u2014 sta\u0142 dom, w kt\u00f3rym przez blisko dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat mieszka\u0142y kobiety po\u015bwi\u0119cone s\u0142u\u017cbie chorym. Zachodniopruski Dom Macierzysty i Szpital Diakonis powo\u0142ali do \u017cycia 10 lipca 1857 roku cz\u0142onkowie gminy ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela na Zaro\u015blaku, pocz\u0105tkowo jako szpital dzieci\u0119cy. Pierwsze siostry przyjecha\u0142y z Ludwigslust w Meklemburgii, przenosz\u0105c nad Mot\u0142aw\u0119 wz\u00f3r wypracowany w nadre\u0144skim Kaiserswerth: diakonisa nie sk\u0142ada\u0142a \u015blub\u00f3w zakonnych, lecz oddawa\u0142a si\u0119 pos\u0142udze na czas, gdy trwa\u0142a w powo\u0142aniu.\n\nW 1860 roku plac\u00f3wk\u0119 przeniesiono na Neugarten, a nowy gmach wed\u0142ug projektu Brunona Eberhardta (1826\u20131905) otwarto 17 marca 1875 roku. W 1900 roku s\u0142u\u017cy\u0142y tu 73 diakonise. Kaplica ogrodowa powsta\u0142a w 1926 roku \u2014 \ud83d\udfe1 dat\u0119 t\u0119 warto jeszcze potwierdzi\u0107 \u2014 a gruntown\u0105 przebudow\u0119 ca\u0142o\u015bci przeprowadzono w latach 1930\u20131933 wed\u0142ug projektu Adolpha Bielfeldta.\n\n\ud83d\udccc Kaplica nie by\u0142a ko\u015bcio\u0142em parafialnym. S\u0142u\u017cy\u0142a domowi: siostrom, chorym, personelowi. Nabo\u017ce\u0144stwo zaczyna\u0142o i ko\u0144czy\u0142o dzie\u0144 pracy, a nie gromadzi\u0142o wiernych z okolicy \u2014 i dlatego jej losy zwi\u0105zane by\u0142y nie z gmin\u0105, lecz ze szpitalem.\n\nPo 1945 roku diakonise, jako Niemki, wysiedlono. Szpital przej\u0119\u0142y najpierw siostry tabitanki, a 1 grudnia 1946 roku miasto; od 1956 roku dzia\u0142a\u0142 tu Wojew\u00f3dzki Szpital imienia Miko\u0142aja Kopernika, dzi\u015b Copernicus. Z wyposa\u017cenia kaplicy przetrwa\u0142 drewniany \u017cyrandol \u2014 wisi w ko\u015bciele Zbawiciela w Sopocie, w parafii, kt\u00f3ra jest dzi\u015b najbli\u017csz\u0105 kontynuacj\u0105 tamtej wsp\u00f3lnoty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Jahres-Bericht \u00fcber das Diakonissen-Mutterhaus und Krankenhaus zu Danzig 1930 \u2014 KPBC.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Jahres-Bericht \u00fcber das Diakonissen-Mutterhaus und Krankenhaus zu Danzig 1930 \u2014 KPBC","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/217222/edition/215838?language=de"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0140","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.350844,"lng":18.6391,"name_de":"Danzig, Diakonissenhauskirche","name_pl":"Gda\u0144sk, Ko\u015bci\u00f3\u0142 Domu Diakonis (parafia)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Od szpitala Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 ca\u0142a gda\u0144ska dzielnica \u2014 Anio\u0142ki. Fundacja powsta\u0142a w po\u0142owie XIV wieku, oko\u0142o 1335 albo 1349 roku, rozbudowano j\u0105 za wielkiego mistrza Konrada von Jungingena w latach 1393\u20131407, a wzmiankowano od 1440; w po\u0142owie XV wieku po\u0142\u0105czono j\u0105 ze szpitalem \u015bwi\u0119tego Jerzego. Zabudow\u0119 niszczono wielokrotnie \u2014 w 1520, w 1576 z odbudow\u0105 w 1580, w 1734 z odbudow\u0105 w 1739. Po Reformacji zak\u0142ad by\u0142 lutera\u0144ski, a ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ubogim zak\u0142adu i mieszka\u0144com wsi Suchanino.\n\n\ud83d\udccc Spis duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa prowadzi dla tego ko\u015bcio\u0142a \u2014 wymienianego jako \u201eZu All Gottes Engeln\u201d w dziale \u201eAuf der H\u00f6he\u201d \u2014 nieprzerwan\u0105 list\u0119 od po\u0142owy XVI wieku. Otwiera j\u0105 Stefan Bilovius w 1549 roku, po nim s\u0142u\u017cyli Henryk Petrejus Hartmann (1615\u20131620), Piotr Richter (1624\u20131648), Szymon Janichius (1648\u20131664), Adam Hartsch (1664\u20131685), Micha\u0142 Ewald (1686\u20131710), Adam Tschirtner (1710\u20131711) i Jan Dawid Henrichsdorff (1712\u20131715, zmar\u0142y w 1729 roku).\n\n\ud83d\udd34 Dalszy ci\u0105g listy dopisano w tym egzemplarzu r\u0119cznie, i ta w\u0142a\u015bnie r\u0119kopi\u015bmienna cz\u0119\u015b\u0107 niesie najwi\u0119cej. Jan Salomon Richter, duchowny od 1715 roku, doprowadzi\u0142 do budowy nowej \u015bwi\u0105tyni \u2014 kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 1 kwietnia 1724 roku. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, podczas obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1734 roku, musia\u0142 ucieka\u0107, straci\u0142 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mienia, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono doszcz\u0119tnie; odbudowywa\u0142 go potem stopniowo, do stanu lepszego ni\u017c poprzedni, i zmar\u0142 w 1741 roku. \ud83d\udccc Zapis ten niezale\u017cnie potwierdza znan\u0105 sk\u0105din\u0105d dat\u0119 zniszczenia i odbudowy. Po nim wymienieni s\u0105 Daniel Herman Richter (1750\u20131761), Chrystian Fryderyk Goetz od 1761 roku, Jan Garber (1761\u20131768) i Jan Chrystian Teschke od 1768 roku. \ud83d\udfe1 Nast\u0119pstwo po roku 1761 zapisano w spisie dwukrotnie i nie w pe\u0142ni zgodnie \u2014 do sprawdzenia na skanie.\n\nKompleks sta\u0142 przy drodze ze Starego Miasta do Wrzeszcza, w dzisiejszym rejonie ulicy Sk\u0142odowskiej-Curie i alei Zwyci\u0119stwa. Zniszczono go ostatecznie podczas obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1807 roku, a cmentarz zlikwidowano oko\u0142o 1814 roku; sama fundacja mieszkaniowa przetrwa\u0142a do 1945 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie istnieje \u2014 jego fundamenty ods\u0142oni\u0119to archeologicznie w 2021 roku, a w tym miejscu stoi dzi\u015b czo\u0142g-pomnik T-34.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego\u201d, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390; Szpital Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w, Gedanopedia; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, Gda\u0144sk 1713 \u2014 egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"artyku\u0142 naukowy OA","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Szpital Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w, Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/?title=SZPITAL_WSZYSTKICH_BO%C5%BBYCH_ANIO%C5%81%C3%93W"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/Gdansk","id":"KOS-0177","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.354,"lng":18.662,"name_de":"Kirche zu den Heiligen Engeln","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital \u015awi\u0119tych Anio\u0142\u00f3w","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ulicy Mennonit\u00f3w 2a w Gda\u0144sku stoi dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonicki (Mennonitenkirche). Wzniesiono go w latach 1817\u20131819 i konsekrowano 12 wrze\u015bnia 1819 roku dla gminy zjednoczonej w 1808 roku z dw\u00f3ch wsp\u00f3lnot \u2014 flamandzkiej, obecnej w Gda\u0144sku od oko\u0142o 1569 roku, i fryzyjskiej, od oko\u0142o 1600 \u2014 po tym, jak wcze\u015bniejszy zb\u00f3r fryzyjski przed Bram\u0105 Nowych Ogrod\u00f3w zniszczono w obl\u0119\u017ceniu 1806/07.\n\nBudowla jest szachulcowa, klasycystyczna, prosta, bez o\u0142tarza, o wymiarach oko\u0142o 24,5 \u00d7 13 m; obok sta\u0142y przytu\u0142ek z 1817 roku, cmentarz i szpital gminny. W 1940 roku gmina liczy\u0142a oko\u0142o 1 020 cz\u0142onk\u00f3w ochrzczonych. \ud83d\udfe1 Obiekt uchodzi za najwi\u0119kszy zachowany zesp\u00f3\u0142 mennonicki w Europie \u015arodkowo-Wschodniej.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 wojn\u0119; mennonit\u00f3w wraz z ludno\u015bci\u0105 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1945\u20131946. Od 1947 roku budynek u\u017cytkuje wsp\u00f3lnota protestancka \u2014 jest to zb\u00f3r zielono\u015bwi\u0105tkowy, w rejestrze prowadzony jako \u201eZjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki\u201d. \ud83d\udccc Rozbie\u017cno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 zapis nosi\u0142 wcze\u015bniej \u2014 raz zielono\u015bwi\u0105tkowcy, raz bapty\u015bci \u2014 bra\u0142a si\u0119 st\u0105d, \u017ce atlas prowadzi\u0142 ten sam ko\u015bci\u00f3\u0142 w dw\u00f3ch rekordach naraz, z kt\u00f3rych jeden nosi\u0142 nazw\u0119 zboru baptystycznego. Od 2025 roku obiekt jest remontowany na sal\u0119 koncertow\u0105 Cappelli Gedanensis, a zako\u0144czenie prac zaplanowano na 2027 rok.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w rozstrzyga sp\u00f3r o dzisiejszego gospodarza tylko po cz\u0119\u015bci, ale rozstrzyga go dla pewnej chwili. Obiekt figuruje w nim jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w, obecnie zjednoczony ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ulica Mennonit\u00f3w 2\u201d, datowany na 1818 rok i wpisany pod numerem A-773 decyzj\u0105 z 15 pa\u017adziernika 1973 roku. W tamtym czasie u\u017cytkownikiem by\u0142 wi\u0119c Zjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangeliczny \u2014 zwi\u0105zek dzia\u0142aj\u0105cy w latach 1953\u20131988, obejmuj\u0105cy mi\u0119dzy innymi zielono\u015bwi\u0105tkowc\u00f3w, a nie baptyst\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli w\u0142asny Ko\u015bci\u00f3\u0142. \ud83d\udfe1 Co sta\u0142o si\u0119 z budynkiem po rozwi\u0105zaniu tego zwi\u0105zku w 1988 roku, wykaz nie m\u00f3wi.\n\n\ud83d\udccc Wygl\u0105d budowli zmieni\u0142 si\u0119 z czasem: pierwotnie nie by\u0142a otynkowana \u2014 tynk po\u0142o\u017cono dopiero w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, a prostota bez nadmiaru dekoracji jest tu cech\u0105 \u015bwiadom\u0105, w\u0142a\u015bciw\u0105 budownictwu mennonickiemu. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 uszkodzono w niewielkim stopniu, ale zniszcza\u0142 w latach powojennych.\n\n\ud83d\udccc Trwaj\u0105cy remont ma przywr\u00f3ci\u0107 budowli form\u0119 historyczn\u0105 i da\u0107 jej nowe \u017cycie. W lipcu 2026 roku dach by\u0142 ju\u017c pokryty czerwon\u0105 dach\u00f3wk\u0105, zachodni\u0105 krucht\u0119 zrekonstruowano na dziewi\u0119tnastowiecznych fundamentach, trzy z czterech \u015bcian no\u015bnych wzmocniono, a na stropach k\u0142adziono maty trzcinowe; wszystkie belki drewniane wzmocniono i zabezpieczono. W zakresie prac s\u0105 jeszcze odbudowa kruchty p\u00f3\u0142nocnej w formie historycznej oraz rekonstrukcja empor i ambony. Koszt przedsi\u0119wzi\u0119cia to 18 685 803,78 z\u0142otych, z czego 12 912 953,80 pochodzi z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego; nadz\u00f3r prowadzi Gda\u0144ska Infrastruktura Spo\u0142eczna, wykonawc\u0105 jest gda\u0144ska firma Budkon, a gospodarzem sali zostanie Cappella Gedanensis. Zako\u0144czenie zaplanowano na koniec 2027 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eCo si\u0119 dzieje w dawnym ko\u015bciele Menonit\u00f3w\u201d, gdansk.pl; \u201ePrzerobi\u0105 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku. Wiemy, jaki jest plan\u201d, propertydesign.pl; danzig-online.pl, rozdzia\u0142 o ko\u015bciele mennonit\u00f3w; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; I Zb\u00f3r Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"nieokre\u015blona","denomination":"inne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"I Zb\u00f3r KChB w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/I_Zb%C3%B3r_Ko%C5%9Bcio%C5%82a_Chrze%C5%9Bcijan_Baptyst%C3%B3w_w_Gda%C5%84sku"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0087","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.354028,"lng":18.634028,"name_de":"Mennonitenkirche Danzig","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w (obecnie remontowany na sal\u0119 koncertow\u0105)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny to najwi\u0119ksza \u015bwi\u0105tynia Gda\u0144ska i serce miasta. Na tym miejscu sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ju\u017c oko\u0142o 1270 roku \u2014 przekaz wi\u0105\u017ce go z ksi\u0119ciem \u015awi\u0119tope\u0142kiem, kt\u00f3ry mia\u0142 go wznie\u015b\u0107 w 1243 roku ku czci Marii Panny i na pami\u0105tk\u0119 swojej matki Marii, a po\u015bwi\u0119ci\u0107 mia\u0142 go legat papieski Wilhelm z Modeny; budowla zgin\u0119\u0142a zapewne w 1308 roku, gdy Krzy\u017cacy zniszczyli Gda\u0144sk. Kamie\u0144 w\u0119gielny nowej \u015bwi\u0105tyni po\u0142o\u017cono 28 marca 1343 roku za wielkiego mistrza Ludolfa K\u00f6niga, co po\u015bwiadcza \u0142aci\u0144ska inskrypcja nad drzwiami zakrystii, a prace ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 do 1502 roku; przebudowa w ko\u015bci\u00f3\u0142 halowy przypad\u0142a na XV stulecie. Wyszed\u0142 z tego ceglany kolos: d\u0142ugi na oko\u0142o 105,5 metra, szeroki na 66, ze sklepieniami si\u0119gaj\u0105cymi 29 metr\u00f3w i wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na jakie\u015b 77,6 metra (wed\u0142ug innych pomiar\u00f3w 78\u201382). Wn\u0119trze mog\u0142o pomie\u015bci\u0107 nawet 25 000 wiernych. Fundatorami o\u0142tarzy, kaplic, rze\u017ab i obraz\u00f3w byli gda\u0144scy kupcy i rzemie\u015blnicy, a \u017ce by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia G\u0142\u00f3wnego Miasta, kazania wyg\u0142aszano tu po niemiecku.\n\nPrzej\u015bcie na luteranizm nie by\u0142o jednym aktem, lecz ci\u0105giem kilkudziesi\u0119ciu lat. Pierwsze lutera\u0144skie kazanie wyg\u0142osi\u0142 Jakub Hegge 13 lipca 1522 roku, w niedziel\u0119 Ma\u0142gorzaty, na G\u00f3rze Gradowej, a z mariackiej ambony przem\u00f3wi\u0142 \u2014 jak ustala Hermann Freytag, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na pismo rady do biskupa z 28 wrze\u015bnia \u2014 27 wrze\u015bnia 1523 roku; Ewangelia rozbrzmiewa\u0142a tu ju\u017c w 1524, a pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 franciszkanin Aleksander, kt\u00f3ry ust\u0105pi\u0142 w 1525 roku podczas wielkiego tumultu. Proboszczem by\u0142 wtedy, od 1524 roku, warmi\u0144ski kanonik Jan Dantyszek, cz\u0142owiek na tyle mo\u017cny, \u017ce o obowi\u0105zek rezydencji nie \u015bmia\u0142a go upomina\u0107 ani rada, ani gmina \u2014 i to jego nieobecno\u015b\u0107 otwiera\u0142a drog\u0119 staraniom o ewangelickiego duchownego przy tym ko\u015bciele. W styczniu 1524 roku duchowni i zarz\u0105dcy gda\u0144skich parafii uzgodnili, pod przewodnictwem powo\u0142anego wtedy do Mariackiego doktora Aleksandra Schweinichena, kt\u00f3remu powierzono zarazem nadz\u00f3r nad ca\u0142ym duchowie\u0144stwem miasta, cztery regu\u0142y: Ewangeli\u0119 g\u0142osi\u0107 czysto i bez domieszek, ale o miejscach spornych z ambony si\u0119 nie spiera\u0107; nie l\u017cy\u0107 wsp\u00f3\u0142brata w urz\u0119dzie; niczego w obrz\u0119dach i zwyczajach nie zmienia\u0107, dop\u00f3ki nie rozstrzygnie tego ca\u0142e chrze\u015bcija\u0144stwo; i nie m\u00f3wi\u0107 d\u0142u\u017cej ni\u017c godzin\u0119, \u017ceby nie popa\u015b\u0107 w zapalczywo\u015b\u0107. Ugod\u0119 zatwierdzi\u0142 oficja\u0142 biskupi. \u26a0 Czy Schweinichen jest tym samym cz\u0142owiekiem co wspomniany franciszkanin Aleksander, pozostaje nierozstrzygni\u0119te. Na pro\u015bb\u0119 rady z 6 lutego 1525 roku Luter przys\u0142a\u0142 w maju tego\u017c roku Micha\u0142a Oberhahna. Potem przysz\u0142y represje. Dekret kr\u00f3lewski z 7 lipca 1526 roku kaza\u0142 gda\u0144szczanom odda\u0107 w ci\u0105gu sze\u015bciu dni wszystkie lutera\u0144skie ksi\u0105\u017cki, obrazy i pie\u015bni pod groz\u0105 banicji i konfiskaty maj\u0105tku, a 25 lipca, gdy kr\u00f3l i biskup opu\u015bcili ju\u017c miasto, biskup pomocniczy Aleksander odprawi\u0142 w Mariackim uroczyst\u0105 sum\u0119 i po\u015bwi\u0119ci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 na nowo, jako oczyszczony z herezji, ku czci Boga wszechmog\u0105cego, Marii Panny, \u015bwi\u0119tych Hieronima i Macieja oraz \u015bwi\u0119tych wd\u00f3w El\u017cbiety i Jadwigi; odwiedzaj\u0105cym \u015bwi\u0105tyni\u0119 tego dnia i w ka\u017cd\u0105 jego rocznic\u0119 przyrzek\u0142 czterdzie\u015bci dni odpustu, a modl\u0105cym si\u0119 w niej dawnym obyczajem Ko\u015bcio\u0142a w inne dni \u2014 dwadzie\u015bcia. Ewangelickie kazanie w tym ko\u015bciele st\u0142umiono. \ud83d\udd34 Dalsze losy Heggego \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: wed\u0142ug jednego wr\u00f3ci\u0142 po 1526 roku formalnie do katolicyzmu, wed\u0142ug Freytaga wyjecha\u0142 \u2014 najpierw do Stralsundu, potem do Holsztynu. Od 1536 roku g\u0142osi\u0142 tu dominikanin Pankracy Klemme, kt\u00f3ry 18 pa\u017adziernika tego roku zdj\u0105\u0142 zakonny kaptur; urz\u0105d obj\u0105\u0142 w niedziel\u0119 Oculi kazaniem o wersecie z Ksi\u0119gi Izajasza 58,8, nie czekaj\u0105c na potwierdzenie kr\u00f3la i biskupa, i zaraz posypa\u0142y si\u0119 z dworu gniewne listy, a biskup i prowincja\u0142 dominikan\u00f3w pozwali go przed sw\u00f3j s\u0105d; 19 maja 1544 roku aresztowa\u0142 go biskup Miko\u0142aj Dzierzgowski, ale mieszczanie go odbili. Zmar\u0142 19 grudnia 1546 roku, pochowano go pod ambon\u0105, a sw\u00f3j ksi\u0119gozbi\u00f3r zapisa\u0142 bibliotece ko\u015bcio\u0142a. Pierwszy niezale\u017cny ewangelicki urz\u0105d g\u0142oszenia S\u0142owa (*Predigeramt*) przy Mariackim uzyskano 4 czerwca 1544 roku; Jakub Dalmann mia\u0142 w 1552 roku udziela\u0107 Komunii pod dwiema postaciami, czego wkr\u00f3tce zakazano; \ud83d\udccc 4 lipca 1557 roku Gda\u0144sk otrzyma\u0142 od Zygmunta Augusta, jako pierwsze miasto w Prusach, przywilej religijny, w kt\u00f3rym zezwolono \u2014 na razie tylko do najbli\u017cszego sejmu \u2014 na udzielanie Wieczerzy Pa\u0144skiej pod dwiema postaciami wedle zasad Wyznania Augsburskiego, w Mariackim jednak nie przy o\u0142tarzu g\u0142\u00f3wnym, wci\u0105\u017c zastrze\u017conym dla proboszcza katolickiego, lecz tylko przy bocznym; zezwolenia nikt p\u00f3\u017aniej nie odnawia\u0142 ani nie cofa\u0142, a wieczyste uznanie da\u0142 gda\u0144skiemu Ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu przywilej Stefana Batorego z 16 grudnia 1577 roku, a ewangelickich duchownych popo\u0142udniowych wymienia si\u0119 od 1561 roku. W\u015br\u00f3d nast\u0119pnych byli Ruprecht (1549), Halbbrodt (1556 \u2014 sze\u015b\u0107 kaza\u0144) i Samuel Hebel (1596\u201398); w 1565 roku burmistrz Klefelt zabiega\u0142 o przej\u0119cie g\u0142\u00f3wnego o\u0142tarza dla kultu ewangelickiego. Od lat czterdziestych XVI wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 faktycznie lutera\u0144ski w ramach simultaneum, a definitywnie przej\u0119li go luteranie w 1572 roku, podczas bezkr\u00f3lewia \u2014 i pozosta\u0142 lutera\u0144ski do 1945.\n\nDo 1455 roku Gda\u0144sk by\u0142 jedn\u0105 parafi\u0105, a Mariacki far\u0105 ca\u0142ego miasta; nawet po podziale parafia liczy\u0142a jeszcze pod koniec XIX wieku oko\u0142o 10 600 dusz, a urz\u0105d pierwszego pastora (*Erster Pfarrer*) by\u0142 najbardziej presti\u017cow\u0105 posad\u0105 duchown\u0105 w mie\u015bcie. Luteranie usun\u0119li wi\u0119kszo\u015b\u0107 o\u0142tarzy bocznych i pobielili polichromie, ale zachowali p\u00f3\u017anogotycki tryptyk z Koronacj\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny oraz zegar astronomiczny Hansa D\u00fcringera z lat 1464\u20131470. Monachijczyk dosta\u0142 za niego 393 marki, dom w ulicy \u015awi\u0119tego Ducha i do\u017cywotni\u0105 rent\u0119 24 marek rocznie, w zamian za utrzymywanie zegara w ruchu; zmar\u0142 w 1477 roku i pochowano go przed wej\u015bciem do kaplicy Mariackiej. Trafi\u0142 tu r\u00f3wnie\u017c \u0142up morski: w 1473 roku gda\u0144ski dow\u00f3dca Pawe\u0142 Beneke zdoby\u0142 wielk\u0105 gale\u0119, a na jej pok\u0142adzie obraz S\u0105du Ostatecznego, namalowany zapewne w 1467 roku przez Hansa Memlinga w Brugii na zam\u00f3wienie Angela Taniego, przedstawiciela Medyceusz\u00f3w w tym mie\u015bcie, i jego \u017cony Katarzyny z domu Tanagli \u2014 ich portrety widniej\u0105 na zewn\u0119trznych stronach skrzyde\u0142, a sam obraz uchodzi za najcenniejsz\u0105 ozdob\u0119 ko\u015bcio\u0142a. Dostawiono \u0142awki, empory i monumentaln\u0105 barokow\u0105 ambon\u0119, a organy nale\u017ca\u0142y do najlepszych w p\u00f3\u0142nocnej Europie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 panteonem gda\u0144skiej elity, z mno\u017c\u0105cymi si\u0119 epitafiami patrycjuszy \u2014 mi\u0119dzy innymi rodzin Bahr, Ferber i Uphagen; przy \u015bwi\u0105tyni sta\u0142a kaplica \u015bwi\u0119tej Gertrudy.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, wymienia t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska zaj\u0119tych przez protestant\u00f3w. Wizytator wyliczy\u0142 trzyna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic i zamkn\u0105\u0142 list\u0119 jednym zdaniem: \u201ewszystkie sprofanowane i zaj\u0119te przez osiad\u0142ych heretyk\u00f3w\u201d. W r\u0119kach katolickich pozosta\u0142y wed\u0142ug tego zapisu tylko trzy: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikan\u00f3w i klasztor mniszek. \u26a0 To zapis zbiorczy, nie osobny opis tego obiektu \u2014 wizytator notowa\u0142 stan ca\u0142ego miasta jednym zdaniem. \ud83d\udfe1 Dw\u00f3ch okre\u015ble\u0144 z tej listy, *s. Petri in Zelestal* i *s. Barbarae in D\u0142ugawie\u015b*, nie da si\u0119 rozwin\u0105\u0107: zapis jest zniekszta\u0142cony.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Gda\u0144sk 1863; Theodor Hirsch, \u201eGeschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig\u201d, t. 2: Kirchengeschichte seit der Reformation, Gda\u0144sk 1847; S\u0142awomir Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d LXIII (2019), s. 63\u201390; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 368 i 377\u2013385; Paul Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1903 (Gedanensia. Beitr\u00e4ge zur Geschichte Danzigs, tomik \u00f3smy); Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Gda\u0144sk 1898; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":1502,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia historyczna (cyfrowa, pe\u0142ny tekst)","tytul":"Hirsch, Theodor: Geschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig, Bd. 2 (Kirchengeschichte seit der Reformation), Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy recenzowany (Open Access)","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych, OiRwP LXIII (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0053","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34975,"lng":18.653694,"name_de":"Marienkirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny (Bazylika Mariacka)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha przy ulicy Grobla IV 8 na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie wyr\u00f3s\u0142 ze \u015bredniowiecznego szpitala. Gotycka kaplica szpitalna powsta\u0142a w czternastym wieku \u2014 karta ewidencyjna datuje j\u0105 na 1357 rok \u2014 a z czasem dostawiono do niej wi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, w kt\u00f3rej dawna kaplica zosta\u0142a prezbiterium. \ud83d\udccc Przej\u015bcie szpitala w r\u0119ce miasta ma dat\u0119: 23 kwietnia 1382 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode odda\u0142 radzie Gda\u0144ska i jej nast\u0119pcom szpital \u015awi\u0119tego Ducha, \u201ele\u017c\u0105cy wewn\u0105trz muru\u201d, ze wszystkim, co do\u0144 w\u00f3wczas nale\u017ca\u0142o i nale\u017ce\u0107 mia\u0142o p\u00f3\u017aniej, poza miastem i w mie\u015bcie, na wieczne zarz\u0105dzanie. Kiedy w po\u0142owie siedemnastego wieku, po 1647 roku, rozebrano stary szpital, ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 budowl\u0105 wolnostoj\u0105c\u0105, a arkady \u0142\u0105cz\u0105ce go z zabudowaniami szpitalnymi zamurowano.\n\nOd 1557 roku by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia lutera\u0144ska; wn\u0119trza odnowiono w latach 1780\u20131782. W dziewi\u0119tnastym wieku przesz\u0142a w r\u0119ce staroluteran, kt\u00f3rzy odrzucili prusk\u0105 uni\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich z 1817 roku i pozostali osobn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 wyznaniow\u0105. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce przy szpitalu by\u0142 osobny proboszcz, kt\u00f3rego wyznacza\u0142 komtur gda\u0144ski, a gdy patronat przej\u0119\u0142o miasto, prepozytura wcze\u015bnie przesz\u0142a w r\u0119ce ewangelickie; pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 tu w 1552 roku Marcin Ortscheid. Wyposa\u017cenie przepad\u0142o w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej.\n\n\ud83d\udfe1 Dzisiejsze przeznaczenie budowli \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 sprzecznie: wed\u0142ug jednego ko\u015bcio\u0142owi nie przywr\u00f3cono po wojnie funkcji sakralnej i mie\u015bci dzi\u015b szatni\u0119 oraz sal\u0119 gimnastyczn\u0105 Szko\u0142y Podstawowej numer 50, wed\u0142ug drugiego jest od 1945 roku czynnym ko\u015bcio\u0142em rektorskim rzymskokatolickim pod opiek\u0105 pallotyn\u00f3w. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod dawnym numerem 471 z 17 czerwca 1972 roku, obejmuj\u0105cym prezbiterium i fasad\u0119, a obecnie obj\u0119ty jest wpisem numer 464 razem z zespo\u0142em szpitala \u015awi\u0119tego Ducha, kt\u00f3ry mia\u0142 dawniej numer 272 i wpis z 24 kwietnia 1968 roku.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, wymienia t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska zaj\u0119tych przez protestant\u00f3w. Wizytator wyliczy\u0142 trzyna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic i zamkn\u0105\u0142 list\u0119 jednym zdaniem: \u201ewszystkie sprofanowane i zaj\u0119te przez osiad\u0142ych heretyk\u00f3w\u201d. W r\u0119kach katolickich pozosta\u0142y wed\u0142ug tego zapisu tylko trzy: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikan\u00f3w i klasztor mniszek. \u26a0 To zapis zbiorczy, nie osobny opis tego obiektu \u2014 wizytator notowa\u0142 stan ca\u0142ego miasta jednym zdaniem. \ud83d\udfe1 Dw\u00f3ch okre\u015ble\u0144 z tej listy, *s. Petri in Zelestal* i *s. Barbarae in D\u0142ugawie\u015b*, nie da si\u0119 rozwin\u0105\u0107: zapis jest zniekszta\u0142cony.\n\n\ud83d\udccc Sprzeczno\u015b\u0107 co do dzisiejszego przeznaczenia budowli jest ju\u017c rozstrzygni\u0119ta. Encyklopedia Gda\u0144ska podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano w latach 1957\u20131959 i po\u0142\u0105czono ze Szko\u0142\u0105 Podstawow\u0105 numer 50 przy ulicy Grobla IV: na parterze nawy urz\u0105dzono szatni\u0119 uczniowsk\u0105, na pi\u0119trze sal\u0119 gimnastyczn\u0105, a w oddzielonym \u015bcian\u0105 prezbiterium \u2014 \u015bwietlic\u0119. Wersja o ko\u015bciele rektorskim pallotyn\u00f3w odpada: pallotyni gda\u0144scy obj\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa Kr\u00f3la, a w 1947 roku przenie\u015bli si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety.\n\n\ud83d\udccc Dzieje budowli si\u0119gaj\u0105 g\u0142\u0119biej, ni\u017c m\u00f3wi jej powojenny los. Pierwsze wzmianki o kaplicy \u015bwi\u0119tego Ducha pochodz\u0105 z 1333 roku, a w latach 1342\u20131357 powsta\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 i po\u0142\u0105czony z nim nowy szpital. W 1557 roku \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce protestant\u00f3w. W po\u0142owie XVII wieku budynki szpitalne rozebrano, ko\u015bci\u00f3\u0142 zachowuj\u0105c; w latach 1830\u20131854 nie by\u0142 u\u017cytkowany, a po 1854 sta\u0142 si\u0119 ko\u015bcio\u0142em parafialnym gminy lutera\u0144skiej. W 1945 roku uleg\u0142 niemal ca\u0142kowitemu zniszczeniu \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 uszkodzone \u015bciany zewn\u0119trzne i zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 szczytu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: danzig-online.pl, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska\u201d (wykaz 32 \u015bwi\u0105ty\u0144 i kaplic); bp Zygmunt Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991, s. 46; Grzegorz Sulikowski, Jan Szczypior, Miros\u0142aw Gli\u0144ski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha\u201d, \u201eGedanopedia\u201d; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 195; Paul Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 4: Urkunden, dokument numer 103; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"G. Sulikowski, J. Szczypior, M. Gli\u0144ski, KO\u015aCI\u00d3\u0141 \u015aW. DUCHA, \u201eGedanopedia\u201d (dost\u0119p 2 IX 2026)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._DUCHA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 195","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"bp Z. Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0058","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.353019,"lng":18.655011,"name_de":"Heilige-Geist-Hospital","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 przy Szpitalu \u015awi\u0119tego Ducha","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety stoi w Gda\u0144sku przy dawnym szpitalu, na Starym Mie\u015bcie nad Raduni\u0105, naprzeciwko \u015bwi\u0119tego Jerzego. Zacz\u0105\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie od szpitala. W 1394 roku wielki mistrz Konrad von Jungingen wzi\u0105\u0142 tutejszy przytu\u0142ek dla chorych i ubogich pod swoj\u0105 opiek\u0119, potwierdzi\u0142 go jako wieczysty szpital, uwolni\u0142 od czynszu nale\u017cnego zakonnemu domowi w Gda\u0144sku i od praw parafialnych ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a proboszczowi \u015bwi\u0119tej Katarzyny odt\u0105d nic ju\u017c do szpitala nie by\u0142o. Tym samym przywilejem \u2014 wystawionym w Malborku w niedziel\u0119 Reminiscere 1394 roku, to jest 15 marca \u2014 zezwoli\u0142 zbudowa\u0107 nad wod\u0105 p\u0142yn\u0105c\u0105 przed dworem kaplic\u0119 i przechowywa\u0107 w niej Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament oraz olej \u015bwi\u0119ty na potrzeb\u0119 chorych, mie\u0107 w\u0142asnych ksi\u0119\u017cy, a zw\u0142aszcza kapelana, i obchodzi\u0107 uroczy\u015bcie oba dni \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Jakuba Wi\u0119kszego, w kt\u00f3rych czci kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119cono. \u015apiew i kazanie mia\u0142y si\u0119 ko\u0144czy\u0107, gdy u \u015bwi\u0119tej Katarzyny dzwoniono po raz drugi na sum\u0119; ofiary z\u0142o\u017cone przy o\u0142tarzu i w kaplicy sz\u0142y w ca\u0142o\u015bci na ubogich, prebend nie wolno by\u0142o kupowa\u0107, a zwierzchnim opiekunem szpitala pozostawa\u0142 komtur gda\u0144ski. Wolno te\u017c by\u0142o szpitalowi za\u0142o\u017cy\u0107 w\u0142asny cmentarz, a p\u00f3ki go nie mia\u0142 \u2014 chowa\u0107 zmar\u0142ych u \u015bwi\u0119tego Jerzego.\n\nGotycki, jednonawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ceglany wzniesiono w latach 1393/1394 i uko\u0144czono oko\u0142o 1417 roku. Kiedy w 1456 roku biskup w\u0142oc\u0142awski dzieli\u0142 Gda\u0144sk na sze\u015b\u0107 okr\u0119g\u00f3w parafialnych, ulica \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety wraz z ca\u0142ym stawem przy fosie miejskiej przypad\u0142a parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny. W 1557 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li protestanci i trafi\u0142a ona do gda\u0144skiej gminy ewangelicko-reformowanej, zwi\u0105zanej ze Szkotami i Holendrami w s\u0142u\u017cbie miejskiej; od oko\u0142o 1620\u20131622 roku do 1820 roku pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 drugiego ko\u015bcio\u0142a tej gminy. W latach 1844\u20131945 s\u0142u\u017cy\u0142a jako pruski ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy, ewangelicki.\n\nW kwietniu 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 powa\u017cnie uszkodzony: sp\u0142on\u0119\u0142o wyposa\u017cenie, dach i he\u0142m wie\u017cy, run\u0119\u0142o sklepienie prezbiterium, ale mury i nawa przetrwa\u0142y. Od 21 grudnia 1946 roku obj\u0119li go pallotyni, odbudowa trwa\u0142a w latach 1947\u20131949, a konsekracja odby\u0142a si\u0119 6 lutego 1949 roku. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 rektorski pallotyn\u00f3w pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety W\u0119gierskiej, w archidiecezji gda\u0144skiej, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-545 z 1971 roku.\n\n\ud83d\udccc Wyznaniowe dzieje tej \u015bwi\u0105tyni s\u0105 g\u0119stsze, ni\u017c m\u00f3wi sama data Reformacji. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1417 roku na miejscu kaplicy stoj\u0105cej przy szpitalu dla ubogich. W 1547 roku, przy budowie fortyfikacji, zlikwidowano cmentarz przyko\u015bcielny i zamurowano g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie. W 1557 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w reformowanych \u2014 i pozosta\u0142 jedn\u0105 z dw\u00f3ch \u015bwi\u0105ty\u0144 kalwi\u0144skich Gda\u0144ska po ugodzie z 1652 roku. Od 1844 do 1920 roku pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a garnizonowego, p\u00f3\u017aniej misyjnego. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i s\u0105siaduj\u0105ce budynki szpitalne sp\u0142on\u0119\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: danzig-online.pl, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska\u201d (wykaz 32 \u015bwi\u0105ty\u0144 i kaplic); P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 4 (zbi\u00f3r dokument\u00f3w) \u2014 przywilej Konrada von Jungingen z 1394 roku oraz podzia\u0142 Gda\u0144ska na sze\u015b\u0107 parafii z 28 stycznia 1456 roku; T. Hirsch, \u201eKirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation\u201d, t. 2, Gda\u0144sk 1847.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia historyczna","tytul":"Hirsch, Theodor: Kirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation (Bd.2), Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0109","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35385,"lng":18.645939,"name_de":"Danzig, St. Elisabethkirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. El\u017cbiety (Elisabethkirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Trinitatiskirche (ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy) na Starym Przedmie\u015bciu w Gda\u0144sku \u2014 p\u00f3\u017anogotycka \u015bwi\u0105tynia pofranciszka\u0144ska. Franciszkan\u00f3w sprowadzono do Gda\u0144ska w 1419 roku na mocy przywileju papie\u017ca Marcina V. Prezbiterium, pocz\u0105tkowo samodzielny ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Wieczerzy Pa\u0144skiej, wzniesiono w latach 1422\u20131433; od 1484 roku trwa\u0142a rozbudowa, w 1495 roku uko\u0144czono przebudow\u0119 prezbiterium i rozpocz\u0119to korpus tr\u00f3jnawowy, w 1503 roku run\u0119\u0142a nawa p\u00f3\u0142nocna, a prace zako\u0144czono w 1514 roku. Do zespo\u0142u nale\u017cy kaplica \u015bwi\u0119tej Anny, dostawiona do klasztoru po 1480 roku i podwy\u017cszona w pierwszej \u0107wierci XVI wieku. W 1555 roku podupad\u0142y konwent przekaza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor Radzie Miasta; po utrwaleniu luteranizmu obiekt s\u0142u\u017cy\u0142 gda\u0144skim ewangelikom, a w klasztorze otwarto w 1558 roku miejsk\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105 szko\u0142\u0119 teologiczn\u0105, przekszta\u0142con\u0105 w 1580 roku w Gimnazjum Akademickie, kt\u00f3re dzia\u0142a\u0142o tu do 1945 roku. Mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu r\u00f3wnie\u017c pierwsza biblioteka miejska \u2014 w 1596 roku w\u0142\u0105czono do niej dawny ksi\u0119gozbi\u00f3r franciszka\u0144ski. Kaplica \u015bwi\u0119tej Anny pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a Polak\u00f3w: gromadzi\u0142a polskoj\u0119zycznych ewangelik\u00f3w, duchownymi bywali profesorowie gimnazjum, a od 1709 roku ustanowiono osobnego duchownego polskiego.\n\nW 1945 roku \u015bwi\u0105tynia zosta\u0142a ci\u0119\u017cko uszkodzona \u2014 prezbiterium w oko\u0142o 80%, nawa g\u0142\u00f3wna i kaplica \u015bwi\u0119tej Anny w oko\u0142o 30%. Pierwsz\u0105 msz\u0119 odprawiono w niej 14 czerwca 1945 roku, rekonsekracja nast\u0105pi\u0142a w grudniu 1947 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li franciszkanie; dawny klasztor zajmuje Muzeum Narodowe w Gda\u0144sku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o o ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1514,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Awi%C4%99tej_Tr%C3%B3jcy_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0106","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.345875,"lng":18.646878,"name_de":"Trinitatiskirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dzisiejszej ulicy \u0141agiewniki na gda\u0144skim Starym Mie\u015bcie \u2014 dawnym Sch\u00fcsseldamm \u2014 stoi ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 swoich dziej\u00f3w by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 szpitaln\u0105 gildii szypr\u00f3w. Kaplic\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jakuba Wi\u0119kszego, \u015bwi\u0119tego Krzysztofa i \u015bwi\u0119tej Katarzyny po\u015bwi\u0119cono 18 marca 1415 roku; po po\u017carze wywo\u0142anym przez husyt\u00f3w w 1433 roku wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 i rekonsekrowano go 22 maja 1437 roku.\n\n\ud83d\udccc Przed Reformacj\u0105 odprawiano tu nabo\u017ce\u0144stwa dla Polak\u00f3w, a przy ko\u015bciele bywa\u0142o zazwyczaj pi\u0119ciu ksi\u0119\u017cy \u2014 tak zapisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Po 1556 roku, gdy \u015bwi\u0105tyni\u0119 obj\u0119li luteranie, ta cecha nie znikn\u0119\u0142a: kazania nadal g\u0142oszono tak\u017ce po polsku, a przy tym jako w jednym z pierwszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Gda\u0144sku udzielano tu komunii pod dwiema postaciami. Pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 Jan Domsen.\n\n\ud83d\udccc Nie by\u0142a to plac\u00f3wka pierwszorz\u0119dna, ale prowadzi\u0142a do wy\u017cszych. Johannes Brosius z Chociebu\u017ca, immatrykulowany w Wittenberdze w 1549 roku i przez pewien czas nauczyciel gda\u0144skiego gimnazjum, obj\u0105\u0142 urz\u0105d przy \u015bwi\u0119tym Jakubie w 1580 roku, a cztery lata p\u00f3\u017aniej przeszed\u0142 na diakoni\u0119 przy \u015bwi\u0119tej Katarzynie, gdzie zmar\u0142 w 1596 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny bywa\u0142 wi\u0119c szczeblem w karierze duchownego, nie jej kresem.\n\nJako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki pe\u0142ni\u0142 funkcje szpitalne, od 1709 roku bez prawa chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w. Wybuch Baszty Prochowej w 1815 roku pozbawi\u0142 go funkcji sakralnych; od 1817 roku mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu Biblioteka Miejska i Szko\u0142a Nawigacyjna, p\u00f3\u017aniej Izba Rzemie\u015blnicza. Drug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 przetrwa\u0142 z niewielkimi uszkodzeniami, w 1946 roku przej\u0119li go kapucyni i rekonsekrowali w 1948 roku jako katolicki. Dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em rektorskim parafii \u015bwi\u0119tej Brygidy w archidiecezji gda\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Th. Hirsch, \u201eKirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation\u201d, t. II, Gda\u0144sk 1847; S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego\u201d, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Gda\u0144sk 1898; Encyklopedia Gda\u0144ska \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba (Stare Miasto).*","built_year":1437,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia historyczna","tytul":"Hirsch, Theodor: Kirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation (Bd.2), Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy OA","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska / Wikipedia \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba (Stare Miasto)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jakuba_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 196","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/Stare Miasto","id":"KOS-0175","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35588,"lng":18.6506,"name_de":"St. Jakob (Spital, Altstadt)","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba (Stare Miasto)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Druga pod wzgl\u0119dem znaczenia \u015bwi\u0105tynia lutera\u0144skiego Gda\u0144ska \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Jana Aposto\u0142a na rogu ulic \u015awi\u0119toja\u0144skiej i Straganiarskiej na Starym Przedmie\u015bciu, parafia G\u0142\u00f3wnego Miasta i ko\u015bci\u00f3\u0142 posp\u00f3lstwa: kupc\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w. Pierwsza wzmianka o kaplicy \u015bwi\u0119tego Jana pochodzi z 1358 roku, gdy by\u0142a ona fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny; budow\u0119 tr\u00f3jnawowej \u015bwi\u0105tyni gotyckiej rozpocz\u0119to oko\u0142o 1370, a sklepienia gwia\u017adziste uko\u0144czono w latach 1463\u20131465 \u2014 z czasem kaplica rozros\u0142a si\u0119 w gotycki, ceglany, tr\u00f3jnawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z wysok\u0105 wie\u017c\u0105. Reformacja dotar\u0142a tu po rewolcie 1525 i kompromisie wyznaniowym 1557, a ko\u015bci\u00f3\u0142 stopniowo przeszed\u0142 w r\u0119ce luteran\u00f3w. Pierwszych ewangelickich predykant\u00f3w przy \u015bwi\u0105tyni odnotowano 30 listopada 1547 roku (Herbert i Albert von Wyschegrod, pozwani do W\u0142oc\u0142awka za herezj\u0119), pierwszym ewangelickim proboszczem by\u0142 Johann Hutzing, Fryz z Rostocku, wzmiankowany w 1559 roku. W okresie protestanckim (pe\u0142ne obj\u0119cie 1572, do 1945 roku) ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 bogate wyposa\u017cenie: monumentalny kamienny o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny Abrahama van den Blocke (1599\u20131612 / 1611, zachowany do dzi\u015b), barokow\u0105 ambon\u0119 z rze\u017abami czterech ewangelist\u00f3w na centralnym filarze, br\u0105zow\u0105 chrzcielnic\u0119 z XVII wieku, \u0142awy cechowe z herbami, witra\u017ce i XVIII-wieczne organy. Przy ko\u015bciele dzia\u0142a\u0142y szko\u0142a parafialna i diakon Johann Ottinghusen; szkolnictwo parafialne organizowa\u0142 duchowny Jan Kittel (drugiej po\u0142owy XVI wieku), wspominany jest te\u017c duchowny Keckermann (incydent z obra\u017aliwymi wypowiedziami). W zakrystii przechowywano \u201eOrtmanns Manuskripten-Sammlung\u201d \u2014 zbi\u00f3r r\u0119kopis\u00f3w gda\u0144skiego obywatela Ortmanna z kronikami i dokumentami ko\u015bcielnymi, kt\u00f3ry Schnaase wykorzystywa\u0142 jako podstawowe \u017ar\u00f3d\u0142o. Grunt pod Reformacj\u0119 tworzy\u0142y wcze\u015bniejsze konflikty: oficja\u0142 Jakub Longus (\u201eLaugz\u201d) wi\u0119zi\u0142 mieszczan we w\u0142asnym domu, grozi\u0142 ekskomunik\u0105 i kar\u0105 100 dukat\u00f3w za branie gliny z d\u00f3br biskupich, a ordynacja weselna Rady z 1518 roku wywo\u0142a\u0142a jego sp\u00f3r z Rad\u0105. Nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie nie odbywaj\u0105 si\u0119 tu od 1945 roku.\n\nNazwiska duchownych prowadz\u0105 przez ca\u0142e stulecie Reformacji. Kantorem \u015bwi\u0105tyni by\u0142 w 1498 roku Pankracy Klemme, dominikanin rodem z Jeleniej G\u00f3ry na \u015al\u0105sku; po studiach w Niemczech po\u0142udniowych wr\u00f3ci\u0142 do Gda\u0144ska i na pocz\u0105tku 1526 roku pracowa\u0142 przy \u015bwi\u0119tym Janie jako predykant, nie w\u0142\u0105czaj\u0105c si\u0119 jeszcze w d\u0105\u017cenia reformacyjne \u2014 st\u0105d rada powo\u0142a\u0142a go na ambon\u0119 ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. W czasie pierwszych wyst\u0105pie\u0144 Jakuba Heggego g\u0142osi\u0142 tu w duchu mistyk\u00f3w predykant Paul K\u00f6rlin. Gdy podczas rewolty obsadzano gda\u0144skie probostwa na nowo, przy \u015bwi\u0119tym Janie osadzono przybysza, magistra Johannesa Franka; zapis kronikarski notuje o nim, \u017ce przyszed\u0142 \u201ez Oberlandu, z \u017con\u0105 i dzieckiem\u201d, \u017ce przezywano go Landsknechtem i \u017ce najpierw by\u0142 predykantem przy ko\u015bciele parafialnym, a wkr\u00f3tce potem przy \u015bwi\u0119tym Janie.\n\nPowo\u0142anie Hutzinga wywo\u0142a\u0142o sp\u00f3r, kt\u00f3ry wyprowadzi\u0142 trzech duchownych poza mury miasta. Rada sprowadzi\u0142a go do Gda\u0144ska za rekomendacj\u0105 Johannesa Drakonitesa i \u2014 po zgodzie oficja\u0142a biskupiego \u2014 ustanowi\u0142a proboszczem przy \u015bwi\u0119tym Janie na miejscu zmar\u0142ego proboszcza Simona Hagenaua. Poczu\u0142 si\u0119 tym dotkni\u0119ty diakon tej \u015bwi\u0105tyni Samuel Gebel, urodzony w 1505 roku w Weimarze, od 1556 roku przy Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, a od 1558 przy \u015bwi\u0119tym Janie: \u0142agodno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 Hutzing szybko zjedna\u0142 sobie zb\u00f3r, bra\u0142 za rozlu\u017anienie karno\u015bci ko\u015bcielnej i tym surowiej wyst\u0119powa\u0142. Gdy przebra\u0142 miar\u0119, rada wygna\u0142a go z miasta. W jego obronie stan\u0119li Franciszek Burchardi, Benedykt Morgenstern i Henryk Saalfeld: w niedziel\u0119 Misericordias Domini, wychodz\u0105c od ewangelii dnia, przedstawili Gebla jako dobrego pasterza, a Hutzinga jako najemnika, i wezwali zb\u00f3r do modlitwy o powr\u00f3t wygnanego. Burchardi dorzuci\u0142 wezwanie \u201eM\u00f3dlcie si\u0119 tak\u017ce za zatwardzia\u0142e serce faryzejskie, aby je B\u00f3g zmi\u0119kczy\u0142\u201d, wskazuj\u0105c przewodnicz\u0105cego burmistrza Constantina Ferbera. Rada natychmiast zakaza\u0142a ca\u0142ej tr\u00f3jce ambony, a nazajutrz nakaza\u0142a im opu\u015bci\u0107 miasto. \ud83d\udccc Los jednego z tych trzech da si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 dalej, bo by\u0142 to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry Lutra s\u0142ysza\u0142 na w\u0142asne uszy. Franciszek Burchardi ze \u015bl\u0105skiego Lw\u00f3wka wpisa\u0142 si\u0119 do metryki uniwersytetu wittenberskiego 11 sierpnia 1540 roku, w 1547 zosta\u0142 proboszczem w Prabutach, sk\u0105d musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 w po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, a do Gda\u0144ska trafi\u0142 przez Malbork i od 1557 roku s\u0142u\u017cy\u0142 przy ko\u015bciele Mariackim. Po wygnaniu z miasta przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 30 lipca 1560 roku do Torunia, gdzie uczy\u0142 zarazem w gimnazjum; usuni\u0119to go i stamt\u0105d w 1572 roku, a s\u0142u\u017cb\u0119 doko\u0144czy\u0142 w \u017cu\u0142awskich Cedrach Wielkich, kt\u00f3re wyjedna\u0142o mu gda\u0144skie ministerium. Umar\u0142 6 lipca 1590 roku w Gda\u0144sku, w domu zi\u0119cia, i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele Mariackim, w kt\u00f3rego zakrystii zawieszono jego portret. Hutzing, urodzony w 1516 roku w Westerwaldzie we Fryzji i wykszta\u0142cony w Rostocku, sp\u00f3r przetrwa\u0142: zatwierdzenie oficja\u0142a otrzyma\u0142 9 czerwca 1559 roku, biskupowi przedstawiono go 6 pa\u017adziernika tego samego roku, a list potwierdzaj\u0105cy kr\u00f3la nosi dat\u0119 11 marca 1561 roku. Zmar\u0142 17 lipca 1607 roku w wieku dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu jeden lat, a zapis o tym trafi\u0142 do najstarszej ksi\u0119gi zapowiedzi ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku) wymienia t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na li\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska zaj\u0119tych przez protestant\u00f3w. Wizytator wyliczy\u0142 trzyna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic \u2014 w\u015br\u00f3d nich \u015bwi\u0119tego Jana \u2014 i zamkn\u0105\u0142 list\u0119 zdaniem: \u201ewszystkie sprofanowane i zaj\u0119te przez osiad\u0142ych heretyk\u00f3w\u201d. W r\u0119kach katolickich pozosta\u0142y wed\u0142ug tego zapisu tylko trzy: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikan\u00f3w i klasztor mniszek.\n\n\u26a0 To zapis zbiorczy, nie osobny opis tego obiektu \u2014 wizytator notowa\u0142 stan ca\u0142ego miasta jednym zdaniem. \ud83d\udfe1 Dw\u00f3ch okre\u015ble\u0144 z tej listy \u2014 *s. Petri in Zelestal* i *s. Barbarae in D\u0142ugawie\u015b* \u2014 nie uda\u0142o si\u0119 przypisa\u0107 do konkretnych \u015bwi\u0105ty\u0144; zapis jest zniekszta\u0142cony.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Hirsch, Theodor: Geschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig, Bd. 2 (Kirchengeschichte seit der Reformation), Danzig 1847; Schnaase, Eduard: Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs, Danzig 1863; Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych, OiRwP LXIII (2019), s. 63\u201390; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Gda\u0144sk 1898; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, Gda\u0144sk 1713, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105.*","built_year":1370,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia historyczna (cyfrowa, pe\u0142ny tekst)","tytul":"Hirsch, Theodor: Geschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig, Bd. 2 (Kirchengeschichte seit der Reformation), Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"monografia historyczna (OCR qwen3-vl)","tytul":"Schnaase, Eduard: Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs, Danzig 1863","url":"https://archive.org/details/geschichtederev00schngoog"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy recenzowany (Open Access)","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych, OiRwP LXIII (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0001","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35185,"lng":18.656483,"name_de":"Johanniskirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana (Johanniskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny jest najstarsz\u0105 far\u0105 gda\u0144skiego Starego Miasta. Podanie ka\u017ce go budowa\u0107 ksi\u0105\u017c\u0119tom Pomorza Gda\u0144skiego oko\u0142o 1185 roku, ale pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1263; wznoszono go w latach 1227\u20131239, a rozbudowano po 1379 roku. Jego proboszcza, zwanego zwykle *plebanus in gdano*, wymieniano jako \u015bwiadka w sprawach s\u0105dowych, a bywa\u0142 i kanclerzem ksi\u0119cia pomorskiego. S\u0105siedztwo dw\u00f3ch far bywa\u0142o ciasne: 11 czerwca 1363 roku komtur gda\u0144ski Giselbert von Dudulsheim rozs\u0105dza\u0142 sp\u00f3r mi\u0119dzy proboszczami ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Zasi\u0119g tej parafii wykracza\u0142 daleko poza mury \u2014 28 listopada 1391 roku biskup nominat w\u0142oc\u0142awski Henryk zatwierdzi\u0142 rozporz\u0105dzenia, jakie che\u0142mi\u0144ski kanonik Marcin i proboszcz \u015bwi\u0119tej Katarzyny wydali dla ubogich mieszkaj\u0105cych na przedmie\u015bciu przy \u015bwi\u0119tym Jerzym, a wspieraj\u0105cym to dzie\u0142o przyrzek\u0142 czterdzie\u015bci dni odpustu. Gdy Krzy\u017cacy zniszczyli w 1308 roku stare miasto, ko\u015bci\u00f3\u0142 pad\u0142 razem z nim i odbudowali go w\u0142asnym kosztem; obecna budowla wraz z doln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wie\u017cy powsta\u0142a w latach 1326\u20131330, a ch\u00f3r z trzema szczytami oko\u0142o 1420 roku. Parafia by\u0142a bogata: jej okr\u0119g si\u0119ga\u0142 od Oliwy po Che\u0142m, a utrzymywa\u0142a czternastu kanonik\u00f3w i osiemdziesi\u0119ciu ksi\u0119\u017cy, obs\u0142uguj\u0105cych o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny i siedemna\u015bcie innych o\u0142tarzy.\n\nG\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy, wysokiej na 76 metr\u00f3w, zbudowano w latach 1484\u20131486, he\u0142m barokowy dopiero w 1634. S\u0142aw\u0119 da\u0142y jej jednak kuranty. Rajca staromiejski Andreas Stendel zapisa\u0142 na nie 18 000 gulden\u00f3w, dwie loterie podnios\u0142y t\u0119 sum\u0119 do 30 000, a w holenderskim Hoorn Johann Nicolaus Derck odla\u0142 za ni\u0105 35 dzwon\u00f3w o \u0142\u0105cznej wadze 9 016 funt\u00f3w; gda\u0144ski zegarmistrz B\u00f6ttcher zrobi\u0142 do nich walec ze 121 \u017celaznych listew o 7 260 otworach, w kt\u00f3re wk\u0142adano ko\u0142ki wygrywaj\u0105ce melodi\u0119 chora\u0142ow\u0105. Kuranty odezwa\u0142y si\u0119 po raz pierwszy w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Andrzeja 1738 roku, a na ich utrzymanie zapisano dalsze 24 000 gulden\u00f3w. Z pi\u0119ciu dzwon\u00f3w ko\u015bcielnych najstarszy pochodzi\u0142 z 1494 roku, organy z XVI wieku mia\u0142y trzy manua\u0142y, peda\u0142 i 33 g\u0142osy, a chrzcielnica jest z 1585. W ko\u015bciele zachowa\u0142a si\u0119 p\u0142yta nagrobna astronoma Jana Heweliusza z 1659 roku.\n\nTo tutaj osadzono pierwszego ewangelickiego duchownego Gda\u0144ska: Jakuba Heggego, zwanego te\u017c Finkenblockiem, powo\u0142ano w 1525 roku na sta\u0142ego duchownego ewangelickiego przy \u015bwi\u0119tej Katarzynie, ale ju\u017c w 1526 musia\u0142 wraz z innymi opu\u015bci\u0107 miasto. Wybra\u0142 go wtedy lud, a ta sama elekcja obsadzi\u0142a naraz pi\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w miasta: przy \u015bwi\u0119tym Janie stan\u0105\u0142 Paul Grunwald, przy \u015bwi\u0119tym Bart\u0142omieju Matthias Bienwald, przy \u015bwi\u0119tej Barbarze Jakub M\u00f6ller, a przy \u015bwi\u0119tych Piotrze i Pawle Ambro\u017cy Hitfeld. Od 1555 roku dzia\u0142a\u0142 tu Gregorius Wagner z Reszla \u2014 u\u0142o\u017cy\u0142 modlitw\u0119 ko\u015bcieln\u0105 czytan\u0105 po kazaniu we wszystkich ko\u015bcio\u0142ach, dzi\u0119kczynn\u0105 za czyste S\u0142owo i prosz\u0105c\u0105, by B\u00f3g da\u0142 tak\u017ce w\u0142a\u015bciwe u\u017cywanie sakramentu pod dwiema postaciami. W latach 1557\u20131562 pracowa\u0142 tu Johannes Frisch, przeniesiony od \u015bwi\u0119tej Barbary. W 1561 roku rada osadzi\u0142a przy \u015bwi\u0119tej Katarzynie Autora Lindemanna z Brunszwiku, nast\u0119pc\u0119 Morgensterna \u2014 dawnego duchownego z Rostocku, poleconego jej listem z 1 sierpnia 1560 roku. \ud83d\udccc Zwleka\u0142a z tym, bo przybysze z Rostocku m\u00f3wili dolnoniemieck\u0105 mow\u0105, a w Gda\u0144sku chciano s\u0142ysze\u0107 z ambony j\u0119zyk g\u00f3rnoniemiecki, \u201edo kt\u00f3rego lud od wielu ju\u017c lat zupe\u0142nie przywyk\u0142\u201d; w\u0142a\u015bnie w tych latach dolnoniemiecki, jeszcze oko\u0142o 1525 roku powszechny, znika z gda\u0144skiego pi\u015bmiennictwa. Lindemann umar\u0142 jesieni\u0105 1564 roku. Od 1555 do 1945 roku by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia lutera\u0144ska i parafialny ko\u015bci\u00f3\u0142 Starego Miasta; parafia liczy\u0142a 13 000 dusz w mie\u015bcie i 350 poza nim, a mia\u0142a trzy cmentarze. Najgorszy cios przed XX wiekiem przyszed\u0142 w 1812 roku, kiedy Francuzi zaj\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 i wywie\u017ali z niego wszystkie dzie\u0142a sztuki \u2014 do s\u0142u\u017cby Bo\u017cej wr\u00f3ci\u0142 dopiero w 1814.\n\nW 1945 roku dzia\u0142ania wojenne zniszczy\u0142y mi\u0119dzy innymi dachy, cz\u0119\u015b\u0107 sklepie\u0144 i o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z 1613 roku; po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy \u2014 karmelici (1945/1947, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie). Dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em rektorskim karmelit\u00f3w, filialnym parafii \u015bwi\u0119tej Brygidy, z carillonem z\u0142o\u017conym z 50 dzwon\u00f3w o wadze 17 115 kilogram\u00f3w i Muzeum Zegar\u00f3w Wie\u017cowych. 22 maja 2006 roku wielki po\u017car strawi\u0142 dachy i he\u0142m wie\u017cy; carillon ocala\u0142, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowano.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, wymienia t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska zaj\u0119tych przez protestant\u00f3w. Wizytator wyliczy\u0142 trzyna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic i zamkn\u0105\u0142 list\u0119 jednym zdaniem: \u201ewszystkie sprofanowane i zaj\u0119te przez osiad\u0142ych heretyk\u00f3w\u201d. W r\u0119kach katolickich pozosta\u0142y wed\u0142ug tego zapisu tylko trzy: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikan\u00f3w i klasztor mniszek. \u26a0 To zapis zbiorczy, nie osobny opis tego obiektu \u2014 wizytator notowa\u0142 stan ca\u0142ego miasta jednym zdaniem. \ud83d\udfe1 Dw\u00f3ch okre\u015ble\u0144 z tej listy, *s. Petri in Zelestal* i *s. Barbarae in D\u0142ugawie\u015b*, nie da si\u0119 rozwin\u0105\u0107: zapis jest zniekszta\u0142cony.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 371\u2013373; S\u0142awomir Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d LXIII (2019), s. 63\u201390; Paul Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 4: Urkunden, dokumenty numer 91 i 108; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Gda\u0144sk 1898; Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia historyczna","tytul":"Hirsch, Theodor: Geschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig, Bd. 2, Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy recenzowany (Open Access)","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych, OiRwP LXIII (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Katarzyny_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0054","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.354167,"lng":18.651686,"name_de":"Katharinenkirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Salvatorkirche (ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela) na Zaro\u015blaku (po niemiecku Petershagen) \u2014 lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 gda\u0144skiego przedmie\u015bcia. Pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o konstrukcji ryglowej wzniesiono w latach 1633\u20131635 z inicjatywy kaznodziei Eliasa Hirschfelda; budowniczym by\u0142 Rajnold de Clerck. W 1656 roku, przy zbli\u017caniu si\u0119 Szwed\u00f3w, usun\u0119li j\u0105 sami gda\u0144szczanie \u2014 Gedanopedia i opracowanie parafii ewangelicko-augsburskiej w Sopocie m\u00f3wi\u0105 o rozbi\u00f3rce, r\u0119kopis Christiana Friedricha Wutstracka z 1807 roku o spaleniu. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, r\u00f3wnie\u017c o konstrukcji szkieletowej, zbudowa\u0142 w latach 1695\u20131697 gda\u0144ski mistrz murarski Barthel Ranisch, prawdopodobnie wed\u0142ug projektu Petera Willera. By\u0142a to budowla jednonawowa z drewnianym sklepieniem kolebkowym i z wie\u017c\u0105; w 1738 roku organy wykona\u0142 gda\u0144ski organmistrz Andreas Hildebrandt. Wutstrack wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z nale\u017c\u0105cym do\u0144 szpitalem \u015bwi\u0119tej Gertrudy i notuje przy nim szko\u0142\u0119 \u015bwi\u0119tego Salwatora, za\u0142o\u017con\u0105 w 1642 roku. Wed\u0142ug opracowania parafii sopockiej \u015bwi\u0105tynia ucierpia\u0142a podczas obl\u0119\u017ce\u0144 w 1734, 1807 i 1813 roku, w latach 1807\u20131813 s\u0142u\u017cy\u0142a Francuzom za magazyn prochu, w 1814 roku zosta\u0142a powa\u017cnie uszkodzona wybuchem granatu i odbudowana oko\u0142o 1860 roku.\n\nW 1945 roku uleg\u0142a niemal ca\u0142kowitemu zniszczeniu \u2014 ocala\u0142a podstawa wie\u017cy do drugiej kondygnacji, w 1965 roku zabezpieczona jako trwa\u0142a ruina. To w\u0142a\u015bnie wie\u017ca jest przedmiotem ochrony: decyzj\u0105 Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku z 30 pa\u017adziernika 1971 roku wpisano j\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w pod nr A-558, w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego nr 423. Gedanopedia podaje, \u017ce 20 maja 1998 roku parafia ewangelicko-augsburska otrzyma\u0142a zgod\u0119 na przej\u0119cie nieruchomo\u015bci; dzi\u015b w ruinie wie\u017cy mie\u015bci si\u0119 biuro firmy z bran\u017cy nieruchomo\u015bci.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bcio\u0142\u00f3w Zbawiciela by\u0142o tu po kolei dwa. Pierwszy postawiono w latach 1633\u20131634 z inicjatywy Eliasa Hirschfelda, pastora z Oruni, i rozebrano w 1656 roku, gdy przygotowywano miasto do obl\u0119\u017cenia szwedzkiego. Drugi wzni\u00f3s\u0142 w latach 1695\u20131697 Bartel Ranisch. W 1814 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 powa\u017cnie uszkodzi\u0142 granat wrzucony do wn\u0119trza przez \u017co\u0142nierzy napoleo\u0144skich; odbudow\u0119 uko\u0144czono oko\u0142o 1860 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu\u017c nad Kana\u0142em Raduni, naprzeciw przerzuconego przeze\u0144 mostu, na Zaro\u015blaku. Przy ko\u015bciele by\u0142 cmentarz, zwany cmentarzem Zbawiciela. W 1945 roku budowl\u0119 zniszczono niemal doszcz\u0119tnie \u2014 ocala\u0142 dolny fragment wie\u017cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: danzig-online.pl, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska\u201d (wykaz 32 \u015bwi\u0105ty\u0144 i kaplic); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); Christian Friedrich Wutstrack, r\u0119kopi\u015bmienny opis Pomorza, 1807; materia\u0142y Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Sopocie.*","built_year":1697,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"KO\u015aCI\u00d3\u0141 ZBAWICIELA (I) (Encyklopedia Gda\u0144ska / Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_ZBAWICIELA_(I)"},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w (wykaz wojew\u00f3dzki, arkusz xls)","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w): nr rej. A-558, dawny rejestr woj. gda\u0144skiego nr 423, organ wpisuj\u0105cy \u2014 Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, data wpisu 30 X 1971, obiekt: \u201ewie\u017ca ko\u015bcio\u0142a p.w. Zbawiciela\u201d, ul. Zaro\u015blak, Gda\u0144sk","url":"https://www.ochronazabytkow.gda.pl/rejestr-zabytkow/"},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w (wykaz NID)","tytul":"Wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych woj. pomorskiego (NID, stan na 31 III 2026): \u201ewie\u017ca ko\u015bcio\u0142a pw. Zbawiciela, ul. Zaro\u015blak, k. XVII, nr rej.: A-558 z 30.10.1971\u201d","url":"https://nid.pl/zasoby/rejestr-zabytkow-zasoby/"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w NID","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 \u201ewie\u017ca ko\u015bcio\u0142a pw. Zbawiciela\u201d, 1696 r., ceglana, Gda\u0144sk, ul. Zaro\u015blak 18; karty zielone 1959, karta bia\u0142a 1987","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/zabytek?inspire_id=PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_BL.34861&rejestr=ewidencja-zabytkow"},{"typ":"opracowanie regionalne oparte na \u017ar\u00f3dle archiwalnym z 1807 r.","tytul":"\u201eZaro\u015blak w opisie Wutstracka (1807)\u201d, Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu, 20 IV 2020 \u2014 om\u00f3wienie i cytaty z r\u0119kopisu Christiana Friedricha Wutstracka \u201eHistorisch-topographisch-statistische Nachrichten von der K\u00f6niglich-Westpreu\u00dfischen See- und Handelsstadt Danzig\u201d, Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, sygn. APGd 300,R-Ll,96","url":"https://www.gdanskstrefa.com/zaroslak-w-opisie-wutstracka-1807/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pomocnicze \u2014 NIE liczone jako niezale\u017cne (cytuje Gedanopedi\u0119)","tytul":"Wikipedia, \u201eWie\u017ca ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela w Gda\u0144sku\u201d \u2014 kontrola pomocnicza (nr rej. 423 z 30.10.1971, granat 1814, odbudowa ok. 1860, dawne biuro firmy nieruchomo\u015bci)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wie%C5%BCa_ko%C5%9Bcio%C5%82a_Zbawiciela_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0107","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.343056,"lng":18.6425,"name_de":"Salvatorkirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela na Zaro\u015blaku","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Krakowiec (po niemiecku Krakau) by\u0142 wsi\u0105 rolniczo-ryback\u0105, kt\u00f3r\u0105 1 kwietnia 1914 roku, jeszcze w czasach pruskich, w\u0142\u0105czono w granice Gda\u0144ska; Wolne Miasto Gda\u0144sk powsta\u0142o sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej. Wcze\u015bniej wie\u015b nale\u017ca\u0142a pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym do dw\u00f3ch odleg\u0142ych o\u015brodk\u00f3w: wykaz gmin do spisu z 1885 roku wpisuje Krakau \u2014 dwudziest\u0105 \u00f3sm\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105 powiatu Danziger Niederung, mi\u0119dzy Klein Z\u00fcnder a Krampitz \u2014 do parafii ewangelickiej w Bohnsack, dzisiejszym Sobieszewie, a katolik\u00f3w do gda\u0144skiej Kaplicy Kr\u00f3lewskiej; mieszka\u0144c\u00f3w liczono wtedy 457, w tym 221 m\u0119\u017cczyzn i 236 kobiet.\n\nDla tamtejszej ludno\u015bci protestanckiej za\u0142o\u017cono w latach trzydziestych XX wieku cmentarz ewangelicki (po niemiecku Evangelischer Friedhof in Krakau) przy ulicy K\u0119pnej, po jej p\u00f3\u0142nocnej stronie, u zalesionych wydm nadmorskich. Rozplanowano go na nieregularnym wieloboku o pierwotnej powierzchni 0,96 ha, z alej\u0105 centraln\u0105 biegn\u0105c\u0105 od bramy w po\u0142udniowej granicy dzia\u0142ki do kaplicy przy granicy p\u00f3\u0142nocnej. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod ewangelick\u0105 kaplic\u0119 cmentarn\u0105 po\u0142o\u017cono 6 wrze\u015bnia 1937 roku, a budow\u0119 uko\u0144czono w 1938.\n\nW 1945 roku kaplica uleg\u0142a zniszczeniu. Odbudowan\u0105 po\u015bwi\u0119cono w 1948 roku jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszego Imienia Maryi, do dzi\u015b parafialny. Sam cmentarz od 1957 roku rozbudowywano ku wschodowi, do oko\u0142o 1,50 ha. Oficjalnie zamkni\u0119to go w 1979 roku, mimo to poch\u00f3wki odbywaj\u0105 si\u0119 nadal. \ud83d\udfe1 Liczby pochowanych nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107: spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra nie zna osobnego has\u0142a dla Krakowca \u2014 wie\u015b obs\u0142ugiwa\u0142a parafia w Bohnsack \u2014 a karta ewidencji konserwatorskiej rubryki liczbowej nie wype\u0142nia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0027","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36002,"lng":18.74586,"name_de":"Evangelischer Friedhof in Krakau","name_pl":"Gda\u0144sk - Krakowiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Szkoty, po niemiecku Neuschottland, to dawna osada podgda\u0144ska, dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 miasta. Nazwa pami\u0119ta szkockich osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy w czasach nowo\u017cytnych zak\u0142adali pod Gda\u0144skiem w\u0142asne przedmie\u015bcia. Ewangelicy stanowili tu z czasem wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w, ale w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni dzielnica nigdy nie otrzyma\u0142a; opiek\u0105 duszpastersk\u0105 obejmowa\u0142y j\u0105 ko\u015bcio\u0142y s\u0105siednich parafii, w\u015br\u00f3d nich wymieniany bywa ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa przy dzisiejszej ulicy Mickiewicza we Wrzeszczu, po\u015bwi\u0119cony w 1916 roku.\n\n\u26a0 Nowych Szkot\u00f3w nie nale\u017cy myli\u0107 ze Starymi \u2014 po niemiecku Altschottland, Schottland \u2014 le\u017c\u0105cymi przy dzisiejszej Siedlcach osad\u0105 starsz\u0105 i osobn\u0105, o dziejach niepor\u00f3wnanie lepiej udokumentowanych. To do Starych Szkot\u00f3w odnosz\u0105 si\u0119 wszystkie znane nam przekazy o gda\u0144skich dysydentach, i tylko tam wolno je odnosi\u0107.\n\n\ud83d\udccc Dzieje tamtej osady warto tu przywo\u0142a\u0107, bo t\u0142umacz\u0105 sam\u0105 nazw\u0119 obu. Po spaleniu przedmie\u015b\u0107 w 1520 roku Stare Szkoty, nale\u017c\u0105ce do biskupa w\u0142oc\u0142awskiego, odbudowano, a biskupi szukali dla nich osadnik\u00f3w. Znale\u017ali ich w\u015br\u00f3d wychod\u017ac\u00f3w z Niderland\u00f3w, kt\u00f3rzy opu\u015bcili ojczyzn\u0119 z powodu prze\u015bladowa\u0144 religijnych; Gda\u0144sk odm\u00f3wi\u0142 im wst\u0119pu, podejrzewaj\u0105c o anabaptyzm, biskupi natomiast tolerowali ich jako pracowitych rzemie\u015blnik\u00f3w i kramarzy \u2014 ku niezadowoleniu gda\u0144skich cech\u00f3w. Od 1539 roku miasto zabiega\u0142o o ich usuni\u0119cie. Za biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego Gda\u0144sk skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce w Szkotach cierpi si\u0119 anabaptyst\u00f3w, kt\u00f3rzy posun\u0119li si\u0119 do sprowadzenia sobie duchownego z Niderland\u00f3w i zwo\u017cenia drewna na budow\u0119 zboru, prosz\u0105c biskupa o zgod\u0119; 16 stycznia 1583 roku kr\u00f3l obieca\u0142 miastu poprze\u0107 zamian\u0119 tych d\u00f3br. W 1621 roku wyp\u0119dzono ze Starych Szkot\u00f3w tamtejszego szkolmistrza, Adriana Seidla, za wiar\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 osiad\u0142 \u201eza Raduni\u0105\u201d i tam prowadzi\u0142 szko\u0142\u0119. W 1772 roku Stare Szkoty po\u0142\u0105czono ze Szad\u00f3\u0142kami, \u015awi\u0119tym Wojciechem i Che\u0142mem w kr\u00f3lewskie miasto Che\u0142m, licz\u0105ce rok p\u00f3\u017aniej oko\u0142o 10 000 mieszka\u0144c\u00f3w; podczas obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1807 roku przedmie\u015bcia spalono i rozebrano, a wraz z miastem zgin\u0105\u0142 tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki.\n\n\ud83d\udfe1 O samych Nowych Szkotach \u2014 liczbie tutejszych ewangelik\u00f3w, ich przynale\u017cno\u015bci parafialnej i miejscach, w kt\u00f3rych si\u0119 gromadzili \u2014 bli\u017cszych danych nie ustalono.\n\nNic tu nie zosta\u0142o do zrobienia: b\u0142\u0119dny akapit o Starych Szkotach zosta\u0142 z rekordu usuni\u0119ty, a ostrze\u017cenie przed myleniem Nowych Szkot\u00f3w ze Starymi zostaje w rekordzie jako trwa\u0142y znak. Sprawdzono niezale\u017cnie, \u017ce materia\u0142 o gda\u0144skim dysydenctwie \u2014 wykaz mieszka\u0144c\u00f3w z 1597 roku i drugi z 1713 \u2014 dotyczy Starych Szkot\u00f3w i uzasadnia dla nich osobne has\u0142o, nie dopisek do tego rekordu. Jedna uwaga na przysz\u0142o\u015b\u0107: przy spisie z 1597 roku przewaga dysydent\u00f3w jest nieznaczna (109 rodzin ze 209, przy 96 katolickich), a bezsporna dopiero w spisie z 1713 roku \u2014 je\u017celi takie has\u0142o powstanie, powinno opiera\u0107 si\u0119 na obu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w? Z dziej\u00f3w koegzystencji mi\u0119dzywyznaniowej w epoce nowo\u017cytnej\u201d, Studia Historica Gedanensia, t. V, 2014; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eNowe Szkoty\u201d; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. II; opracowanie Muhla dotycz\u0105ce Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (has\u0142a Altschottland i Stolzenberg); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eStare Szkoty\u201d; Kwerenda sieciowa atlasu z 7 wrze\u015bnia 2026 roku \u2014 zapis ustale\u0144 potwierdzonych i obalonych.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Nowe Szkoty \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Nowe_Szkoty"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia) \u2014 has\u0142o \u201eNowe Szkoty\u201d","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=NOWE_SZKOTY"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eStare Szkoty\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Kwerenda sieciowa atlasu z 7 wrze\u015bnia 2026 roku \u2014 zapis ustale\u0144 potwierdzonych i obalonych","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0410","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3798,"lng":18.628,"name_de":"Danzig-Neuschottland","name_pl":"Gda\u0144sk-Nowe Szkoty \u2014 dzielnica bez odr\u0119bnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki (lutera\u0144ski) cmentarz w Nowym Porcie (po niemiecku Evangelischer Kirchhof, Evangelischer Friedhof) le\u017ca\u0142 przy dzisiejszych ulicach Wyzwolenia i W\u0142adys\u0142awa IV \u2014 dawnych Fischmeisterweg i Bergstra\u00dfe. Za\u0142o\u017cono go przed 1689 rokiem dla za\u0142ogi Sza\u0144ca Zachodniego przy Twierdzy Wis\u0142ouj\u015bcie, a w 1793 roku przej\u0119\u0142a go powsta\u0142a wtedy w Nowym Porcie gmina ewangelicka. \u015alad po niej zosta\u0142 w ksi\u0119gach parafialnych, kt\u00f3re B\u00e4r w spisie z 1908 roku opisuje jako komplet prowadzony od 1833 roku; zachowa\u0142y si\u0119 w nich zapiski historyczne z lat 1833\u20131856, sumaryczny przegl\u0105d najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 z lat 1833\u20131906, a od 1907 roku kronika parafii.\n\nCmentarz powi\u0119kszano dwukrotnie w kierunku p\u00f3\u0142nocno-zachodnim: pod koniec XIX wieku i w drugim dziesi\u0119cioleciu XX wieku, kiedy si\u0119gn\u0105\u0142 obecnej ulicy Wojsk Ochrony Pogranicza \u2014 po jej drugiej stronie s\u0105siadowa\u0142 z cmentarzem parafii \u015bwi\u0119tej Jadwigi. Zajmowa\u0142 1,83 ha p\u0142askiego terenu na dzia\u0142ce w kszta\u0142cie prostok\u0105ta ze \u015bci\u0119tym naro\u017cnikiem p\u00f3\u0142nocno-wschodnim, wyd\u0142u\u017conego na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d; granica po\u0142udniowa bieg\u0142a wzd\u0142u\u017c obecnej ulicy Wyzwolenia, wschodnia wzd\u0142u\u017c ulicy W\u0142adys\u0142awa IV.\n\nCzynny by\u0142 do 1945 roku i jeszcze przez kr\u00f3tki czas potem; zamkni\u0119to go w 1947 roku. Od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku na jego terenie urz\u0105dzono park, a po\u0142udniowo-wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki zaj\u0119to pod budow\u0119 skrzy\u017cowania; nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y. W latach 2006\u20132008 ustawiono tablic\u0119 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 dawn\u0105 nekropoli\u0119.\n\n\ud83d\udfe1 Ten sam cmentarz opisuje w atlasie drugi wpis \u2014 pod nazw\u0105 miejscowo\u015bci Wis\u0142ouj\u015bcie. Oba opisy podaj\u0105 t\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 niemieck\u0105, to samo za\u0142o\u017cenie przed 1689 rokiem dla za\u0142ogi Sza\u0144ca Zachodniego, t\u0119 sam\u0105 powierzchni\u0119 1,83 ha i ten sam rok zamkni\u0119cia. Blisko\u015b\u0107 obu nazw wida\u0107 i w \u017ar\u00f3d\u0142ach: wykaz gmin do spisu z 1885 roku przypisuje Weichselm\u00fcnde \u2014 wtedy 1701 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1429 ewangelik\u00f3w i 272 katolik\u00f3w \u2014 do parafii ewangelickiej w Neufahrwasser, a Harnoch w statystyce z 1890 roku opisuje oba miejsca pod jednym has\u0142em. Dopiero B\u00e4r w 1908 roku prowadzi je osobno, przy czym ksi\u0119gi Wis\u0142ouj\u015bcia si\u0119gaj\u0105 1630 roku, a Nowego Portu dopiero 1833. Scalenie obu wpis\u00f3w pozostaje do rozstrzygni\u0119cia.\n\n\ud83d\udccc Wsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra si\u0119 tu chowa\u0142a, jest starsza ni\u017c sam cmentarz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wis\u0142ouj\u015bciu sta\u0142 ju\u017c przed Reformacj\u0105, a \u017ce prawo patronatu mia\u0142 magistrat gda\u0144ski, wcze\u015bnie przeszed\u0142 na luteranizm: pierwszym pastorem lutera\u0144skim zapisano w 1569 roku Jana Kroslinga, kt\u00f3rego Harnoch wymienia niezale\u017cnie jako pierwszego duchownego parafii Neufahrwasser i Weichselm\u00fcnde. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne prowadzono w Wis\u0142ouj\u015bciu od 1630 roku, pogrzeby wpisywano od 1790, a w ksi\u0119gach zachowa\u0142y si\u0119 d\u0142u\u017csze zapiski z czas\u00f3w obl\u0119\u017ce\u0144 z lat 1789 i 1807. \ud83d\udd34 Rok usamodzielnienia gminy Nowego Portu podaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a rozbie\u017cnie: przyjmowany dot\u0105d 1833 potwierdza spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra, natomiast Fankidejski pisze o 1866. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia wzniesiono tu w 1841 roku i przebudowano w 1905.\n\n\ud83d\udccc Encyklopedia Gda\u0144ska opisuje ten cmentarz z dok\u0142adno\u015bci\u0105, jakiej dot\u0105d nie mieli\u015bmy. Dzia\u0142ka mia\u0142a 1,83 hektara i kszta\u0142t prostok\u0105ta ze \u015bci\u0119tym naro\u017cnikiem p\u00f3\u0142nocno-wschodnim, wyd\u0142u\u017conego z zachodu na wsch\u00f3d. Granica po\u0142udniowa bieg\u0142a wzd\u0142u\u017c dzisiejszej ulicy Wyzwolenia, wschodnia wzd\u0142u\u017c W\u0142adys\u0142awa IV, a p\u00f3\u0142nocna dochodzi\u0142a do zajezdni tramwajowej. G\u0142\u00f3wna aleja prowadzi\u0142a osi\u0105 pod\u0142u\u017cn\u0105 zachodniej cz\u0119\u015bci, a w po\u0142owie jej d\u0142ugo\u015bci przecina\u0142a j\u0105 aleja poprzeczna. Niemieckie nazwy ulic brzmia\u0142y Fischmeisterweg i Bergstra\u00dfe.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz powi\u0119kszano dwukrotnie w kierunku p\u00f3\u0142nocno-zachodnim: pod koniec XIX wieku i w drugim dziesi\u0119cioleciu XX, gdy si\u0119gn\u0105\u0142 dzisiejszej ulicy Wojsk Ochrony Pogranicza i zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z cmentarzem parafii \u015bwi\u0119tej Jadwigi. By\u0142 czynny do 1945 roku, potem jeszcze czasowo, a zamkni\u0119to go w 1947; od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych jest w tym miejscu park, a po\u0142udniowo-wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki zabrano pod skrzy\u017cowanie.\n\n\ud83d\udd34 Jedna data wymaga ostro\u017cno\u015bci. Opracowanie miejskie, z kt\u00f3rego korzystali\u015bmy wcze\u015bniej, podaje, \u017ce cmentarz sta\u0142 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie ewangelicki w 1855 roku; Encyklopedia Gda\u0144ska m\u00f3wi natomiast, \u017ce za\u0142o\u017cony przed 1689 rokiem dla za\u0142ogi Sza\u0144ca Zachodniego zosta\u0142 przej\u0119ty w 1793 roku przez powsta\u0142\u0105 wtedy w Nowym Porcie gmin\u0119 ewangelick\u0105. Obie wiadomo\u015bci daj\u0105 si\u0119 pogodzi\u0107 \u2014 przej\u0119cie przez gmin\u0119 to nie to samo co wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 ale rozstrzygni\u0119cia nie ma i nie udaj\u0119, \u017ce jest.\n\n\ud83d\udccc Warto wiedzie\u0107, \u017ce w Nowym Porcie by\u0142y trzy cmentarze i \u0142atwo je pomyli\u0107. Obok ewangelickiego istnia\u0142 stary katolicki cmentarz \u015bwi\u0119tej Jadwigi przy ulicy Wolno\u015bci, niewielki, oko\u0142o 0,2 hektara, przepe\u0142niony ju\u017c pod koniec XIX wieku i zlikwidowany po wojnie pod zabudow\u0119 mieszkaniow\u0105, oraz nowy katolicki, za\u0142o\u017cony oko\u0142o 1889 roku, o powierzchni 1,72 hektara \u2014 ten dzia\u0142a do dzi\u015b jako cmentarz \u015bwi\u0119tej Jadwigi i graniczy od zachodu z dawnym ewangelickim, czyli z dzisiejszym parkiem.\n\nTrzy cmentarze Nowego Portu s\u0105 w naszych materia\u0142ach po\u015bwiadczone. Ewidencja konserwatorska rozr\u00f3\u017cnia obok siebie cmentarz ewangelicki przy ulicy Wyzwolenia, zamkni\u0119ty w 1947 roku, cmentarz \u015bwi\u0119tej Jadwigi \u2014 dzi\u015b Cmentarz Komunalny numer 3 \u2014 przy ulicach Wyzwolenia i \u0141owczy\u0144skiego, wci\u0105\u017c czynny, oraz starszy cmentarz \u015bwi\u0119tej Jadwigi przy ulicach Wolno\u015bci i \u0141owczy\u0144skiego, przy kt\u00f3rym daty zamkni\u0119cia nie podano. Rozr\u00f3\u017cnienie na trzy nekropolie stoi wi\u0119c na w\u0142asnym \u017ar\u00f3dle, a nie tylko na ha\u015ble encyklopedycznym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eCmentarze w Nowym Porcie\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); \u201ePoznaj cmentarze, kt\u00f3rych w Gda\u0144sku ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl; \u201eCmentarze te\u017c umieraj\u0105\u201d, gdansk.pl (Rewitalizacja); \u201eTrwaj\u0105 prace archeologiczne na dawnym cmentarzu ewangelickim w Nowym Porcie\u201d, kosciolmorski.pl, 20 lipca 2020; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze w Nowym Porcie\u201d; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1577 Zoppot, wydanie z 1910 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1947,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze w Nowym Porcie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1577 Zoppot, wydanie z 1910 roku","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0028","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.40401,"lng":18.66593,"name_de":"Evangelischer Friedhof Neufahrwasser (Evangelischer Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk - Nowy Port \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowym Porcie (Neufahrwasser) wzi\u0105\u0142 pocz\u0105tek z rozwoju tej portowej dzielnicy w XIX wieku. Po wojnach napoleo\u0144skich tamtejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka nie mia\u0142a w\u0142asnego miejsca zgromadze\u0144 \u2014 funkcj\u0119 modlitewni pe\u0142ni\u0142 pocz\u0105tkowo dawny warsztat przy ul. Oliwskiej (Olivaerstrasse), w kt\u00f3rym wyrabiano beczki do transportu soli. Gdy okaza\u0142 si\u0119 za ciasny, z inicjatywy pastora Karla Gustava Adolpha Tennstaedta zebrano fundusze i wzniesiono murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z pruskiej ceg\u0142y, z niewielk\u0105 wie\u017c\u0105. Po\u015bwi\u0119cono j\u0105 23 maja 1841 w \u015bwi\u0119to Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego, st\u0105d nazwa Himmelfahrtskirche (ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia). Wraz z dalszym wzrostem liczby mieszka\u0144c\u00f3w pruskiego portu wojennego i handlowego ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1841 przesta\u0142 wystarcza\u0107. W jego miejsce wzniesiono wi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wed\u0142ug projektu Oskara Hossfelda, \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 formy roma\u0144skie i gotyckie, z wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na ponad 60 m zwie\u0144czon\u0105 dwoma ozdobnymi he\u0142mami; nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 19 stycznia 1905 i by\u0142 jedn\u0105 z najbardziej charakterystycznych budowli Nowego Portu. W 1945 budynek zosta\u0142 cz\u0119\u015bciowo uszkodzony \u2014 ozdobne he\u0142my wie\u017cy uleg\u0142y zniszczeniu i nie zosta\u0142y odtworzone w pierwotnej formie. Po odbudowie ko\u015bci\u00f3\u0142 18 kwietnia 1949 ponownie po\u015bwi\u0119cono, tym razem jako rzymskokatolicki Morski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny (parafia Niepokalanego Serca Maryi). Od 1945 \u015bwi\u0105tyni\u0105 zarz\u0105dzaj\u0105 franciszkanie; obiekt zachowany i czynny jako tzw. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Morski w Gda\u0144sku.","built_year":1841,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona_parafialna","tytul":"Historia Ko\u015bcio\u0142a Morskiego (PL | DE) \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Morski w Gda\u0144sku","url":"https://www.kosciolmorski.pl/historia-kosciola-morskiego-pl-de-29557"},{"typ":"blog_regionalny","tytul":"Neufahrwasser: Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia Nowy Port \u2014 Himmelfahrtskirche Neufahrwasser, Danzig","url":"http://fritzek-neufahrwasser.blogspot.com/2010/01/koscio-wniebowstapienia-nowy-port.html"},{"typ":"biblioteka_cyfrowa","tytul":"Nowy Port, ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia \u2014 Pomorska Biblioteka Cyfrowa","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/30151/edition/24906/content"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Nowy Port \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=NOWY_PORT"},{"typ":"strona_miejska","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y Nowy Port \u2014 danzig-online.pl","url":"https://www.danzig-online.pl/page32.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0114","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.4040068,"lng":18.6659341,"name_de":"Neufahrwasser","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Nowy Port, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowym Porcie (*Neufahrwasser*) wzi\u0105\u0142 pocz\u0105tek z rozwoju tej portowej dzielnicy w XIX wieku. Miejscowi nale\u017celi wcze\u015bniej do ko\u015bcio\u0142a w Wis\u0142ouj\u015bciu \ud83d\udd34 \u2014 inny zapis wi\u0105\u017ce ich z gda\u0144skim ko\u015bcio\u0142em Bo\u017cego Cia\u0142a \u2014 a po zburzeniu tamtej \u015bwi\u0105tyni modlili si\u0119 najpierw w lokalu kr\u00f3lewskiego magazynu soli, potem w dawnej kr\u00f3lewskiej bednarni. Kiedy w 1823 roku odbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wis\u0142ouj\u015bciu, nowoportowcy z pocz\u0105tku zn\u00f3w tam chodzili, ale wr\u00f3cili do bednarni. Ta okaza\u0142a si\u0119 za ciasna, wi\u0119c z inicjatywy pastora Karla Gustava Adolpha Tennstaedta \u2014 pierwszego samodzielnego duchownego Nowego Portu, powo\u0142anego 10 lutego 1833 roku \u2014 zebrano fundusze i przyst\u0105piono do budowy. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 3 sierpnia 1839 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 20 maja 1841, w \u015bwi\u0119to Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego, i st\u0105d wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 *Himmelfahrtskirche*, ko\u015bcio\u0142a Wniebowst\u0105pienia. \ud83d\udfe1 Cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 wi\u0105\u017ce projekt tej pierwszej budowli z Karlem Friedrichem Schinklem, czego nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107.\n\nBy\u0142 to murowany prostok\u0105t z niewielk\u0105 wie\u017cyczk\u0105 na dachu, wzniesiony pod patronatem kr\u00f3lewskim. Wewn\u0105trz mia\u0142 trzy nawy, po obu stronach empory ze z\u0142ocon\u0105 dekoracj\u0105 i tak samo zdobion\u0105 ambon\u0119 przy o\u0142tarzu; sam o\u0142tarz sta\u0142 przed gotyckim oknem, a nad nim wisia\u0142 obraz Przemienienia Pa\u0144skiego p\u0119dzla gda\u0144skiego malarza Meyersheima. Chrzcielnica by\u0142a cynkowa. Parafia obejmowa\u0142a Nowy Port i Wis\u0142ouj\u015bcie, liczy\u0142a 3 000 dusz, a rocznie notowano w niej 141 chrzt\u00f3w, 24 \u015bluby, 1 034 komunikant\u00f3w i 153 pogrzeby; do 1945 roku przewy\u017csza\u0142a liczebnie katolick\u0105.\n\nWraz ze wzrostem pruskiego portu wojennego i handlowego ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1841 roku przesta\u0142 wystarcza\u0107. W jego miejsce stan\u0119\u0142a wi\u0119ksza \u015bwi\u0105tynia wed\u0142ug projektu Oskara Hossfelda, \u0142\u0105cz\u0105ca formy roma\u0144skie i gotyckie, z wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na ponad 60 metr\u00f3w, zwie\u0144czon\u0105 dwoma ozdobnymi he\u0142mami; po\u015bwi\u0119cono j\u0105 19 stycznia 1905 roku i by\u0142a jedn\u0105 z najbardziej charakterystycznych budowli dzielnicy.\n\nW 1945 roku budynek zosta\u0142 uszkodzony \ud83d\udfe1 \u2014 jeden z zapis\u00f3w m\u00f3wi o zniszczeniu w ponad po\u0142owie, drugi o uszkodzeniu cz\u0119\u015bciowym \u2014 a ozdobne he\u0142my wie\u017cy przepad\u0142y i nie odtworzono ich w pierwotnej formie. Po odbudowie ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono ponownie 18 kwietnia 1949 roku, tym razem jako rzymskokatolicki Morski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny. Od 1945 roku opiekuj\u0105 si\u0119 nim franciszkanie; budowla stoi i s\u0142u\u017cy jako tak zwany Ko\u015bci\u00f3\u0142 Morski. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 zapisy podaj\u0105 dwojako \u2014 Niepokalanego Serca Maryi albo \u015bwi\u0119tej Jadwigi.\n\n\ud83d\udccc Parafia usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1833 roku, wcze\u015bniej podlegaj\u0105c gda\u0144skiemu ko\u015bcio\u0142owi Bo\u017cego Cia\u0142a. Zanim stan\u0105\u0142 pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, wsp\u00f3lnota modli\u0142a si\u0119 w dawnym warsztacie przy ulicy Oliwskiej, w kt\u00f3rym wyrabiano beczki do transportu soli. \ud83d\udd34 Dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia tej pierwszej \u015bwi\u0105tyni w 1841 roku \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dwojako \u2014 20 albo 23 maja \u2014 zgodnie natomiast wi\u0105\u017c\u0105 j\u0105 ze \u015bwi\u0119tem Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego, od kt\u00f3rego wzi\u0119\u0142a nazw\u0119. Wi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, kt\u00f3ra j\u0105 zast\u0105pi\u0142a, zaprojektowa\u0142 Oskar Hossfeld. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono ponownie 18 kwietnia 1949 roku jako Morski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny; od 1945 roku zarz\u0105dzaj\u0105 nim franciszkanie.\n\n\u015awi\u0105tynia stoi przy dzisiejszej ulicy Oliwskiej 2.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 390; Morski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny Niepokalanego Serca Maryi w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Niepokalanego Serca Maryi \u2014 infogdansk.pl.*","built_year":1904,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0061","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4040068,"lng":18.6659341,"name_de":"Himmelfahrtskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Nowy Port \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia (Himmelfahrtskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Najstarszy cmentarz Oliwy otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jakuba. Pierwsza wzmianka o nim pada w Kronice oliwskiej pod rokiem 1308: opat R\u00fcdiger mia\u0142 tu kaza\u0107 pochowa\u0107 gda\u0144szczan zabitych przez Krzy\u017cak\u00f3w. Do kasaty klasztoru cysters\u00f3w w 1831 roku by\u0142a to nekropolia katolicka wsi opackich.\n\nSama \u015bwi\u0105tynia, kt\u00f3ra nad tym cmentarzem sta\u0142a, jest m\u0142odsza od pierwszego poch\u00f3wku o niemal trzy stulecia. Heise w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu gda\u0144skiego z 1885 roku datuje jej zasadnicze partie na 1591 rok, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na zapis Annales Olivenses o rozpocz\u0119ciu w sierpniu tego roku budowy parafialnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba; bry\u0142\u0119 opisuje jako budowl\u0119 zupe\u0142nie pozbawion\u0105 ozd\u00f3b, na rzucie prostok\u0105ta, z nisk\u0105 kopulast\u0105 wie\u017cyczk\u0105 nad stron\u0105 zachodni\u0105. W czasie, gdy Heise pisa\u0142, ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u2014 jak sam zaznacza \u2014 w posiadaniu gminy ewangelickiej.\n\nPo przekazaniu ko\u015bcio\u0142a tej gminie \u2014 pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono 30 listopada 1834 roku \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny s\u0142u\u017cy\u0142 parafii ewangelickiej w Oliwie, obejmuj\u0105cej Oliw\u0119, Klukowo, Owczarni\u0119 i Zasp\u0119; w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zmar\u0142ych parafia prowadzi od 1835 roku. Dla poch\u00f3wk\u00f3w cmentarz zamkni\u0119to w 1878 roku. Nieliczne nagrobki \u2014 filary z 1729 roku, klasycystyczne pomniki z 1766 i 1788 roku oraz p\u0142yta z 1832 roku \u2014 przetrwa\u0142y do pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, kiedy podczas prac konserwatorskich przy ko\u015bciele, oko\u0142o 1960 roku, teren ostatecznie zniwelowano.\n\nDzi\u015b obszar wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni jest uporz\u0105dkowany i obsiany traw\u0105. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano katolikom 14 lipca 1946 roku jako fili\u0119 archikatedry oliwskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Cmentarze w Oliwie \u2014 Gedanopedia.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1960,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze w Oliwie \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_W_OLIWIE"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0030","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4117924,"lng":18.5567922,"name_de":"St.-Jakobs-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk - Oliwa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz Komunalny nr 2 w Gda\u0144sku-Oliwie, znany jako Cmentarz Oliwski (ulica Opacka 8), powsta\u0142 ze scalenia czterech odr\u0119bnych nekropolii: dw\u00f3ch katolickich \u2014 Katolickiego I z 1832 roku i Katolickiego II z 1920 \u2014 oraz dw\u00f3ch ewangelickich. Cmentarz Ewangelicki I (Evangelischer Friedhof I) za\u0142o\u017cono w 1835 roku dla parafii ewangelickiej przy przej\u0119tym przez ewangelik\u00f3w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba w Oliwie; Cmentarz Ewangelicki II powsta\u0142 oko\u0142o 1920 roku.\n\nRok 1835 potwierdza drugie, niezale\u017cne \u015bwiadectwo. B\u00e4r w spisie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich z 1908 roku wymienia Oliw\u0119 w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich diecezji wejherowskiej i podaje, \u017ce ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zmar\u0142ych i konfirmowanych prowadzono tam w\u0142a\u015bnie od 1835 roku, a wykaz komunikant\u00f3w od 1889; ich duplikaty w s\u0105dzie gda\u0144skim obejmuj\u0105 lata 1835\u20131874. Parafia ewangelicka zacz\u0119\u0142a wi\u0119c prowadzi\u0107 w\u0142asn\u0105 dokumentacj\u0119 dok\u0142adnie wtedy, gdy otrzyma\u0142a w\u0142asny cmentarz.\n\nDo 1945 roku cz\u0119\u015bci ewangelickie i katolickie funkcjonowa\u0142y osobno. Po wojnie u\u017cytkowa\u0142a je parafia katolicka, a w 1947 roku przej\u0105\u0142 je Zarz\u0105d Miasta, tworz\u0105c jeden cmentarz komunalny o powierzchni 4,99 ha. Zachowa\u0142y si\u0119 dawne kwatery ewangelickie wraz z alejami i kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w z drugiej po\u0142owy XIX i pierwszej po\u0142owy XX wieku.\n\nCa\u0142y zesp\u00f3\u0142 \u2014 cmentarz, kaplic\u0119 z 1909 roku, kostnic\u0119 oraz ogrodzenie z czterema bramami \u2014 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 10 stycznia 1985 roku pod numerem 919. Cmentarz jest nadal czynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Oliwski \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_Oliwski"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0029","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4139186,"lng":18.5590238,"name_de":"Evangelischer Friedhof I / II (Oliva)","name_pl":"Gda\u0144sk - Oliwa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pojednania (Vers\u00f6hnungskirche) w Gda\u0144sku-Oliwie, ul. Le\u015bna 5/6 (dawniej Waldstra\u00dfe), wzniesiony w latach 1913\u20131920 dla rosn\u0105cej, w wi\u0119kszo\u015bci lutera\u0144skiej ludno\u015bci Oliwy. Neogotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zaprojektowa\u0142 Carl Weber, profesor Politechniki Gda\u0144skiej; wzorem by\u0142 berli\u0144ski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pojednania, a fundacja mia\u0142a upami\u0119tnia\u0107 poleg\u0142ych wojny francusko-pruskiej 1870\u20131871. Po\u015bwi\u0119cona 31 pa\u017adziernika 1920 roku, w \u015awi\u0119to Reformacji. Tr\u00f3jnawowe wn\u0119trze (d\u0142. 40 m, szer. 22 m) mie\u015bci\u0142o oko\u0142o 1500 os\u00f3b; wie\u017c\u0119 wzniesiono na oko\u0142o 66 m. Od 1926 roku gra\u0142y 30-g\u0142osowe organy firmy Wittek z Elbl\u0105ga. Ewangelicki do 1945; w walkach uszkodzone sklepienie, witra\u017ce i zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy. Po ucieczce i wysiedleniu Niemc\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano cystersom przyby\u0142ym ze Szczyrzyca (rekompensata za utracon\u0105 katedr\u0119). Od 1945 roku nosi katolickie wezwanie Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Korony Polskiej; parafia erygowana 1 lipca 1988 roku. Wie\u017c\u0119 odbudowano w 1996 (73,5 m).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; opracowania dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Pojednania w Gda\u0144sku-Oliwie.*","built_year":1920,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz archiwalny (1908)","tytul":"B\u00e4r M., Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreu\u00dfen, Danzig 1908","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/20647/edition/31692/content"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0006","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.407111,"lng":18.557361,"name_de":"Vers\u00f6hnungskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Oliwa \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pojednania (Vers\u00f6hnungskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku-Oliwie (Jakobskirche) wzniesiono w XIV wieku (pierwsza wzmianka 1308) z fundacji cysters\u00f3w, kt\u00f3rych regu\u0142a nie pozwala\u0142a \u015bwieckim uczestniczy\u0107 w nabo\u017ce\u0144stwach w ko\u015bciele klasztornym. Murowana, pocz\u0105tkowo tr\u00f3jnawowa \u015bwi\u0105tynia zast\u0105pi\u0142a starsz\u0105 budowl\u0119 drewnian\u0105. 18 lutego 1577 roku, podczas wojny Gda\u0144ska ze Stefanem Batorym, ko\u015bci\u00f3\u0142 spalili gda\u0144szczanie; odbudowano go prowizorycznie w formie dwunawowej w latach 1591\u20131593, a konsekracji dokona\u0142 18 stycznia 1604 roku sufragan w\u0142oc\u0142awski Franciszek \u0141\u0105cki. W 1709 roku dobudowano wie\u017c\u0119 od zachodu. To niewielka, dwunawowa \u015bwi\u0105tynia (oko\u0142o 28 m d\u0142ugo\u015bci, 10 m szeroko\u015bci, 12 m wysoko\u015bci) z rokokowym wyposa\u017ceniem (ambona, konfesjona\u0142, o\u0142tarz z obrazem Zmartwychwstania).\n\nZasi\u0119g tej parafii si\u0119ga\u0142 daleko poza Oliw\u0119: nale\u017ca\u0142a do niej ludno\u015b\u0107 Sopotu, a dobra Hochwasser, wzmiankowane ju\u017c w 1178 roku, wchodzi\u0142y w sk\u0142ad uposa\u017cenia \u015bwi\u0105tyni. Duszpasterz ko\u015bcio\u0142a zalicza\u0142 si\u0119 do urz\u0119dnik\u00f3w opactwa \u2014 dokument z 14 marca 1738 roku podpisa\u0142 obok opata Zaleskiego, przeora, seniora, prezydensa, le\u015bniczego i szafarza komendat ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Oliwie, Kilian.\n\nPo kasacie opactwa cysters\u00f3w w 1831 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano gminie ewangelickiej \u2014 pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie odprawiono 30 listopada 1834 roku. \ud83d\udd34 Rok przekazania bywa podawany rozbie\u017cnie: H\u00fcbner umieszcza przej\u015bcie \u015bwi\u0105tyni w r\u0119ce protestant\u00f3w w 1833 roku i dodaje, \u017ce rol\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego dla Oliwy i Sopotu przej\u0105\u0142 wtedy dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 klasztorny. W latach 1879\u20131882 przeprowadzono gruntowny remont, dobudowuj\u0105c zachodni przedsionek. Wraz z rozwojem Oliwy gmina ewangelicka wznios\u0142a w latach 1913\u20131920 nowy, wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 (Vers\u00f6hnungskirche, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Pojednania\u201d) przy obecnej ul. Le\u015bnej; ostatnie ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwo w \u015bwi\u0119tym Jakubie odby\u0142o si\u0119 31 pa\u017adziernika 1920 roku.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tynia 2 lipca 1945 roku wr\u00f3ci\u0142a do katolik\u00f3w; oko\u0142o 1960 roku prace konserwatorskie ods\u0142oni\u0142y najstarsze gotyckie partie mur\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zachowany, dzi\u015b filialny w parafii archikatedralnej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: rys historyczny ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba, Archikatedra Oliwska w Gda\u0144sku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Hans H\u00fcbner, \u201eZoppot\u201d, nak\u0142ad komisowy A. W. Kafemann, Gda\u0144sk; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907.*","built_year":1350,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"oficjalna","tytul":"Rys historyczny ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jakuba \u2014 Archikatedra Oliwska w Gda\u0144sku","url":"https://www.archikatedraoliwa.pl/zabytki-4157/kosciol-sw-jakuba-4227"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba w Oliwie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jakuba_w_Oliwie"},{"typ":"rejestr","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, ob. filialny pw. \u015bw. Jakuba \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-264960"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"KO\u015aCI\u00d3\u0141 \u015aW. JAKUBA (Oliwa) \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska / Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._JAKUBA_(Oliwa)"},{"typ":"regionalna","tytul":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Oliwie \u2014 dawnaoliwa.pl","url":"http://www.dawnaoliwa.pl/opisy/ewangelicki.html"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0007","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.411786,"lng":18.556792,"name_de":"Jakobskirche (Oliva)","name_pl":"Gda\u0144sk-Oliwa \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki na gda\u0144skiej Oruni (po niemiecku Ohra) le\u017ca\u0142 przy ulicy Go\u015bcinnej \u2014 dawnej Schulstra\u00dfe, p\u00f3\u017aniej Johann-Rickmers-Stra\u00dfe \u2014 i nale\u017ca\u0142 do tamtejszej parafii ewangelickiej, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b jako rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa i \u015bwi\u0119tego Jana Bosko pod numerem 15.\n\nParafia by\u0142a stara. Muhl notuje, \u017ce w przywileju krzy\u017cackim z 1338 roku ko\u015bcio\u0142a w Ohrze nie przewidziano i \u017ce powsta\u0142 on dopiero po Reformacji, a ju\u017c w 1568 roku duchownym ewangelickim by\u0142 tu G\u00f6rge Heidenreich; Praetorius w presbyterologii z 1704 roku podaje list\u0119 dziewi\u0119tnastu duchownych oru\u0144skich, otwart\u0105 przez Georgiusa w 1572 roku. Dzieje budowli to pasmo po\u017car\u00f3w i odbud\u00f3w: w 1577 roku sp\u0142on\u0119\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania, w 1608 stan\u0119\u0142a nowa \u015bwi\u0105tynia za po\u017cyczone od kamery gda\u0144skiej tysi\u0105c marek na sze\u015b\u0107 procent, w 1645 by\u0142a ju\u017c zrujnowana, w 1684 dosta\u0142a wie\u017c\u0119, w 1688 now\u0105 plebani\u0119, a w 1813 roku, przy obl\u0119\u017ceniu Gda\u0144ska, sp\u0142on\u0119\u0142a ponownie \u2014 z ogniem przepad\u0142y metryki z lat 1800\u20131813, co odnotowa\u0142 B\u00e4r w spisie ksi\u0105g metrykalnych. Odbudowano j\u0105 w 1823 roku wed\u0142ug plan\u00f3w Schinkla.\n\n\ud83d\udfe1 Dat\u0119 za\u0142o\u017cenia cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: Gedanopedia rok 1691, karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Za wcze\u015bniejsz\u0105 przemawia wiek wsp\u00f3lnoty, po\u015bwiadczonej od 1568 roku; na drug\u0105 przypada odbudowa ko\u015bcio\u0142a po po\u017carze. Cmentarz zajmowa\u0142 1,53 ha na prostok\u0105tnej dzia\u0142ce mi\u0119dzy obecn\u0105 ulic\u0105 Go\u015bcinn\u0105 a torami kolejowymi, na wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a.\n\nZamkni\u0119to go 8 grudnia 1956 roku, a od 1957 roku likwidowano pod zabudow\u0119 mieszkaniow\u0105; wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w zniszczono i jako cmentarz obiekt nie istnieje. Cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki zabudowano, na pozosta\u0142ej urz\u0105dzono park. Cmentarz obj\u0119ty jest ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w \u2014 ma kart\u0119 Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 nie figuruje natomiast w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w 1691 roku dla gminy ewangelickiej przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego. Zamkni\u0119to go w 1956 roku, a od 1957 likwidowano pod zabudow\u0119 mieszkaniow\u0105; wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w zniszczono. Jako cmentarz nie istnieje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1966,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0031","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32236,"lng":18.63301,"name_de":"Friedhof Ohra (Evangelischer Friedhof St. Georg / cmentarz ewangelicki pw. \u015bw. Jerzego)","name_pl":"Gda\u0144sk - Orunia \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz \u015bw. Jerzego (po niemiecku St.-Georgen-Friedhof) w Gda\u0144sku-Oruni (Ohra) \u2014 dawny ewangelicki (lutera\u0144ski) cmentarz parafii przy ko\u015bciele \u015bw. Jerzego, przekszta\u0142conym po Reformacji ze \u015bredniowiecznej kaplicy (ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony 1571). Data za\u0142o\u017cenia cmentarza jest sporna: \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 1. po\u0142ow\u0119 XVI w. / oko\u0142o 1550 (parafialny) albo 1691 (Gedanopedia). Na pocz\u0105tku XX w. za\u0142o\u017cono cz\u0119\u015b\u0107 \u201enow\u0105\u201d po wschodniej stronie tor\u00f3w. Stary cmentarz mia\u0142 1,53 ha (ul. Go\u015bcinna, dawniej Schulstra\u00dfe/Johann-Rickmers-Stra\u00dfe), nowy 0,82 ha (ul. Ramu\u0142ta). Pochowano tu mi\u0119dzy innymi Andreasa (Andrzeja) Schopenhauera, dziadka filozofa Arthura Schopenhauera. Zamkni\u0119ty 8 grudnia 1956, likwidowany od 1957 (zabudowa osiedla przy ul. \u017bu\u0142awskiej w latach 60.); nagrobki zniszczono, cz\u0119\u015b\u0107 u\u017cyto jako p\u0142yty chodnikowe i obramowania piaskownic. Dzi\u015b teren cz\u0119\u015bciowo zabudowany, cz\u0119\u015bciowo park; w 2009 postawiono pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; kwerenda w\u0142asna.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0032","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3219,"lng":18.6353,"name_de":"St.-Georgen-Friedhof (Ohra)","name_pl":"Gda\u0144sk - Orunia \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w gda\u0144skiej Oruni \u2014 po niemiecku Ohra \u2014 zacz\u0105\u0142 si\u0119 jako pi\u0119tnastowieczna kaplica \u015bwi\u0119tego Jerzego; w 1571 roku przej\u0119li j\u0105 luteranie i rozbudowali w 1608.\n\n\ud83d\udd34 Wizytator biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego nie wszed\u0142 do niej wcale. W aktach zanotowano kr\u00f3tko: *\u201eHaec capella, quia haeretica prope Gedanum, non est visitata\u201d* \u2014 kaplicy tej, jako heretyckiej, w pobli\u017cu Gda\u0144ska, nie wizytowano; spraw\u0119 miano prowadzi\u0107 z gda\u0144szczanami. Drugi zapis dodaje jedno s\u0142owo o jej stanie: *\u201eOchra capella Gedanensium. Profanata\u201d* \u2014 kaplica gda\u0144szczan, sprofanowana. \ud83d\udccc To zapis charakterystyczny dla ca\u0142ego pasa podmiejskiego: wizytator wiedzia\u0142, \u017ce nie zostanie wpuszczony, wi\u0119c nawet nie pr\u00f3bowa\u0142, a rzecz odsy\u0142a\u0142 na szczebel rokowa\u0144 z rad\u0105 miasta.\n\nObecny ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki \u2014 pierwszy neogotycki w Gda\u0144sku \u2014 wzniesiono w latach 1820\u20131823 wed\u0142ug koncepcji Karla Friedricha Schinkla, z dotacji kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III; konsekrowano go 5 pa\u017adziernika 1823 roku, a wie\u017ca si\u0119ga 43 metr\u00f3w.\n\nPruski spis z 1885 roku naliczy\u0142 w Oruni 5 712 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 3 524 ewangelik\u00f3w i 2 157 katolik\u00f3w; notuje przy tym 31 innych chrze\u015bcijan, na tych ziemiach zwykle mennonit\u00f3w. 28 maja 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zaj\u0119li katolicy i przekazali go salezjanom; dzi\u015b jest rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa i \u015bwi\u0119tego Jana Bosko, z parafi\u0105 erygowan\u0105 w 1994 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":1820,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Gedanopedia / Wikipedia \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Bosko, Orunia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0368","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3205,"lng":18.6384,"name_de":"Ohra","name_pl":"Gda\u0144sk-Orunia \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jana Bosko)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Parafia Ewangelicko-Prezbiteria\u0144ska Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Gda\u0144sku \u2014 wsp\u00f3lnota reformowana za\u0142o\u017cona w 2020 r. Nabo\u017ce\u0144stwa w niedziele w Ratuszu Oru\u0144skim (ul. Go\u015bcinna 1). Czynna.","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-reformowana","denomination":"ewangelicko-reformowana","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Parafia Ewangelicko-Prezbiteria\u0144ska Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Gda\u0144sku (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_Ewangelicko-Prezbiteria%C5%84ska_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"prezbiterianie.gda.pl \u2014 Parafia Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0294","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.327222,"lng":18.581111,"name_de":null,"name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Parafia Ewangelicko-Prezbiteria\u0144ska Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej (czynna)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki cmentarz \u015bwi\u0119tej Barbary (St. Barbara-Kirchhof) na gda\u0144skich Siedlcach za\u0142o\u017cono w 1869 roku jako nekropoli\u0119 parafii ewangelickiej przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach; po\u015bwi\u0119cono go 2 grudnia 1869 roku. Parafia macierzysta by\u0142a ewangelicka od czas\u00f3w Reformacji \u2014 B\u00e4r w spisie ksi\u0105g metrykalnych z 1908 roku podaje jej chrzty od 1573 roku, \u015bluby od 1567 i ksi\u0119g\u0119 zmar\u0142ych prowadzon\u0105 od 1816.\n\nCmentarz urz\u0105dzono daleko od ko\u015bcio\u0142a, na przedmie\u015bciu, kt\u00f3re w\u0142asnej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej jeszcze nie mia\u0142o: Siedlce sp\u0142on\u0119\u0142y doszcz\u0119tnie w 1813 roku, w 1814 po\u0142\u0105czono je komunalnie z Gda\u0144skiem, a umowa o wymianie terytori\u00f3w z 31 lipca 1834 roku przyzna\u0142a je miastu ostatecznie; osobne ksi\u0119gi parafialne zacz\u0119to tu prowadzi\u0107 dopiero w latach 1892\u20131895, a ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) stan\u0105\u0142 w 1901 roku.\n\n\ud83d\udd34 Powierzchni\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie \u2014 3,99 ha oraz 1,69 ha; r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Cmentarz le\u017ca\u0142 mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Powsta\u0144c\u00f3w Warszawskich, Bema, Zakopia\u0144sk\u0105, Pankiewicza i Legnick\u0105, na terenie lekko wznosz\u0105cym si\u0119 ku p\u00f3\u0142nocy i uformowanym w tarasy. By\u0142 ogrodzony, a trzy aleje pod\u0142u\u017cne i cztery poprzeczne dzieli\u0142y go na kwatery. 31 pa\u017adziernika 1925 roku stan\u0119\u0142a przy nim dzwonnica z dzwonem odlanym w 1626 roku.\n\nOd 1945 roku cmentarz by\u0142 nieczynny; zamkni\u0119to go formalnie 10 kwietnia 1964 roku, po czym uleg\u0142 dewastacji. Dzi\u015b teren zajmuje park z zachowanym drzewostanem pocmentarnym, a w 2007 roku w\u0142adze Gda\u0144ska ufundowa\u0142y tu pami\u0105tkowy obelisk i ustawi\u0142y tablic\u0119 informacyjn\u0105 z planem cmentarza.\n\nObiekt obj\u0119ty jest ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w; \ud83d\udfe1 karta cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go og\u00f3lnie na po\u0142ow\u0119 XIX wieku, \u017ar\u00f3d\u0142a szczeg\u00f3\u0142owe \u2014 na rok 1869. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie figuruje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1964,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0033","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34879,"lng":18.62178,"name_de":"Sankt-Barbara-Friedhof (Schidlitz)","name_pl":"Gda\u0144sk - Siedlce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Siedlce (*Schidlitz*) ros\u0142y pod koniec XIX wieku szybciej, ni\u017c nad\u0105\u017ca\u0142y za nimi parafie, i w 1895 roku utworzono tu osobn\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 dla niej zaprojektowa\u0142 Ludwig von Tiedemann (1841\u20131908), architekt z Poczdamu urodzony w Rusocinie pod Gda\u0144skiem, tw\u00f3rca wielu \u015bwi\u0105ty\u0144 i gmach\u00f3w publicznych w Berlinie, Poczdamie i Halle. Nada\u0142 budowli formy neogotyckie, wtedy modne. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 4 maja 1900 roku, a budow\u0119 uko\u0144czono 18 maja 1901.\n\nKonsekracja odby\u0142a si\u0119 17 wrze\u015bnia 1901 roku, z udzia\u0142em cesarzowej Augusty Wiktorii. \u017bona Wilhelma II patronowa\u0142a budowie od pocz\u0105tku: ufundowa\u0142a 40 000 marek, czyli oko\u0142o jednej trzeciej koszt\u00f3w, kt\u00f3re wynios\u0142y oko\u0142o 136 000 marek, i sama wybra\u0142a wezwanie \u2014 Zbawiciela. \u015awi\u0105tynia mie\u015bci\u0142a 793 osoby: 565 w nawie g\u0142\u00f3wnej i 228 na emporze organowej. Prostok\u0105tna wie\u017ca na naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-zachodnim wznosi\u0142a si\u0119 na ponad 50 metr\u00f3w, a jej he\u0142m i dekoracyjne podzia\u0142y muru wzorowano na Wie\u017cy Wi\u0119ziennej z Przedbramia ulicy D\u0142ugiej. W sierpniu 1901 roku zawieszono trzy dzwony z pracowni Schilling-Apolda i zamontowano mechanizm zegarowy; organy wykona\u0142a firma Sauer z Frankfurtu nad Odr\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w samym \u015brodku dzielnicy, przy zbiegu ulic Kirchenweg i Karth\u00e4user Stra\u00dfe \u2014 dzisiejszych Ko\u015bcielnej i Kartuskiej.\n\nW 1945 roku, wskutek dzia\u0142a\u0144 Armii Czerwonej, zawali\u0142y si\u0119 dach, sklepienia i he\u0142m wie\u017cy, a wn\u0119trze sp\u0142on\u0119\u0142o. Ruin\u0119 rozebrano w latach 1955\u20131957 i nic w tym miejscu nie odbudowano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) w Gda\u0144sku-Siedlcach \u2014 reformacja-pomorze.pl oraz serwis Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Sopocie; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (II) \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); Gda\u0144sk \u2014 Ewangelicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, stare zdj\u0119cia i mapa \u2014 fotopolska.eu; Siedlce \u2014 \u017cycie religijne, gospodarcze i rozrywkowe \u2014 Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu.*","built_year":1901,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) w Gda\u0144sku-Siedlcach \u2014 reformacja-pomorze.pl","url":"https://www.reformacja-pomorze.pl/2017/06/30/kosciol-zbawicielaheilandskirchew-gdansku-siedlcach/"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) w Gda\u0144sku-Siedlcach \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska Sopot","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/06/kosciol-zbawicielaheilandskirchew-gdansku-siedlcach/"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (II) \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia) [kopia archiwalna 2021-12-26]","url":"https://web.archive.org/web/20211226110327/https://gedanopedia.pl/"},{"typ":"archiwum_fotograficzne","tytul":"Gda\u0144sk \u2014 Ewangelicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, stare zdj\u0119cia i mapa \u2014 fotopolska.eu","url":"https://gdansk.fotopolska.eu/Gdansk/b86095,Ewangelicki_Kosciol_Zbawiciela.html"},{"typ":"artykul","tytul":"Siedlce \u2014 \u017cycie religijne, gospodarcze i rozrywkowe \u2014 Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu","url":"https://www.gdanskstrefa.com/siedlce-zycie-religijne-gospodarcze-i-rozrywkowe/"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0062","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3487856,"lng":18.6217769,"name_de":"Heilandkirche (Schidlitz)","name_pl":"Gda\u0144sk-Siedlce \u2014 Heilandkirche (Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) na gda\u0144skich Siedlcach, wzniesiony w latach 1900\u20131901 dla parafii lutera\u0144skiej powo\u0142anej w 1895 r. Projekt Ludwiga von Tiedemanna, neogotyk; kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 4 maja 1900 r., budow\u0119 uko\u0144czono 18 maja 1901 r., po\u015bwi\u0119cenia dokonano 17 wrze\u015bnia 1901 r. w obecno\u015bci cesarzowej Augusty Wiktorii, patronki budowy, kt\u00f3ra sfinansowa\u0142a jedn\u0105 trzeci\u0105 koszt\u00f3w i wybra\u0142a wezwanie. Wie\u017ca wysoko\u015bci ponad 50 m nawi\u0105zywa\u0142a podzia\u0142ami i dekoracj\u0105 do Wie\u017cy Wi\u0119ziennej z zespo\u0142u Przedbramia ul. D\u0142ugiej. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a u zbiegu Kirchenweg i Karth\u00e4user Stra\u00dfe (dzi\u015b Ko\u015bcielna i Kartuska). Uszkodzona w 1945 r. (he\u0142m wie\u017cy zniesiony poni\u017cej linii okien, dach i sklepienia zawalone, wn\u0119trze wypalone), nieodbudowana, rozebrana w latach 1955\u20131957.","built_year":1901,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) w Gda\u0144sku-Siedlcach \u2014 Parafia EA Sopot","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/06/kosciol-zbawicielaheilandskirchew-gdansku-siedlcach/"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0002","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3487856,"lng":18.6217769,"name_de":"Heilandskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Siedlce \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W centrum Sobieszewa (po niemiecku Bohnsack), przy dzisiejszej ulicy Turystycznej, u dawnej przeprawy przez Wis\u0142\u0119, sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowany w 1590 roku \ud83d\udfe1 jako katolicki; po Reformacji przej\u0119li go protestanci i sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej. By\u0142a to budowla z bali \u2014 Zirkwitz odnalaz\u0142 jej rysunek na mapie z 1600 roku i zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na wyj\u0105tkowo d\u0142ug\u0105 naw\u0119. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni za\u0142o\u017cono w XVII wieku cmentarz lutera\u0144ski; \u017ce dzia\u0142a\u0142 on wtedy naprawd\u0119, po\u015bwiadcza spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra, kt\u00f3ry dla Bohnsack podaje chrzty od 1659 roku, \u015bluby od 1659 i 1680, a ksi\u0119g\u0119 zmar\u0142ych prowadzon\u0105 od 1680.\n\nGrzebano na nim do ko\u0144ca XIX wieku, kiedy dla wsi urz\u0105dzono nowy cmentarz w jej wschodniej cz\u0119\u015bci, a pojedyncze poch\u00f3wki zdarza\u0142y si\u0119 jeszcze do 1945 roku. Wie\u015b by\u0142a wtedy niemal w ca\u0142o\u015bci lutera\u0144ska: wykaz gmin do spisu z 1885 roku notuje w Bohnsack 905 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 897 ewangelik\u00f3w, 5 katolik\u00f3w i 3 innych chrze\u015bcijan, przy w\u0142asnej parafii ewangelickiej i katolickiej w F\u00fcrstenwerder. Ta ostatnia liczba t\u0142umaczy zarazem, dlaczego nazywanie tej nekropolii ewangelicko-mennonick\u0105 pozostaje niepewne: mennonit\u00f3w statystyka pruska liczy\u0142a w\u0142a\u015bnie w\u015br\u00f3d innych chrze\u015bcijan, a by\u0142o ich w Bohnsack trzech. Nazwiska Kohn, Bartsch i Gro\u00dfnik s\u0105 wprawdzie dla mennonit\u00f3w typowe, ale w wyci\u0105gu z dziej\u00f3w mennonit\u00f3w Mannhardta Bohnsack nie wyst\u0119puje ani razu, a B\u00e4r prowadzi t\u0119 parafi\u0119 wy\u0142\u0105cznie jako ewangelick\u0105.\n\nW latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku cmentarz zniwelowano. Ocala\u0142y dwie rokokowe stele z piaskowca z drugiej po\u0142owy XVIII wieku, jedna z 1777 roku \u2014 Gerharta Bartscha oraz Korneliusa Kohna i Jakoba Gro\u00dfnika. Uchodz\u0105 one za najstarsze pomniki nagrobne Tr\u00f3jmiasta. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 po 1945 roku przej\u0119li katolicy, kt\u00f3rzy utworzyli tu w 1947 roku parafi\u0119 Matki Bo\u017cej Salety\u0144skiej; po po\u017carze w 1986 roku wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 (2003). Dawny teren cmentarny pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 lapidarium przy \u015bwi\u0105tyni.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: gedanopedia, has\u0142o \u201eCmentarze w Sobieszewie\u201d; serwis miejski gdansk.pl, \u201eCmentarz Sobieszewski\u201d; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicko-mennonicki Sobieszewo (Bohnsack) \u2014 Find a Grave.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicko-mennonicki Sobieszewo (Bohnsack) \u2014 Find a Grave","url":"https://www.findagrave.com/cemetery/2821193/cmentarz-ewangelicko-mennonicki-sobieszewo-(bohnsack)"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0034","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34631,"lng":18.82046,"name_de":"Alter evangelischer Friedhof Bohnsack","name_pl":"Gda\u0144sk - Sobieszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy parafii \u015bw. J\u00f3zefa i \u015bw. Brygidy (ul. Gie\u0142guda) za\u0142o\u017cony na pocz. XX w., zamkni\u0119ty w 1946 roku; zachowa\u0142y si\u0119 jedynie fragmenty nagrobk\u00f3w na zaro\u015bni\u0119tym i zdewastowanym terenie. Element zespo\u0142u cmentarzy katolicko-ewangelickich Starego Miasta.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Stare Miasto \u2014 Gedanopedia; kwerenda w\u0142asna.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Stare Miasto \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR%C3%93DMIE%C5%9ACIA._STARE_MIASTO"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0037","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.354599,"lng":18.652232,"name_de":"Altstadt","name_pl":"Gda\u0144sk - Stare Miasto \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pierwszy cmentarz \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja le\u017ca\u0142 na M\u0142odym Mie\u015bcie: przy lokacji w 1380 roku wyznaczono na ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z przylegaj\u0105cym cmentarzem dzia\u0142k\u0119 120 \u00d7 80 m. Po 1455 roku zosta\u0142 zamkni\u0119ty i zniszczony, a nowy za\u0142o\u017cono przy \u015bwi\u0105tyni wznoszonej od 1456 roku na Starym Mie\u015bcie. Zaj\u0105\u0142 prostok\u0105tn\u0105 dzia\u0142k\u0119 o powierzchni oko\u0142o 0,5 ha, z ko\u015bcio\u0142em we wschodniej cz\u0119\u015bci, mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami \u0141agiewniki, Gniln\u0105, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i Zau\u0142kiem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nBy\u0142 to cmentarz parafialny, katolicki; \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 przej\u015bcie parafii na ewangelick\u0105 na rok 1523/1524. \ud83d\udfe1 Ta ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 wymaga zastrze\u017cenia. Freytag pokazuje, \u017ce w sierpniu 1524 roku probostwo \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja obsadzono z wyboru ludowego \u2014 otrzyma\u0142 je Matthias Bienwald \u2014 ale lutera\u0144ski zryw z lat 1525\u20131526 zosta\u0142 st\u0142umiony: 26 lutego 1526 roku we wszystkich ko\u015bcio\u0142ach miasta \u015bpiewano zn\u00f3w msz\u0119 po \u0142acinie, a 12 lipca tego roku mandat biskupa nakaza\u0142 wygnanie duchownych ewangelickich. Trwale ewangelickie sta\u0142y si\u0119 ko\u015bcio\u0142y gda\u0144skie dopiero po 1557 roku, kiedy miasto otrzyma\u0142o przywilej tolerancyjny; prawne uznanie Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Gda\u0144sku przysz\u0142o w 1577. Tak samo datowane jest przej\u015bcie ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach \u2014 na rok 1557. O ci\u0105g\u0142o\u015bci \u017cycia parafialnego od schy\u0142ku XVI wieku \u015bwiadcz\u0105 dwie tablice w zakrystii, na kt\u00f3rych zapisano liczb\u0119 komunikant\u00f3w za ka\u017cdy rok od 1590.\n\nCmentarz otacza\u0142 mur z bramami; jego cz\u0119\u015b\u0107 zachowa\u0142a si\u0119 wzd\u0142u\u017c p\u00f3\u0142nocnej granicy dzia\u0142ki, przy ulicy Gnilnej. Bram\u0119 zachodni\u0105 z XVII wieku, zwie\u0144czon\u0105 figur\u0105 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, zniszczy\u0142a burza w 1892 roku. Samo za\u0142o\u017cenie zlikwidowano w 1821 roku, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142a do drugiej wojny \u015bwiatowej \u2014 a najbli\u017cszy tym poch\u00f3wkom zapis, jaki znamy, to wymieniona przez B\u00e4ra ksi\u0119ga kamieni nagrobnych parafii, prowadzona w latach 1791\u20131809, obok metryk chrzt\u00f3w od 1669 roku, \u015blub\u00f3w od 1766 i zmar\u0142ych od 1809. Dzi\u015b teren jest uporz\u0105dkowany jako otoczenie \u015bwi\u0105tyni i nie zosta\u0142 odtworzony.\n\nObiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w (karta cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa, datowanie: XV wiek), a teren i mur ko\u015bcielny s\u0105 obj\u0119te wpisem do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego numer 427 (dawny numer 302) z 24 lutego 1967 roku, uzupe\u0142nionym decyzj\u0105 z 28 lipca 2005 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1821,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0035","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.357115,"lng":18.650483,"name_de":"St. Bartholom\u00e4i-Kirchhof (Friedhof an der St.-Bartholom\u00e4i-Kirche)","name_pl":"Gda\u0144sk - Stare Miasto \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"U p\u00f3\u0142nocno-wschodniego podn\u00f3\u017ca Biskupiej G\u00f3rki, w rejonie zwanym dawniej Czarnym Morzem (Schwarzes Meer), mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Na Stoku, Salwator i Mennonit\u00f3w, le\u017ca\u0142a ewangelicka nekropolia zwana Neuer Kirchhof. Nazwa sz\u0142a tu za ko\u015bcio\u0142em, nie odwrotnie: John Muhl zanotowa\u0142, \u017ce stary cmentarz ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela, po\u0142o\u017cony powy\u017cej Raduni, nazwano \u201eSalvatorkirchhof\u201d po raz pierwszy w 1657 roku, a wcze\u015bniej m\u00f3wiono o nim zawsze \u201enowy cmentarz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a\u201d. Wyr\u00f3s\u0142 z niego ca\u0142y zesp\u00f3\u0142. Pocz\u0105tek da\u0142a nekropolia za\u0142o\u017cona po zarazie 1620 roku: jej cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniow\u0105 zaj\u0105\u0142 Mennoniten-Kirchhof, p\u00f3\u017aniej przekszta\u0142cony w St. Salvator-Kirchhof, cmentarz parafii Zbawiciela, a cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocn\u0105 \u2014 St. Johannis-Kirchhof o powierzchni 0,4 ha. By\u0142 to cmentarz ewangelicki z kwater\u0105 mennonick\u0105.\n\nSama parafia Zbawiciela zacz\u0119\u0142a prowadzi\u0107 metryki w 1635 roku \u2014 tak podaje spis ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich B\u00e4ra z 1908 roku \u2014 pogrzeby wpisywa\u0142a od 1784, a konfirmacje od 1843; oko\u0142o 1890 roku Harnoch liczy\u0142 w niej 3000 dusz. Chowano tu do 1945 roku; w 1946 roku cmentarz zamkni\u0119to i zlikwidowano, a na cz\u0119\u015bci terenu stan\u0119\u0142a Szko\u0142a Podstawowa numer 21 przy ulicy Na Stoku. Miejsce nie znikn\u0119\u0142o z papier\u00f3w: gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska prowadzi je pod pozycj\u0105 3559 jako teren dawnego cmentarza ewangelickiego Zbawiciela (St. Salvator Kirchhof) w granicach dzia\u0142ek 150 i 151 obr\u0119bu 80, z wy\u0142\u0105czeniem istniej\u0105cej zabudowy. Pami\u0105tk\u0105 pozosta\u0142 zachowany szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w z lat 1818\u20131819 przy ulicy Mennonit\u00f3w 2a, dzi\u015b Zjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki. Odr\u0119bnym, wcze\u015bniejszym obiektem jest Alter Salvator-Kirchhof z 1635 roku przy ko\u015bciele Zbawiciela, ulica Zaro\u015blak 18, podupad\u0142y ju\u017c w XVIII wieku.\n\n\ud83d\udfe1 Ten sam zesp\u00f3\u0142 opisuje w atlasie drugi wpis \u2014 nekropolia ewangelicko-mennonicka u st\u00f3p Biskupiej G\u00f3rki. Czy chodzi o dwie cz\u0119\u015bci jednego za\u0142o\u017cenia, czy o jeden obiekt zapisany dwukrotnie, pozostaje do rozstrzygni\u0119cia. \ud83d\udfe1 Nie uda\u0142o si\u0119 te\u017c ustali\u0107, kiedy powsta\u0142a kwatera mennonicka: rozprawa Mannhardta o mennonitach pruskich z 1863 roku, jedyna nasza praca o tej wsp\u00f3lnocie, dat cmentarzy gda\u0144skich nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Stare Miasto \u2014 Gedanopedia.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicki (z kwater\u0105 menonick\u0105)","destroyed_or_closed":1895,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Stare Miasto \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR%C3%93DMIE%C5%9ACIA._STARE_MIASTO"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0038","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3454,"lng":18.6422,"name_de":"Neuer Kirchhof (Mennoniten-Kirchhof / St. Salvator-Kirchhof / St. Johannis-Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk - Stare Przedmie\u015bcie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz \u015bwi\u0119tego Piotra i Paw\u0142a (St. Petri- und Pauli-Kirchhof) powsta\u0142 w 1819 roku przy dzisiejszej ulicy 3 Maja 10 w Gda\u0144sku, po zachodniej stronie dawnej Promenady, jako cz\u0119\u015b\u0107 zespo\u0142u cmentarzy u podn\u00f3\u017ca Grodziska. By\u0142 nekropoli\u0105 parafialn\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra i Paw\u0142a na Starym Przedmie\u015bciu; korzysta\u0142a z niego r\u00f3wnie\u017c parafia ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Sama parafia by\u0142a stara i dobrze udokumentowana: w spisie ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich, kt\u00f3ry B\u00e4r og\u0142osi\u0142 w 1908 roku, jej chrzty i \u015bluby zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1573 roku (chrzty z lukami w latach 1612\u20131648), pogrzeby w 1659 \u2014 pocz\u0105tkowo w formie ksi\u0119gi kamiennej \u2014 komunikanci w 1654, konfirmacje w 1820, a w 1813 roku wesz\u0142a w ni\u0105 gda\u0144ska gmina francuska, prowadz\u0105ca w\u0142asne metryki od 1701 roku i zasilaj\u0105ca zb\u00f3r reformowany. Miejsc poch\u00f3wku mia\u0142a ta parafia wi\u0119cej ni\u017c jedno: John Muhl po\u015bwiadcza, \u017ce cmentarz powy\u017cej Raduni, przy ko\u015bciele Zbawiciela, nazywano \u201enowym cmentarzem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a\u201d, zanim w 1657 roku przyj\u0105\u0142 nazw\u0119 od Zbawiciela.\n\nNekropolia przy Promenadzie zajmowa\u0142a dzia\u0142k\u0119 o powierzchni oko\u0142o 0,24 ha, na planie nieregularnego czworok\u0105ta zbli\u017conego do kwadratu, ze \u015bci\u0119tym naro\u017cnikiem po\u0142udniowo-wschodnim \u2014 tam przypuszczalnie sta\u0142a g\u0142\u00f3wna brama. Granica po\u0142udniowa bieg\u0142a wzd\u0142u\u017c Okular\u00f3w Steinbocka (Steinbocksbrill), wschodnia przylega\u0142a bezpo\u015brednio do dzisiejszej ulicy 3 Maja, a od p\u00f3\u0142nocy s\u0105siadem by\u0142 cmentarz \u015bwi\u0119tej Katarzyny.\n\nChowano tu do 1945 roku. Cmentarz zamkni\u0119to 24 listopada 1946 roku i zlikwidowano podczas budowy dworca autobusowego, kt\u00f3ry zaj\u0105\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 terenu ca\u0142ego zespo\u0142u. Karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa rejestruj\u0105 cmentarze tego zespo\u0142u jako \u201emiejsca pocmentarne\u201d o rodzaju cmentarz ewangelicki, datowane na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. W 2002 roku na s\u0105siednim terenie dawnego cmentarza Bo\u017cego Cia\u0142a ods\u0142oni\u0119to pomnik Cmentarz Nieistniej\u0105cych Cmentarzy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1819,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0039","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3577603,"lng":18.6428496,"name_de":"St. Petri- und Pauli-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk - Stare Przedmie\u015bcie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Szkoty \u2014 po niemiecku Altschottland, w \u017ar\u00f3d\u0142ach tak\u017ce po prostu Schottland \u2014 by\u0142y podgda\u0144sk\u0105 osad\u0105 biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich i przez dwa stulecia jednym z najwa\u017cniejszych schronie\u0144 dla tych, kt\u00f3rych miasto nie chcia\u0142o w swoich murach. W 1814 roku w\u0142\u0105czono je do Gda\u0144ska; dzi\u015b le\u017c\u0105 przy Trakcie \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\n\ud83d\udccc O ich znaczeniu zadecydowa\u0142 stan prawny. Osada nale\u017ca\u0142a do biskupa i le\u017ca\u0142a poza jurysdykcj\u0105 miasta \u2014 a gda\u0144ska ustawa wilkierzowa z 1573 roku zakazywa\u0142a osiedlania si\u0119 w murach i ubiegania o prawo miejskie \u201esekciarzom\u201d, wymieniaj\u0105c wprost anabaptyst\u00f3w. Kto wi\u0119c nie mie\u015bci\u0142 si\u0119 w lutera\u0144skim porz\u0105dku miasta, szed\u0142 na przedmie\u015bcia: na Nowe Ogrody, Zaro\u015blak, do Siedlec i w\u0142a\u015bnie do Starych Szkot\u00f3w.\n\nKalwini\u015bci, uchod\u017acy z ogarni\u0119tych wojn\u0105 Niderland\u00f3w, byli w 1570 roku ju\u017c tak liczni, \u017ce sprowadzono dla nich duchownego z Delft, Petera Jansena; w 1581 roku zast\u0105pi\u0142 go Josua Lagus ze S\u0142upska, a po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 Isebrand Balk. Osiedlili si\u0119 tu tak\u017ce mennonici, a po 1663 roku schronienie znale\u017ali kwakrzy \u2014 prze\u015bladowani wtedy i przez katolik\u00f3w, i przez protestant\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Jak wygl\u0105da\u0142 ten wyznaniowy przekr\u00f3j, m\u00f3wi\u0105 liczby. W 1597 roku by\u0142o tu dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 rodzin katolickich, siedemdziesi\u0105t jeden mennonickich, dwadzie\u015bcia dwie lutera\u0144skie i szesna\u015bcie kalwi\u0144skich. W 1713 roku przewag\u0119 mieli ju\u017c luteranie: pi\u0119\u0107dziesi\u0105t siedem rodzin ze stu sze\u015bciu. Mieszkali tu r\u00f3wnie\u017c \u017bydzi.\n\n\ud83d\udd34 Osada by\u0142a te\u017c polem sporu biskupa w\u0142oc\u0142awskiego z miastem. W 1621 roku wyp\u0119dzono st\u0105d ewangelickiego szkolmistrza, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki Starych Szkot\u00f3w zniszczono podczas obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1807 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Czego nie wiemy: gdzie chowano tutejszych ewangelik\u00f3w. Osobnego cmentarza ewangelickiego wprost w Starych Szkotach \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105 \u2014 zapewne grzebano ich w parafiach miejskich, ale w kt\u00f3rych, nie ustalono. Istniej\u0105cy dzi\u015b w tym miejscu cmentarz \u015bwi\u0119tego Ignacego jest katolicki: za\u0142o\u017cono go dopiero w 1866 roku przy pojezuickim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Ignacego Loyoli, poszerzano w latach 1878, 1894 i 1970, a od 1947 roku jest komunalny.\n\n\ud83c\udfaf Gdzie si\u0119 modlili tutejsi luteranie, wiadomo \u2014 i odpowied\u017a t\u0142umaczy, dlaczego nie szukamy tu osobnego ko\u015bcio\u0142a. Wolnostoj\u0105cej \u015bwi\u0105tyni nie mieli. Ich zb\u00f3r mie\u015bci\u0142 si\u0119 od 1784 roku na pierwszym pi\u0119trze ratusza s\u0105siedniego Che\u0142mu (niemieckie Stolzenberg), kt\u00f3ry wraz ze Starymi Szkotami tworzy\u0142 w okresie zaboru pruskiego jeden organizm miejski. Budynek sta\u0142 przy dawnym rynku na Che\u0142mie, tu\u017c przy granicy ze Starymi Szkotami; analizy dawnych plan\u00f3w sytuuj\u0105 go po wschodniej stronie dzisiejszej ulicy Stoczniowc\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Koniec przyszed\u0142 12 marca 1807 roku i nie by\u0142 dzie\u0142em obl\u0119\u017cenia, lecz decyzji: pruski dow\u00f3dca celowo podpali\u0142 podmiejskie osady, \u017ceby oczy\u015bci\u0107 przedpole przed nadci\u0105gaj\u0105cymi wojskami napoleo\u0144skimi. Ratusz ze zborem sp\u0142on\u0105\u0142 bezpowrotnie.\n\n\u26a0 Rozr\u00f3\u017cnienie, kt\u00f3rego nie wolno zatrze\u0107: zb\u00f3r by\u0142 w Che\u0142mie, nie w Starych Szkotach. Obie osady wchodzi\u0142y w jeden organizm miejski i obs\u0142ugiwa\u0142y t\u0119 sam\u0105 ludno\u015b\u0107, ale to dwie r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci \u2014 a Stare Szkoty to jeszcze co innego ni\u017c Nowe Szkoty.\n\n\ud83d\udccc Dzieje zboru mennonickiego w Starych Szkotach da si\u0119 ju\u017c opowiedzie\u0107 z jednego \u017ar\u00f3d\u0142a. Mannhardt pisze, \u017ce mennonici osiedlili si\u0119 pod Gda\u0144skiem liczniej od oko\u0142o 1567 roku, uciekaj\u0105c przed represjami ksi\u0119cia Alby, i \u017ce g\u0142\u00f3wnym ich siedliskiem sta\u0142y si\u0119 biskupie Stare Szkoty i Siedlce; pierwszym starszym nowo utworzonego zboru by\u0142 Dirk Philipps, towarzysz Menno Simonsa, kt\u00f3ry wyjecha\u0142 do Emden w 1568 lub 1569 roku i zmar\u0142 w drodze w 1570. Po edykcie gda\u0144skim og\u0142oszonym przy Dworze Artusa 26\u201328 kwietnia 1573 roku wyp\u0119dzeni z miasta znale\u017ali schronienie w\u0142a\u015bnie tam, a biskupi kujawscy ch\u0119tnie ich przyjmowali: przywilej Zygmunta III dla pasamonik\u00f3w w Szkotach z 20 pa\u017adziernika 1623 roku potwierdzili W\u0142adys\u0142aw IV 30 grudnia 1634 i Jan Kazimierz 22 czerwca 1649 roku, w 1684 roku zb\u00f3r wybroni\u0142 si\u0119 przed nakazem chrzczenia dzieci, a 3 kwietnia 1720 roku biskup Konstanty Feliks Szaniawski wzi\u0105\u0142 go w opiek\u0119 i potwierdzi\u0142 wszystkie przywileje. W styczniu 1656 roku, gdy gda\u0144szczanie spalili przedmie\u015bcia przed Szwedami, Stare Szkoty i Siedlce posz\u0142y z dymem, a Rada pozwoli\u0142a osiedli\u0107 si\u0119 w mie\u015bcie dwudziestu jeden rodzinom. \ud83d\udfe1 Miejsca poch\u00f3wku tutejszych ewangelik\u00f3w nadal nie ustali\u0142em, ale pojawi\u0142a si\u0119 poszlaka: Max B\u00e4r w wykazie ksi\u0105g metrykalnych prowincji nie zna dla Starych Szkot\u00f3w \u017cadnych starych ksi\u0105g ewangelickich \u2014 Alt-Schottland ma tylko ksi\u0119gi katolickie, a po stronie ewangelickiej figuruj\u0105 jedynie akta cywilne \u201edla po\u0142\u0105czonych przedmie\u015b\u0107 Che\u0142m, Stare Szkoty i Siedlce\u201d z lat 1810\u20131811 i ksi\u0119gi parafii Siedlce dopiero od 1895 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w? Z dziej\u00f3w koegzystencji mi\u0119dzywyznaniowej w epoce nowo\u017cytnej\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d, t. V, 2014; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142a STARE SZKOTY i KO\u015aCI\u00d3\u0141 \u015aW. IGNACEGO; Hermann Gottlieb Mannhardt, \u201eDie Wehrfreiheit der altpreu\u00dfischen Mennoniten\u201d, 1863, s. 104\u2013107; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Gda\u0144sk 1908 (Abhandlungen zur Landeskunde der Provinz Westpreu\u00dfen, z. XIII).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"wielowyznaniowe (lutera\u0144skie, mennonickie, ewangelicko-reformowane)","denomination":"wielowyznaniowe (lutera\u0144skie, mennonickie, ewangelicko-reformowane)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie naukowe","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Hermann Gottlieb Mannhardt, \u201eDie Wehrfreiheit der altpreu\u00dfischen Mennoniten\u201d, 1863, s. 104\u2013107","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Gda\u0144sk 1908 (Abhandlungen zur Landeskunde der Provinz Westpreu\u00dfen, z. XIII)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0542","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3348319,"lng":18.6343872,"name_de":"Altschottland (Schottland)","name_pl":"Gda\u0144sk-Stare Szkoty \u2014 o\u015brodek dysydencki (ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, zb\u00f3r mennonicki)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w gda\u0144skich Stogach (po niemiecku Heubude) powsta\u0142 przed 1843 rokiem jako cmentarz komunalny gminy Heubude, a jego cz\u0119\u015b\u0107 otrzyma\u0142 miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki; w 1881 roku wzniesiono dzwonnic\u0119. Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 swoich dziej\u00f3w wie\u015b nie mia\u0142a jednak w\u0142asnej parafii: oko\u0142o 1890 roku Harnoch wymienia cmentarz w Heubude przy gda\u0144skiej parafii \u015bwi\u0119tej Barbary \ud83d\udfe1 (w naszym odczycie fraktury nazwa wysz\u0142a jako \u201eSeubude\u201d), a w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne \u2014 chrzty, \u015bluby, pogrzeby i komunikant\u00f3w \u2014 gmina ewangelicka zacz\u0119\u0142a tu prowadzi\u0107 dopiero w 1896 roku, konfirmacje w 1898, jak podaje spis B\u00e4ra z 1908 roku. Cmentarz za\u0142o\u017cono na lekkim wzniesieniu u zbiegu ulic Kruczej i Nowotnej (Seebadstra\u00dfe), na skraju zalesionych wydm nadmorskich, na p\u00f3\u0142noc od Pustego Stawu. Zajmowa\u0142 prostok\u0105t o powierzchni 0,81 ha, mocno wyd\u0142u\u017cony z zachodu na wsch\u00f3d wzd\u0142u\u017c ulicy Nowotnej, z centraln\u0105 alej\u0105 wychodz\u0105c\u0105 od bramy przy ulicy Kruczej.\n\nOficjalnie chowano tu do 1942 roku, ale w marcu i kwietniu 1945 roku z\u0142o\u017cono na cmentarzu w masowej mogile zabitych \u017co\u0142nierzy i zmar\u0142ych cywil\u00f3w. Formalnie zamykano go dwukrotnie: 24 listopada 1946 roku i 8 grudnia 1956 roku. Dzi\u015b teren jest opuszczony, zaniedbany i zaro\u015bni\u0119ty, a pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w usuni\u0119to w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku; w grudniu 2009 roku ustawiono pami\u0105tkow\u0105 tablic\u0119 z czarnego marmuru. Krajowa ewidencja zabytk\u00f3w datuje cmentarz na po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska prowadzi go pod pozycj\u0105 3642 jako teren dawnego cmentarza ewangelickiego Chrystusa Kr\u00f3la na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 89 obr\u0119bu 0086.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0040","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36802,"lng":18.68372,"name_de":"Evangelischer Friedhof Heubude","name_pl":"Gda\u0144sk - Stogi \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Gda\u0144sku-Stogach (Heubude) mennonici wznie\u015bli dom modlitwy (budowa od 1768, pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo na Bo\u017ce Narodzenie 1768; rozbudowa 1853 na 800 os\u00f3b). Po 1945 r. u\u017cytkowany przez katolik\u00f3w, popad\u0142 w ruin\u0119 oko\u0142o 1950 r.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w na ziemiach polskich (holland.org.pl)","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=polska&id=12_1"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0082","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3680204,"lng":18.6837164,"name_de":"Heubude","name_pl":"Gda\u0144sk-Stogi \u2014 o\u015brodek mennonicki i dom modlitwy (Heubude)","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary przy D\u0142ugich Ogrodach na Starym Przedmie\u015bciu w Gda\u0144sku nale\u017ca\u0142 do najstarszych \u015bwi\u0105ty\u0144 miasta. Pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 1387 roku, gdy poza murami miejskimi za\u0142o\u017cono szpital dla zaka\u017anie chorych z podleg\u0142\u0105 ko\u015bcio\u0142owi NMP kaplic\u0105 \u015bw. Barbary (Barbara Capella). W 1436 roku przebudowano j\u0105 na hal\u0119 dwunawow\u0105 bez prezbiterium, a 28 stycznia 1456 roku decyzj\u0105 biskupa kujawskiego (w\u0142oc\u0142awskiego) Jana Gruszczy\u0144skiego kaplic\u0119 szpitaln\u0105 podniesiono do rangi ko\u015bcio\u0142a parafialnego \u2014 jednego z sze\u015bciu parafialnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska \u2014 przy kt\u00f3rym powsta\u0142a szko\u0142a parafialna. W toku Reformacji, po 1525 roku, gmina przesz\u0142a na luteranizm; w 1557 roku, po przebudowie, ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 i pozosta\u0142 ni\u0105 a\u017c do 1945 roku W latach 1619-1620 wie\u017c\u0119 zwie\u0144czono renesansowym he\u0142mem, w 1726-1728 dobudowano barokow\u0105 naw\u0119 po\u0142udniow\u0105, a w 1746-1747 gda\u0144ski organmistrz Andreas Hildebrandt zbudowa\u0142 39-g\u0142osowe organy. W okresie pruskim i Wolnego Miasta parafia \u015bw. Barbary by\u0142a jedn\u0105 ze staromiejskich gmin ewangelickich (Stadtgemeinde) w ramach superintendentury Danzig-Stadt \u2014 adres administracyjny erygowano 1772, a od 1814 roku ponownie pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego. W 1900 roku Gda\u0144sk liczy\u0142 oko\u0142o 140 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, z czego oko\u0142o 60% stanowili ewangelicy, skupieni mi\u0119dzy innymi wok\u00f3\u0142 tej parafii. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 i uleg\u0142 zniszczeniu w oko\u0142o 60% \u2014 by\u0142 jednym z najbardziej zrujnowanych w mie\u015bcie. Odbudow\u0119 rozpocz\u0119to w 1956 roku, w 1959 roku obiekt przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, a 30 marca 1968 roku erygowano parafi\u0119 katolick\u0105 (rozbieraj\u0105c przy tym barokow\u0105 naw\u0119 po\u0142udniow\u0105). Murowana \u015bwi\u0105tynia o d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 36 m, szeroko\u015bci 18 m i wysoko\u015bci 10 m, z czterdziestometrow\u0105 wie\u017c\u0105, jest dzi\u015b zachowanym, czynnym ko\u015bcio\u0142em katolickim.\n\n\ud83d\udccc Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 odzyska\u0142 dla katolik\u00f3w biskup Maciej Drzewicki, ale ewangelicy \u2014 zw\u0142aszcza po \u015bmierci kr\u00f3la Zygmunta \u2014 obj\u0119li go ponownie. W 1555 roku Jan Frisch \ud83d\udfe1 po raz pierwszy udzieli\u0142 tu Wieczerzy Pa\u0144skiej pod dwiema postaciami. \ud83d\udccc W 1941 roku, podczas remontu ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, \u015bwi\u0105tynia pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 zast\u0119pczego ko\u015bcio\u0142a garnizonowego. Po wojnie odbudowywano j\u0105 etapami: prace zacz\u0119to w 1956, wie\u017c\u0119 z he\u0142mem wzniesiono w latach 1970\u20131972, ca\u0142o\u015b\u0107 uko\u0144czono w 1974, a naw\u0119 po\u0142udniow\u0105 \u2014 decyzj\u0105 z 1966 roku \u2014 rozebrano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia; Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); Ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny, ob. parafialny pw. \u015bw. Barbary \u2014 Zabytek.pl (NID).*","built_year":1772,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Barbary_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._BARBARY"},{"typ":"zabytki","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny, ob. parafialny pw. \u015bw. Barbary \u2014 Zabytek.pl (NID)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/gdansk-kosciol-par-pw-sw-barbary"},{"typ":"regionalia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku \u2014 kalendarium, opis (ZDSK) [kopia archiwalna 2018-04-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180401004312/http://zdsk.pl/zabytki/48-kosciol-sw-barbary-w-gdansku-kalendarium-opis"},{"typ":"genealogia","tytul":"Evangelische Kirche / Danzig \u2014 Familienforschung in Westpreussen","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=50"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0132","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.348003,"lng":18.663847,"name_de":"Danzig, St. Barbara","name_pl":"Gda\u0144sk, \u015bw. Barbary (parafia)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja stoi na gda\u0144skim Starym Mie\u015bcie i jest starszy, ni\u017c bywa podawane. Gdy 28 stycznia 1456 roku biskup w\u0142oc\u0142awski Jan dzieli\u0142 Gda\u0144sk na sze\u015b\u0107 okr\u0119g\u00f3w parafialnych, \u015bwi\u0105tynia ju\u017c sta\u0142a: do dw\u00f3ch dotychczasowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych \u2014 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u2014 do\u0142\u0105czono wtedy cztery nowe, \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tej Barbary, \u015awi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a oraz w\u0142a\u015bnie \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja. Pow\u00f3d podano w dokumencie wprost: miasto rozros\u0142o si\u0119 daleko poza mury, a dw\u00f3ch proboszcz\u00f3w nie nad\u0105\u017ca\u0142o z pos\u0142ug\u0105, tak \u017ce wielu ludzi, dzieci, doros\u0142ych i starc\u00f3w, umiera\u0142o bez sakrament\u00f3w. \u015awi\u0119temu Bart\u0142omiejowi wyznaczono okr\u0119g od strugi M\u0142yn\u00f3wki po ulic\u0119 Pieprzow\u0105, wa\u0142 wzd\u0142u\u017c M\u0142yn\u00f3wki a\u017c do bramy, ulic\u0119 Ogrodow\u0105, ulic\u0119 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i po\u0142ow\u0119 Wapiennej wraz z domami i ogrodami przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a.\n\nW 1524 roku, w toku Reformacji i w czasie, gdy Gda\u0144sk by\u0142 autonomicznym miastem Rzeczypospolitej, ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li luteranie. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski podaje, \u017ce przeszed\u0142 on w r\u0119ce ewangelickie bardzo wcze\u015bnie, wraz z innymi \u015bwi\u0105tyniami miasta, a pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 tu w 1525 roku Piotr Zankau \u2014 to rok gda\u0144skiego tumultu i jedna z najwcze\u015bniejszych dat obj\u0119cia \u015bwi\u0105tyni w ca\u0142ym jego zestawieniu. \ud83d\udfe1 Ta ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 wymaga zastrze\u017cenia. Lutera\u0144ski zryw z lat 1525\u20131526 zosta\u0142 st\u0142umiony i miasto wr\u00f3ci\u0142o wtedy do obrz\u0105dku katolickiego; trwale ewangelickie sta\u0142y si\u0119 ko\u015bcio\u0142y gda\u0144skie dopiero po 1557 roku, tak samo jak ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach. Jak radykalny by\u0142 tamten pierwszy zryw, wida\u0107 po zarz\u0105dzeniach z 1525 roku: mnich\u00f3w i mniszki odes\u0142ano do klasztor\u00f3w, ambony obsadzono nowo sprowadzonymi duchownymi stoj\u0105cymi na gruncie nowej nauki, a z ko\u015bcio\u0142\u00f3w usuni\u0119to wszystko, co przypomina\u0142o dawn\u0105 form\u0119 nabo\u017ce\u0144stwa \u2014 srebrne naczynia, ornaty, obrazy, \u0142aci\u0144skie \u015bpiewy; zwr\u00f3cono si\u0119 nawet do Lutra o pomoc w znalezieniu duchownego dla ko\u015bcio\u0142a Mariackiego. Hermann Freytag zauwa\u017ca, \u017ce miastem ewangelickim mo\u017cna Gda\u0144sk nazywa\u0107 od oko\u0142o 1560 roku, ale kres swojej niepewno\u015bci Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki osi\u0105gn\u0105\u0142 tu dopiero w 1577 roku, gdy przywilej religijny Stefana Batorego uczyni\u0142 go z tolerowanego prawnie istniej\u0105cym i uznanym.\n\nZorganizowan\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 duchown\u0105 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja odnotowuje si\u0119 od 1566 roku. Wie\u017c\u0119 dobudowano w latach 1591\u20131600, barokowy portal powsta\u0142 w 1647 roku, a dzisiejsz\u0105 bry\u0142\u0119 wi\u0105\u017ce si\u0119 z rokiem 1590. \u015awi\u0105tynia by\u0142a ewangelickim, lutera\u0144skim ko\u015bcio\u0142em parafialnym a\u017c do zniszcze\u0144 wojennych 1945 roku.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano i przekazano Ko\u015bcio\u0142owi rzymskokatolickiemu \u2014 do 1990 roku u\u017cytkowali go jezuici, a he\u0142m wie\u017cy zrekonstruowano w 1982 roku. 3 lipca 1997 roku arcybiskup Tadeusz Goc\u0142owski przekaza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 gminie greckokatolickiej; od 31 stycznia 2001 roku pe\u0142ni ona funkcj\u0119 konkatedry, dzi\u015b w eparchii olszty\u0144sko-gda\u0144skiej, a jej wn\u0119trze zdobi ikonostas.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia sta\u0142a tu wcze\u015bniej, ni\u017c m\u00f3wi data podzia\u0142u miasta: Schnaase notuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, nale\u017c\u0105cy pierwotnie do M\u0142odego Miasta, sta\u0142 si\u0119 parafialnym ko\u015bcio\u0142em Starego Miasta ju\u017c w 1454 roku \u2014 a wi\u0119c dwa lata przed tym, nim biskup Jan rozdzieli\u0142 Gda\u0144sk na sze\u015b\u0107 okr\u0119g\u00f3w. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w datuje budowl\u0119 na wiek pi\u0119tnasty i szesnasty i wpisuje j\u0105 pod numerem A-427, decyzjami z 24 lutego 1967 i 28 lipca 2005 roku, wraz z cmentarzem ko\u015bcielnym i murowanym ogrodzeniem z drugiej po\u0142owy XVII wieku, przebudowanym w 1816.\n\n\ud83d\udccc Dzieje budowli po Reformacji podaje bp Zygmunt Paw\u0142owicz: ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li protestanci w 1524 roku, w latach 1591\u20131601 dobudowano wie\u017c\u0119 \u2014 jeszcze w formach gotyckich, ale zwie\u0144czon\u0105 renesansowym he\u0142mem \u2014 a w latach 1647\u20131649 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozbudowano. W 1825 roku zosta\u0142a powa\u017cnie uszkodzona wybuchem prochu w pobliskiej wie\u017cy i odbudowana w nast\u0119pnych latach. W 1945 roku uleg\u0142a znacznemu zniszczeniu i wypaleniu; w 1946 przekazano j\u0105 Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu i obj\u0119li j\u0105 jezuici, a 30 sierpnia 1990 roku przesz\u0142a do diecezji gda\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: bp Zygmunt Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991, s. 47; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Gda\u0144sk 1863; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 1 oraz t. 4 (zbi\u00f3r dokument\u00f3w) \u2014 podzia\u0142 Gda\u0144ska na sze\u015b\u0107 parafii z 28 stycznia 1456 roku; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Gda\u0144sk 1898; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 189; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i Opieki Naj\u015bwi\u0119tszej Bogurodzicy\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska; \u201eDie evangelische Kirche zu St. Bartholom\u00e4i in Danzig\u201d, Pomorska Biblioteka Cyfrowa.*","built_year":1590,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Bartholom\u00e4uskirche (Danzig) \u2013 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Bartholom%C3%A4uskirche_(Danzig)"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Bart\u0142omieja i Opieki Naj\u015bwi\u0119tszej Bogurodzicy \u2013 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._BART%C5%81OMIEJA_I_OPIEKI_NAJ%C5%9AWI%C4%98TSZEJ_BOGURODZICY"},{"typ":"biblioteka_cyfrowa","tytul":"Die evangelische Kirche zu St. Bartholom\u00e4i in Danzig (Pomorska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/28951/edition/23781/content"},{"typ":"portal_turystyczny","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Bart\u0142omieja \u2013 cerkiew (gdansk.pl)","url":"https://www.gdansk.pl/turystyka-w-gdansku/wielokulturowa-tozsamosc-miasta-gdanska/kosciol-sw-bartlomieja-cerkiew,a,21113"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Bart\u0142omieja \u2013 Encyklopedia Gda\u0144ska","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._BART%C5%81OMIEJA_I_OPIEKI_NAJ%C5%9AWI%C4%98TSZEJ_BOGURODZICY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 189","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"bp Z. Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0133","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.357138,"lng":18.650589,"name_de":"Danzig, St. Bartholom\u00e4i","name_pl":"Gda\u0144sk, \u015bw. Bart\u0142omieja (parafia)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Parafia ewangelicka \u015bwi\u0119tego Cia\u0142a Pa\u0144skiego, po niemiecku Heiliger Leichnam, a dzi\u015b Bo\u017cego Cia\u0142a, by\u0142a jedn\u0105 z parafii miejskich w gda\u0144skiej superintendenturze staromiejskiej. Jej ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 na Starym Przedmie\u015bciu, przy dzisiejszej ulicy 3 Maja, poza dawnymi murami, na gruntach \u015bredniowiecznego szpitala i kaplicy \u015bwi\u0119tego Cia\u0142a Pa\u0144skiego, wzmiankowanych ju\u017c w 1380 i 1395 roku; przytu\u0142ek przyjmowa\u0142 mi\u0119dzy innymi tr\u0119dowatych. W drugiej po\u0142owie XV wieku kaplic\u0119 rozbudowano w pe\u0142nowymiarowy ko\u015bci\u00f3\u0142, ale parafi\u0105 jeszcze nie by\u0142a: gdy w 1456 roku dzielono Gda\u0144sk na sze\u015b\u0107 okr\u0119g\u00f3w parafialnych, domy i ogrody przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a przypad\u0142y nowej parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nZ tym miejscem wi\u0105\u017ce si\u0119 pocz\u0105tek Reformacji w Gda\u0144sku. \ud83d\udccc Pierwsze lutera\u0144skie kazanie Jakuba Heggego pad\u0142o 13 lipca 1522 roku, w niedziel\u0119 Ma\u0142gorzaty \u2014 i nie w ko\u015bciele, lecz pod go\u0142ym niebem, na pobliskim Hagelsbergu, czyli G\u00f3rze Gradowej. Rok rozstrzyga kalendarz: Hermann Freytag zapisa\u0142 \u201ew niedziel\u0119 Ma\u0142gorzaty, to jest 13 lipca 1523 roku\u201d, ale w kalendarzu julia\u0144skim, kt\u00f3rym Gda\u0144sk pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 do 1582 roku, 13 lipca 1523 wypada\u0142 w poniedzia\u0142ek \u2014 niedziel\u0105 by\u0142 dopiero rok wcze\u015bniej. \ud83d\udfe1 Sk\u0105d u Freytaga rok 1523, nie wiadomo \u2014 Schnaase, pisz\u0105cy trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej, podaje 1522 bez wahania. \ud83d\udccc Ten sam Schnaase dodaje rzecz dla tego ko\u015bcio\u0142a najwa\u017cniejsz\u0105: s\u0142uchaczami na G\u00f3rze Gradowej byli \u201em\u0142odzi ludzie i rzemie\u015blnicy\u201d, wkr\u00f3tce potem zwolennicy zbudowali Heggemu ambon\u0119 na cmentarzu \u015bwi\u0119tej Gertrudy, a jeszcze jesieni\u0105 tego samego 1522 roku przeni\u00f3s\u0142 on swoje kazania w\u0142a\u015bnie tutaj, do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a. Wkr\u00f3tce jednak samo wzg\u00f3rze przesta\u0142o t\u0142umowi wystarcza\u0107 i sprowadzono Heggego bli\u017cej miasta, na cmentarz \u015bwi\u0119tej Gertrudy przed Bram\u0105 Wy\u017cynn\u0105, gdzie pod d\u0119bem postawiono mu ambon\u0119; w ko\u015bciele Mariackim przem\u00f3wi\u0142 po raz pierwszy 27 wrze\u015bnia 1523 roku. Jego droga sko\u0144czy\u0142a si\u0119 poza Gda\u0144skiem: po st\u0142umieniu ruchu w 1526 roku uszed\u0142 na Pomorze, do Stralsundu, sk\u0105d rozsy\u0142a\u0142 listy do swoich zwolennik\u00f3w, potem odnajdujemy go w Holsztynie jako stronnika Melchiora Hoffmanna i uczestnika rozmowy religijnej we Flensburgu, kt\u00f3r\u0105 z Hoffmannem prowadzi\u0142 Bugenhagen z polecenia kr\u00f3la Chrystiana. Wygnany z kraju za trwanie przy nauce Hoffmanna, uda\u0142 si\u0119 do Hamburga, gdzie Bugenhagen w\u00f3wczas przebywa\u0142, wyzna\u0142 sw\u00f3j b\u0142\u0105d, zosta\u0142 rozgrzeszony i przyj\u0119ty z powrotem; o dalszym jego \u017cyciu nic nie wiadomo.\n\nOd 1557 roku \u015bwi\u0105tynia by\u0142a protestancka, a od 1592 roku, gdy dobudowano zachodni\u0105 wie\u017c\u0119, pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 fary ewangelickiej. Wcze\u015bniej, w 1577 roku, rozebrano j\u0105 zapobiegawczo wobec zagro\u017cenia wojskami Stefana Batorego, wi\u0119c dzisiejszy kszta\u0142t jest owocem odbudowy: w latach 1688\u20131689 Barthel Ranisch wzni\u00f3s\u0142 barokow\u0105 naw\u0119 od p\u00f3\u0142nocy, a w 1707 roku powsta\u0142a na \u015bcianie po\u0142udniowej jedyna w Gda\u0144sku ambona zewn\u0119trzna, upami\u0119tniaj\u0105ca w\u0142a\u015bnie kazania Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom ponad 350 lat.\n\nW 1945 roku ocala\u0142, jeden z nielicznych w Gda\u0144sku, cho\u0107 wyposa\u017cenie rozkradziono. 8 czerwca 1947 roku po\u015bwi\u0119cono go dla Polskiego Narodowego Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, a przekazanie sfinalizowano w 1974 roku; do dzi\u015b nale\u017cy do Ko\u015bcio\u0142a Polskokatolickiego. Ewangelicy lutera\u0144scy z Gda\u0144ska gromadz\u0105 si\u0119 obecnie w Sopocie, w ko\u015bciele Zbawiciela. Monografi\u0119 \u015bwi\u0105tyni opracowa\u0142 Franz Lippky w 1916 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Wzmiank\u0119 o leprozorium przy tym ko\u015bciele k\u0142adzie si\u0119 na oko\u0142o 1350 rok; dat\u0119 t\u0119 warto jeszcze potwierdzi\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Gda\u0144sk 1863; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Gda\u0144sk 1898; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 4 (zbi\u00f3r dokument\u00f3w) \u2014 podzia\u0142 Gda\u0144ska na sze\u015b\u0107 parafii z 28 stycznia 1456 roku; F. Lippky, \u201eDie evangelische Kirche zum Heiligen Leichnam Danzig\u201d, 1916; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a (przy obecnej ulicy 3 Maja)\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a w Gda\u0144sku\u201d, Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie.*","built_year":1380,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=51"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a (przy ob. ul. 3 Maja) \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_BO%C5%BBEGO_CIA%C5%81A_%28przy_ob._ul._3_Maja%29"},{"typ":"strona_parafii","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a w Gda\u0144sku \u2014 Parafia EA Sopot/luteranie.pl","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/03/kosciol-bozego-cialaw-gdansku/"},{"typ":"monografia","tytul":"Franz Lippky, Die evangelische Kirche zum Heiligen Leichnam Danzig (1916) \u2014 Pomorska Biblioteka Cyfrowa","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/28953/edition/23784/content"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0136","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.358143,"lng":18.642974,"name_de":"Danzig, Hl. Leichnam","name_pl":"Gda\u0144sk, \u015bw. Cia\u0142a Pa\u0144skiego (parafia)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Uje\u015bcisko, dawniej Wonneberg, przez wieki nie mia\u0142o w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a: nale\u017ca\u0142o do gda\u0144skiej parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny i jeszcze w 1580 roku p\u0142aci\u0142o jej dziesi\u0119cin\u0119 w zbo\u017cu i owsie. Zmieni\u0142o si\u0119 to 6 grudnia 1647 roku, kiedy Rada Miasta Gda\u0144ska jako zwierzchno\u015b\u0107 gruntowa zezwoli\u0142a na budow\u0119 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a, przyrzek\u0142a 100 gulden\u00f3w dop\u0142aty rocznie i wcieli\u0142a do nowej parafii Migowo (M\u00fcggau) oraz Szad\u00f3\u0142ki (Sch\u00fcddelkau), zwalniaj\u0105c obie wsie z op\u0142at na \u015bwi\u0119t\u0105 Katarzyn\u0119; akt fundacyjny zachowa\u0142 si\u0119. Budow\u0119 rozpocz\u0119to natychmiast, ale ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego uko\u0144czono dopiero w 1663 roku \u2014 drewniany szachulec wype\u0142niony murem, od 1860 roku otynkowany, z wie\u017c\u0105 stoj\u0105c\u0105 osobno obok, jako oddzielna budowla drewniana. Plebani\u0119 wzniesiono r\u00f3wnie\u017c w 1647 roku i przebudowano w 1701 i 1876. Pierwszym plebanem by\u0142 Balthasar Ernst Hettenbach, zatwierdzony przez Rad\u0119 w 1647 roku; w 1653 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku. Cmentarz lutera\u0144ski (po niemiecku Evangelischer Kirchhof, Wonneberg Kirchhof) za\u0142o\u017cono przy \u015bwi\u0105tyni w XVII wieku, a ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w parafia prowadzi\u0142a od 1648 roku. Wie\u015b nie le\u017ca\u0142a w mie\u015bcie, lecz w powiecie Danziger H\u00f6he, a w latach 1920\u20131939 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska; do Gda\u0144ska w\u0142\u0105czono j\u0105 dopiero w 1973 roku.\n\nParafia by\u0142a niewielka i wiejska: oko\u0142o 1890 roku Harnoch liczy\u0142 w niej 1200 dusz, 42 chrzty, 7 \u015blub\u00f3w, 685 komunikant\u00f3w i 43 pogrzeby rocznie. Nekropolia o powierzchni oko\u0142o 1,20 ha rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 wzd\u0142u\u017c dzisiejszej ulicy Cedrowej. W 1807 roku pochowano tu polskich \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w walkach o Gda\u0144sk, mi\u0119dzy innymi pu\u0142kownika Antoniego Parysa, zmar\u0142ego 15 maja 1807 roku.\n\nW marcu 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczy\u0142y walki i nie zosta\u0142 odbudowany, a cmentarz zdewastowano. Przej\u0119\u0142o go miasto i zamkn\u0119\u0142o 8 kwietnia 1961 roku; cz\u0119\u015b\u0107 terenu zniszczono p\u00f3\u017aniej przy modernizacji ulicy Cedrowej. W 2008 roku stan\u0119\u0142a tablica pami\u0105tkowa, a od oko\u0142o 2017 roku miejsce porz\u0105dkuj\u0105 spo\u0142ecznicy. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska prowadzi je pod pozycj\u0105 727 jako dawny cmentarz ewangelicki przy ulicy Cedrowej 64, na dzia\u0142ce 139/2 obr\u0119bu 075.\n\n\ud83d\udfe1 Data upami\u0119tnienia bywa podawana dwojako i nie umiem tego rozstrzygn\u0105\u0107. W tym opisie stoi tablica pami\u0105tkowa z 2008 roku, za ewidencj\u0105; tygodnik \u201eGo\u015b\u0107 Niedzielny\u201d w wydaniu gda\u0144skim pisze natomiast o pomniku postawionym na terenie dawnej nekropolii w 2005 roku. Mog\u0105 to by\u0107 dwa r\u00f3\u017cne znaki \u2014 pomnik i tablica \u2014 albo jedna rzecz z dwiema datami; do potwierdzenia na miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eCmentarze ewangelickie\u201d, Go\u015b\u0107 Niedzielny (wydanie gda\u0144skie); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"prasa","tytul":"\u201eCmentarze ewangelickie\u201d, Go\u015b\u0107 Niedzielny \u2014 wydanie gda\u0144skie","url":"https://gdansk.gosc.pl/doc/1761427.Cmentarze-ewangelickie"}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0041","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.33452,"lng":18.59111,"name_de":"Evangelischer Kirchhof Wonneberg (Wonneberg Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk - Uje\u015bcisko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zb\u00f3r w Wis\u0142ouj\u015bciu jest starszy ni\u017c jego cmentarz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu przed reformacj\u0105, a poniewa\u017c prawo patronatu mia\u0142 magistrat gda\u0144ski, wcze\u015bnie przeszed\u0142 na luteranizm: pierwszym pastorem lutera\u0144skim zapisano w 1569 roku Jana Kroslinga, kt\u00f3rego pod nazwiskiem Johann Kro\u00dfling wymienia niezale\u017cnie Harnoch jako pierwszego duchownego parafii Neufahrwasser i Weichselm\u00fcnde. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne prowadzono w Wis\u0142ouj\u015bciu od 1630 roku, a pogrzeby wpisywano do nich od 1790; w tych samych ksi\u0119gach zachowa\u0142y si\u0119 d\u0142u\u017csze zapiski z czas\u00f3w obl\u0119\u017ce\u0144, z lat 1789 i 1807.\n\nCmentarz ewangelicki w Nowym Porcie (po niemiecku Neufahrwasser), historycznie zwi\u0105zany z rejonem Wis\u0142ouj\u015bcia (Weichselm\u00fcnde) u uj\u015bcia Wis\u0142y, za\u0142o\u017cono przed 1689 rokiem dla za\u0142ogi Sza\u0144ca Zachodniego i z czasem powi\u0119kszano ku zachodowi. Przej\u0119\u0142a go gmina ewangelicka Nowego Portu, ukonstytuowana w 1793 roku. \ud83d\udd34 Data jej usamodzielnienia jest w \u017ar\u00f3d\u0142ach rozbie\u017cna: przyjmowany dot\u0105d rok 1833 potwierdza spis B\u00e4ra, w kt\u00f3rym ksi\u0119gi parafii Danzig-Neufahrwasser zaczynaj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie wtedy, natomiast Fankidejski pisze, \u017ce parafi\u0119 Nowego Portu za\u0142o\u017cono dopiero w 1866 roku. Jej ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia wzniesiono w 1841 roku i przebudowano w 1905 roku. Nekropolia by\u0142a wyznania ewangelicko-augsburskiego.\n\nMia\u0142a kszta\u0142t prostok\u0105ta o powierzchni oko\u0142o 1,83 ha, ze \u015bci\u0119tym naro\u017cnikiem p\u00f3\u0142nocno-wschodnim, przy dzisiejszych ulicach Wyzwolenia i W\u0142adys\u0142awa IV. Chowano na niej do 1945 roku, sporadycznie tak\u017ce p\u00f3\u017aniej, a ostatecznie zamkni\u0119to j\u0105 w 1947 roku. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku teren zamieniono na park, cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowo-wschodni\u0105 zaj\u0119\u0142o skrzy\u017cowanie, a nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y. \ud83d\udfe1 Cz\u0119\u015b\u0107 przekaz\u00f3w wspomina o \u201eparku Ko\u015bcianym\u201d i p\u00f3\u017aniejszym lokalu gastronomicznym w tym miejscu; wyci\u0105g z gminnej ewidencji zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska, licz\u0105cy 31 pozycji cmentarnych, nie zawiera ani jednej dla Wis\u0142ouj\u015bcia lub Nowego Portu i tej wiadomo\u015bci nie rozstrzyga.\n\n\ud83d\udfe1 Ten sam cmentarz opisuje w atlasie drugi wpis \u2014 pod nazw\u0105 miejscowo\u015bci Nowy Port. Oba opisy podaj\u0105 t\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 niemieck\u0105, to samo za\u0142o\u017cenie przed 1689 rokiem dla za\u0142ogi Sza\u0144ca Zachodniego, t\u0119 sam\u0105 powierzchni\u0119 1,83 ha i ten sam rok zamkni\u0119cia. Scalenie obu wpis\u00f3w pozostaje do rozstrzygni\u0119cia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0042","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.39462,"lng":18.68083,"name_de":"Evangelischer Friedhof Neufahrwasser (dawn. cmentarz garnizonowy Sza\u0144ca Zachodniego, w rejonie Weichselm\u00fcnde)","name_pl":"Gda\u0144sk - Wis\u0142ouj\u015bcie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dzisiejszej ul. Oliwskiej 2 w gda\u0144skim Nowym Porcie (niem. Neufahrwasser) stoi dawny ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia (Himmelfahrtskirche). Pierwsz\u0105, niewielk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ryglow\u0105 po\u015bwi\u0119cono w 1841 r. w \u015awi\u0119to Wniebowst\u0105pienia. W jej miejscu w 1905 r. wzniesiono nowy, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceglano-kamiennym licem i wie\u017c\u0105 ponad 60 m, zwie\u0144czon\u0105 dwoma he\u0142mami \u2014 po\u015bwi\u0119cony 19 stycznia 1905 r. Parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej (unijnej) struktury Gda\u0144ska; w niemieckich rejestrach rejon wi\u0105zano z s\u0105siednim Weichselm\u00fcnde (Wis\u0142ouj\u015bcie). W 1945 r. \u015bwi\u0105tynia uleg\u0142a cz\u0119\u015bciowemu zniszczeniu \u2014 he\u0142my wie\u017cy sp\u0142on\u0119\u0142y i nigdy nie odtworzono ich w pierwotnym kszta\u0142cie. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy: rekonsekrowany w 1949 r., dzi\u015b s\u0142u\u017cy jako Morski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny Niepokalanego Serca Maryi. Autorstwo pierwszego ko\u015bcio\u0142a bywa przypisywane K.F. Schinklowi [?].","built_year":1823,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy \u015bw. Olafa","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0146","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.4027,"lng":18.6661,"name_de":"Weichselm\u00fcnde","name_pl":"Gda\u0144sk-Wis\u0142ouj\u015bcie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy \u015bw. Olafa (nieistniej\u0105cy)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki we Wrzeszczu (kompleks przy Wielkiej Alei / ob. al. Zwyci\u0119stwa) dzia\u0142a\u0142 do 1945, zamkni\u0119ty w 1946, w latach 60. teren zamieniony na park; relikt nekropolii.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Gda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma \u2014 gdansk.pl; kwerenda w\u0142asna.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma \u2014 gdansk.pl","url":"https://www.gdansk.pl/historia-gdanska/historie-gdanskie/cmentarze-ktorych-nie-ma,a,230406"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0001","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3817696,"lng":18.6055111,"name_de":"","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w zespole przy al. Zwyci\u0119stwa (Wielka Aleja) we Wrzeszczu, za\u0142. 2. po\u0142. XIX w. Zamkni\u0119ty 1945; zlikwidowany, teren przekszta\u0142cony w park (mi\u0119dzy innymi Park Steffensa) z lapidarium.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; kwerenda w\u0142asna.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0046","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.36602,"lng":18.63672,"name_de":"Langfuhr","name_pl":"Gda\u0144sk - Wrzeszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki (lutera\u0144ski) parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy, po niemiecku Dreifaltigkeitsfriedhof, za\u0142o\u017cono w latach 1867\u20131869 po po\u0142udniowo-zachodniej stronie Wielkiej Alei (Gro\u00dfe Allee, dzi\u015b aleja Zwyci\u0119stwa) we Wrzeszczu, mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Smoluchowskiego a Sk\u0142odowskiej-Curie. Parafia by\u0142a wtedy jedn\u0105 ze starszych w mie\u015bcie i zasobn\u0105: pod patronatem magistratu, licz\u0105ca oko\u0142o 1890 roku 4000 dusz, z metrykami prowadzonymi od 1651 roku i ksi\u0119gami pogrzeb\u00f3w od 1714, a obok nich z osobnym zespo\u0142em ksi\u0105g kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny z lat 1640\u20131853. Nowy cmentarz by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 rozleg\u0142ego kompleksu cmentarzy wyznaniowych ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 wzd\u0142u\u017c alei. Mia\u0142 kszta\u0142t nieregularnego czworoboku o powierzchni 2,64 ha, podzielonego prostopad\u0142ymi alejkami; plan opracowa\u0142 ogrodnik Friedrich Raabe.\n\nChowano tu do ko\u0144ca wojny, a 21 listopada 1946 roku cmentarz zamkni\u0119to. W 1968 roku usuni\u0119to nagrobki, teren przekszta\u0142cono w park miejski, a w 2006 roku ustawiono tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105 z planem dawnego za\u0142o\u017cenia. Zosta\u0142y po nim dwie kasztanowe aleje, biegn\u0105ce r\u00f3wnolegle do dawnej Wielkiej Alei na odcinku oko\u0142o 250 m. \ud83d\udfe1 Liczby pochowanych nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107: B\u00e4r rejestruje ksi\u0119gi pogrzebowe parafii od 1714 roku, ale bez sum, a Harnoch podaje przy parafiach gda\u0144skich tylko liczby roczne. \ud83d\udfe1 Nie uda\u0142o si\u0119 te\u017c ustali\u0107 nazwy dzisiejszego parku \u2014 gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska prowadzi to miejsce pod pozycj\u0105 264 jako dawny cmentarz ewangelicki \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy na dzia\u0142kach 24/2 i 23 obr\u0119bu 67, nazwy parku nie wymieniaj\u0105c.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":1867,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0043","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.378,"lng":18.616,"name_de":"Dreifaltigkeitsfriedhof (Evangelischer Friedhof der St.-Trinitatis-Gemeinde)","name_pl":"Gda\u0144sk - Wrzeszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki we Wrzeszczu, ul. Sob\u00f3tki/Matejki, w rejonie wrzeszcza\u0144skich nekropolii przy Wielkiej Alei. Zamkni\u0119ty 24.11.1946, zlikwidowany; teren przekszta\u0142cony w ziele\u0144 i zabudow\u0119.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0044","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.38177,"lng":18.60551,"name_de":"Cmentarz ( przy ko\u015bciele garnizonowym \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a ) ( d. ewangelicki , ob. rzym. - kat. )","name_pl":"Gda\u0144sk - Wrzeszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kiedy w 1867 roku gda\u0144ska parafia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny zak\u0142ada\u0142a sw\u00f3j trzeci cmentarz, robi\u0142a to razem z ca\u0142ym miastem: nekropolie wyprowadzano w\u00f3wczas z ciasnego Gda\u0144ska wzd\u0142u\u017c Wielkiej Alei (Gro\u00dfe Allee), dzisiejszej alei Zwyci\u0119stwa. Nowy cmentarz \u2014 St. Marien-Kirchhof III, Trzeci cmentarz ko\u015bcio\u0142a Mariackiego \u2014 stan\u0105\u0142 po jej po\u0142udniowo-zachodniej stronie, ju\u017c we Wrzeszczu (Langfuhr), i zaj\u0105\u0142 2,04 hektara. By\u0142 ewangelicki, lutera\u0144ski, parafialny \u2014 nale\u017ca\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, \u00f3wcze\u015bnie g\u0142\u00f3wnego zboru lutera\u0144skiego Gda\u0144ska, w kt\u00f3rym Harnoch liczy\u0142 oko\u0142o 1890 roku 10 600 dusz. Marienkirche pozostawa\u0142 w r\u0119kach luteran od 1572 do 1945 roku, a dat\u0119 pocz\u0105tkow\u0105 wida\u0107 dobrze tak\u017ce od strony katolickiej: Fankidejski pisze, \u017ce pierwsze lutera\u0144skie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono w tej \u015bwi\u0105tyni w 1524 roku, \u017ce biskup Maciej Drzewicki po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 ponownie w 1526, \u017ce przez nast\u0119pne dziesi\u0119ciolecia katolikom pozostawa\u0142 jeden nieprofanowany o\u0142tarz wielki \u2014 i \u017ce sko\u0144czy\u0142o si\u0119 to podczas bezkr\u00f3lewia. Metryki parafii, zestawione przez B\u00e4ra, obejmuj\u0105 pogrzeby w latach 1537\u20131566 i zn\u00f3w od 1593, chrzty od 1580, \u015bluby od 1590.\n\nPo wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki przej\u0119li katolicy, ale cmentarz nie przeszed\u0142 razem z nim \u2014 nie pe\u0142ni\u0142 nigdy funkcji katolickiej. Zamkni\u0119to go 8 grudnia 1956 roku, a w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku zniwelowano i zamieniono na park \ud83d\udfe1 (w rejonie park\u00f3w przy alei Zwyci\u0119stwa, w przed\u0142u\u017ceniu Parku Steffensa; wyci\u0105g z gminnej ewidencji zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska, licz\u0105cy 31 pozycji cmentarnych, osobnego wpisu dla tego cmentarza nie zawiera). Numeracja gda\u0144skich cmentarzy Mariackich, I i III, bywa w \u017ar\u00f3d\u0142ach niesp\u00f3jna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0049","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3713,"lng":18.6245,"name_de":"St. Marien-Kirchhof III","name_pl":"Gda\u0144sk - Wrzeszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Parafia lutera\u0144ska przy ko\u015bciele Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Gda\u0144sku by\u0142a najwi\u0119ksz\u0105 w mie\u015bcie \u2014 oko\u0142o 1890 roku Harnoch liczy\u0142 w niej 10 600 dusz, obs\u0142ugiwanych przez trzech duchownych \u2014 i jedn\u0105 z najstarszych: w spisie ksi\u0105g ko\u015bcielnych B\u00e4ra z 1908 roku jej ksi\u0119gi pogrzebowe obejmuj\u0105 lata 1537\u20131566, a potem ci\u0105gn\u0105 si\u0119 od 1593, chrzty zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1580 roku, \u015bluby w 1590, a cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w pogrzebowych prowadzono jeszcze w formie ksi\u0105g kamiennych. Ta parafia kupi\u0142a w 1867 roku grunt po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie Wielkiej Alei (po niemiecku Gro\u00dfe Allee, dzi\u015b aleja Zwyci\u0119stwa), w Gda\u0144sku-Anio\u0142kach, i 23 kwietnia 1869 roku otworzy\u0142a tam sw\u00f3j cmentarz (po niemiecku St. Marien-Kirchhof). Od po\u0142udniowego wschodu graniczy\u0142 on z Cmentarzem Ubogich, zwanym cmentarzem Lazaretu \u2014 ten powsta\u0142 po 1814 roku na cz\u0119\u015bci dawnego cmentarza szpitala Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w, katolickiego, a od XVI wieku ewangelickiego \u2014 a od p\u00f3\u0142nocnego wschodu z cmentarzem zespolonym \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja oraz \u015bwi\u0119tego Piotra i Paw\u0142a. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w oba s\u0105siaduj\u0105ce za\u0142o\u017cenia uj\u0119to pod wsp\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 \u201ecmentarz ewangelicki Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i Lazaretu\u201d, z datowaniem 1869 roku.\n\nCmentarz zamkni\u0119to 24 listopada 1946 roku, a w 1966 roku urz\u0105dzono w jego miejscu park miejski. W 2006 roku ustawiono tablic\u0119 informacyjn\u0105 z planem dawnego cmentarza Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, a 6 marca 2025 roku teren dawnych cmentarzy po wschodniej stronie alei, wraz z Parkiem im. Steffens\u00f3w, wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 2009. Pod tym samym numerem gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska prowadzi zachowany budynek \u2014 dom zarz\u0105dcy Cmentarza Ubogich przy alei Zwyci\u0119stwa 8.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0047","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.38177,"lng":18.60551,"name_de":"Sankt Marien- und Lazarettfriedhof","name_pl":"Gda\u0144sk - Wrzeszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki \u015bwi\u0119tej Katarzyny (po niemiecku St. Katharinen-Kirchhof) by\u0142 nekropoli\u0105 lutera\u0144sk\u0105, ewangelicko-augsbursk\u0105, parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku \u2014 oko\u0142o 1890 roku najliczniejszej ewangelickiej parafii miasta, w kt\u00f3rej Harnoch liczy\u0142 13 000 dusz i trzy cmentarze, z metrykami si\u0119gaj\u0105cymi 1573 roku i ksi\u0119gami pogrzeb\u00f3w prowadzonymi od 1737. Ten cmentarz za\u0142o\u017cono w latach 1867\u20131869 przy Wielkiej Alei (dzi\u015b aleja Zwyci\u0119stwa), po jej po\u0142udniowo-zachodniej stronie, a dzia\u0142ka o powierzchni 3,6 ha si\u0119ga\u0142a do ulicy Traugutta. Wchodzi\u0142 w sk\u0142ad zespo\u0142u cmentarzy wyznaniowych ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 wzd\u0142u\u017c alei: od p\u00f3\u0142nocnego zachodu s\u0105siadowa\u0142 z katolickim cmentarzem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i Kaplicy Kr\u00f3lewskiej, od po\u0142udniowego wschodu z ewangelickim cmentarzem Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny.\n\nW 1870 roku przy g\u0142\u00f3wnej alei cmentarnej wzniesiono dom zarz\u0105dcy z przylegaj\u0105c\u0105 kaplic\u0105; przebudowano je w 1924 roku, a budynek zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b \u2014 przy alei Zwyci\u0119stwa 29, zamieniony na mieszkalny. Cmentarz zamkni\u0119to 23 grudnia 1956 roku, nast\u0119pnie zlikwidowano i zamieniono w park miejski, a na cz\u0119\u015bci dawnej dzia\u0142ki wzniesiono w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku szpital i przychodni\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":1867,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0048","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.37181,"lng":18.62426,"name_de":"St.-Katharinen-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk - Wrzeszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie Wielkiej Alei (Gro\u00dfe Allee, dzi\u015b aleja Zwyci\u0119stwa) we Wrzeszczu le\u017ca\u0142 zesp\u00f3\u0142 cmentarzy protestanckich, po niemiecku Vereinigte Kirchh\u00f6fe von St. Bartholom\u00e4i, St. Johannes, St. Petri und Pauli. By\u0142a to wsp\u00f3lna nekropolia trzech gda\u0144skich parafii: lutera\u0144skich \u015bwi\u0119tego Jana i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja oraz ewangelicko-reformowanej (kalwi\u0144skiej) \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 g\u0142\u00f3wnym ko\u015bcio\u0142em gda\u0144skich kalwin\u00f3w w latach 1590\u20131945; przylega\u0142 do niej cmentarz mennonit\u00f3w. Wszystkie trzy si\u0119ga\u0142y g\u0142\u0119boko wstecz: wed\u0142ug spisu ksi\u0105g ko\u015bcielnych, kt\u00f3ry B\u00e4r og\u0142osi\u0142 w 1908 roku, metryki \u015bwi\u0119tego Jana zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1602 roku, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w 1669 (a w jego zakrystii wisia\u0142y dwie tablice z roczn\u0105 liczb\u0105 komunikant\u00f3w od 1590 roku), \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w 1573; do tej ostatniej, jedynego zboru reformowanego w\u015br\u00f3d nich, wesz\u0142a w 1813 roku gda\u0144ska gmina francuska. Za\u0142o\u017cenie z lat 1867\u20131869 zajmowa\u0142o oko\u0142o 8,75 ha i mia\u0142o charakterystyczne centralne rondo alejek. Oko\u0142o 1890 roku Harnoch zapisa\u0142 przy parafii \u015bwi\u0119tego Jana, \u017ce cmentarz w mie\u015bcie jest ju\u017c przepe\u0142niony, a poza miastem parafia ma cmentarz o powierzchni 34 m\u00f3rg \u2014 licz\u0105c morg\u0119 prusk\u0105 po 0,2553 ha, daje to oko\u0142o 8,7 ha. \u26a0 Zdanie Harnocha urywa si\u0119 w naszym odczycie, wi\u0119c nie da si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107, czy mowa o ca\u0142ym za\u0142o\u017ceniu zjednoczonym, czy o udziale samej parafii \u015bwi\u0119tego Jana. Administracyjnie nale\u017ca\u0142o do Gda\u0144ska (Danzig, Prusy Zachodnie, po 1920 roku Wolne Miasto Gda\u0144sk).\n\nPoch\u00f3wk\u00f3w zaprzestano 24 listopada 1946 roku, po wojnie cmentarz zlikwidowano, a od 1966 roku jego teren zamieniono w park miejski po\u0142\u0105czony z s\u0105siednim Parkiem im. Steffens\u00f3w, za\u0142o\u017conym w latach 1896\u20131897. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska ujmuje dzi\u015b ca\u0142o\u015b\u0107 pod jedn\u0105 pozycj\u0105 308 jako zesp\u00f3\u0142 cmentarno-parkowy na Anio\u0142kach, po wschodniej stronie Wielkiej Alei, wyliczaj\u0105c w nim obie cz\u0119\u015bci Cmentarza Ubogich, cmentarz parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny oraz Zjednoczony Cmentarz ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, \u015bwi\u0119tego Jana i \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Ocala\u0142e nagrobki gda\u0144skich nekropolii zgromadzono w latach 2006\u20132007 w Lapidarium przy ulicy Narutowicza.\n\n\ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cz\u0119\u015bci mennonickiej nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107. Rozprawa Mannhardta o mennonitach pruskich z 1863 roku dat cmentarzy gda\u0144skich nie podaje, a Zirkwitz, kt\u00f3ry w latach 1928\u20131933 obszed\u0142 wsie Wy\u017cyny i Niziny Gda\u0144skiej, bada\u0142 wy\u0142\u0105cznie wie\u015b \u2014 miasto Gda\u0144sk le\u017ca\u0142o poza zakresem jego pracy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0045","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.38177,"lng":18.60551,"name_de":"Vereinigte Kirchh\u00f6fe","name_pl":"Gda\u0144sk - Wrzeszcz \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Paw\u0142a we Wrzeszczu \u2014 Pauluskirche przy dzisiejszej ulicy Szymanowskiego 12, dawniej Hohenfriedbergerweg \u2014 nigdy nie zosta\u0142 zbudowany. Powsta\u0142 z przer\u00f3bki: ewangelicy przystosowali do kultu uje\u017cd\u017calni\u0119 dawnych koszar huzar\u00f3w przybocznych, bo na wzniesienie \u015bwi\u0105tyni od podstaw zabrak\u0142o pieni\u0119dzy. O nowej parafii w tej cz\u0119\u015bci Wrzeszcza my\u015blano ju\u017c od 1927 roku; przebudow\u0119 zacz\u0119to dopiero w 1934, a po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 5 czerwca 1938 roku. Niskie, tr\u00f3jnawowe wn\u0119trze mie\u015bci\u0142o oko\u0142o 1000 wiernych.\n\n\ud83d\udccc Budowla, kt\u00f3r\u0105 raz ju\u017c przystosowano do innego u\u017cytku, \u0142atwiej poddaje si\u0119 nast\u0119pnej zmianie. Po 1945 roku nikt nie pr\u00f3bowa\u0142 utrzyma\u0107 tu ko\u015bcio\u0142a: od 15 marca 1947 roku dzia\u0142a\u0142o w nim kino \u2014 kolejno Capitol, Zetempowiec i od 1957 roku Znicz \u2014 z ostatnim seansem w czerwcu 2002 roku. Potem, do 2011 roku, budynek wynajmowa\u0142 zielono\u015bwi\u0105tkowy zb\u00f3r \u201eNowe \u017bycie\u201d, wi\u0119c na kr\u00f3tko wr\u00f3ci\u0142 do przeznaczenia, dla kt\u00f3rego go przerabiano.\n\nW 2013 roku rozebrano go pod inwestycj\u0119 Garnizon. Obiekt dzi\u015b nie istnieje. \u26a0 Nie nale\u017cy go myli\u0107 z pobliskim ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, dawnym Martin-Lutherkirche \u2014 dwie r\u00f3\u017cne \u015bwi\u0105tynie ewangelickie w tej samej dzielnicy, o podobnych wezwaniach, z kt\u00f3rych jedna przetrwa\u0142a, a druga znikn\u0119\u0142a bez \u015bladu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gedanopedia / gdansk.pl \u2014 ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza.*","built_year":1930,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=51"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Gedanopedia / gdansk.pl \u2014 ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza","url":"https://www.danzig-online.pl/page30.html"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0143","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.383821,"lng":18.588511,"name_de":"Pauluskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. Paw\u0142a (Pauluskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa we Wrzeszczu wzniesiono w latach 1913\u20131916 jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 dla szybko rosn\u0105cego przedmie\u015bcia Gda\u0144ska. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 4 czerwca 1913 roku, a uroczyste po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 31 lipca 1916 roku. Projekt opracowa\u0142 architekt Hermann Phleps, nadaj\u0105c budowli formy neobarokowe \u2014 odmienne od dominuj\u0105cego w\u00f3wczas neogotyku; wie\u017c\u0119 wie\u0144czy charakterystyczny cebulasty he\u0142m. \ud83d\udfe1 Wed\u0142ug jednego z zapis\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych \u015bwi\u0105tynia powsta\u0142a jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelik\u00f3w reformowanych, kt\u00f3rzy w Prusach nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego; wymaga to potwierdzenia.\n\nWrzeszcz na prze\u0142omie dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku by\u0142 jednym z najszybciej rosn\u0105cych przedmie\u015b\u0107 Gda\u0144ska, a tamtejsza spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka liczy\u0142a do kilkunastu tysi\u0119cy os\u00f3b i mia\u0142a dwa ko\u015bcio\u0142y: starszy ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra z lat 1896\u20131899 i ten. Tr\u00f3jnawowy korpus mie\u015bci\u0142 liczne grono wiernych, przede wszystkim mieszkaj\u0105cych na p\u00f3\u0142noc od linii kolejowej. W uroczysto\u015bci po\u015bwi\u0119cenia uczestniczy\u0142a para ksi\u0105\u017c\u0119ca \u2014 nast\u0119pca tronu niemieckiego Wilhelm Hohenzollern z ma\u0142\u017conk\u0105 Cecyli\u0105 Meklembursk\u0105, kt\u00f3ra ufundowa\u0142a wyposa\u017cenie liturgiczne, mi\u0119dzy innymi chrzcielnic\u0119; wn\u0119trze zdobi\u0142y organy. W 1924 roku po\u015bwi\u0119cono tu dwa \u201edzwony pami\u0119ci\u201d poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 pierwsze takie w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku.\n\nMimo ci\u0119\u017ckich walk i ostrza\u0142u Gda\u0144ska w 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ocala\u0142 niemal nietkni\u0119ty. Po zaj\u0119ciu miasta przej\u0119to go na cele katolickie bardzo szybko: ju\u017c 15 kwietnia 1945 roku po\u015bwi\u0119cono go pod nowym wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, a 5 sierpnia 1945 roku parafi\u0119 obj\u0119li jezuici, z udzia\u0142em ksi\u0119dza Brunona Pawelczyka, i prowadz\u0105 j\u0105 do dzi\u015b.  Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1708 z 19 maja 2000 roku i nale\u017cy do dekanatu Gda\u0144sk-Wrzeszcz archidiecezji gda\u0144skiej. \ud83d\udfe1 Bywa datowany na wiek XIX, w rzeczywisto\u015bci powsta\u0142 w drugim dziesi\u0119cioleciu wieku XX; dziewi\u0119tnastowieczny jest s\u0105siedni ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra.\n\n\ud83d\udccc Stan \u015bwi\u0105tyni w 1945 roku i kolejno\u015b\u0107 przej\u0119cia warto rozpisa\u0107, bo daty \u0142atwo pomyli\u0107. Z dzia\u0142a\u0144 wojennych ko\u015bci\u00f3\u0142 wyszed\u0142 z ubytkami w dachu, wybitymi oknami i uszkodzonymi organami, a \u017co\u0142nierze radzieccy urz\u0105dzili w nim przej\u015bciowy ob\u00f3z je\u0144c\u00f3w niemieckich. Opr\u00f3\u017cniono go na pro\u015bb\u0119 jezuity, ojca Brunona Pawelczyka, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 budynek 8 kwietnia 1945 roku i po\u015bwi\u0119ci\u0142 go 15 kwietnia; parafi\u0119 jezuici obj\u0119li 5 sierpnia tego roku, a w\u0142a\u015bcicielami \u015bwi\u0105tyni s\u0105 od 29 czerwca 1971 roku. To trzy r\u00f3\u017cne daty i trzy r\u00f3\u017cne rzeczy: budynek, duszpasterstwo i w\u0142asno\u015b\u0107.\n\n\ud83d\udd34 O zwrot ko\u015bcio\u0142a polskim luteranom stara\u0142 si\u0119 w 1952 roku pastor E. Dietz \u2014 bezskutecznie, tak samo jak przy s\u0105siednim ko\u015bciele Lutra, o kt\u00f3ry upomina\u0142 si\u0119 w latach 1946\u20131947.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d, t. 84; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014; \u201eWrzeszcz\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli w Gda\u0144sku\u201d; \u201eKo\u015bcio\u0142y Wrzeszcz\u201d, danzig-online.pl; \u201eChristuskirche in Langfuhr\u201d, forum \u017ar\u00f3d\u0142owe danzig.de; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":1916,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Andrzeja Boboli w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Andrzeja_Boboli_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"portal regionalny","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcz \u2014 danzig-online.pl","url":"https://www.danzig-online.pl/page30.html"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wrzeszcz \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska / Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/?title=WRZESZCZ"},{"typ":"forum \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"Christuskirche in Langfuhr \u2014 forum.danzig.de","url":"https://www.danzig.de/home/forum/familiengeschichte-und-forschung-im-raum-danzig/quellen/8552-christuskirche-in-langfuhr"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0116","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.383056,"lng":18.619444,"name_de":"Danzig-Langfuhr, Christuskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki Christuskirche (Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa) zbudowany 1913\u20131916 we Wrzeszczu przetrwa\u0142 wojn\u0119 nieuszkodzony; po 1945 przej\u0119ty przez jezuit\u00f3w, dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u015bw. Andrzeja Boboli.","built_year":1916,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Andrzeja_Boboli_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://www.danzig-online.pl/page30.html"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Andrzeja Boboli w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Andrzeja_Boboli_w_Gda%C5%84sku"}]},"gps_precision":"\u017ar\u00f3d\u0142o online (wiki)","id":"KOS-0005","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.383056,"lng":18.619444,"name_de":"Christuskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa (Christuskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wrzeszcz, po niemiecku Langfuhr, r\u00f3s\u0142 na prze\u0142omie dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku szybciej ni\u017c kt\u00f3rekolwiek inne przedmie\u015bcie Gda\u0144ska, a wraz z nim ros\u0142a potrzeba w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 utworzono tu w 1896 roku \u2014 najstarsz\u0105 we Wrzeszczu, istniej\u0105c\u0105 do 1945 roku \u2014 dla mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017c\u0105cych dot\u0105d do parafii Bo\u017cego Cia\u0142a oraz dla \u017co\u0142nierzy wyznania ewangelickiego z koszar huzar\u00f3w; obejmowa\u0142a oko\u0142o 13 000 wiernych i w mi\u0119dzywojniu by\u0142a jedn\u0105 z dw\u00f3ch najwi\u0119kszych parafii ewangelickich Gda\u0144ska.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w latach 1896\u20131899 wed\u0142ug projektu meklemburskiego architekta Gotthilfa Ludwiga M\u00f6ckela z Bad Doberan, \u017cyj\u0105cego w latach 1838\u20131915; pracami kierowa\u0142 architekt Gebhardt, a nadz\u00f3r sprawowa\u0142 gda\u0144ski radca budowlany Fehlhaber. Budowa trwa\u0142a oko\u0142o p\u00f3\u0142tora roku i kosztowa\u0142a oko\u0142o 250 000 marek. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w formach neogotyckich, wzorowanych na wczesnym gotyku, ale ju\u017c z my\u015bl\u0105 o liturgii ewangelickiej, co odr\u00f3\u017cnia\u0142o go od adaptowanych \u015bredniowiecznych \u015bwi\u0105ty\u0144 Gda\u0144ska: mia\u0142 wyodr\u0119bnion\u0105 przestrze\u0144 o\u0142tarzow\u0105 i osobn\u0105 kaplic\u0119 chrzcieln\u0105, a mie\u015bci\u0142 oko\u0142o 800 miejsc siedz\u0105cych, w tym 225 na emporach. Patronk\u0105 budowy by\u0142a cesarzowa Augusta Wiktoria, \u017cona Wilhelma II, obecna przy wmurowaniu kamienia w\u0119gielnego i przy po\u015bwi\u0119ceniu; to ona ufundowa\u0142a witra\u017ce prezbiterium ze scenami z \u017cycia Chrystusa. Konsekracja odby\u0142a si\u0119 6 pa\u017adziernika 1899 roku, plebani\u0119 wzniesiono oko\u0142o 1900 roku. Drugim du\u017cym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim dzielnicy by\u0142 neobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa, wzniesiony w latach 1913\u20131916 wed\u0142ug projektu Hermanna Phlepsa, po 1945 roku przej\u0119ty przez jezuit\u00f3w jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 Lutra przetrwa\u0142 walki 1945 roku niemal nienaruszony i od tego roku s\u0142u\u017cy jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a. Obiekt jest zachowany i czynny.\n\n\ud83d\udccc Przej\u0119cie po wojnie ma tu dok\u0142adn\u0105 chronologi\u0119. Ko\u015bcio\u0142owi brakowa\u0142o w 1945 roku jedynie szyb, a obj\u0105\u0142 go na \u015bwi\u0105tyni\u0119 garnizonow\u0105 kapelan wojskowy ksi\u0105dz W\u0142adys\u0142aw \u017bebracki \u2014 za zgod\u0105 zarz\u0105du miejskiego z 29 maja 1945 roku \u2014 i jeszcze tego samego roku po\u015bwi\u0119ci\u0142. Protoko\u0142em z 4 lutego 1949 roku obiekt przeszed\u0142 w zarz\u0105d wojska pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a.\n\n\ud83d\udd34 O zwrot \u015bwi\u0105tyni polskim luteranom stara\u0142 si\u0119 w latach 1946\u20131947 pastor E. Dietz. Bezskutecznie \u2014 tak samo jak przy s\u0105siednim ko\u015bciele Chrystusa, o kt\u00f3ry upomina\u0142 si\u0119 w 1952 roku. To jeden z tych w\u0105tk\u00f3w, o kt\u00f3rych w atlasie \u0142atwo zapomnie\u0107: po 1945 roku nie chodzi\u0142o tylko o to, komu budynek przypad\u0142, ale i o to, \u017ce wsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra go zbudowa\u0142a, mia\u0142a w Polsce nast\u0119pczyni\u0119 \u2014 i \u017ce jej odm\u00f3wiono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d, t. 84; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014; \u201eKo\u015bcio\u0142y Wrzeszcz\u201d, danzig-online.pl; \u201eEvangelische Kirche in Langfuhr bei Danzig\u201d, relacja z 1901 roku, lokalgeschichte.de; J. Daniluk, \u201eHistoria ewangelickiej parafii Lutra w Gda\u0144sku-Wrzeszczu\u201d, Gda\u0144ski Rocznik Ewangelicki XIV (2020).*","built_year":1899,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona regionalna","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcz \u2014 danzig-online.pl","url":"https://www.danzig-online.pl/page30.html"},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"Evangelische Kirche in Langfuhr bei Danzig \u2014 lokalgeschichte.de (relacja z 1901 r.)","url":"https://lokalgeschichte.de/evangelische-kirche-in-langfuhr-bei-danzig"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wrzeszcz \u2014 Wikipedia (de)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Wrzeszcz"},{"typ":"instytucja","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Garnizonowy w Gda\u0144sku-Wrzeszczu \u2014 Rejonowy Zarz\u0105d Infrastruktury w Gdyni","url":"https://rzigdynia.wp.mil.pl/pl/galleries/foto-a-galeria-wojskowych-nieruchomosci-zabytkowych/koscio-garnizonowy-w-gdansku-wrzeszczu-6/"},{"typ":"archiwum zdj\u0119\u0107","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Garnizonowy \u015bw. Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a \u2014 fotopolska.eu","url":"https://fotopolska.eu/Kosciol_Garnizonowy_sw._Apostolow_Piotra_i_Pawla_Gdansk"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Daniluk, Historia ewangelickiej parafii Lutra w Gda\u0144sku-Wrzeszczu, GRE XIV (2020)","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2020.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0115","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.374908,"lng":18.609725,"name_de":"Danzig-Langfuhr, Lutherkirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"We Wrzeszczu (po niemiecku Danzig-Langfuhr) powsta\u0142y dwa okaza\u0142e ko\u015bcio\u0142y ewangelickie, oba pod patronatem cesarskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Marcina Lutra, wzniesiony dla parafii utworzonej 1 stycznia 1896 roku, zaprojektowa\u0142 w stylu neogotyckim Gotthilf Ludwig M\u00f6ckel z Doberanu, kt\u00f3ry opracowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c ca\u0142e jego wyposa\u017cenie. Drug\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 by\u0142 neobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa (Christuskirche) przy dzisiejszej ulicy Mickiewicza, dzie\u0142o profesora Politechniki Gda\u0144skiej Hermanna Phlepsa, po\u015bwi\u0119cone w 1916 roku w obecno\u015bci rodziny cesarskiej.\n\nOba przetrwa\u0142y wojn\u0119 niemal bez szwanku i oba przesz\u0142y wiosn\u0105 1945 roku w r\u0119ce katolickie. Ko\u015bcio\u0142owi Marcina Lutra brakowa\u0142o jedynie szyb; przej\u0105\u0142 go na \u015bwi\u0105tyni\u0119 garnizonow\u0105 kapelan wojskowy ksi\u0105dz W\u0142adys\u0142aw \u017bebracki za zgod\u0105 zarz\u0105du miejskiego z 29 maja 1945 roku i jeszcze tego samego roku po\u015bwi\u0119ci\u0142, a protoko\u0142em z 4 lutego 1949 roku obiekt przeszed\u0142 w zarz\u0105d wojska pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa wyszed\u0142 z dzia\u0142a\u0144 wojennych z ubytkami w dachu, wybitymi oknami i uszkodzonymi organami; radzieccy \u017co\u0142nierze urz\u0105dzili w nim przej\u015bciowy ob\u00f3z je\u0144c\u00f3w niemieckich, opr\u00f3\u017cniony na pro\u015bb\u0119 jezuity, ojca Brunona Pawelczyka, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 8 kwietnia 1945 roku i po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 15 kwietnia jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli. Od 29 czerwca 1971 roku jezuici s\u0105 jego w\u0142a\u015bcicielami.\n\nO zwrot obu \u015bwi\u0105ty\u0144 polskim luteranom stara\u0142 si\u0119 pastor E. Dietz \u2014 przy ko\u015bciele Marcina Lutra w latach 1946\u20131947, przy ko\u015bciele Chrystusa w 1952 roku. Za ka\u017cdym razem bezskutecznie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d t. 84; Ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza \u2014 danzig-online.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza \u2014 danzig-online.pl","url":"https://www.danzig-online.pl/page30.html"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, Ewangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich, Toru\u0144 2014 (Gda\u0144sk-Wrzeszcz: ko\u015bci\u00f3\u0142 Marcina Lutra i ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa)","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0409","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3793,"lng":18.596,"name_de":"Danzig-Langfuhr","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 ko\u015bcio\u0142y ewangelickie (ko\u015bci\u00f3\u0142 Marcina Lutra i ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicka (lutera\u0144ska) parafia portowej dzielnicy Neufahrwasser (Nowy Port) usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1833 r., wcze\u015bniej podlegaj\u0105c gda\u0144skiemu ko\u015bcio\u0142owi Bo\u017cego Cia\u0142a. Pierwszy, niewielki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1841 r. staraniem pastora Karla Gustava Adolpha Tennstaedta i konsekrowano w \u015awi\u0119to Wniebowst\u0105pienia (st\u0105d wezwanie Himmelfahrtskirche); cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 wi\u0105\u017ce projekt z Karlem Friedrichem Schinklem [?]. W miejsce starej \u015bwi\u0105tyni wzniesiono nowy, wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 ponad 60 m zwie\u0144czon\u0105 dwoma he\u0142mami, konsekrowany 19 stycznia 1905 r. Do 1945 r. parafia ewangelicka przewy\u017csza\u0142a liczebnie katolick\u0105. W 1945 r. \u015bwi\u0105tyni\u0119 zniszczono w ponad po\u0142owie, a he\u0142my wie\u017cy bezpowrotnie. Po wojnie przej\u0119li j\u0105 franciszkanie; w kwietniu 1949 r. ponownie j\u0105 po\u015bwi\u0119cono jako katolicki Morski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny Niepokalanego Serca Maryi (dzi\u015b w parafii \u015bw. Jadwigi).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia (Himmelfahrtkirche) w Nowym Porcie","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/01/kosciol-wniebowstapienia-himmelfahrtkirche-w-nowym-porcie/"}]},"gps_precision":"nominatim_2026-06-17","id":"KOS-0086","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.4014841,"lng":18.6746948,"name_de":"Evangelisches Kirchspiel Neufahrwasser \u2014 Himmelfahrtskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Budynek stan\u0105\u0142 w latach 1913\u20131914 we Wrzeszczu G\u00f3rnym, przy dzisiejszej ulicy Traugutta, na stoku G\u00f3ry Szubienicznej \u2014 jako miejskie krematorium gda\u0144skie z ewangelick\u0105 kaplic\u0105 cmentarn\u0105. Projekt opracowa\u0142 w 1912 roku gda\u0144ski inspektor budowlany Richard Dahne, a budow\u0119 nadzorowa\u0142 radca budowlany Karl Fehlhaber. Powsta\u0142 zesp\u00f3\u0142 ceglanych budynk\u00f3w: w przyziemiu mie\u015bci\u0142o si\u0119 krematorium, na wy\u017cszych kondygnacjach kaplica pogrzebowa, sala przygotowa\u0144 i biura, a obok zabudowania gospodarcze z kostnic\u0105 oraz dom mieszkalny. Pierwszej kremacji dokonano 30 pa\u017adziernika 1914 roku.\n\nObiekt s\u0142u\u017cy\u0142 protestanckim mieszka\u0144com przedmie\u015bcia, kt\u00f3re ros\u0142o wtedy szybciej ni\u017c jakiekolwiek inne pod Gda\u0144skiem; samych ewangelik\u00f3w by\u0142o we Wrzeszczu w pierwszych dziesi\u0119cioleciach dwudziestego wieku kilkana\u015bcie tysi\u0119cy, tylu, ilu w niejednym mie\u015bcie powiatowym. Krematorium by\u0142o w tej dzielnicy urz\u0105dzeniem nowym w podw\u00f3jnym sensie: nowoczesnym technicznie i nowym obyczajowo, bo kremacja dopiero wtedy zdobywa\u0142a sobie miejsce w protestanckiej praktyce pogrzebowej.\n\nPo 1945 roku, gdy niemiecka ludno\u015b\u0107 ewangelicka opu\u015bci\u0142a miasto, krematorium przesz\u0142o na w\u0142asno\u015b\u0107 pa\u0144stwa. W 1954 roku budynek przekazano Polskiemu Autokefalicznemu Ko\u015bcio\u0142owi Prawos\u0142awnemu i urz\u0105dzono w nim cerkiew \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja Cudotw\u00f3rcy, dzi\u015b pe\u0142ni\u0105c\u0105 funkcj\u0119 konkatedry. \u015awi\u0105tyni\u0119 uzupe\u0142niono o charakterystyczne kopu\u0142y cebulaste, \u0142\u0105cz\u0105c zachodni, ceglany historyzm z rosyjsko-bizantyjskim wystrojem prawos\u0142awnym. Obiekt jest zachowany i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1142 z 8 lutego 1996 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eCerkiew \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja Cudotw\u00f3rcy\u201d, serwis miejski Gda\u0144ska; \u201eWrzeszcza\u0144skie Pa\u0144stwo Umar\u0142ych\u201d, Instytut Langfuhr; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1914,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cerkiew \u015bw. Miko\u0142aja w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cerkiew_%C5%9Bw._Miko%C5%82aja_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"portal_historyczny","tytul":"Cerkiew \u015bw. Miko\u0142aja, ul. Traugutta \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"portal_miejski","tytul":"Cerkiew \u015bw. Miko\u0142aja Cudotw\u00f3rcy \u2014 Gda\u0144sk.pl","url":"https://www.gdansk.pl/turystyka-w-gdansku/wielokulturowa-tozsamosc-miasta-gdanska/cerkiew-sw-mikolaja-cudotworcy,a,223090"},{"typ":"pocztowka_archiwalna","tytul":"Danzig. Krematorium (St. Michaelsweg) \u2014 Gda\u0144sk na poczt\u00f3wkach","url":"https://postcard.com.pl/pocztowki/danzig-krematorium-st-michaelsweg/"},{"typ":"portal_regionalny","tytul":"Wrzeszcza\u0144skie Pa\u0144stwo Umar\u0142ych \u2014 Instytut Langfuhr","url":"https://ilangfuhr.pl/wrzeszczanskie-panstwo-umarlych,22"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0113","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.369306,"lng":18.621778,"name_de":"Danzig-Langfuhr","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 prawos\u0142awna cerkiew \u015bw. Miko\u0142aja Cudotw\u00f3rcy (d. ewangelicka kaplica cmentarna)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Christuskirche (ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa) w dzielnicy Langfuhr (Wrzeszcz) \u2014 ewangelicka \u015bwi\u0105tynia wzniesiona w latach 1913\u20131916 wed\u0142ug projektu prof. Hermanna Phlepsa w stylu neobarokowym, z charakterystycznym cebulastym he\u0142mem wie\u017cy. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 4 czerwca 1913, ko\u015bci\u00f3\u0142 otwarto i po\u015bwi\u0119cono 31 lipca 1916; s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom mieszkaj\u0105cym na p\u00f3\u0142noc od linii kolejowej. Powsta\u0142 jako \u015bwi\u0105tynia ewangelik\u00f3w reformowanych \ud83d\udfe1 (w Prusach w ramach Ko\u015bcio\u0142a unijnego). W 1924 po\u015bwi\u0119cono w nim dwa \u201edzwony pami\u0119ci\u201d poleg\u0142ych z I wojny \u2014 pierwsze w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. \u015awi\u0105tynia przetrwa\u0142a dzia\u0142ania wojenne 1945 bez zniszcze\u0144. W kwietniu 1945 przej\u0119li j\u0105 jezuici i rekonsekrowali 15 IV 1945 pod wezwaniem \u015bw. Andrzeja Boboli. Dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, od 1971 siedziba parafii \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: I Zb\u00f3r Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia.*","built_year":1502,"currently_active":true,"denom_label":"nieokre\u015blona","denomination":"inne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Marienkirche_(Danzig)"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"I Zb\u00f3r Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/I_Zb%C3%B3r_Ko%C5%9Bcio%C5%82a_Chrze%C5%9Bcijan_Baptyst%C3%B3w_w_Gda%C5%84sku"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0112","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.35403,"lng":18.63403,"name_de":"Danzig","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 zb\u00f3r baptystyczny","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki kolonii Dohnasberg le\u017cy na stokach g\u00f3ry Donas, w dzisiejszej gdy\u0144skiej D\u0105browie, dawniej zwanej Koloni\u0105 Chwaszczy\u0144sk\u0105. Koloni\u0119 zasiedlili do 1803 roku osadnicy z Wirtembergii \u2014 luteranie, kt\u00f3rzy po 1817 roku znale\u017ali si\u0119 w pruskim Ko\u015bciele ewangelicko-unijnym. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej, z okr\u0119giem urz\u0119dowym i urz\u0119dem stanu cywilnego w Kwa\u015bninie i s\u0105dem w Sopocie; po 1920 roku znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski, w gminie Chwaszczyno, a od 1973 roku le\u017cy w granicach Gdyni.\n\nDuszpastersko kolonia ci\u0105\u017cy\u0142a ku Ma\u0142emu Kackowi. Spis z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 w Dohnasbergu 241 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 68 ewangelik\u00f3w i 173 katolik\u00f3w, i poda\u0142 dla nich parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Ma\u0142ym Kacku \u2014 t\u0119 sam\u0105, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y wtedy Gdynia, Chylonia i Wielki Kack. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ma\u0142ym Kacku, wzniesiony z nieciosanych kamieni przez r\u00f3d von Rosenberg, obs\u0142ugiwa\u0142 w\u00f3wczas rozleg\u0142y obszar a\u017c po Sopot, gdzie w 1871 roku po\u015bwi\u0119cono filialn\u0105 Kaplic\u0119 Pokoju.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku i szacuje si\u0119 na nim oko\u0142o 140 poch\u00f3wk\u00f3w; ostatnie przypad\u0142y na lata czterdzieste XX wieku. Zachowa\u0142 si\u0119 gr\u00f3b so\u0142tysa Augustina Leibrandta, zmar\u0142ego \ud83d\udfe1 w 1942 albo 1943 roku, potomka pierwszego kolonisty Johanna Conrada Leibbrandta. Po 1945 roku nekropoli\u0119 zdewastowali szabrownicy; teren ogrodzono z inicjatywy parafii. Rosn\u0105 tu ponad 150-letnie \u015bwierki i lipy sadzone jeszcze przez kolonist\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Cmentarz na g\u00f3rze Donas \u2014 najwy\u017csza nekropolia w Tr\u00f3jmie\u015bcie (M. St\u0105porek) [kopia archiwalna 1998-12-12]; Cmentarz na g\u00f3rze Donas (nadmorski24.pl); Porz\u0105dkowanie cmentarza na g\u00f3rze Donas (gdynia.plus); wykaz miejscowo\u015bci powiatu wejherowskiego wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku, strona 58, pozycja 8; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Klein Katz i Zoppot.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1943,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"prasa regionalna","tytul":"Cmentarz na g\u00f3rze Donas - najwy\u017csza nekropolia w Tr\u00f3jmie\u015bcie (M. St\u0105porek) [kopia archiwalna 1998-12-12]","url":"https://web.archive.org/web/19981212033614/http://www.trojmiasto.pl:80/"},{"typ":"prasa regionalna","tytul":"Cmentarz na g\u00f3rze Donas (nadmorski24.pl)","url":"https://nadmorski24.pl/aktualnosci/8396-cmentarz-na-gorze-donas.html"},{"typ":"portal lokalny","tytul":"Porz\u0105dkowanie cmentarza na g\u00f3rze Donas (gdynia.plus)","url":"https://www.gdynia.plus/dzielnice-gdyni/dabrowa/porzadkowanie-cmentarza-na-gorze-donas/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, powiat Neustadt, strona 58, pozycja 8: \u201eDohna\u00dfberg\u2020, Klein Rak [= Klein Katz], Lnaishin, 241, 68, 173\u201d; A. Harnoch, has\u0142o Kl. Katz i Zoppot; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, powiat Neustadt (odczyt zaczyna si\u0119 na pozycji 16)","url":""}]},"gps_precision":"OSM cmentarz na G\u00f3rze Donas + trojmiasto.pl","id":"CM-0898","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.47035,"lng":18.43471,"name_de":"Friedhof Dohnasberg","name_pl":"Gdynia-D\u0105browa - cmentarz ewangelicki na g\u00f3rze Donas","powiat":"Gdynia M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142y Kack (Klein Katz) mia\u0142 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki od 1586 roku, kiedy ufundowa\u0142 go Jerzy Rosenberg, p\u00f3\u017aniejszy burmistrz Gda\u0144ska \ud83d\udfe1 (cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 datuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 na lata 1568\u20131572, a Harnoch, pisz\u0105cy w 1890 roku, ostro\u017cnie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVI wieku \u2014 \u201eprawdopodobnie 1550\u20131600\u201d \u2014 i r\u00f3wnie\u017c przypisuje fundacj\u0119 rodzinie Rosenberg\u00f3w). Budowla by\u0142a z kamienia polnego, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105. Wok\u00f3\u0142 niej le\u017ca\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny tutejszej parafii macierzystej \u2014 grzebano na nim zmar\u0142ych r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 protestanckich i r\u00f3\u017cnych narodowo\u015bci, bo by\u0142a to g\u0142\u00f3wna ostoja protestant\u00f3w w okolicy: oko\u0142o 1922 roku Ma\u0142y Kack i pobliskie Kolibki liczy\u0142y oko\u0142o 300 protestant\u00f3w. Parafia si\u0119ga\u0142a jednak dalej: pastora ewangelickiego wzmiankuje si\u0119 w Ma\u0142ym Kacku od 1630 roku, oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a ona 2650 dusz i mia\u0142a dwa cmentarze \u2014 tutejszy i sopocki \u2014 a Sopot by\u0142 jej fili\u0105, z Kaplic\u0105 Pokoju wzniesion\u0105 staraniem Towarzystwa Gustawa Adolfa i po\u015bwi\u0119con\u0105 18 sierpnia 1871 roku, gdzie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano co trzeci\u0105 niedziel\u0119.\n\nGranica przechodzi\u0142a t\u0119dy kilka razy. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu Neustadt in Westpreu\u00dfen w rejencji gda\u0144skiej, po 1920 roku znalaz\u0142a si\u0119 po stronie polskiej \u2014 nie w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku \u2014 a w 1930 roku w\u0142\u0105czono j\u0105 do Gdyni.\n\nW marcu 1945 roku, podczas walk nad rzek\u0105 Kacz\u0105 w rejonie Or\u0142owa, ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 powa\u017cnie zniszczony, a stare nagrobki zniszczy\u0142y radzieckie czo\u0142gi. \u015awi\u0105tyni\u0119 odbudowano w latach 1948\u20131955, ju\u017c jako rzymskokatolick\u0105, pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Bolesnej. Cmentarz ewangelicki nie zachowa\u0142 si\u0119 jako czynna nekropolia, ale \u015blad wsp\u00f3lnoty pozosta\u0142 w zabudowie: gminna ewidencja zabytk\u00f3w Gdyni prowadzi ca\u0142\u0105 osad\u0119 rzemie\u015blnicz\u0105 w Ma\u0142ym Kacku pod pozycj\u0105 1582, wymieniaj\u0105c w niej ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, cmentarz przyko\u015bcielny oraz dawn\u0105 ewangelick\u0105 szko\u0142\u0119 elementarn\u0105, dzi\u015b plebani\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Boskiej Bolesnej w Gdyni \u2014 Wikipedia.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Boskiej Bolesnej w Gdyni \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Boskiej_Bolesnej_w_Gdyni"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0050","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.48607,"lng":18.54273,"name_de":"Evangelischer Friedhof Klein Katz","name_pl":"Gdynia - Or\u0142owo ( Ma\u0142y Kack ) \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gdynia M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Witomino by\u0142o przed 1920 rokiem wsi\u0105 powiatu wejherowskiego \u2014 Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen w rejencji gda\u0144skiej. Franz Schultz w kronice powiat\u00f3w wejherowskiego i puckiego notuje je jako osad\u0119, kt\u00f3ra wraz z s\u0105siednim, dzi\u015b zanik\u0142ym Grabowem przesz\u0142a w 1283 roku w r\u0119ce niemieckiego lennika, a przed pierwszym rozbiorem nale\u017ca\u0142a do klasztoru brygidek w Gda\u0144sku. Tamtejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii Ma\u0142y Kack i Sopot: Harnoch wymienia w 1890 roku szko\u0142\u0119 w Witominie w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 tej parafii, a jej cmentarze umieszcza w Ma\u0142ym Kacku i w Sopocie.\n\nKwatera ewangelicka na Witominie jest m\u0142odsza i polska. Miejski cmentarz Gdyni otwarto tu w 1929 roku, a 21 lipca 1931 roku Komisariat Rz\u0105du przyzna\u0142 na nim teren nowo zorganizowanej Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni; za jej powstaniem sta\u0142 komitet organizacyjny Adolfa Martensa, wspierany przez ksi\u0119dza Gustawa Manitiusa z Poznania. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono wi\u0119c w 1931 roku i by\u0142 on nekropoli\u0105 polskiego, lutera\u0144skiego zboru mi\u0119dzywojennej Gdyni \u2014 miasta le\u017c\u0105cego w Drugiej Rzeczypospolitej.\n\nZb\u00f3r dzia\u0142a\u0142 kr\u00f3tko. Po 1939 roku parafia straci\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 dzia\u0142ania: ksi\u0119dza Kahan\u00e9 wysiedlono, a w 1941 roku zamordowano. Po 1945 roku cz\u0119\u015b\u0107 ewangelick\u0105 w\u0142\u0105czono w struktur\u0119 Cmentarza Witomi\u0144skiego i zachowa\u0142y si\u0119 na niej niekt\u00f3re dawne groby. Dzi\u015b jest to czynna nekropolia komunalna przy ulicy Witomi\u0144skiej, na dzia\u0142ce numer 153/13, prowadzona przez Zarz\u0105d Cmentarzy Komunalnych w Gdyni; w ewidencji konserwatorskiej figuruje jako dawny cmentarz gminny, obecnie komunalny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz Witomi\u0144ski \u2014 Wikipedia.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Witomi\u0144ski \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_Witomi%C5%84ski"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0051","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49747,"lng":18.50777,"name_de":"","name_pl":"Gdynia - Witomino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gdynia M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w G\u0119bicach (po niemiecku Gembitz) w gminie Mogilno, powiecie mogile\u0144skim, wojew\u00f3dztwie kujawsko-pomorskim \u2014 poza obszarem Pomorza Gda\u0144skiego. Nekropolia le\u017cy przy ul. Le\u015bnej, prowadz\u0105cej w kierunku Zbytowa, i bezpo\u015brednio s\u0105siaduje z cmentarzem \u017cydowskim; obie dzia\u0142ki nie s\u0105 rozdzielone. Zajmuje oko\u0142o 0,26 ha. Teren jest zaniedbany i zaro\u015bni\u0119ty, ogrodzenie zachowa\u0142o si\u0119 fragmentarycznie, przetrwa\u0142a metalowa brama z pierwszej po\u0142owy XX w. Zinwentaryzowano czterna\u015bcie stanowisk nagrobnych: dwana\u015bcie mogi\u0142 obmurowanych z piaskowca, lastryka i betonu, trzy postumenty oraz ceglany grobowiec (mauzoleum) z prze\u0142omu XIX i XX w. Uk\u0142ad wewn\u0119trzny cmentarza jest nieczytelny, stan zachowania oceniono jako bardzo z\u0142y. Ewangelicy z G\u0119bic podlegali parafii w Kwieciszewie (od 1856 roku), wcze\u015bniej parafii Strzelno-Kwieciszewo; w\u0142asnej parafii w G\u0119bicach nigdy nie utworzono, mimo wzniesienia tu w latach 1911\u20131914 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Datowanie za\u0142o\u017cenia cmentarza pozostaje sporne \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 pierwsz\u0105 \u0107wier\u0107 XIX w. albo okres drugiej wojny \u015bwiatowej.\n\n\ud83d\udfe1 Ten opis nie ma podanego \u017ar\u00f3d\u0142a. Rekord nie zawiera odsy\u0142acza do literatury ani ewidencji, a tekst podaje fakty sprawdzalne \u2014 nazw\u0119 niemieck\u0105, przynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjn\u0105, daty. Przed publikacj\u0105 wymaga uzupe\u0142nienia atrybucji.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0945","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":null,"lng":null,"name_de":"Gembitz","name_pl":"G\u0119bice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"mogile\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0119\u015b, po niemiecku Gans, istnia\u0142a ju\u017c w czternastym wieku, a od 1377 roku a\u017c do 1934 stanowi\u0142a w\u0142asno\u015b\u0107 rodu von Weiher; ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Hans von Weiher, po kt\u00f3rym posiad\u0142o\u015b\u0107 rozparcelowano. Wie\u015b le\u017cy w gminie Wicko w powiecie l\u0119borskim, przed 1945 rokiem w Kreis Lauenburg in Pommern; urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Bia\u0142ogardzie, a obw\u00f3d urz\u0119dowy w Wicku.\n\nMiejscowi ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141ebieniu. Powsta\u0142a ona p\u00f3\u017ano: w pa\u017adzierniku 1890 roku tamtejsza gmina ewangelicka sta\u0142a si\u0119 samodzielnym wikariatem, w 1893 roku parafi\u0105, a nowy zb\u00f3r zbudowa\u0142a w 1891 roku, zawieszaj\u0105c na jego wie\u017cy dwa zabytkowe dzwony z lat 1491 i 1604. Do parafii wesz\u0142y \u0141ebie\u0144, Bia\u0142ogarda, Kr\u0119pa Kaszubska, Kopaniewo, Zdrzewno, L\u0119dziechowo, Maszewko i w\u0142a\u015bnie G\u0119\u015b. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wie\u015b ma dwa wiersze, bo powiat dzieli\u0142 si\u0119 na gminy wiejskie i obwody dworskie: gmina wiejska liczy\u0142a 37 ewangelik\u00f3w, obw\u00f3d dworski 132, a katolik\u00f3w nie by\u0142o w \u017cadnym z nich.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w pierwszej po\u0142owie dwudziestego wieku, oko\u0142o 100 metr\u00f3w od dzisiejszej drogi wojew\u00f3dzkiej numer 214 z L\u0119borka do \u0141eby. Fundatorem by\u0142 Nikolaus von Weiher, kt\u00f3rego posiad\u0142o\u015bci rozparcelowano, a cz\u0119\u015bciowo odebrano za d\u0142ugi fiskalne; przeni\u00f3s\u0142 on szcz\u0105tki swoich bliskich z mauzoleum w Wicku do nowej kaplicy w G\u0119si. Kaplica o wymiarach oko\u0142o 4 \u00d7 4 metr\u00f3w sta\u0142a w tylnym naro\u017cniku cmentarza i zosta\u0142a zniszczona oraz rozebrana a\u017c do fundament\u00f3w \u2014 zosta\u0142y z niej nadpro\u017ce, schody i ceglano-kamienny naro\u017cnik. Sam cmentarz ma kszta\u0142t nietypowy: to tr\u00f3jk\u0105t r\u00f3wnoboczny o boku oko\u0142o 50 metr\u00f3w i powierzchni 0,29 hektara. Granice s\u0105 czytelne dzi\u0119ki po\u0142o\u017ceniu w\u015br\u00f3d p\u00f3l i dzi\u0119ki nasadzeniom; przetrwa\u0142 liczny starodrzew, oko\u0142o 20 \u015bwierk\u00f3w i 10 d\u0119b\u00f3w. Uwa\u017cnie szukaj\u0105c, mo\u017cna odnale\u017a\u0107 7 grob\u00f3w i 5 mogi\u0142 ziemnych o ukierunkowanych polach grobowych.\n\nW latach trzydziestych na obrze\u017cach wsi za\u0142o\u017cono ob\u00f3z S\u0142u\u017cby Pracy, a na pocz\u0105tku 1945 roku jego baraki zaj\u0119li ewakuowani wi\u0119\u017aniowie obozu Stutthof; zgin\u0119\u0142o tu oko\u0142o dwustu z nich, a po wojnie ich prochy przeniesiono na cmentarz w Kr\u0119pie Kaszubskiej. St\u0105d bior\u0105 si\u0119 na cmentarzu groby z tamtej wiosny. Najlepiej zachowana i wci\u0105\u017c odwiedzana jest piel\u0119gnowana przez mieszka\u0144c\u00f3w mogi\u0142a J\u00f3zefa Cichowskiego, zmar\u0142ego w kwietniu 1945 roku. Pozosta\u0142e groby zniszczono i pozbawiono napis\u00f3w; w dobrym stanie s\u0105 jeszcze dwa krzy\u017ce spawane z element\u00f3w \u017celaznych, przy kt\u00f3rych zostawia si\u0119 sztuczne kwiaty i znicze. Osobliwo\u015bci\u0105 jest przybity do drzewa krzy\u017c drewniany, na kt\u00f3rym widnia\u0142y dwie miedziane tabliczki z napisem: \u201eTutaj spoczywa moja ukochana siostra Ansetraut Bathow, urodzona 1920 roku na \u015al\u0105sku, zmar\u0142a 1945 w G\u0119si. Dzi\u0119kujemy mieszka\u0144com G\u0119si za zachowanie miejsca spoczynku zmar\u0142ych obywateli niemieckich. Ilse Bathow\u201d. Tabliczk\u0119 z nazwiskiem skradziono. Na zdj\u0119ciu konserwatora zabytk\u00f3w z 2005 roku widnieje jeszcze nagrobek z lastryko po\u015bwi\u0119cony Jadzi Szewczyk, urodzonej 19 grudnia 1942 i zmar\u0142ej 1 maja 1946 roku; dzi\u015b jest mocno uszkodzony. Na obrze\u017cu le\u017c\u0105 kamienie, kt\u00f3re mog\u0105 pochodzi\u0107 z dawnego muru cmentarnego.\n\n\ud83d\udccc Gmina Wicko w rekordzie jest poprawna, a ostrze\u017cenie z pola uwag nieaktualne. Oba wiersze spisu z 2 grudnia 1895 roku wskazuj\u0105 urz\u0105d stanu cywilnego w Bia\u0142ogardzie i obw\u00f3d urz\u0119dowy Vietzig, czyli Wicko: gmina wiejska Gans, strona 186, pozycja 11 \u2014 37 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; obw\u00f3d dworski Gans, strona 190, pozycja 82 \u2014 132 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em 132 osoby (61 m\u0119\u017cczyzn i 71 kobiet). Parafi\u0105 ewangelick\u0105 obu jednostek by\u0142 \u0141ebie\u0144, katolick\u0105 L\u0119bork.\n\nPotwierdzone. Nasz zestaw wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w obejmuje 105 arkuszy gminnych i miejskich, a scalony wykaz cmentarzy dok\u0142adnie 105 r\u00f3\u017cnych warto\u015bci w kolumnie gminy; gminy Wicko w\u015br\u00f3d nich nie ma \u2014 nie ma te\u017c gminy Cewice. Z powiatu l\u0119borskiego w wykazie s\u0105 tylko gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska, miasto L\u0119bork i miasto \u0141eba. Nieobecno\u015b\u0107 G\u0119si w wyci\u0105gu nie znaczy zatem nic \u2014 tak samo jak nieobecno\u015b\u0107 \u0141ebie\u0144ca i Maszewka, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c le\u017c\u0105 w gminie Wicko.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Labehn; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Wicko \u2014 Warto Zobaczy\u0107 (powiat l\u0119borski)","url":"https://www.powiat-lebork.com/turystyka-i-rekreacja/warto-zobaczyc/gmina-wicko/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej \u2014 has\u0142a \u201eG\u0119\u015b \u2013 Gans\u201d i \u201eG\u0119\u015b\u201d (miejsca pami\u0119ci); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"tam\u017ce, has\u0142o \u201e\u0141ebie\u0144 \u2013 Labehn\u201d (sk\u0142ad parafii utworzonej w 1893 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Labehn \u2014 Synode Lauenburg, s. 251)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg: strona 186, pozycja 11 (Gans, 37 ewangelik\u00f3w) oraz strona 190, pozycja 82 (Gans, 132 ewangelik\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0884","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_ges/ges__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6408,"lng":17.65022,"name_de":"Gans","name_pl":"G\u0119\u015b \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Giemlice (Gemlitz) na \u017bu\u0142awach s\u0105 w tym atlasie przypadkiem osobnym. Cmentarz \u2014 opisany jako dawny ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki \u2014 istnieje i jest udokumentowany w katalogu \u017bu\u0142aw (zulawy.infopl.info), ale sam ko\u015bci\u00f3\u0142 w Giemlicach przetrwa\u0142 Reformacj\u0119 przy dawnym wyznaniu.\n\n\ud83d\udccc Potwierdza to wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku \u2014 i zarazem komplikuje. Wizytator zapisa\u0142, \u017ce wszystkie ko\u015bcio\u0142y w posiad\u0142o\u015bciach gda\u0144skich zaj\u0119li osiadli heretycy \u2014 \u201eopr\u00f3cz Giemlic\u201d; tutejsza \u015bwi\u0105tynia by\u0142a murowana w ca\u0142o\u015bci i nie wymaga\u0142a \u017cadnych napraw, nosi\u0142a wezwanie \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, a cmentarz przy niej by\u0142 dobrze ogrodzony. \ud83d\udccc A jednak na \u015bcianach tego katolickiego ko\u015bcio\u0142a namalowano kielich z podobizn\u0105 Lutra \u2014 wizytator nakaza\u0142 go \u201ejak najpr\u0119dzej\u201d usun\u0105\u0107. Zapis pokazuje, \u017ce formalna przynale\u017cno\u015b\u0107 \u015bwi\u0105tyni i rzeczywiste sympatie parafian to nie zawsze to samo: kielich rozdawany wiernym pod obiema postaciami by\u0142 znakiem rozpoznawczym Reformacji, a namalowano go w jedynym ko\u015bciele okolicy, kt\u00f3ry pozosta\u0142 przy dawnym wyznaniu.\n\n\ud83d\udccc Jak daleko zasz\u0142a tu zmiana, pokazuje wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku: przy ka\u017cdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin \u2014 dwana\u015bcie parafii, a uposa\u017cenie w r\u0119kach ewangelickich. \ud83d\udccc Ten sam wykaz przypomina, \u017ce Giemlice by\u0142y dawniej fili\u0105 Steblewa: biskup je stamt\u0105d oddzieli\u0142 i przypisa\u0142 im kaplic\u0119 oraz wie\u015b D\u0142ugie Pole, ale gda\u0144szczanie z powrotem przy\u0142\u0105czyli j\u0105 do Steblewa.\n\n\ud83d\udd34 St\u0105d w\u0105tpliwo\u015b\u0107 co do miejsca tego obiektu w atlasie. Przy ko\u015bciele, kt\u00f3rego ewangelicy nie zaj\u0119li, cmentarz by\u0142 cmentarzem katolickim, a \ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny notuje tu 480 katolik\u00f3w, 46 ewangelik\u00f3w i 32 domy \u2014 proporcj\u0119, kt\u00f3ra t\u0119 w\u0105tpliwo\u015b\u0107 tylko wzmacnia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie; Giemlice (Gemlitz) \u2014 \u017bu\u0142awy infopl.info; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Giemlice (Gemlitz) \u2014 \u017bu\u0142awy infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pg/gcedry/giemlice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0055","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.208744,"lng":18.845745,"name_de":"Gemlitz","name_pl":"Giemlice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gilwa Ma\u0142a, po niemiecku Gilwe, le\u017ca\u0142a w gminie Kwidzyn. \ud83d\udccc Nie by\u0142a jedn\u0105 wsi\u0105, lecz dwiema osadami \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku prowadzi je osobno, jako Gilwe A i Gilwe B, i to nie tylko z powodu wielko\u015bci: obie chodzi\u0142y do tego samego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Kwidzynie, ale katolicy z pierwszej nale\u017celi do parafii kwidzy\u0144skiej, a z drugiej do Tiefenau. Dwie osady maj\u0105 te\u017c dzi\u015b dwa osobne cmentarze, na osobnych dzia\u0142kach.\n\nTen opis dotyczy cmentarza dawnej Gilwe B, osady mniejszej i bardziej mieszanej: spis z 1885 roku naliczy\u0142 w niej 276 mieszka\u0144c\u00f3w, 189 ewangelik\u00f3w i 87 katolik\u00f3w. \ud83d\udfe1 W spisie z 1 grudnia 1910 roku obie cz\u0119\u015bci liczono ju\u017c razem \u2014 408 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w \u2014 i wtedy ich parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazano w Klein Tromnau i Neud\u00f6rfchen.\n\n\ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani stanu zachowania nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 54.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 54","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1081","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71676,"lng":19.15105,"name_de":"Gilwe","name_pl":"Gilwa Ma\u0142a \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gilwa Ma\u0142a, po niemiecku Gilwe, le\u017ca\u0142a w gminie Kwidzyn. \ud83d\udccc Nie by\u0142a jedn\u0105 wsi\u0105, lecz dwiema osadami \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku prowadzi je osobno, jako Gilwe A i Gilwe B, i to nie tylko z powodu wielko\u015bci: obie chodzi\u0142y do tego samego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Kwidzynie, ale katolicy z pierwszej nale\u017celi do parafii kwidzy\u0144skiej, a z drugiej do Tiefenau. Dwie osady maj\u0105 te\u017c dzi\u015b dwa osobne cmentarze, na osobnych dzia\u0142kach.\n\nTen opis dotyczy cmentarza dawnej Gilwe A, osady, w kt\u00f3rej spis z 1885 roku naliczy\u0142 312 mieszka\u0144c\u00f3w: 308 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w. \ud83d\udfe1 W spisie z 1 grudnia 1910 roku obie cz\u0119\u015bci liczono ju\u017c razem \u2014 408 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w \u2014 i wtedy ich parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazano w Klein Tromnau i Neud\u00f6rfchen.\n\n\ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani stanu zachowania nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 53.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 53","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1080","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71631,"lng":19.1392,"name_de":"Gilwe","name_pl":"Gilwa Ma\u0142a \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142obino, przed 1945 rokiem Gumbin, le\u017cy oko\u0142o 6 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska; przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142o do Landkreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Mieszka\u0144cy byli \u2014 z nielicznymi wyj\u0105tkami \u2014 ewangelikami: w 1925 roku naliczono tu zaledwie czworo katolik\u00f3w, czyli 0,9 procent og\u00f3\u0142u. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do miejskiej parafii ewangelickiej \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, a cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 miejscowej spo\u0142eczno\u015bci lutera\u0144skiej. Trzydzie\u015bci lat wcze\u015bniej, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, Gumbin zapisano dwoma wierszami, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w pierwszej naliczono 201 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, w drugim 57 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w, razem wi\u0119c 258 i 2. Parafi\u0105 macierzyst\u0105 by\u0142 wtedy Stolp (Altstadt), czyli S\u0142upsk.\n\nWie\u015b ros\u0142a powoli: 104 mieszka\u0144c\u00f3w w 1821 roku, 421 w 1910 i oko\u0142o 432 w 1939. Cmentarz za\u0142o\u017cono na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, na rzucie kwadratu obwiedzionego kamiennym wa\u0142em, i powi\u0119kszano go dwukrotnie: najpierw od zachodu, co zmieni\u0142o go w prostok\u0105t, p\u00f3\u017aniej, ju\u017c w XX wieku, od p\u00f3\u0142nocy, przez co wr\u00f3ci\u0142 do proporcji zbli\u017conych do kwadratu. Alej\u0119 dziel\u0105c\u0105 teren na dwie kwatery przed\u0142u\u017cono wtedy na now\u0105 cz\u0119\u015b\u0107. \ud83d\udfe1 Samej daty za\u0142o\u017cenia nie podaje ani inwentaryzacja, ani monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego; ta ostatnia stwierdza tylko, \u017ce cmentarz powi\u0119kszano od ko\u0144ca XIX wieku, istnia\u0142 wi\u0119c wcze\u015bniej, a jego form\u0119 ko\u0144cow\u0105 utrwali\u0142a mapa z 1935 roku.\n\nGranice cmentarza nie zmieni\u0142y si\u0119 do dzi\u015b i wszystkie etapy pozostaj\u0105 czytelne. Pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w skupiaj\u0105 si\u0119 po stronie wschodniej; cz\u0119\u015b\u0107 dodana w XIX wieku nie zachowa\u0142a \u017cadnych \u015blad\u00f3w naziemnych. Zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi kamienny nagrobek Maxa Grotha (1877\u20131941) oraz kamienny krzy\u017c z 1934 roku, le\u017c\u0105cy dzi\u015b w najstarszej cz\u0119\u015bci za\u0142o\u017cenia \u2014 chowano tu wi\u0119c jeszcze w latach czterdziestych XX wieku. 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w pierwszej po\u0142owie XIX wieku na rzucie kwadratu i wielokrotnie powi\u0119kszano; dzisiejszy prostok\u0105tny kszta\u0142t ustali\u0142 si\u0119 w latach trzydziestych XX wieku. Zachowa\u0142 si\u0119 starodrzew i zarys dawnego podzia\u0142u na dwie kwatery, a star\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 oddziela od nowszej kamienny wa\u0142. Dzi\u015b u\u017cytkuje go parafia rzymskokatolicka w Wieszynie; w zachodnim naro\u017cniku pojawi\u0142y si\u0119 pod koniec XX wieku nowe poch\u00f3wki.\n\n\ud83d\udccc Z ocala\u0142ych nagrobk\u00f3w utworzono na pocz\u0105tku obecnego stulecia lapidarium z tablic\u0105 dwuj\u0119zyczn\u0105: \u201eJA JESTEM ZMARTWYCHWSTANIE I \u017bYCIE\u2026\u201d (J 11,25) \u2014 TYM, KT\u00d3RZY TU SPOCZYWAJ\u0104, PAMI\u0118\u0106 I MODLITWA, i to samo po niemiecku, z dat\u0105 A.D. 2003. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 423 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wszyscy poza czterema katolikami nale\u017celi do parafii ewangelickiej \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0679","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.440401,"lng":17.113856,"name_de":"Gumbin","name_pl":"G\u0142obino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142odowo (niemieckie Gloddow) to stara wie\u015b kaszubska, za\u0142o\u017cona po 1558 roku przez rodzin\u0119 von Puttkamer. Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Piaszczynie (Reinwasser), a s\u0105d w Miastku. Mieszkali tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy \u2014 kaszubscy luteranie \u2014 i nale\u017celi do parafii w Wa\u0142dowie (Waldow); katolicy je\u017adzili do Miastka. \ud83d\udfe1 Nasze zapisy wi\u0105\u017c\u0105 t\u0119 parafi\u0119 z powiatem ko\u015bcielnym S\u0142awno, cho\u0107 s\u0105siednie parafie tego samego powiatu \u015bwieckiego podlega\u0142y synodowi miasteckiemu; do sprawdzenia w wykazie synod\u00f3w prowincji.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nigdy nie by\u0142o \u2014 by\u0142 tylko cmentarz ewangelicki. Powsta\u0142 przed marcem 1874 roku: najstarszy zachowany wpis pochodzi z 13 marca 1874 roku i dotyczy Augusta Schr\u00f6dera. Dzia\u0142a\u0142y tu poza tym szko\u0142a, otwarta w kt\u00f3rym\u015b z lat po 1795, gospoda i mleczarnia, a maj\u0105tek Gloddow-Wustrow rozparcelowano w 1896 roku na dziewi\u0119\u0107 gospodarstw rentowych.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b ros\u0142a powoli i nigdy nie by\u0142a du\u017ca: 59 mieszka\u0144c\u00f3w w 1818 roku, oko\u0142o 287 w 1864, a w 1939 roku \ud83d\udfe1 \u2014 zale\u017cnie od \u017ar\u00f3d\u0142a \u2014 216 albo 252. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, przeprowadzony jeszcze przed parcelacj\u0105 maj\u0105tku, policzy\u0142 G\u0142odowo w dw\u00f3ch rubrykach: w gminie wiejskiej 90 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 179, i ani jednego katolika po \u017cadnej stronie. Na pocz\u0105tku marca 1945 roku wesz\u0142a tu Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nO dawnych mieszka\u0144cach przypomniano sobie po sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu latach. W 2007 roku stan\u0105\u0142 na cmentarzu pomnik z napisem po polsku i po niemiecku: \u201eNigdy wi\u0119cej wojny!\u201d \u2014 \u201eM\u00f6ge es nie wieder Kriege geben\u201d, a pod nim \u201eG\u0142odowo/Gloddow 2007\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"G\u0142odowo (gmina Miastko) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C5%82odowo_(gmina_Miastko)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0610","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.04316,"lng":17.2036,"name_de":"Gloddow","name_pl":"G\u0142odowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142odowo \u2014 po niemiecku Gladau, w wariancie Glodau, a pierwotnie I\u0142aw albo I\u0142owo, potem K\u0142odowa \u2014 le\u017ca\u0142o w Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej i by\u0142o do 1920 roku samodzieln\u0105 gmin\u0105 wiejsk\u0105, a potem cz\u0119\u015bci\u0105 powiatu ko\u015bcierskiego. Wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska na trakcie skarszewsko-ko\u015bcierskim, o obszarze 2494 m\u00f3rg i 34 domach mieszkalnych; okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Wi\u0119ckowach, s\u0105d obwodowy w Skarszewach.\n\nWie\u015b ros\u0142a przez ca\u0142y wiek: 197 mieszka\u0144c\u00f3w w 1852 roku, 359 w 1885, 415 w 1905, wreszcie 405 w spisie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 dzi\u015b mieszka tu oko\u0142o pi\u0119ciuset os\u00f3b. \ud83d\udccc Wbrew temu, czego mo\u017cna by si\u0119 spodziewa\u0107 w rdzennie kaszubskiej i katolickiej okolicy, ewangelicy stanowili tu wi\u0119kszo\u015b\u0107. *S\u0142ownik geograficzny* notuje 278 ewangelik\u00f3w, 37 katolik\u00f3w i o\u015bmioro os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, a spis z 1 grudnia 1910 roku \u2014 241 ewangelik\u00f3w na 405 mieszka\u0144c\u00f3w, przy 247 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a jednak nie mieli; zosta\u0142a po nich szko\u0142a ewangelicka i cmentarz.\n\n\ud83d\udd34 Jeden odczyt odstawa\u0142 od pozosta\u0142ych \u2014 i wiemy ju\u017c dlaczego. Nasz maszynowy wypis wykazu gmin z 1885 roku przypisywa\u0142 tej wsi 351 mieszka\u0144c\u00f3w, 60 ewangelik\u00f3w i 291 katolik\u00f3w, a wi\u0119c rozk\u0142ad na opak wobec dw\u00f3ch niezale\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142. Sprawdzenie strony trzydziestej \u00f3smej powiatu ko\u015bcierskiego pokaza\u0142o, \u017ce nazwy s\u0105 na niej przesuni\u0119te wzgl\u0119dem liczb: wiersz nosz\u0105cy nazw\u0119 wsi Kaleszki niesie 4207 mieszka\u0144c\u00f3w, czyli ludno\u015b\u0107 samego miasta Ko\u015bcierzyny, a nast\u0119pny \u2014 2925, czyli Skarszew. Liczby \u201e60 i 291\u201d nale\u017c\u0105 wi\u0119c do innej miejscowo\u015bci i zosta\u0142y z tego opisu usuni\u0119te; z tego samego przesuni\u0119tego wiersza pochodzi\u0142a parafia \u201eLipusz\u201d, kt\u00f3ra k\u0142\u00f3ci\u0142a si\u0119 z Pog\u00f3dkami \u2014 i ona te\u017c odpada.\n\n\ud83d\udfe1 Sama parafia pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Serwis westpreussen.de przypisuje wie\u015b do Pog\u00f3dek, ale leksykon Meyersa zna Pog\u00f3dki wy\u0142\u0105cznie jako parafi\u0119 katolick\u0105, co jednak nie przes\u0105dza sprawy: w Pog\u00f3dkach stan\u0105\u0142 w 1899 roku neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia je ju\u017c jako siedzib\u0119 parafii ewangelickiej, a najbli\u017csze czynne parafie ewangelickie to Skarszewy i Ko\u015bcierzyna.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a wie\u015b, a cmentarz ewangelicki uleg\u0142 zapomnieniu. Ani jego datowania, ani dzisiejszego stanu nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz w G\u0142odowo gmina Liniewo \u2014 Targeo","url":"https://mapa.targeo.pl/cmentarz-glodowo-gmina-liniewo/kategoria/2293/0165853"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0163","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.072,"lng":18.316,"name_de":"Gladau","name_pl":"G\u0142odowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142\u00f3wczewice w gminie Brusy le\u017c\u0105 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci dawnego powiatu chojnickiego, tu\u017c przy granicy powiatu ko\u015bcierskiego, w okolicy lesistej i piaszczystej, o jedn\u0105 sz\u00f3st\u0105 mili od bitego traktu chojnicko-ko\u015bcierskiego. Wie\u015b wspomniano w dokumencie z 1294 roku. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje j\u0105 jako rycerskie dobra w drobnych udzia\u0142ach: 2825 m\u00f3rg obszaru, 52 budynki, w tym 23 domy mieszkalne, 205 katolik\u00f3w i 18 ewangelik\u00f3w. Parafia by\u0142a w Le\u015bnie, szko\u0142a w Raduniu w powiecie ko\u015bcierskim, poczta w Brusach.\n\nTa garstka ewangelik\u00f3w mieszka\u0142a na obszarze osiemnasto- i dziewi\u0119tnastowiecznego osadnictwa niemieckiego na Zaborach, gdzie wsie zak\u0142ada\u0142y domy modlitwy i cmentarze. \ud83d\udccc Po roku 1920 nie zosta\u0142a z niej ani jedna osoba: pierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 w G\u0142\u00f3wczewicach 336 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 164 m\u0119\u017cczyzn i 172 kobiety \u2014 z kt\u00f3rych wszyscy podali wyznanie rzymskokatolickie i narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 Samego cmentarza nie potwierdza dot\u0105d \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o \u2014 nie wiadomo nawet, czy kiedykolwiek istnia\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo G\u0142\u00f3wczewice \u2014 BIP Urz\u0119du Miejskiego w Brusach","url":"https://bip.brusy.pl/artykul/solectwo-glowczewice-1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o G\u0142\u00f3wczewice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Tom XV cz.1; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej (spis z 1921 roku); Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (gmina Brusy)","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0911","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.977348,"lng":17.7253648,"name_de":"Glowitschew","name_pl":"G\u0142\u00f3wczewice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142\u00f3wczyce, do 1945 roku Glowitz, by\u0142y wsi\u0105 parafialn\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; oko\u0142o 1905 roku liczy\u0142y 666 mieszka\u0144c\u00f3w. Do 1945 roku wie\u015b i parafia by\u0142y ewangelickie \u2014 luteranami by\u0142o oko\u0142o 98 procent mieszka\u0144c\u00f3w. Parafia, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, si\u0119ga tu pocz\u0105tk\u00f3w Reformacji: matryku\u0142\u0119 spisano w 1577 roku, wtedy te\u017c powo\u0142ano pastora Johanna Schwartza, a pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzmiankowano w tym samym roku \u2014 sp\u0142on\u0119\u0142a w 1662. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki, fundacji rodu von Puttkamer, wznoszono w latach 1881\u20131891 i po\u015bwi\u0119cono 24 wrze\u015bnia 1891 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 345 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 389 ewangelik\u00f3w i jeden katolik; ewangelicy z obu wierszy nale\u017celi do miejscowej parafii.\n\nG\u0142\u00f3wczyce le\u017ca\u0142y w rdzeniu ziemi s\u0142owi\u0144skiej i d\u0142u\u017cej ni\u017c gdziekolwiek w okolicy trzyma\u0142o si\u0119 tu s\u0142owo s\u0142owia\u0144skie. \u201eMiejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jest jedynym w tamtych stronach, w kt\u00f3rym odbywaj\u0105 si\u0119 jeszcze polskie kazania\u201d \u2014 notuje *S\u0142ownik geograficzny*, dodaj\u0105c, \u017ce \u201ewie\u015b sama przewa\u017cnie zniemczona, starzy tylko m\u00f3wi\u0105 po kaszubsku\u201d. W 1879 roku do komunii przyst\u0105pi\u0142o tu 5256 os\u00f3b po niemiecku i 125 po polsku. W\u015br\u00f3d duchownych parafii najd\u0142u\u017cej zapami\u0119tano Petrusa Schimansky'ego: przys\u0142ano go w 1733 roku z rozkazu kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma I, poniewa\u017c patroni nie potrafili uzgodni\u0107 wyboru; z pocz\u0105tku prze\u015bladowany przez okoliczn\u0105 szlacht\u0119, z czasem zyska\u0142 jej szacunek i zmar\u0142 na urz\u0119dzie 9 pa\u017adziernika 1775 roku. Od 1888 roku parafia mia\u0142a w\u0142asne, samodzielne stanowisko pomocnika duchownego. Wie\u015b dawa\u0142a te\u017c Ko\u015bcio\u0142owi ludzi \u2014 urodzony tu 24 maja 1863 roku Johannes Wentzlaff, syn miejscowego kantora i nauczyciela Theodora, by\u0142 w latach 1890\u20131911 pastorem we Freist.\n\nCmentarz przyko\u015bcielny w G\u0142\u00f3wczycach jest jednym z najwi\u0119kszych za\u0142o\u017ce\u0144 tego rodzaju w powiecie s\u0142upskim. Le\u017cy w \u015brodku wsi, na wzg\u00f3rzu, i pochodzi z lat siedemdziesi\u0105tych XIX wieku. Stan\u0119\u0142y na nim dwie kaplice \u2014 jedna przed ko\u015bcio\u0142em, wzniesiona w 1869 roku, druga za ko\u015bcio\u0142em, z pocz\u0105tku XX wieku \u2014 oraz pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, usytuowany przy g\u0142\u00f3wnej drodze. Od p\u00f3\u0142nocy cmentarz zamyka jesionowy starodrzew. Najstarsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, na szczycie wzg\u00f3rza, zniwelowano; zachowa\u0142y si\u0119 na niej nieliczne dawne pomniki, w\u015br\u00f3d nich kamienne p\u0142yty upami\u0119tniaj\u0105ce pastora Carla Pipera, zmar\u0142ego w 1893 roku, i jego \u017con\u0119 z domu Gilowsk\u0105, zmar\u0142\u0105 w 1857. \ud83d\udd34 Obok stan\u0105\u0142 kamie\u0144 po\u015bwi\u0119cony pami\u0119ci dawnych mieszka\u0144c\u00f3w wsi tu pochowanych \u2014 w opracowaniu cmentarzy powiatu rok jego ustawienia podano raz jako 1989, raz jako 1999.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a; cmentarz pozostaje czynny.\n\n\ud83d\udccc G\u0142\u00f3wczyce da\u0142y nazw\u0119 osobnej grupie tutejszych S\u0142owian. Franz Tetzner wyja\u015bnia, \u017ce miano *Kabatk\u00f3w* by\u0142o od stu lat niezwyk\u0142ym okre\u015bleniem pomorskich S\u0142owian z okolic G\u0142\u00f3wczyc, podczas gdy *S\u0142owi\u0144cy* od dawna oznaczali Kaszub\u00f3w pomorskich w og\u00f3le; przymiotnika \u201es\u0142owi\u0144ski\u201d u\u017cywali dla ca\u0142o\u015bci tej ludno\u015bci ju\u017c Krofey i Pontanus. Sama parafia g\u0142\u00f3wczycka ma u Tetznera osobne om\u00f3wienie \u2014 obok Gardny Wielkiej, Row\u00f3w, Objazdy, Cecenowa, Smo\u0142dzina, Stowi\u0119cina, Mikorowa, No\u017cyna, Budowa, \u0141upawy, Izbicy i Kluk.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eG\u0142\u00f3wczyce\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 75; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 473\u2013474, 483\u2013484, 495, 499; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 30 i s. 178 poz. 198","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0785","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6212,"lng":17.3726,"name_de":"Glowitz","name_pl":"G\u0142\u00f3wczyce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142\u00f3wczyce \u2014 po niemiecku Glowitz \u2014 le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, i by\u0142y siedzib\u0105 rozleg\u0142ej parafii ewangelickiej; nale\u017ca\u0142a ona do synodu s\u0142upskiego staromiejskiego, a patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciele dziewi\u0119ciu maj\u0105tk\u00f3w. Wie\u015b pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach w 1252 roku, w dokumencie ksi\u0119cia \u015awi\u0119tope\u0142ka, gdzie wyst\u0119puje rycerz Rac\u0142aw z G\u0142owczyc. Nazwa oznacza okolic\u0119 na szczycie wzg\u00f3rza i od dawna uchodzi\u0142a za \u015brodek Kaszub pomorskich; mieszka\u0144c\u00f3w okolicznych wsi nazywano osobnym mianem Kabatk\u00f3w. Lista tutejszych duchownych zaczyna si\u0119 od Georga Bachura i Thomasa Butzkego; w 1577 roku, gdy powo\u0142ano pastora Johanna Schwartza, sporz\u0105dzono tak\u017ce matryku\u0142\u0119 parafii. Zachowane ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1712 roku. Pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku sama wie\u015b liczy\u0142a oko\u0142o 900 mieszka\u0144c\u00f3w, a parafia obejmowa\u0142a czterna\u015bcie wsi i blisko 6 000 dusz.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 d\u0142ugo jedynym w okolicy, w kt\u00f3rym rozbrzmiewa\u0142a mowa kaszubska. S\u0142ownik geograficzny zapisa\u0142, \u017ce to \u201ejedyny w tamtych stronach [ko\u015bci\u00f3\u0142], w kt\u00f3rym odbywaj\u0105 si\u0119 jeszcze polskie kazania\u201d, i doda\u0142, \u017ce wie\u015b jest przewa\u017cnie zniemczona, a po kaszubsku m\u00f3wi\u0105 ju\u017c tylko starzy. Rachunki komunijne pozwalaj\u0105 zmierzy\u0107 t\u0119 zmian\u0119 na przestrzeni dw\u00f3ch stuleci. W 1713 roku do sto\u0142u Pa\u0144skiego przyst\u0105pi\u0142o w parafii 559 os\u00f3b po niemiecku i 3152 po polsku; od 1829 roku prowadzono osobny rejestr obu nabo\u017ce\u0144stw. W 1879 roku by\u0142o to ju\u017c 5256 os\u00f3b po niemiecku i 125 po polsku, w 1881 \u2014 5335 i 105, a w 1886 zosta\u0142o zaledwie 18 komunikant\u00f3w kaszubskich.\n\n\u015awiadek postronny opisa\u0142 jedn\u0105 z tych niedziel. Aleksander Hilferding zasta\u0142 w G\u0142\u00f3wczycach nabo\u017ce\u0144stwo s\u0142owia\u0144skie odprawiane przed niemieckim: ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 do\u015b\u0107 pe\u0142ny, ale niemal wy\u0142\u0105cznie starszymi lud\u017ami, w wi\u0119kszo\u015bci przyby\u0142ymi z odleg\u0142ych wsi rybackich, dzieci i m\u0142odzie\u017cy prawie nie widzia\u0142. Ci czekali przed ko\u015bcio\u0142em w od\u015bwi\u0119tnych strojach i przygl\u0105dali si\u0119 z drwi\u0105c\u0105 ciekawo\u015bci\u0105 starym kobietom w kaszubskich strojach, a przy ostatniej pie\u015bni wciskali si\u0119 do \u015brodka, zajmuj\u0105c \u0142awki powoli opuszczane przez Kaszub\u00f3w. Kazania w tej mowie g\u0142oszono do 1886 roku, a najd\u0142u\u017cej pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 ni\u0105 pastor i kronikarz Ernst Kornelius Engelbert Lohmann, sprawuj\u0105cy urz\u0105d od 1853 do 1885 roku, autor kroniki ko\u015bcio\u0142a spisanej w 1856 roku. \ud83d\udd34 Tetzner w jednym miejscu podaje rok 1886, w innym wi\u0105\u017ce zanik kaszubszczyzny jako mowy nabo\u017ce\u0144stwa z rokiem 1887 i \u015bmierci\u0105 Lohmanna; obie wersje zapisano. \ud83d\udccc Jego nast\u0119pca, Johannes Wegeli, urz\u0119duj\u0105cy od 1886 roku, pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 ni\u0105 jeszcze w skromnym zakresie, przy bardzo starych ludziach w Klukach. Wcze\u015bniejsi duchowni \u2014 Johann Christian Koberstein w latach 1802\u20131828 i Heinrich August K\u00fcsell w latach 1829\u20131852 \u2014 kaszubszczyzn\u0119 stopniowo wypierali; K\u00fcsell rozkopa\u0142 przy okazji pobliskie wzg\u00f3rze, a wydobyte popielnice trafi\u0142y do muzeum w Szczecinie.\n\nDawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 widzia\u0142 w 1777 roku podr\u00f3\u017cuj\u0105cy t\u0119dy Johann Bernoulli i zapisa\u0142 kr\u00f3tko, \u017ce kaszubski ko\u015bci\u00f3\u0142 wsi G\u0142\u00f3wczyce jest du\u017cy i z zewn\u0105trz do\u015b\u0107 \u0142adny. Sp\u0142on\u0105\u0142 20 pa\u017adziernika 1889 roku, a obecn\u0105 \u2014 murowan\u0105 z ceg\u0142y i kamienia, neogotyck\u0105 \u2014 wzniesiono w 1891 roku na miejscu poprzedniej, pochodz\u0105cej z 1699 roku. Zachowa\u0142o si\u0119 dziewi\u0119tnastowieczne wyposa\u017cenie: o\u0142tarz, ambona, organy, \u0142awki, konfesjona\u0142 i empory, a tak\u017ce witra\u017ce z herbami rod\u00f3w von Krockow, von Puttkamer i von Querzen. Cmentarz przyko\u015bcielny, jeden z najwi\u0119kszych w powiecie s\u0142upskim, zajmuje wzg\u00f3rze w \u015brodku wsi; stoj\u0105 na nim dwie kaplice \u2014 jedna wzniesiona w 1869 roku przed ko\u015bcio\u0142em, druga na pocz\u0105tku XX wieku za nim \u2014 oraz pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Najstarsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza zniwelowano, ale ocala\u0142y tam kamienne p\u0142yty nagrobne pastora Carla Pipera, zmar\u0142ego w 1893 roku, i jego \u017cony z domu Gilowskiej, zmar\u0142ej w 1857.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w samej wsi 389 ewangelik\u00f3w i zaledwie jednego katolika. Po zaj\u0119ciu G\u0142\u00f3wczyc 8 marca 1945 roku i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; jest dzi\u015b rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, a ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcielny \u2014 z obiema kaplicami, plebani\u0105 i cmentarzem przyko\u015bcielnym \u2014 obj\u0119to ochron\u0105 konserwatorsk\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczon\u0105 tam kronik\u0105 ko\u015bcio\u0142a w G\u0142\u00f3wczycach pastora Ernsta Lohmanna, relacj\u0105 Aleksandra Hilferdinga i sprawozdaniem Johanna Bernoulliego z podr\u00f3\u017cy w 1777 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1891,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia \u015bw. Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w G\u0142\u00f3wczycach \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_%C5%9Bw._Aposto%C5%82%C3%B3w_Piotra_i_Paw%C5%82a_w_G%C5%82%C3%B3wczycach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eG\u0142\u00f3wczyce\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0019","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.621573,"lng":17.372229,"name_de":"Glowitz","name_pl":"G\u0142\u00f3wczyce \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie \u015b\u015b. Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142uszyno, po niemiecku Gro\u00df Gluschen, wzmiankowano w 1310 roku jako Goluskyna. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, przechodzi\u0142a przez r\u0119ce rod\u00f3w von Rexin, von Grumbkow i von Somnitz, a tutejszy pa\u0142ac przetrwa\u0142 do dzi\u015b. Przed 1945 rokiem mieszka\u0144cy byli niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelikami, luteranami z Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. W\u0142asnej parafii G\u0142uszyno nie mia\u0142o: razem z 13 okolicznymi miejscowo\u015bciami nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Damnie (Dammen), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, i tam te\u017c sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi G\u0142uszyno dwoma wierszami, bo wie\u015b i maj\u0105tek liczono osobno: w gminie wiejskiej naliczono 191 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, w obszarze dworskim 201 ewangelik\u00f3w i r\u00f3wnie\u017c ani jednego katolika. Oba wiersze wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 w Damnie, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy w s\u0105siednim G\u0142uszynku. W 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 378 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1933 roku 354, a w 1939 roku 362.\n\n\ud83d\udccc Miejscowy cmentarz by\u0142 zwyk\u0142ym cmentarzem wiejskim. Za\u0142o\u017cono go na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie drogi do D\u0105br\u00f3wki, i rozplanowano na rzucie prostok\u0105ta; wygrodzono go kamiennym murem, z kt\u00f3rego zosta\u0142a ju\u017c tylko podbudowa. Od zachodu i od po\u0142udnia teren wzd\u0142u\u017c granic lekko opada. Ani mapa z 1936 roku, ani dzisiejszy stan nie pozwalaj\u0105 wskaza\u0107, kt\u00f3r\u0119dy prowadzi\u0142o wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne. Wszystkie pomniki nagrobne postawione przed 1945 rokiem usuni\u0119to. Zosta\u0142a jedna mogi\u0142a \u2014 Joanny Wechmann, zmar\u0142ej 25 sierpnia 1945 roku, oznaczona metalowym krzy\u017cem \u2014 i szcz\u0105tkowy d\u0119bowy starodrzew wzd\u0142u\u017c wschodniej granicy. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie ustalono.\n\nPo 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce, ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a na jej miejsce przyszli osadnicy katoliccy. Dzi\u015b G\u0142uszyno nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii w Sk\u00f3rowie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0640","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4948,"lng":17.41775,"name_de":"Gro\u00df Gluschen","name_pl":"G\u0142uszyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniew (niemieckie Mewe) le\u017cy na katolicko-polskim Kociewiu, a mimo to przez ca\u0142y wiek XIX by\u0142 miastem w znacznej cz\u0119\u015bci ewangelickim i niemieckim. W 1783 roku opisywano go jako zamieszkany przez \u201eprawie samych ewangelickich Niemc\u00f3w\u201d; w 1816 roku naliczono tu 937 ewangelik\u00f3w, w 1871 roku ju\u017c 2100 \u2014 wobec 1700 katolik\u00f3w. Od schy\u0142ku stulecia proporcja si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142a: w 1890 roku by\u0142o 1504 ewangelik\u00f3w i 2428 katolik\u00f3w. Wierni gromadzili si\u0119 w ko\u015bciele ewangelickim na rynku, wzniesionym w latach 1818\u20131823 wed\u0142ug projektu Karla Friedricha Schinkla, pod kierownictwem S. Sachsa; Harnoch podaje dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia \u2014 3 sierpnia 1823 roku \u2014 i notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, pod patronatem prywatnym, z trzema dzwonami, przy 3052 duszach, 124 chrztach, 34 \u015blubach i 1420 komunikantach rocznie. Gniewska gmina by\u0142a zreszt\u0105 znacznie starsza od swojej \u015bwi\u0105tyni: ewangelickie ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w prowadzono tu od 1681 roku, chrzt\u00f3w od 1682, pogrzeby gminy miejskiej notowano od 1766 roku, a wiejskiej od 1783. To dziedzictwo lutera\u0144skie, po 1817 roku unijne. \u015awi\u0105tynia przetrwa\u0142a wojn\u0119, a rozebrano j\u0105 dopiero w latach 1955\u20131957. Cmentarz miejskiej gminy ewangelickiej zlikwidowano po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, i zamieniono go w park \u2014 parkiem pozostaje do dzi\u015b.\n\nTrzy stulecia wcze\u015bniej rachunek szed\u0142 w drug\u0105 stron\u0119. \ud83d\udccc Wizytacja zapisa\u0142a dzie\u0144, w kt\u00f3rym gniewska fara wr\u00f3ci\u0142a do katolickiego kultu: 1 lipca 1596 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 murowany, z wie\u017c\u0105 \u2014 by\u0142, jak zanotowano, \u201eprzez prawie czterdzie\u015bci lat sprofanowany zara\u017aliw\u0105 nauk\u0105 Lutra\u201d, a\u017c odzyska\u0142 go biskup Hieronim Rozra\u017cewski; \u015bwi\u0105tyni\u0119 konsekrowano niegdy\u015b ku pami\u0119ci \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. \ud83d\udccc Gniew otwiera urz\u0119dowy \u201eKatalog ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku\u201d, a proboszczem zosta\u0142 Georgius Hega. \u26a0 Zwrot o \u201ezara\u017aliwej nauce\u201d to j\u0119zyk polemiczny wizytatora, przytaczany tu jako cytat ze \u017ar\u00f3d\u0142a.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski, opisuj\u0105c dekanat gniewski, t\u0119 sam\u0105 czterdziestoletni\u0105 przerw\u0119 mierzy maj\u0105tkiem. Far\u0119 ufundowa\u0142 i bogato uposa\u017cy\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor: dokument erekcyjny z 1204 roku zapisywa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi ca\u0142\u0105 wie\u015b Gronowo i k\u0119p\u0119 Knuchni\u0119, a gniewskie m\u0142yny mia\u0142y co miesi\u0105c dostarcza\u0107 korzec najprzedniejszej pszenicy na hostie. Po odzyskaniu fary w 1596 roku proboszczowi zosta\u0142o z tego pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k roli.\n\n\u26a0 Ucierpia\u0142 w tych sporach tak\u017ce cmentarz. \u0179r\u00f3d\u0142o katolickie zapisa\u0142o, \u017ce luterscy mieszczanie \u2014 o\u015bmieleni obecno\u015bci\u0105 Szwed\u00f3w \u2014 zaorali plac i wydobywali st\u0105d glin\u0119 razem z ko\u015b\u0107mi. To relacja jednej strony i jej oceny; sam fakt zniszczenia nekropolii nie budzi jednak w\u0105tpliwo\u015bci. \u26a0 W 1714 roku dosz\u0142o do procesu przeciw luterskim mieszczanom o profanacj\u0119 cmentarza \u2014 skarg\u0119 wni\u00f3s\u0142, jak podaje Fankidejski, \u00f3wczesny proboszcz Jan Jugowski, archidiakon pomorski. Po wygranym procesie cmentarzowi przywr\u00f3cono poszanowanie i wystawiono na pami\u0105tk\u0119 ma\u0142\u0105 kapliczk\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego; p\u00f3\u017aniej na cmentarzu katolickim stan\u0119\u0142a nowa kapliczka \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca.\n\n\ud83d\udccc Osobnym obiektem, nie tym cmentarzem, by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego ze szpitalem i w\u0142asnym cmentarzem, stoj\u0105cy za bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105; podanie m\u00f3wi\u0142o o podziemnym ganku prowadz\u0105cym st\u0105d do zamku. W czasie Reformacji bardzo podupad\u0142: oko\u0142o 1596 roku jeszcze sta\u0142, ale zrujnowany, i nabo\u017ce\u0144stw ju\u017c w nim nie odprawiano. W XVII wieku by\u0142 w gruzach. Fankidejski wymienia w mie\u015bcie jeszcze dwa miejsca \u015bwi\u0119te: murowan\u0105, sklepion\u0105 kapliczk\u0119 we wschodnim rogu cmentarza przy farze, stoj\u0105c\u0105 jeszcze w 1686 roku i uchodz\u0105c\u0105 za starsz\u0105 od samej fary, oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 na przedmie\u015bciu \u201eku M\u0142ynom\u201d, kt\u00f3ry w czasie reformacji opustosza\u0142 i zosta\u0142 obalony \u2014 na jego kamiennych fundamentach magistrat pozwoli\u0142 mieszczanom postawi\u0107 trzy stodo\u0142y, a biskup Rozra\u017cewski daremnie domaga\u0142 si\u0119 odbudowy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wizytacja archidiakonatu pomorskiego bpa H. Rozra\u017cewskiego wraz z katalogiem ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych 1596 (Fontes TNT); Ewidencja cmentarzy Pomorza \u2014 Bia\u0142e Karty konserwatorskie; cmentarze ewangelickie Kociewia (zabytek.pl).*","built_year":1818,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bau- u. Kunstdenkm\u00e4ler Kr. Marienwerder/Dt.Krone (1887)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0094","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83422,"lng":18.82516,"name_de":"Mewe","name_pl":"Gniew \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniew \u2014 Mewe \u2014 by\u0142 miastem, w kt\u00f3rym ewangelicy stanowili u schy\u0142ku XIX wieku wi\u0119kszo\u015b\u0107. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego notuje tu 2204 ewangelik\u00f3w wobec 1724 katolik\u00f3w; miejscowo\u015b\u0107 wymieniono w \u00f3wczesnym powiecie kwidzy\u0144skim, co potwierdza indeks Gemeindelexikonu Prus Zachodnich z 1885 roku.\n\nNeogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stan\u0105\u0142 przy ratuszu, w latach 1818\u20131823, wed\u0142ug projektu Karla Friedricha Schinkla, i po\u015bwi\u0119cono go w 1823 roku. U\u017cytkowano go do 1945 roku, potem opuszczono; ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan rozebrano go w latach 1955\u20131957. Po \u015bwi\u0105tyni zosta\u0142a tablica pami\u0105tkowa na dawnym cmentarzu ewangelickim.\n\n\ud83d\udccc Historia Gniewu jest jednak starsza od tego ko\u015bcio\u0142a o p\u00f3\u0142 tysi\u0105clecia. Miasto by\u0142o grodem ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, Sambora II i Wracis\u0142awa II, potem siedzib\u0105 konwentu krzy\u017cackiego z komturem, a za rz\u0105d\u00f3w polskich starostwem, kt\u00f3re trzymali mi\u0119dzy innymi Jan Sobieski i Stanis\u0142aw Leszczy\u0144ski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny wzni\u00f3s\u0142 oko\u0142o 1294 roku Sambor I, uposa\u017caj\u0105c go dziewi\u0119cioma w\u0142\u00f3kami.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1582\u20131583 zapisa\u0142a przy tutejszej parafii zarzuty wobec plebana: \u017ce utrzymywa\u0142 organist\u0119 niekatolika, \u017ce trzyma\u0142 u siebie rodzonego brata kalwinist\u0119, z kt\u00f3rym mieszka\u0142 pod jednym dachem, i \u017ce po przyjacielsku obcowa\u0142 z mieszczanami wyznania ewangelickiego. Pleban obieca\u0142 brata wkr\u00f3tce odprawi\u0107. \ud83d\udccc To jeden z nielicznych w tych aktach \u015blad\u00f3w kalwinizmu \u2014 przewa\u017caj\u0105c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w o innowiercach stanowi\u0105 luteranie.\n\n\ud83d\udccc Fara pozostawa\u0142a w r\u0119kach luteran przez czterdzie\u015bci lat; katolicy odzyskali j\u0105 dopiero w 1596 roku. Jak ujmuje to \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie, Reformacja poch\u0142on\u0119\u0142a niemal wszystkie dochody ko\u015bcio\u0142a \u2014 proboszczowi pozosta\u0142o pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k. Wizytator spisa\u0142 zreszt\u0105 jego \u017cale nie tylko na innowierc\u00f3w, lecz przede wszystkim na rad\u0119 miejsk\u0105: rada odmawia\u0142a mu dziesi\u0119cin i ofiar, odbiera\u0142a kilka morg\u00f3w pola pod miastem, zmusza\u0142a mieszka\u0144c\u00f3w ko\u015bcielnych domk\u00f3w do robocizny bez \u017cadnego prawa i nie zwr\u00f3ci\u0142a ca\u0142o\u015bci wikariatu. Do odzyskania od rady wyliczono mi\u0119dzy innymi kaplic\u0119 w bramie przy szpitalu oraz zburzon\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przed miastem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":1818,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=477"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Gniewie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_ewangelicki_w_Gniewie"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0153","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83422,"lng":18.82516,"name_de":"Mewe","name_pl":"Gniew \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Mewe, nieistniej\u0105cy)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniewinko (po niemiecku Gnewinke) by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 maj\u0105tkow\u0105 \u2014 najpierw rycerskim maj\u0105tkiem (Rittergut), potem majoratem \u2014 w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Oko\u0142o 1912 roku Meyers Gazetteer naliczy\u0142 tu oko\u0142o 90 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Majorat, kt\u00f3ry przes\u0105dzi\u0142 o losach wsi, ufundowali Rexinowie w 1756 roku, ale dzie\u0144 nie jest pewny: Cramer przytacza dokument z 2 sierpnia tego roku, kt\u00f3rym z d\u00f3br Salino, Salinko, Gniewino, Gniewinko, W\u00f3dka, Damerkowo Ma\u0142e i \u015awichowo utworzono rodzinny fideikomis, natomiast Mariusz Drzewiecki podaje przy tym samym majoracie 12 sierpnia. Po Rexinach maj\u0105tek przeszed\u0142 mi\u0119dzy innymi do von Pircha.\n\nWie\u015b by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, na stronie 190 pod pozycj\u0105 86, zapisa\u0142 w niej 86 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; jako parafi\u0119 katolick\u0105 wymienia \u2014 nominalnie, przy pustej rubryce \u2014 L\u0119bork. Ko\u015bcielnie Gniewinko przez stulecia nale\u017ca\u0142o jednak nie do Gniewina, lecz do Osiek: tak wymienia je opis ziemi l\u0119borskiej sporz\u0105dzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina, w wykazie wsi ko\u015bcio\u0142a osieckiego. Dopiero w 1889 roku, po wizytacji generalnej z 1887 roku, od\u0142\u0105czono Gniewinko wraz z Bychowem, Toliszczkiem i Perlinem Wielkim i Ma\u0142ym do parafii w Gniewinie \u2014 Ernst M\u00fcller notuje to na stronie 257 swojego spisu duchownych pomorskich. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; jedynym miejscem ewangelickim by\u0142 cmentarz, za\u0142o\u017cony pod koniec XIX wieku. Po parcelacji maj\u0105tku prawo zakupu ziemi mieli po 1936 roku wy\u0142\u0105cznie ewangelicy.\n\nW 1945 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w uciek\u0142a b\u0105d\u017a zosta\u0142a wysiedlona, a ziemi\u0119 obj\u0119li osadnicy polscy. Dawny cmentarz poewangelicki pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 cmentarza komunalnego: le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi, na dzia\u0142ce 281, i zajmuje trzyna\u015bcie ar\u00f3w. \ud83d\udfe1 Roku za\u0142o\u017cenia ani stanu zachowania nagrobk\u00f3w ewidencja zabytk\u00f3w nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Komunalny w Gniewinku \u2014 gniewino.pl / cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0108","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.712203,"lng":17.988838,"name_de":"Gnewinke","name_pl":"Gniewinko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniewino (po niemiecku Gnewin) do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b istnia\u0142a od dawna: ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano tu ju\u017c w 1400 roku, a S\u0142ownik geograficzny notuje, \u017ce pierwotnie by\u0142y to dobra rz\u0105dowe, dop\u00f3ki w 1364 roku wielki mistrz krzy\u017cacki Winrych von Kniprode nie nada\u0142 ich na w\u0142asno\u015b\u0107 Szczepanowi. Patronat nale\u017ca\u0142 potem do dziedzic\u00f3w: von Weiher\u00f3w, von Rexin\u00f3w, wreszcie majoratu Woedtke. Gniewino by\u0142o siedzib\u0105 rozleg\u0142ej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Gnewin) w diecezji (Kirchenkreis) Lauenburg, nale\u017c\u0105cej do Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-unijnego Prus, czyli unii staropruskiej.\n\n\ud83d\udccc Parafia ros\u0142a przez trzy stulecia z jednej wsi do kilkunastu. Opis ziemi l\u0119borskiej, sporz\u0105dzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina z Ko\u0142obrzegu i og\u0142oszony drukiem przez Cramera, notuje kr\u00f3tko, \u017ce do ko\u015bcio\u0142a gniewi\u0144skiego nie nale\u017cy nic ponad sam\u0105 wie\u015b Gniewino, a wsp\u00f3lnota ma w\u0142asnego duchownego; przy okazji zaznacza, \u017ce z takimi ko\u015bcio\u0142ami szlacheckimi katoliccy ksi\u0119\u017ca nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego i wszystkie dochody pobieraj\u0105 tamtejsi duchowni lutera\u0144scy. Do 1912 roku parafia obejmowa\u0142a ju\u017c 12 miejscowo\u015bci, w 1940 roku liczy\u0142a 2 061 wiernych, a jej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119ga\u0142y 1640 roku. \ud83d\udccc Jej metryka jest jednak starsza od ksi\u0105g: Ernst M\u00fcller prowadzi list\u0119 dziewi\u0119tnastu tutejszych duchownych od 1547 roku, kiedy urz\u0105d obj\u0105\u0142 Nikolaus Petrofisius. Ostatni przyrost przyszed\u0142 w 1889 roku, gdy przy\u0142\u0105czono Gniewinko, Bychowo oraz Perlino Wielkie i Ma\u0142e, od\u0142\u0105czone od parafii w Osiekach. Parafia si\u0119ga\u0142a przy tym za granic\u0119 prowincji: dla swoich wsi zachodniopruskich sk\u0142ada\u0142a duplikaty ksi\u0105g w s\u0105dzie obwodowym w Wejherowie \u2014 chrzty za lata 1851\u20131852, \u015bluby i zgony za 1852\u20131862.\n\nFranz Schultz zapisuje, \u017ce pr\u00f3ba odebrania \u015bwi\u0105tyni ewangelikom przez ochmistrza Bystrama nie powiod\u0142a si\u0119 wobec oporu pani von Weiher i s\u0105siad\u00f3w, a po po\u017carze starego ko\u015bcio\u0142a na pocz\u0105tku XVII wieku zosta\u0142y dzwony z 1601 i 1604 roku. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142, ten ogl\u0105dany dzi\u015b, wzniesiono oko\u0142o 1890 roku \ud83d\udd34 (uwagi tego samego rekordu oraz opis Opalina podaj\u0105 jednak datowanie wcze\u015bniejsze o dwie dekady). Przy nim le\u017ca\u0142 cmentarz \u2014 nekropolia gminy ewangelickiej.\n\nWie\u015b ros\u0142a szybko: w 1910 roku mia\u0142a 408 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1925 \u2014 691, w 1939 \u2014 914. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi j\u0105 w dw\u00f3ch wierszach, osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w pierwszym (strona 186, pozycja 13) zapisano 174 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w i 10 \u017byd\u00f3w, w drugim (strona 190, pozycja 85) 169 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w. \ud83d\udd34 Sumowanie obu wierszy \u2014 343 ewangelik\u00f3w, 57 katolik\u00f3w i 10 \u017byd\u00f3w \u2014 daje liczb\u0119 pozorn\u0105, bo wie\u015b i dw\u00f3r by\u0142y w spisie osobnymi jednostkami. Katolicy z obu wierszy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. \ud83d\udccc Przypisywane dot\u0105d Gniewinu liczby 277 katolik\u00f3w i 113 ewangelik\u00f3w okaza\u0142y si\u0119 cudze: w S\u0142owniku geograficznym stoj\u0105 one w ha\u015ble nast\u0119pnym, o Gniewkowicach w powiecie inowroc\u0142awskim, a has\u0142o Gniewina rozbicia wyznaniowego nie podaje w og\u00f3le.\n\nO tym, czym parafia by\u0142a pod koniec XIX wieku, m\u00f3wi jeszcze jedno \u017ar\u00f3d\u0142o. Franz Tetzner, opisuj\u0105c S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w l\u0119borskich, przytoczy\u0142 raport etnograficzny Aleksandra Hilferdinga: parafia gniewi\u0144ska jest ju\u017c ca\u0142kiem zniemczona, podczas gdy w s\u0105siednich wsiach pomorskich Bismark i Rybienko mowa kaszubska jeszcze si\u0119 utrzyma\u0142a, a w nadmorskiej parafii osieckiej gwara kaszubska trwa nadal.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; parafia istnieje tu od 1977 roku, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 186, poz. 13 i s. 190, poz. 85; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 252 i 257; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0109","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.716903,"lng":18.013966,"name_de":"Gnewin (Friedhof / cmentarz przyko\u015bcielny)","name_pl":"Gniewino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ceglany neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 w Gniewinie (Gnewin/Gniewino, Kr. Lauenburg), obecnie pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika, wzniesiony w latach 1870\u20131872 w okresie pruskiego boomu budowlanego, w miejsce drewnianego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 w po\u0142owie XVII wieku \u2014 parafianie modlili si\u0119 w\u00f3wczas w prowizorium ponad dwa wieki. Gniewino sta\u0142o si\u0119 parafi\u0105 ewangelick\u0105 po 1535 roku (wcze\u015bniej patronat B\u0142\u0105dzikowskich, cysterek z \u017barnowca, potem Wejher\u00f3w). Parafia, nale\u017c\u0105ca do dekanatu l\u0119borskiego, obejmowa\u0142a Gniewino, Rybno i Perlino, a istnia\u0142a co najmniej od 1630 roku. Pr\u00f3b\u0119 rekatolicyzacji udaremniono \u2014 nieudany okaza\u0142 si\u0119 zamach biskupa Rozrajewskiego, podj\u0119ty przez urz\u0119dnika klasztoru w \u017barnowcu, Bystrama, na odzyskanie ko\u015bcio\u0142a. Ksi\u0119gi ko\u015bcielne \u2014 chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i komunikuj\u0105cych (Tf Tr St K) \u2014 prowadzono od 1630 roku, a konfirmand\u00f3w od 1881 roku; duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w (Tf Tr St) z lat 1801\u201306 oraz 1814\u201374 znajduj\u0105 si\u0119 w A.-G. Putzig. Na starym cmentarzu ewangelickim zachowa\u0142y si\u0119 resztki nagrobk\u00f3w z niemieckimi inskrypcjami.\n\nList\u0119 tutejszych duchownych ewangelickich otwiera u M\u00fcllera rok 1547, gdy urz\u0105d obj\u0105\u0142 Nikolaus Petrofisius; po nim przyszli Johann Wattile (1559\u20131562), Matthias Petrofisius (1562\u20131565), prawdopodobnie syn pierwszego, Laurentius Schmalta (1566\u20131580), ordynowany przez Jakoba Hogensee, oraz Paulus Hartke (1581\u20131590) rodem z Quesdow. W siedemnastym wieku pos\u0142ugiwali tu duchowni z Marchii \u2014 Petrus Riscovius, obecny na synodzie w L\u0119borku 31 pa\u017adziernika 1636 roku, i Daniel Rudewick (1644\u20131670) \u2014 a po nich Georg Bansius (1672\u20131699), rodem z L\u0119borka. Osiemnaste stulecie to Jakob Swietlicki z Prus Litewskich (1700\u20131744), Gottfried Poplowski z Passenheim w Prusach Wschodnich (1745\u20131761) i Johann Steinkampf, syn rajcy grudzi\u0105dzkiego, wprowadzony 15 marca 1762 roku i sprawuj\u0105cy urz\u0105d do 1806 roku; z dziewi\u0119tnastowiecznych najd\u0142u\u017cej, od 1855 do 1886 roku, s\u0142u\u017cy\u0142 Heinrich Joachim Karl L\u00fcttke. Ostatnim, kt\u00f3rego M\u00fcller wymienia, jest Reinhold Wilhelm Otto Roll, powo\u0142any w 1910 roku. Parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego i obejmowa\u0142a, pr\u00f3cz samego Gniewina, Gnewinke, Wielki i Ma\u0142y Perlin, cz\u0119\u015b\u0107 Mersina, Tadden, Lissow, Bychow, Burgsdorf, Fredrichsrode, Kollau, Oppalin, Rauschendorf i Nadolle; w 1889 roku od\u0142\u0105czono do niej od parafii w Ossecken Burgsdorf, Gnewinke, Bychow oraz Wielki i Ma\u0142y Perlin.\n\nParafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 na miejscu. Ks. Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce sta\u0142 tu stary ko\u015bci\u00f3\u0142 pokrzy\u017cacki patronatu prywatnego, kt\u00f3ry od pocz\u0105tku Reformacji s\u0142u\u017cy\u0142 innowiercom. W 1658 roku mieszka\u0142 przy nim duchowny ewangelicki, a sama parafia katolicka ju\u017c wtedy nie obejmowa\u0142a okolicznych wsi. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w tej miejscowo\u015bci 343 ewangelik\u00f3w, 57 katolik\u00f3w, 10 \u017byd\u00f3w. Tetzner zapisa\u0142, \u017ce parafia gniewi\u0144ska by\u0142a ju\u017c ca\u0142kiem zniemczona j\u0119zykowo, podczas gdy w s\u0105siedniej, nadmorskiej parafii Ossecken mowa kaszubska trzyma\u0142a si\u0119 jeszcze w tamtejszych wsiach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Gda\u0144sk 1908; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899.*","built_year":1870,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz archiwalny (1908)","tytul":"B\u00e4r, Max: Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreu\u00dfen, Danzig 1908 (Abhandlungen zur Landeskunde Westpreu\u00dfen, H.13)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/20647/edition/31692/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 249","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0014","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.716903,"lng":18.013966,"name_de":"Gnewin","name_pl":"Gniewino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie \u015bw. J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniewskie M\u0142yny le\u017c\u0105 w gminie Gniew, w powiecie tczewskim, i nazw\u0119 wzi\u0119\u0142y od urz\u0105dze\u0144, o kt\u00f3rych pisano tu ju\u017c na pocz\u0105tku trzynastego wieku. W dokumencie uposa\u017cenia gniewskiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego, wystawionym przez ksi\u0119cia Sambora w 1204 roku, zapisano, \u017ce m\u0142yny gniewskie maj\u0105 dostarcza\u0107 ko\u015bcio\u0142owi co miesi\u0105c po korcu najprzedniejszej pszenicy na pieczenie hostii.\n\nO tutejszej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej wiadomo tyle, ile m\u00f3wi o niej cmentarz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz poewangelicki, bez opisu po\u0142o\u017cenia i bez datowania. \ud83d\udfe1 Czasu za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Gniew.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Gniew","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1118","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8376357,"lng":18.7997098,"name_de":"","name_pl":"Gniewskie M\u0142yny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniewskie Pole, przed 1945 rokiem zapisywane jako Mewiachfelde, nale\u017cy do gminy Kwidzyn. Tutejszy cmentarz ewangelicki ma w ewidencji po\u0142o\u017cenie opisane dok\u0142adniej ni\u017c w wielu s\u0105siednich has\u0142ach: na szczycie wa\u0142u wi\u015blanego, po zachodniej stronie drogi, przy granicy ze wsi\u0105 Lipianki.\n\n\ud83d\udccc To umiejscowienie zapada w pami\u0119\u0107 samo. Zmar\u0142ych chowano na koronie wa\u0142u przeciwpowodziowego \u2014 w krajobrazie, w kt\u00f3rym ka\u017cdy skrawek suchego, wyniesionego gruntu mia\u0142 swoj\u0105 cen\u0119, wa\u0142 by\u0142 miejscem, gdzie woda nie si\u0119ga\u0142a.\n\nEwidencja datuje cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i jest to jedyna data, jak\u0105 podaje. \ud83d\udfe1 Nie ustalono ani liczby pochowanych, ani nazwisk, ani parafii, do kt\u00f3rej nale\u017celi mieszka\u0144cy wsi, ani tego, co sta\u0142o si\u0119 z cmentarzem po 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 70.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 70","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1082","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.78207,"lng":18.86865,"name_de":"Mewiachfelde","name_pl":"Gniewskie Pole \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gnojewo (po niemiecku Gnojau) to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Malborskich, w Kreis Marienburg, a w latach 1920\u20131939 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Okolica by\u0142a zdecydowanie protestancka. \ud83d\udccc Stoj\u0105 tu dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 jeden w ruinie, drugi czynny. Starszy, gotycki z 1340 roku, o konstrukcji szachulcowej, po Reformacji pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 zboru ewangelickiego pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Szymona i Judy Tadeusza; dzi\u015b niszczeje. Nowszy, neogotycki, wzniesiono w 1863 roku i nosi tych samych patron\u00f3w; jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym, wpisanym do rejestru pod numerem A-1423 w 1993 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Pierwotne wyznanie tej drugiej budowli wymaga potwierdzenia \u2014 mo\u017cliwe, \u017ce powsta\u0142a jako ewangelicka i po 1945 roku przej\u0119li j\u0105 katolicy. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 322 mieszka\u0144c\u00f3w: 193 katolik\u00f3w, 122 ewangelik\u00f3w i siedmiu innych chrze\u015bcijan, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. \ud83d\udfe1 S\u0142ownik geograficzny podaje przy zbli\u017conej liczbie ewangelik\u00f3w (108) a\u017c 320 katolik\u00f3w; liczy zapewne ca\u0142\u0105 parafi\u0119. Odr\u0119bnej gminy mennonickiej nie potwierdzono.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142a si\u0119 tak\u017ce gotycka ceglana kapliczka przydro\u017cna z ko\u0144ca XV wieku oraz cmentarz ewangelicki z 1818 roku, maj\u0105cy osobny wpis. \ud83d\udfe1 Ten sam numer rejestru A-127 pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach raz z dat\u0105 1959, raz 28 lipca 1993 roku \u2014 rozbie\u017cno\u015b\u0107 do sprawdzenia. R\u0119kopi\u015bmienna cz\u0119\u015b\u0107 spisu duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa notuje rozdzielenie tutejszych gmin ewangelickich w XVIII wieku: Milentz i M\u00fcnsterberg wzi\u0119\u0142y osobnego duchownego, a Gnojewo pozosta\u0142o wraz z Szymankowem przy dotychczasowym \u2014 Richterze. Zapisano przy tym, \u017ce duchowny przyj\u0105\u0142 ten podzia\u0142 bole\u015bnie, popad\u0142 w melancholi\u0119 i w niej zmar\u0142.\n\n\ud83d\udfe1 Nazwy *Milentz* i *M\u00fcnsterberg* podano w zapisie niemieckim i skr\u00f3conym \u2014 do rozstrzygni\u0119cia, o kt\u00f3re z dw\u00f3ch M\u00fcnsterberg\u00f3w chodzi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d (Gda\u0144sk 1713), egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105, s. 45.*","built_year":1340,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Szymona i Judy Tadeusza w Gnojewie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Szymona_i_Judy_Tadeusza_w_Gnojewie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Gnojewo","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0277","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.054,"lng":18.9085,"name_de":"Gnojau","name_pl":"Gnojewo","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gnojewo, po niemiecku Gnojau, le\u017cy na \u017cyznych \u017bu\u0142awach przy dawnym trakcie tczewsko-malborskim, o mil\u0119 i od Malborka, i od Tczewa. Przywilej lokacyjny otrzyma\u0142 tu niejaki Willenbruch od wielkiego mistrza Dietricha von Altenburg w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a 1338 roku; \ud83d\udfe1 stoj\u0105cy dzi\u015b w ruinie ko\u015bci\u00f3\u0142 datowany bywa na oko\u0142o 1340 rok, ale potwierdzenia tej daty w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie ma.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 tu pod koniec XVI wieku \u2014 duchownego Gnojewo mia\u0142o ju\u017c w 1582 roku \u2014 a od 1630 roku tworzy\u0142a jedn\u0105 parafi\u0119 z Alt-M\u00fcnsterberg, Milenz i Simonsdorfem. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w izbie nad podcieniem domu gospodarza, i tak przez z g\u00f3r\u0105 dwa stulecia. Zmieni\u0142a to wichura: w 1817 roku zrzuci\u0142a wie\u017c\u0119 tutejszego ko\u015bcio\u0142a katolickiego na jego w\u0142asny dach. Katolicka wsp\u00f3lnota, zbyt uboga, by d\u017awign\u0105\u0107 odbudow\u0119, zosta\u0142a przy\u0142\u0105czona do parafii w Ko\u0144czewicach, a w 1819 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gnojewie oddano ewangelikom. Ci go odbudowali i w 1853 roku dostawili skromn\u0105 wie\u017c\u0119; zawis\u0142y w niej trzy dzwony, a wn\u0119trze \u2014 barwnie malowany strop i o\u0142tarz ze sreberkami i snycerk\u0105 \u2014 zachowa\u0142o dawny charakter. Organy mia\u0142y dziesi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w, parafia 346 dusz, a do Sto\u0142u Pa\u0144skiego przyst\u0119powa\u0142o w niej rocznie oko\u0142o 285 os\u00f3b. W 1870 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono z powrotem do Gnojewa.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w 1818 roku, a wi\u0119c rok przed przej\u0119ciem ko\u015bcio\u0142a. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w 28 lipca 1993 roku pod numerem A-127 i uj\u0119to w studium gminy Mi\u0142oradz jako cmentarz przyko\u015bcielny ewangelicki; ewidencja gminna opisuje to samo za\u0142o\u017cenie jako cmentarz przyko\u015bcielny przy gotyckim ko\u015bciele parafialnym \u015bwi\u0119tych Szymona i Judy Tadeusza. \u26a0 Obiekt jest odr\u0119bny od opisanego osobno ko\u015bcio\u0142a w Gnojewie, oddalonego o jakie\u015b dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w.\n\nSpis powszechny z 1885 roku wykaza\u0142 w Gnojewie 322 mieszka\u0144c\u00f3w: 193 katolik\u00f3w, 122 ewangelik\u00f3w i siedmiu innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach oznacza\u0142o to zwykle mennonit\u00f3w. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje t\u0119 sam\u0105 wie\u015b inaczej: przy 123 w\u0142\u00f3kach obszaru i 31 domach mieszkalnych notuje 320 katolik\u00f3w, 108 ewangelik\u00f3w i 10 mennonit\u00f3w, wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski parafialny oraz szko\u0142\u0119 na miejscu, a parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuje w Ko\u0144czewicach. \ud83d\udd34 R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy 320 a 193 katolikami pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Gda\u0144sk 1919; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/miloradz/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-259591"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"miloradz.geoportal-krajowy.pl","url":"https://miloradz.geoportal-krajowy.pl/zabytki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/905551774"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Gnojewo","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0977","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0533,"lng":18.90827,"name_de":"Gnojau","name_pl":"Gnojewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gockowo \u2014 po niemiecku Gotzkau \u2014 by\u0142o wsi\u0105 rycersk\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim, opodal traktu bitego z Cz\u0142uchowa na Pomorze, trzy czwarte mili od stacji kolejowej w Czarnem (Hammerstein). Ludno\u015b\u0107 mia\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105. *S\u0142ownik geograficzny* notuje tu oko\u0142o 1880 roku 120 ewangelik\u00f3w i zaledwie dw\u00f3ch katolik\u00f3w przy jedenastu domach mieszkalnych i areale 3 140 morg\u00f3w, szko\u0142\u0119 w Loosen, poczt\u0119 w Rzeczenicy, a jako w\u0142a\u015bcicielk\u0119 d\u00f3br w 1859 roku \u2014 wdow\u0119 po generale Pr\u0105dzy\u0144skim. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku \u2014 strona 162, pozycja 102 \u2014 daje dla tutejszego obwodu dworskiego 145 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 139 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Olszanowie i katolick\u0105 w Czarnem; gminy wiejskiej tej nazwy wykaz nie zna, Gockowo stoi w nim wy\u0142\u0105cznie w dziale maj\u0105tk\u00f3w.\n\nReformacja przyj\u0119\u0142a si\u0119 tu wcze\u015bnie: przedreformacyjny ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li sami mieszka\u0144cy, a wizytacja z 1653 roku odnotowuje ju\u017c zb\u00f3r lutera\u0144ski. \ud83d\udd34 Rok, w kt\u00f3rym arcybiskup Wawrzyniec Gembicki w\u0142\u0105czy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 do nowo utworzonego dekanatu czarne\u0144skiego, ksi\u0105dz Jakub Fankidejski podaje dwojako: w *Utraconych ko\u015bcio\u0142ach* pisze o roku 1610, a w podpisanym przez siebie ha\u015ble *S\u0142ownika geograficznego* \u2014 o roku 1617.\n\n\ud83d\udd34 Sporna jest te\u017c data budowy ko\u015bcio\u0142a. Ryglow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 klasycystyczn\u0105 datowano dot\u0105d na oko\u0142o 1800 rok. Adolf Harnoch w kronice ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich (1890) pisze natomiast, \u017ce filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gockowie by\u0142 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w ju\u017c w 1680 roku, a obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 szachulcow\u0105, z wie\u017c\u0105 o dw\u00f3ch dzwonach, jedyn\u0105 w ca\u0142ej parafii z zakrysti\u0105 i ma\u0142ymi starymi organami \u2014 po\u015bwi\u0119cono 22 sierpnia 1841 roku. Przeczy temu zdanie *S\u0142ownika*, \u017ce \u201eobecnie ani ko\u015bcio\u0142a luterskiego nie masz w G.\u201d, zapisane oko\u0142o czterdzie\u015bci lat po tym po\u015bwi\u0119ceniu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano oko\u0142o 1970 roku, mimo wpisu do rejestru zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc To w tamtym ko\u015bciele odprawiono w 1952 roku pierwsze legalne nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie po wojnie w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 ustalenie Jana Wilda, udost\u0119pnione przez parafi\u0119 ewangelicko-augsbursk\u0105 w S\u0142upsku. Cmentarz figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w jako obiekt odr\u0119bny. \u26a0 Kiedy go za\u0142o\u017cono i co si\u0119 z nim sta\u0142o po 1945 roku, pozostaje nieustalone: wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w, w kt\u00f3rym zwykle siedz\u0105 po\u0142o\u017cenie, powierzchnia i datowanie, gminy Rzeczenica nie obejmuje, a rozstrzygni\u0119cie wymaga ogl\u0119dzin na miejscu.\n\n\ud83d\udccc Parafi\u0105 macierzyst\u0105 by\u0142o Olszanowo (Elsenau), ale dopiero od 1827 roku: wcze\u015bniej ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gockowie by\u0142 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a macierzystego w Breitenfelde. Fankidejski wymienia jako filie Olszanowa zbory w Pakotulsku (Pogdanzig), Gockowie, Rutenbergu i Ritterbergu \u2014 dzisiejszym Grodzisku; sk\u0142ad ten si\u0119 zmienia\u0142, bo w 1852 roku Pogdanzig od\u0142\u0105czono i przy\u0142\u0105czono do S\u0105polna, a w parafii znalaz\u0142o si\u0119 B\u00e4renwalde, czyli Bi\u0144cze. Harnoch zasta\u0142 j\u0105 jako parafi\u0119 zbiorcz\u0105 z\u0142o\u017con\u0105 z pi\u0119ciu gmin \u2014 Olszanowa, Rutenbergu, Gockowa, Ritterbergu i B\u00e4renwalde \u2014 wszystkich pod patronatem dworskim i wszystkich, jak pisze, ma\u0142ych, ubogich i daleko od siebie oddalonych; liczy\u0142a 4537 dusz i trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich, a jej wykaz miejsc szkolnych wraz z przypisanymi do nich wsiami obejmuje dwadzie\u015bcia siedem miejscowo\u015bci. \ud83d\udfe1 Podawana niekiedy liczba blisko stu dwudziestu miejscowo\u015bci parafii olszanowskiej oko\u0142o 1800 roku nie znajduje oparcia w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach. Osobno bieg\u0142y ksi\u0119gi metrykalne: chrzty, \u015bluby i pogrzeby dla Gockowa prowadzono od 1774 roku, a przechowywano je potem w Rzeczenicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Rzeczenica \u2013 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gmina_Rzeczenica"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Gockowy, niem. Gotzkau, rycer. dobra, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny, Tom II, has\u0142o \u201eGockowy, niem. Gotzkau\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau, str. 162, poz. 102 \u201eGopkau\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 494\u2013496 (has\u0142o Elsenau); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0661","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72134,"lng":17.06155,"name_de":"Gockow","name_pl":"Gockowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gockowo, po niemiecku Gockow albo Gotzkau, powsta\u0142o w 1367 roku jako dobra rycerskie z nadania wielkiego mistrza krzy\u017cackiego Winricha von Kniprode; w\u015br\u00f3d p\u00f3\u017aniejszych w\u0142a\u015bcicieli wymienia si\u0119 Boron\u00f3w, Pr\u0105dzy\u0144skich i Trzebiatowskich, a w 1859 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do wdowy po generale Pr\u0105dzy\u0144skim. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim, trzy czwarte mili od stacji kolejowej w Czarnem.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu jeszcze przed Reformacj\u0105. W 1617 roku arcybiskup Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 go do dekanatu czarne\u0144skiego, ale \u015bwi\u0105tynia by\u0142a ju\u017c wtedy w r\u0119kach zlutrza\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w, a wizytacja oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku pisze wprost o zborze lutera\u0144skim. Ewangelicy z Gockowa nale\u017celi do parafii w Olszanowie: pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia wie\u015b na stronie 162 pod pozycj\u0105 102 \u2014 w odczycie fraktury nazwa wysz\u0142a jako \u201eGopkau\u201d \u2014 i wpisuje jej parafi\u0119 ewangelick\u0105 Elsenau oraz katolick\u0105 Czarne. Mieszka\u0142o tu wtedy 145 os\u00f3b, w tym 139 ewangelik\u00f3w i 6 katolik\u00f3w. \u201eS\u0142ownik geograficzny\u201d podaje z tych samych lat 120 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w, obszar 3 140 m\u00f3rg, 28 budynk\u00f3w i 11 dom\u00f3w mieszkalnych.\n\n\ud83d\udd34 O samym budynku \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 rzeczy nie do pogodzenia. \u201eS\u0142ownik geograficzny\u201d zamyka swoje has\u0142o zdaniem, \u017ce \u201eobecnie ani ko\u015bcio\u0142a luterskiego nie masz w G.\u201d, a ewidencja zabytk\u00f3w opisuje tu pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki ju\u017c z drugiej po\u0142owy szesnastego wieku, wzniesiony staraniem patronuj\u0105cych wsi rod\u00f3w ziemi cz\u0142uchowskiej, i ryglow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 klasycystyczn\u0105 z oko\u0142o 1800 roku, z wie\u017c\u0105 zachodni\u0105 wci\u0105gni\u0119t\u0105 do wn\u0119trza i wyposa\u017ceniem przewa\u017cnie dziewi\u0119tnastowiecznym. Obie wersje zapisano; rozbie\u017cno\u015bci nie da si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107 z posiadanych \u017ar\u00f3de\u0142.\n\nP\u00f3\u017aniejsze losy budowli s\u0105 za to niezwyk\u0142e. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 wojn\u0119 i pierwsze lata powojenne jako czynna \u015bwi\u0105tynia niemieckoj\u0119zycznego zboru \u2014 i to w\u0142a\u015bnie tutaj, w wiejskim ko\u015bciele, w 1952 roku odprawiono pierwsze legalne nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie po wojnie w powiecie cz\u0142uchowskim. Mimo wpisania do rejestru zabytk\u00f3w 21 lutego 1959 roku obiekt rozebrano oko\u0142o 1970 roku, decyzj\u0105 w\u0142adz. Zabytek chroniony prawem, w kt\u00f3rym siedem lat wcze\u015bniej wr\u00f3ci\u0142o nabo\u017ce\u0144stwo, znikn\u0105\u0142 w ci\u0105gu jednego pokolenia.\n\n\ud83d\udccc Dzisiejszy wykaz rejestru zabytk\u00f3w zna w Gockowie tylko zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowy z pierwszej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku (numer A-1176 z 1 lipca 1987) \u2014 ko\u015bcio\u0142a nie wymienia wcale. Jest to sp\u00f3jne z zapisem o rozbi\u00f3rce oko\u0142o 1970 roku: obiekt rozebrany skre\u015bla si\u0119 z rejestru. Milczenie wykazu nie rozstrzyga natomiast sporu o to, czy \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a w latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku, gdy S\u0142ownik geograficzny pisa\u0142, \u017ce \u201eani ko\u015bcio\u0142a luterskiego nie masz\u201d.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bcio\u0142a nie zna wprawdzie rejestr zabytk\u00f3w, ale zna go ewidencja: Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi osobny rekord \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki\u201d w Gockowie, datowany na 1800 rok, murowany z pruskiego muru, klasycystyczny \u2014 z adnotacj\u0105 \u201eobiekt nieistniej\u0105cy\u201d. To zgadza si\u0119 z zapisem o rozbi\u00f3rce oko\u0142o 1970 roku.\n\n\ud83d\udccc Karta zielona, wype\u0142niona 11 sierpnia 1958 roku, opisuje budowl\u0119 stoj\u0105c\u0105 i pokazuje j\u0105 na dw\u00f3ch fotografiach: szachulcowa \u015bwi\u0105tynia z wie\u017c\u0105, \u015bciany ryglowe wype\u0142nione ceg\u0142\u0105, stropy i wi\u0105zania dachu drewniane, dach kryty dach\u00f3wk\u0105, kubatura 1 160 metr\u00f3w sze\u015bciennych. Rubryka zniszcze\u0144 notuje pod dat\u0105 15 pa\u017adziernika 1959 roku s\u0142owa \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 niezniszczony\u201d, a we wrze\u015bniu 1964 \u2014 \u201estan do\u015b\u0107 dobry\u201d. Ko\u015bcio\u0142a nie u\u017cytkowano, klucz trzymano w tutejszym pa\u0144stwowym gospodarstwie rolnym. Na karcie widnieje numer rejestru 167 z dat\u0105 21 lutego 1959 i p\u00f3\u017aniejszy dopisek: skre\u015blono w 1970 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142a Gockowy i Elzanowo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 162, poz. 102); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 355\u2013356; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9/2023; karta obiektu w rejestrze zabytk\u00f3w (zabytek.pl); Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"polska-org.pl / Zabytek.pl \u2014 Gockowo","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/kosciol-ewangelicki-879716"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Gockowy, niem. Gotzkau, rycer. dobra, pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"KOS-0199","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72194,"lng":17.06444,"name_de":"Gotzkau","name_pl":"Gockowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"God\u0119towo, po niemiecku Goddentow, pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach od 1284 roku, kiedy nada\u0142 je ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciwoj II. Od czas\u00f3w Reformacji jego w\u0142a\u015bciciele byli ewangelikami i nale\u017celi do gminy ewangelickiej w Dzi\u0119cielcu: obok rodu God\u0119towskich siedzieli tu von Weiherowie \u2014 przy recesie zawartym w L\u0119borku 2 kwietnia 1777 roku, kt\u00f3rym ziemie l\u0119borska i bytowska wesz\u0142y w jedno cia\u0142o z Pomorzem Tylnym, w\u015br\u00f3d przedstawicieli rycerstwa wymieniono Philippa Georga von Weiher na God\u0119towie \u2014 a od XIX wieku von Somnitzowie, u kt\u00f3rych w po\u0142owie stulecia przechowywano rodowy testament. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w tutejszym obwodzie dworskim 174 ewangelik\u00f3w przy zaledwie 13 katolikach, a jako ich parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskaza\u0142 w\u0142a\u015bnie Dzi\u0119cielec.\n\nSamodzielno\u015b\u0107 przychodzi\u0142a powoli. \ud83d\udd34 Rok powo\u0142ania miejscowego wikariatu bywa podawany dwojako: dotychczasowy zapis m\u00f3wi o 1877 roku, natomiast Schultz w tabeli sze\u015bciu nowych parafii powiatu l\u0119borskiego stawia przy God\u0119towie rok 1887 i wi\u0105\u017ce go z wizytacj\u0105 generaln\u0105 tego samego roku, a M\u00fcller otwiera list\u0119 wikarych parafialnych w\u0142a\u015bnie rokiem 1887. Nowy neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceg\u0142y lic\u00f3wki \u2014 oko\u0142o dwudziestu metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, jedenastu szeroko\u015bci, ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 \u2014 po\u015bwi\u0119cono 13 listopada 1891 roku; \ud83d\udd34 Schultz podaje jednak 13 pa\u017adziernika i osadza t\u0119 dat\u0119 w tygodniu, w kt\u00f3rym po\u015bwi\u0119cono trzy ko\u015bcio\u0142y naraz: God\u0119towo 13 pa\u017adziernika, \u0141ebie\u0144 16 pa\u017adziernika, S\u0105kno 18 pa\u017adziernika. Dopiero dokumentem z 18 marca 1911 roku, og\u0142oszonym pi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej, 23 marca, wikariat przekszta\u0142cono w samodzieln\u0105 parafi\u0119; z dniem 1 kwietnia 1911 roku przesz\u0142o do niej drugie probostwo Dzi\u0119cielca, a wraz z nim dotychczasowy drugi duchowny Friedrich Gustav Johannes Karl Kannenberg, obok kt\u00f3rego pos\u0142ugiwa\u0142 Johannes Emil Kohsmund. Do parafii nale\u017ca\u0142y jeszcze \u0141\u0119czyce i kaplica w Bo\u017cympolu Wielkim.\n\nCmentarz le\u017cy oko\u0142o kilometra od wsi, przy alei brzozowej w stron\u0119 L\u0119borka, i mierzy mniej wi\u0119cej 25 na 40 metr\u00f3w. Le\u015bnicy oczy\u015bcili go przed laty i ogrodzili, zachowuj\u0105c starodrzew; pierwotne granice s\u0105 ju\u017c nieczytelne, tylko od p\u00f3\u0142nocnego zachodu biegnie dawny r\u00f3w graniczny. Uk\u0142ad poch\u00f3wk\u00f3w pozostaje czytelny. Stoj\u0105 tu kamienny obelisk i du\u017cy kamienny krzy\u017c rodziny von Osterroht \u2014 Ernsta (1843\u20131928) i Marthy z domu von Somnitz (1850\u20131934) \u2014 a w\u015br\u00f3d innych tablic jest mi\u0119dzy innymi Minna Briefchke z domu Felgner (1866\u20131917). Osobliwo\u015bci\u0105 jest dobrze zachowany fragment \u201ekrzy\u017ca kaszubskiego\u201d: kutego krzy\u017ca o kszta\u0142cie greckiej litery Omega, zwie\u0144czonej symbolem s\u0142o\u0144ca z wpisanym ma\u0142ym krzy\u017cykiem. W 1990 roku z\u0142o\u017cono tu urn\u0119 z prochami ostatniej w\u0142a\u015bcicielki God\u0119towa, Richardis von Somnitz, zmar\u0142ej w tym\u017ce roku; zachowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce grobowiec Anny von Nagel-Ittlingen.\n\n\ud83d\udccc Drugi opisywany tu obiekt to nie zagadka, lecz cmentarz przy dawnym ko\u015bciele. Stoi na nim wysmuk\u0142y kamienny obelisk wysoko\u015bci 2,20 metra z inskrypcj\u0105 z Listu do Rzymian (8,18), po\u015bwi\u0119cony poleg\u0142ym w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, oraz po\u0142amana piaskowcowa tablica Ernsta von Osterroht (1885\u20131918) \u2014 imiennika, ale nie tej samej osoby co upami\u0119tniony na krzy\u017cu rodzinnym. Ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w God\u0119towie rozebrano na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych; kielich trafi\u0142 wtedy do Lubowidza, a dzwon do Roz\u0142azina. W samej \u015bwi\u0105tyni wisia\u0142o epitafium czternastu poleg\u0142ych na pierwszej wojnie. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udccc Nazwa wsi ma dobrze zbadan\u0105 etymologi\u0119. W dokumentach \u015bredniowiecznych pojawia si\u0119 jako Kodutow i Goditow, a w 1493 roku notowane jest nazwisko tutejszego w\u0142a\u015bciciela: von Goddutow. J\u0119zykoznawcy wyprowadzaj\u0105 j\u0105 od imienia \u2014 Goduta, God\u0119ta albo Godzisz \u2014 a Ryszard Gerlach wi\u0105za\u0142 j\u0105 z pierwiastkiem *god*, tym samym co w s\u0142owie \u201egody\u201d. \ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, a jego sprz\u0119ty rozesz\u0142y si\u0119 po okolicy: kielich trafi\u0142 do Lubowidza, dzwon do Roz\u0142azina.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"God\u0119towo (Goddentow) \u2014 Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0185","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_godetowo/godetowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.565727777,"lng":17.864988888,"name_de":"Goddentow","name_pl":"God\u0119towo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"God\u0119towo \u2014 po niemiecku Goddentow \u2014 pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach pod koniec XIII wieku: 20 lipca 1284 roku ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski M\u015bciwoj II nada\u0142 Bo\u017cejowi, synowi Witka, dobra Brzyno i God\u0119towo. W 1400 roku wyst\u0119puje jako wie\u015b rycerska, od ko\u0144ca XV wieku notowana jest rodzina von Goddutow, a od pierwszej po\u0142owy XIX wieku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodu von Somnitz, mieszkaj\u0105cego tu a\u017c do drugiej wojny \u015bwiatowej; ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Mateusz D\u00f6ering von Somnitz, urodzony w 1906 roku.\n\n\ud83d\udccc Pierwotnie wie\u015b wchodzi\u0142a w sk\u0142ad parafii roz\u0142azi\u0144skiej. W okresie Reformacji w\u0142a\u015bciciele przeszli na ewangelicyzm i mimo akcji rekatolizacyjnej po 1637 roku przy nim pozostali, zostaj\u0105c przy\u0142\u0105czeni do gminy ewangelickiej w Dzi\u0119cielcu. W\u0142asny wikariat powo\u0142ano w 1877 roku, nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku w 1891 roku, a 31 marca 1900 roku utworzono stanowisko drugiego pastora z siedzib\u0105 w God\u0119towie. \ud83d\udd34 Daty usamodzielnienia parafii \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: opracowanie powiatowe k\u0142adzie je ju\u017c na 1887 rok, wraz z fal\u0105 sze\u015bciu wikariat\u00f3w powo\u0142anych po wizytacji generalnej, natomiast wykaz duchownych pomorskich prowadzi God\u0119towo jako parafi\u0119 utworzon\u0105 dopiero w 1911 roku, razem z Luggewiese i kaplic\u0105 w Bo\u017cepolu Wielkim. Pierwszymi pastorami byli tam Friedrich Kannenberg, wcze\u015bniej drugi duchowny w Dzi\u0119cielcu, oraz Johannes Emil Kohsmund.\n\n\ud83d\udccc Po\u015bwi\u0119cenie tutejszej \u015bwi\u0105tyni otwiera\u0142o tydzie\u0144 bez precedensu: 13 pa\u017adziernika 1891 roku po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 w God\u0119towie, 16 pa\u017adziernika w \u0141ebieniu, a 18 pa\u017adziernika w Ciekocinie \u2014 trzy ko\u015bcio\u0142y w ci\u0105gu siedmiu dni, zdarzenie w prowincji wyj\u0105tkowe. \ud83d\udd34 Dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia bywa te\u017c podawany jako 13 listopada; rozbie\u017cno\u015bci miesi\u0105ca nie rozstrzygni\u0119to.\n\nNiewielka neogotycka \u015bwi\u0105tynia wzniesiona z ceg\u0142y lic\u00f3wki przy drodze do Roz\u0142azina mia\u0142a oko\u0142o 20 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci i 11 szeroko\u015bci, smuk\u0142\u0105 kwadratow\u0105 wie\u017c\u0119 zwr\u00f3con\u0105 ku wschodowi, wieloboczne prezbiterium i skromne, typowo protestanckie wn\u0119trze: dwa rz\u0119dy po osiemna\u015bcie \u0142awek, drewnian\u0105 chrzcielnic\u0119, ambon\u0119 z wizerunkami czterech ewangelist\u00f3w, lo\u017c\u0119 patronack\u0105 w\u0142a\u015bcicieli oraz epitafium poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Obiekt nie zachowa\u0142 si\u0119; na cmentarzu przetrwa\u0142 grobowiec Anny von Nagel-Ittlingen.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912.*","built_year":1891,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"God\u0119towo \u2013 Goddentow (cmentarze.lebork.pl) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony_wies","id":"KOS-0227","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_godetowo/godetowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5739,"lng":17.8681,"name_de":"Goddentow","name_pl":"God\u0119towo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (rozebrany)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Zdewastowany cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX w. we wsi gminnej Godkowo (po niemiecku G\u00f6ttchendorf). Wie\u015b do 1945 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Skowronach; pod koniec XIX w. mieszka\u0142o tu 265 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Cmentarz osobny (nie przyko\u015bcielny) \u2014 Godkowo nie ma dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Godkowo; https://www.powiat.elblag.pl/pl/miasta-i-gminy/gmina-godkowo.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Godkowo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.elblag.pl","url":"https://www.powiat.elblag.pl/pl/miasta-i-gminy/gmina-godkowo"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1037","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.08094,"lng":19.90322,"name_de":"G\u00f6ttchendorf","name_pl":"Godkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Godziszewo, po niemiecku Gardschau, jest najwi\u0119ksz\u0105 wsi\u0105 gminy Skarszewy i w wi\u0119kszo\u015bci polsko-katolick\u0105 \u2014 ma w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 z rokokowym ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Jana Nepomucena z 1748 roku. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do Kreis Dirschau, utworzonego 1 pa\u017adziernika 1887 roku z cz\u0119\u015bci Kreis Preu\u00dfisch Stargard i Landkreis Danzig, w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142o w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim.\n\n\ud83d\udccc Zapis wizytacyjny pokazuje wie\u015b w chwili, gdy Reformacja ju\u017c tu wesz\u0142a, ale jeszcze niczego nie przes\u0105dzi\u0142a. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583 roku, zasta\u0142a drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty od kilku lat bez ksi\u0119dza \u2014 a w to miejsce, jak zapisano po \u0142acinie, \u201eheretyk ze Skarszew co trzeci\u0105 niedziel\u0119 przyje\u017cd\u017ca\u0142 z kazaniem\u201d. \u26a0 Ten sam obraz \u2014 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty i przyje\u017cd\u017caj\u0105cy ze Skarszew co trzeci\u0105 niedziel\u0119 duchowny ewangelicki \u2014 niesie w atlasie tak\u017ce wpis s\u0105siedniego Demlina, gdzie przypisano go jednak Fankidejskiemu, i to \u201edopasowaniem po\u015brednim\u201d. Jedna z tych atrybucji jest cudza; rozstrzygnie dopiero zajrzenie do wydania wizytacji.\n\nEwangelicy stanowili tu p\u00f3\u017aniej niemieck\u0105 mniejszo\u015b\u0107 i w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mieli. Obs\u0142ugiwa\u0142a ich kolejno parafia w Rambeltsch, potem \u2014 od 1789 roku \u2014 w Sobowidzu (Sobbowitz), a od 1908 roku w Turzu (Gro\u00df Turse). Zosta\u0142a po nich wy\u0142\u0105cznie nekropolia, dzi\u015b nieczynna i uj\u0119ta w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w; ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b w 1945 roku. \ud83d\udfe1 Osobnych liczb wyznaniowych dla samego Godziszewa nie mamy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes TNT.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Oficjalna Strona Miasta i Gminy Skarszewy","url":"https://www.skarszewy.pl/dla-turytsty/zabytki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\", Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0284","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09758,"lng":18.55634,"name_de":"Gardschau","name_pl":"Godziszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gogolewko, po niemiecku Neu Jugelow, w starszym zapisie Klein Jugelow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Metryk\u0119 ma \u015bredniowieczn\u0105: dawne formy nazwy to Gogolow, Gughelow z 1440 roku, Gugelow z 1490, Gughelowen z 1496 i Guggelow z 1523 \u2014 te same, kt\u00f3re nosi\u0142o s\u0105siednie Gogolewo, bo obie wsie wyros\u0142y z jednej osady. Miejsce zwi\u0105zane by\u0142o z rodem Zitzewitz\u00f3w, a jego mieszka\u0144cy do 1945 roku w wi\u0119kszo\u015bci byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii w \u0141upawie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o \u2014 dzia\u0142a\u0142y wy\u0142\u0105cznie cmentarze.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b dwoma wierszami: w gminie wiejskiej naliczono 183 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 304 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, razem 305 mieszka\u0144c\u00f3w. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazano w obu wypadkach t\u0119 sam\u0105, \u0142upawsk\u0105.\n\nCmentarze s\u0105 dwa i oba s\u0105 nieczynne. Wi\u0119kszy, o powierzchni oko\u0142o 6600 metr\u00f3w kwadratowych, le\u017cy na po\u0142udniowym skraju wsi, jakie\u015b 300 metr\u00f3w od zabudowa\u0144, przy drodze do Male\u0144ca; jego granice znaczy zachowane ogrodzenie z cios\u00f3w kamiennych, a wewn\u0105trz przetrwa\u0142o ponad sto \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 w\u015br\u00f3d nich kilka mogi\u0142 z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, 35 granitowych podstaw krzy\u017cy \u017celiwnych, kamienie polne, betonowe krzy\u017ce i rzadko spotykany wysoki kamienny cok\u00f3\u0142 nagrobny, kt\u00f3rego bez inskrypcji nie da si\u0119 datowa\u0107. Poch\u00f3wki datowano tu na lata 1880\u20131952. Drugi cmentarz zak\u0142adano w\u015br\u00f3d p\u00f3l, a dzi\u015b otacza go las; ma nietypowy mur graniczny z wielkich, nieregularnych g\u0142az\u00f3w narzutowych u\u0142o\u017conych obok siebie, a naro\u017cniki i wej\u015bcie akcentuj\u0105 kamienie sto\u017ckowe. \ud83d\udd34 Jego po\u0142o\u017cenie zapisano rozbie\u017cnie: monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go oko\u0142o 1200 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, przy drodze polnej ku \u0141upawie, dokumentacja terenowa za\u015b na wsch\u00f3d od wsi.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119to bez walki, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gogolewo/Gogolewko \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 50.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gogolewo/Gogolewko \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/gogolewo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gogolewko (s. 50 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 94 (strona 172) i 266 (strona 182); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona lewa: 140 m\u0119\u017cczyzn, 165 kobiet) i (strona prawa: 304 ewangelik\u00f3w, 1 katolik)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0835","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.359757,"lng":17.431185,"name_de":"Neu Jugelow","name_pl":"Gogolewko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gogolewo, po niemiecku Alt Jugelow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim na Pomorzu Zachodnim i od XIV wieku wchodzi\u0142o w sk\u0142ad d\u00f3br rodu von Zitzewitz. S\u0142ownik geograficzny notuje je jako wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie s\u0142upskim, pod nazw\u0105 niemieck\u0105 Jagelow. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka: w 1925 roku na 328 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 307 ewangelik\u00f3w i czworo katolik\u00f3w. \u26a0 Rozbicie wyznaniowe nie domyka si\u0119 \u2014 siedemnastu os\u00f3b nie przypisano do \u017cadnego wyznania. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b dwoma wierszami: w gminie wiejskiej naliczono 210 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 119, a katolik\u00f3w nie zapisano w \u017cadnym z nich. Parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142a \u0141upawa, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o \u2014 istnia\u0142 tylko cmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, na skraju \u0142\u0105k, dzi\u015b w g\u0142\u0119bi lasu. Ma kszta\u0142t prostok\u0105ta, a aleja brzozowa dzieli go na dwie kwatery: przy granicy wschodniej stoj\u0105 postumenty grob\u00f3w dzieci\u0119cych, przy zachodniej, wzd\u0142u\u017c \u015bwierkowych nasadze\u0144 \u2014 wysokie kamienne krzy\u017ce. Na jednym z nich przetrwa\u0142a inskrypcja Karla Krolla, urodzonego 13 marca 1847 i zmar\u0142ego 21 lutego 1935 roku, oraz Therese Kroll z domu Klemer, urodzonej 3 grudnia 1860 i zmar\u0142ej 1 wrze\u015bnia 1936 roku, zamkni\u0119ta s\u0142owami \u201eEs ist vollbracht\u201d, czyli \u201eWykona\u0142o si\u0119\u201d. Zachowa\u0142y si\u0119 nadto dwa \u017celiwne krzy\u017ce na granitowych coko\u0142ach, 13 granitowych fundament\u00f3w, granitowy obelisk, \u017celiwna tablica inskrypcyjna i dwa betonowe nagrobki. \ud83d\udd34 Najstarszy poch\u00f3wek datowany jest rozbie\u017cnie: dokumentacja terenowa wskazuje krzy\u017c Alberta Stiewego zmar\u0142ego 3 lutego 1882 roku, monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 najstarsz\u0105 zachowan\u0105 tabliczk\u0119 inskrypcyjn\u0105 z 1908 roku.\n\nPo zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 w marcu 1945 roku i osiedleniu polskich mieszka\u0144c\u00f3w w pa\u017adzierniku tego samego roku cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany.\n\n\ud83d\udccc Pole wizytacyjne trzeba z tego rekordu zdj\u0105\u0107. Indeks trzeciego zeszytu wizytacji Hieronima Rozra\u017cewskiego zna tylko dwa Gogolewa: \u201eGogolewo (Gogalewo), paroch. Dzier\u017c\u0105\u017cno\u201d oraz Gogolewo w parafii Byszewo, notowane pod has\u0142em Gogolin. Wizytacja obejmowa\u0142a archidiakonat pomorski diecezji w\u0142oc\u0142awskiej, czyli Pomorze Gda\u0144skie; Gogolewo pod S\u0142upskiem le\u017ca\u0142o w prowincji Pomorze, w powiecie s\u0142upskim, poza granicami tej diecezji, i w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142o. Komendariusz Maciej z Pola\u0144ca nale\u017cy zatem do Gogolewa w parafii Dzier\u017c\u0105\u017cno, dzi\u015b w powiecie tczewskim. Dla naszej wsi spis 1895 podaje przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii ewangelickiej w \u0141upawie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gogolewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 51; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego 1583\u20131600, zeszyt 3 (indeks miejscowo\u015bci); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gogolewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/gogolewo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gogolewo (s. 51 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 4 (strona 168) i 162 (strona 176); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (162 Alt Jugelow: 119 mieszka\u0144c\u00f3w, 52 m\u0119\u017cczyzn i 67 kobiet)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego 1583\u20131600, zeszyt 3 (indeks miejscowo\u015bci)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0836","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.37399,"lng":17.39181,"name_de":"Alt Jugelow","name_pl":"Gogolewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Go\u0142czewo (niemieckie Golzau) jest wsi\u0105 wzmiankowan\u0105 ju\u017c w 1252 roku. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej, w obwodzie urz\u0119dowym Parchowo; do powiatu bytowskiego przypisano j\u0105 dopiero po wojnie.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka i kaszubska, a parafia katolicka \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Parchowie. Ewangelicy stanowili mniejszo\u015b\u0107 \u2014 niemieccy osadnicy i dw\u00f3r; miejscowo\u015b\u0107 opisywano jako wie\u015b z maj\u0105tkiem. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 462 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 148 ewangelik\u00f3w i 314 katolik\u00f3w, a w 1905 roku by\u0142o ich 441.\n\n\ud83d\udccc Do ko\u015bcio\u0142a ewangelicy chodzili poza w\u0142asn\u0105 rejencj\u0119. Ich parafi\u0105 by\u0142 Wielki Pomysk (Gro\u00df Pomeiske) w powiecie bytowskim, a wi\u0119c ju\u017c na Pomorzu: tak podaje wykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie z 1 grudnia 1910 roku, dopisuj\u0105c przy nazwie zastrze\u017cenie, \u017ce chodzi o prowincj\u0119 Pomorze, i tak samo notuje *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry dla s\u0105siedniego Nak\u0142a wskazuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 Wielki Pomejek \u2014 Gross Pomeiske \u2014 w powiecie bytowskim. Odczyt starszego wykazu z 1885 roku jest w tym miejscu uszkodzony, lecz zachowuje pocz\u0105tek nazwy \u2014 \u201e(Gro\u00df)\u201d. Do parafii ewangelickiej w Sul\u0119czynie, za\u0142o\u017conej w 1863 roku, Go\u0142czewo nie wesz\u0142o: w wykazie jej miejscowo\u015bci szkolnych u Harnocha wsi tej nie ma.\n\nW samym Go\u0142czewie nie by\u0142o ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy; po tutejszej spo\u0142eczno\u015bci pozosta\u0142 jedynie cmentarz. Nie figuruje on w rejestrze zabytk\u00f3w \u2014 wpisano tam tylko dom numer 21 z pocz\u0105tku XIX wieku. \ud83d\udfe1 Datowania cmentarza ani jego los\u00f3w po 1945 roku nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Go\u0142czewo - BIP Urz\u0105d Gminy Parchowo","url":"http://bip.parchowo.pl/index.php?id=292"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0635","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19242,"lng":17.63907,"name_de":"Golzau","name_pl":"Go\u0142czewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Go\u0142\u0119biewo \u015arednie, po niemiecku Mittel Golmkau, by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim na pograniczu katolicko-ewangelickim Wy\u017cyny Gda\u0144skiej. Wbrew dzisiejszemu po\u0142o\u017ceniu gminy Tr\u0105bki Wielkie nale\u017ca\u0142o \u2014 tak samo jak s\u0105siedni Sobowidz \u2014 do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; tak te\u017c notuje je s\u0142ownik Meyersa. \ud83d\udfe1 Po 1920 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 najpewniej po polskiej stronie, w pasie zwanym wtedy \u201ekorytarzem\u201d, a nie w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku \u2014 granica przeci\u0119\u0142a t\u0119 okolic\u0119 wie\u015b po wsi i dla Go\u0142\u0119biewa nie zosta\u0142o to potwierdzone.\n\nKatolicy podlegali parafii w Godziszewie (Gardschau), ewangelicy \u2014 parafii ewangelickiej w Sobowidzu (Sobbowitz); byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego, a nie mennonitami, bo osadnictwo mennonickie obejmowa\u0142o \u017bu\u0142awy, nie wy\u017cyn\u0119. Has\u0142o S\u0142ownika geograficznego podaje dwa spisy jedno po drugim: w 1869 roku by\u0142o w ca\u0142ym kluczu 166 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 112 katolik\u00f3w i 54 ewangelik\u00f3w, a w 1885 roku \u2014 223 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 141 katolik\u00f3w i 82 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udccc Obie pary liczb s\u0105 prawdziwe; r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 nie miejscem, lecz rokiem spisu, i bywa\u0142y brane za sprzeczne. \u26a0 Has\u0142o zalicza wie\u015b do powiatu tczewskiego, zgodnie z \u00f3wczesnym podzia\u0142em administracyjnym.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelicy tu nie mieli \u2014 chowali swoich na wiejskim cmentarzu przy dzisiejszej ulicy Lawendowej. Po 1945 roku cmentarz jest nieczynny; figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 32, Go\u0142\u0119biewo \u015arednie)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0364","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13801,"lng":18.54064,"name_de":"Mittel Golmkau","name_pl":"Go\u0142\u0119biewo \u015arednie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci G\u00f3rki, gmina Kwidzyn, powiat kwidzy\u0144ski. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako: cmentarz ewangelicki przy maj\u0105tku dworskim. Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 75), stan z 29 sierpnia 2026 roku. Lokalizacja przybli\u017cona \u2014 do u\u015bci\u015blenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 75","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1083","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7355,"lng":18.95494,"name_de":"","name_pl":"G\u00f3rki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u00f3rki, po niemiecku G\u00f6rken, maj\u0105 rodow\u00f3d \u015bredniowieczny \u2014 w 1294 roku wzmiankowano tu prusk\u0105 osad\u0119 \u201eGrabisto\u201d. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu mor\u0105skiego w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie. To Powi\u015ble, region wy\u017cynny: tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami unijnymi, jak niemal wsz\u0119dzie w Prusach Wschodnich, a mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach.\n\nZapisy notuj\u0105 tu niewielk\u0105 osad\u0119. W 1782 roku sta\u0142o w niej 16 dom\u00f3w; \u26a0 ta liczba dotyczy dom\u00f3w, nie mieszka\u0144c\u00f3w. W 1858 roku mieszka\u0142o tu 110 os\u00f3b, w latach 1937\u20131939 \u2014 142, a w 2022 roku 112. W styczniu 1945 roku teren zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105.\n\nPo dawnej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej zosta\u0142 cmentarz, dzi\u015b nieu\u017cytek. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, podaje trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 ar\u00f3w powierzchni i datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015bci parafialnej \u2014 ani ewangelickiej, ani katolickiej \u2014 nie ustalono. G\u00f6rken nie wyst\u0119puje w\u015br\u00f3d dwunastu parafii Oberlandu opisanych przez Adolfa Boettichera, a S\u0142ownik geograficzny zna tylko dwie inne wsie tej nazwy: w powiecie chojnickim i w cz\u0142uchowskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); G\u00f3rki (gmina Stary Dzierzgo\u0144) \u2014 Wikipedia.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"G\u00f3rki (gmina Stary Dzierzgo\u0144) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B3rki_(gmina_Stary_Dzierzgo%C5%84)"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0433","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.82209,"lng":19.34408,"name_de":"G\u00f6rken","name_pl":"G\u00f3rki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Horniki G\u00f3rne, po niemiecku Ober Hornikau, le\u017c\u0105 w gminie Nowa Karczma w powiecie ko\u015bcierskim, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Meyers Gazetteer notuje Hornikau jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 o 239 mieszka\u0144cach, z urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Lipschin oraz s\u0105dem w Ko\u015bcierzynie. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w samej miejscowo\u015bci nie by\u0142o.\n\nCmentarz jest du\u017cy i za\u0142o\u017cony na rzucie prostok\u0105ta, w znacznej cz\u0119\u015bci wygrodzony kamiennym murem. Dzi\u015b nieczynny i mocno zaro\u015bni\u0119ty krzakami. Zachowa\u0142o si\u0119 kilka nagrobk\u00f3w, w tym dwa z ogrodzeniami, oraz jedna czytelna tablica inskrypcyjna; w partii bli\u017cszej drodze nagrobk\u00f3w nie ma wcale. Obiekt nie jest obj\u0119ty ani rejestrem zabytk\u00f3w, ani krajow\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0199","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14715,"lng":18.19967,"name_de":"Ober Hornikau","name_pl":"G\u00f3rne Horniki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u00f3rzyno, przed 1945 rokiem Gohren, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; notowano je od XV wieku jako lenno rodu Stojentin\u00f3w. W 1590 roku liczy\u0142o 26 gospodarstw kmiecych, w 1871 roku \u2014 77 gospodarstw i 515 mieszka\u0144c\u00f3w. Od 1753 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do von Wobeser\u00f3w, od 1839 do von Below\u00f3w; z tego czasu pochodzi eklektyczny pa\u0142ac z cylindryczn\u0105 wie\u017c\u0105, wzniesiony w pierwszej po\u0142owie XIX wieku.\n\nWie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Stowi\u0119cinie (Stojentin), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. W\u0142a\u015bciciele G\u00f3rzyna mieli w tej parafii g\u0142os: prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie panowie Stoj\u0119cina, G\u00f3rzyna, Czierwienz i Neitzkow, a w 1791 roku wokacj\u0119 dla pastora Paula Mampego podpisali mi\u0119dzy innymi opiekunowie ma\u0142oletnich von Wobeser\u00f3w z G\u00f3rzyna. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Stowi\u0119cinie wzmiankowano w 1519 roku; obecny pochodzi z XVII wieku, od Reformacji by\u0142 ewangelicki, a w 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Ludno\u015b\u0107, jak w ca\u0142ym powiecie s\u0142upskim, by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka \u2014 okolica G\u0142\u00f3wczyc liczy\u0142a oko\u0142o 98 procent ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 423 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik, w obwodzie dworskim \u2014 283 ewangelik\u00f3w i jeden katolik.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144. Na ca\u0142ym obwodzie wida\u0107 do dzi\u015b wa\u0142 z cios\u00f3w kamiennych; zosta\u0142 te\u017c przetrzebiony d\u0119bowy starodrzew, mi\u0119dzy kt\u00f3rym wschodz\u0105 samosiejki pospolitych drzew li\u015bciastych. Zachowa\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cne formy pomnik\u00f3w nagrobnych \u2014 coko\u0142y stylizowane na \u015bci\u0119te pnie d\u0119b\u00f3w oraz proste kamienne postumenty z u\u0142amkami marmurowych krzy\u017cy, wszystkie w g\u0119sto \u015bciel\u0105cym si\u0119 bluszczu.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz pozosta\u0142 bez opieki bliskich.\n\n\ud83d\udccc O tym, jak miesza\u0142y si\u0119 tu dwie ludno\u015bci, Tetzner pisze wprost: w parafii stowi\u0119ci\u0144skiej Kaszubi byli w Stowi\u0119cinie, G\u00f3rzynie, Podolu i Wolini silnie wymieszani z Niemcami, a najwi\u0119cej z nich w dawnym stroju widywa\u0142o si\u0119 w Dargolezie; w Prebendowie i Rexinie \u017cyli ju\u017c tylko pojedynczo.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 77; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 515 (Stojenthin); spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 31 i s. 178 poz. 199","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0786","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.55813,"lng":17.4963,"name_de":"Gohren","name_pl":"G\u00f3rzyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Go\u015bci\u0119cino, po niemiecku Gossentin, by\u0142o dawnym maj\u0105tkiem (Gut) w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b notowano od pierwszej po\u0142owy XIV wieku, a od 1523 do 1773 roku pozostawa\u0142a w r\u0119kach rodziny von Jatzkow. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a: ewangelicy \u2014 a by\u0142a to wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 chodzili najpierw do parafii w Salinie (Saulin), bo parafia w Zwartowie (Schwartow) powsta\u0142a dopiero pod koniec XIX wieku. Wikariusza dosta\u0142o Zwartowo w 1889 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono tam w 1897, a samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano dokumentem z 14 i 23 listopada 1901 roku, wi\u0119c licz\u0105c od 1902. Jeszcze spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku przypisywa\u0142 okoliczne wsie parafii ewangelickiej w Salinie, a Zwartowo by\u0142o w nim tylko siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego i okr\u0119gu urz\u0119dowego. Katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku (Lauenburg). Cmentarz by\u0142 lokaln\u0105 nekropoli\u0105 wsi i maj\u0105tku, czynn\u0105 do 1945 roku; le\u017cy w lesie, na po\u0142udnie od dawnego za\u0142o\u017cenia dworsko-parkowego, na dzia\u0142ce 258.\n\nPo wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Zwartowie przej\u0119li katolicy, ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono. Ani daty za\u0142o\u017cenia nekropolii, ani liczby parafian nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107. \u26a0 T\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 Gossentin nosi\u0142a odr\u0119bna wie\u015b w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt) \u2014 dzisiejsze Go\u015bcicino w gminie Wejherowo, kt\u00f3re Franz Schultz wymienia w\u015br\u00f3d wsi katolickiej parafii w Luzinie; o to\u017csamo\u015bci tego obiektu rozstrzygaj\u0105 wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne i przynale\u017cno\u015b\u0107 do powiatu l\u0119borskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Szczecin 1912; F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Cmentarze gmina Choczewo \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze gmina Choczewo \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0068","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.66528,"lng":17.8199,"name_de":"Gossentin","name_pl":"Go\u015bci\u0119cino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gostkowo, po niemiecku Gustkow, po kaszubsku G\u00f2stk\u00f2w\u00f2, le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od Bytowa, przy dawnym bitym trakcie bytowsko-s\u0142upskim. S\u0142ownik geograficzny podaje t\u0119 odleg\u0142o\u015b\u0107 jako trzy czwarte mili \u2014 a \u017ce mila pruska liczy\u0142a nieco ponad siedem i p\u00f3\u0142 kilometra, wychodzi z tego oko\u0142o pi\u0119ciu i p\u00f3\u0142 kilometra; ze wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych obu wpis\u00f3w atlasu wychodzi sze\u015b\u0107 i p\u00f3\u0142. \ud83d\udfe1 Obie warto\u015bci mieszcz\u0105 si\u0119 w granicach dawnych zaokr\u0105gle\u0144; odstaje od nich liczba jedenastu kilometr\u00f3w, powtarzana w cz\u0119\u015bci opis\u00f3w.\n\nWie\u015b jest starsza od swoich przywilej\u00f3w. Sprawozdanie z wizytacji okr\u0119gu bytowskiego z 1437 roku wymienia Gostkowo i Gostk\u00f3wko \u2014 \u201eGro\u00dfe Gostkow\u201d i \u201eKleyne Gostkow\u201d \u2014 w\u015br\u00f3d d\u00f3br uposa\u017conych prawem che\u0142mi\u0144skim i magdeburskim; Gostk\u00f3wko liczy\u0142o wtedy 30 w\u0142\u00f3k i wystawia\u0142o jednego \u017co\u0142nierza na wojn\u0119. W 1607 roku wyda\u0142 tu przywilej lenny ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski Franciszek I, a w\u015br\u00f3d lennik\u00f3w zapisano rodziny Schaffken i Pallbitzken. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu bytowskiego.\n\n\ud83d\udccc Mieszka\u0144cy byli w znacznej wi\u0119kszo\u015bci wyznania ewangelickiego \u2014 to charakterystyczny dla ziemi bytowskiej \u015bwiat Kaszub\u00f3w ewangelickich. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 we wsi czterdziestu dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w, a reszt\u0119 ewangelik\u00f3w, przy szkole ewangelickiej na miejscu; w s\u0105siednim Gostk\u00f3wku katolik\u00f3w by\u0142o o\u015bmioro. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, w kt\u00f3rym wie\u015b figuruje pod zniekszta\u0142con\u0105 fraktur\u0105 nazw\u0105 \u201eGro\u00df Gutfrow\u201d, wykaza\u0142 600 ewangelik\u00f3w wobec 41 katolik\u00f3w, a w Gostk\u00f3wku \u2014 wpisanym jako obw\u00f3d dworski \u2014 191 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Jedni i drudzy nale\u017celi do parafii w Bytowie, gdzie mie\u015bci\u0142a si\u0119 te\u017c poczta; przypisuje tam obie wsie ju\u017c opis ziemi bytowskiej z 1658 roku, wyliczaj\u0105c Gostkowo i Gostk\u00f3wko w\u015br\u00f3d trzech wsi szlacheckich okr\u0119gu parafialnego bytowskiego. \ud83d\udfe1 W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej \u017ar\u00f3d\u0142a nie odnotowuj\u0105.\n\nLiczba mieszka\u0144c\u00f3w zmienia\u0142a si\u0119 tu gwa\u0142townie: 220 os\u00f3b w 1819 roku, 861 w 1925, 711 w 1939 \u2014 i 304 w 2023. Dzisiejsza wie\u015b jest wi\u0119c znacznie mniejsza ni\u017c przed wojn\u0105, ale wci\u0105\u017c wi\u0119ksza ni\u017c na pocz\u0105tku XIX wieku. W marcu 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, rdzennych, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a nazw\u0119 spolonizowano.\n\n\ud83d\udccc Gminna ewidencja zabytk\u00f3w wykazuje w Gostkowie dwa historyczne cmentarze wiejskie \u2014 jeden na dzia\u0142ce 504P, drugi na dzia\u0142ce 228 \u2014 a wi\u0119c dwa odr\u0119bne obiekty. \ud83d\udfe1 Przy \u017cadnym z nich nie podaje ani powierzchni, ani datowania, ani stanu zachowania; te wymagaj\u0105 weryfikacji terenowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gostkowo, cmentarz ewangelicki \u2014 BillionGraves","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Gostkowo-cmentarz-ewangelicki/217964"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Gostkowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16_OSM","id":"CM-0447","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2246,"lng":17.4766,"name_de":"Gustkow (dawniej Gostkow)","name_pl":"Gostkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gostomie to kaszubska wie\u015b na p\u00f3\u0142noc od Ko\u015bcierzyny. Dzi\u015b le\u017cy w powiecie ko\u015bcierskim, ale przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus): urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142a w St\u0119\u017cycy, a s\u0105d obwodowy w Ko\u015bcierzynie. S\u0142ownik geograficzny opisuje j\u0105 jako wie\u015b rycersk\u0105 nad jeziorem, z kt\u00f3rego ma\u0142a struga wyp\u0142ywa i m\u0142yn obraca: dwana\u015bcie cz\u0119\u015bci folwarcznych i jedna posiad\u0142o\u015b\u0107 m\u0142y\u0144ska, trzynastu w\u0142o\u015bcian i jeden zagrodnik, 4360 m\u00f3rg obszaru wraz z sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioma morgami jeziora, 38 dom\u00f3w mieszkalnych i szko\u0142a w miejscu.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b by\u0142a rdzennie katolicka \u2014 i przez wieki nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Nale\u017ca\u0142a do parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej w St\u0119\u017cycy; po\u015bwiadcza to ju\u017c szesnastowieczna wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, w kt\u00f3rej Gostomie p\u0142aci z dw\u00f3ch dwor\u00f3w po korcu \u017cyta i tyle\u017c owsa, a sam ko\u015bci\u00f3\u0142 st\u0119\u017cycki, odbudowany po po\u017carze, stoi jeszcze niekonsekrowany, z ogrodzonym cmentarzem i czterema \u0142anami uposa\u017cenia. Pierwsz\u0105 w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego, Gostomie otrzyma\u0142o dopiero w 1992 roku.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicka mniejszo\u015b\u0107 niemiecka te\u017c w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a tu nie wznios\u0142a, a jej przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna zmieni\u0142a si\u0119 w ci\u0105gu jednego pokolenia. W spisie z 1885 roku Gostomie stoi przy parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie (Berent), a przy katolickiej w St\u0119\u017cycy. Harnoch w 1890 roku nie zna jeszcze parafii ewangelickiej w St\u0119\u017cycy \u2014 w jego diecezji kartuskiej jej nie ma, a sam\u0105 St\u0119\u017cyc\u0119 wymienia w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii ko\u015bcierskiej. Dopiero spis z 1 grudnia 1910 roku podaje dla Gostomia ewangelick\u0105 parafi\u0119 w St\u0119\u017cycy. Parafia ta powsta\u0142a wi\u0119c mi\u0119dzy 1890 a 1910 rokiem, a tutejsi ewangelicy zostawili po sobie jedynie cmentarz z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku.\n\nBy\u0142a to garstka, kt\u00f3ra w dodatku szybko topnia\u0142a. W latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku *S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego* (tom II) naliczy\u0142 tu 63 ewangelik\u00f3w wobec 268 katolik\u00f3w, spis z 1885 roku \u2014 317 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 55 ewangelik\u00f3w i 262 katolik\u00f3w, a w spisie z 1910 roku na 339 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego by\u0142o ju\u017c tylko dziewi\u0119tna\u015bcioro; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o dwadzie\u015bcia osiem os\u00f3b. \ud83d\udfe1 T\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w podaje Meyers oko\u0142o 1905 roku \u2014 zbie\u017cno\u015bci nie sprawdzili\u015bmy, bo nasz odczyt spisu z 1905 roku zawiera sam\u0105 notatk\u0119 metodyczn\u0105, bez wierszy z danymi.\n\nCmentarz zachowa\u0142 si\u0119 jako obiekt nieu\u017cytkowany, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0143","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18144,"lng":17.87201,"name_de":"Gostomie (nazwa niemiecka niezmieniona; brak zgermanizowanej formy)","name_pl":"Gostomie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gowidlino to kaszubska wie\u015b w powiecie kartuskim, przed 1945 rokiem z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105 katolick\u0105. Ewangelicy \u2014 Niemcy i lutera\u0144scy Kaszubi \u2014 byli tu mniejszo\u015bci\u0105. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie mieli, mieli natomiast osobny cmentarz. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna prowadzi nie do Sierakowic, lecz do Sul\u0119czyna: tak podaje wykaz gmin z 1885 roku \u2014 powiat kartuski, strona czterdziesta \u00f3sma, pozycja dwudziesta \u00f3sma \u2014 gdzie przy Gowidlinie stoi 1059 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 171 ewangelik\u00f3w, 875 katolik\u00f3w i trzyna\u015bcioro innych chrze\u015bcijan, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Sul\u0119czynie i katolick\u0105 w miejscu. I tak by\u0107 musia\u0142o: parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Sierakowicach erygowano dopiero 8 sierpnia 1888 roku, a najstarszy tutejszy poch\u00f3wek pochodzi z 1865. \ud83d\udccc Potwierdza to wykaz parafii ewangelickich Prus Zachodnich Benedykta Reszki, w kt\u00f3rym Sul\u0119czyno figuruje pod rokiem 1864 \u2014 rok przed pierwszym poch\u00f3wkiem w Gowidlinie. \ud83d\udd34 Ten sam wykaz datuje jednak powstanie parafii w Sierakowicach na 1890 rok; obie daty zapisano. Spis parafialny z 1910 roku prowadzi Gowidlino ju\u017c pod Sierakowicami, zmiana nast\u0105pi\u0142a wi\u0119c mi\u0119dzy jednym a drugim spisem.\n\n\ud83d\udccc Ten cmentarz ma twarze. Zajmuje oko\u0142o 2500 metr\u00f3w kwadratowych i mie\u015bci oko\u0142o trzydziestu grob\u00f3w, a grunt pod niego udost\u0119pni\u0142 niemiecki gospodarz. Najstarszy udokumentowany poch\u00f3wek to Hermann Pahnke I, zmar\u0142y w 1865 roku. Spoczywaj\u0105 tu mi\u0119dzy innymi rodziny Voss, Pahnke i Kutschke \u2014 ewangelicy nie tylko z Gowidlina, ale i z okolicznych wsi: Kowala, \u0141y\u015bniewa, Smolnika.\n\nLiczby pokazuj\u0105, jak ta spo\u0142eczno\u015b\u0107 topnia\u0142a. *S\u0142ownik geograficzny* notuje w latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku 730 katolik\u00f3w, 170 ewangelik\u00f3w i jedenastu \u017byd\u00f3w w 97 domach, a sam\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 \u2014 w 1880 roku przesz\u0142o 1480 dusz. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 1389 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 150 wyznania ewangelickiego i 189 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, przy niemal niezmienionej liczbie mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 1382 \u2014 odnotowa\u0142 ju\u017c tylko siedemdziesi\u0119ciu czterech ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 1331 os\u00f3b, niemieck\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t jeden.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, nekropoli\u0119 opuszczono. \ud83d\udfe1 Wed\u0142ug stanu z 2021 roku jest w z\u0142ym stanie: nieogrodzona, zdewastowana, zagro\u017cona ca\u0142kowitym zatarciem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Opuszczony Cmentarz Ewangelicki w Gowidlinie (tymrazem.pl)","url":"https://tymrazem.pl/opuszczony-cmentarz-ewangelicki-w-gowidlinie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGowidlino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0275","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.322983,"lng":17.799209,"name_de":"Gowidlino","name_pl":"Gowidlino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grabiny Zameczek, po niemiecku Herrengrebin, to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, oko\u0142o dwunastu kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od Gda\u0144ska, dzi\u015b w gminie Suchy D\u0105b, dawniej w Kreis Danziger Niederung. Do 1920 roku le\u017ca\u0142a w Prusach Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Rzeszy.\n\nOsad\u0119 wzmiankowano w 1273 roku, a nazw\u0119 wsi da\u0142 stoj\u0105cy tu zamek. \ud83d\udfe1 Kiedy powsta\u0142, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: dotychczasowy opis m\u00f3wi\u0142 o pocz\u0105tku XV wieku, S\u0142ownik geograficzny \u2014 \u017ce Krzy\u017cacy zbudowali go \u201ewkr\u00f3tce po przybyciu\u201d, a wi\u0119c znacznie wcze\u015bniej, i \u017ce by\u0142a to siedziba w\u00f3jt\u00f3w. Dalsze dzieje zamku S\u0142ownik prowadzi kr\u00f3tko: w 1657 roku oddano go Polakom, a w 1770 wi\u0119zi\u0142 w nim Fryderyk Wielki \u017co\u0142nierzy gda\u0144skich.\n\nWie\u015b by\u0142a mieszana wyznaniowo, z przewag\u0105 ewangelik\u00f3w: w 1867 roku mieszka\u0142o tu 63 katolik\u00f3w i 93 ewangelik\u00f3w. Ci ostatni mieli w samej wsi lutera\u0144ski dom modlitwy, po niemiecku *Bethaus*; katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach.\n\nCmentarz jest po tych w\u0142a\u015bnie luteranach i ma charakter podworski \u2014 by\u0142 zwi\u0105zany z maj\u0105tkiem. Odr\u0119bnej gminy mennonickiej \u017ar\u00f3d\u0142a w tej wsi nie odnotowuj\u0105. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka ust\u0105pi\u0142a, wie\u015b sta\u0142a si\u0119 polska, a cmentarz opustosza\u0142 i pozosta\u0142 reliktem; \ud83d\udfe1 jego stanu nie sprawdzono w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 Grabiny Zameczek (Herrengrebin)","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/grabiny-zameczek"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0397","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23832,"lng":18.75227,"name_de":"Herrengrebin","name_pl":"Grabiny Zameczek \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gr\u0105bkowo, po niemiecku Grumbkow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. By\u0142o gniazdem pomorskiego rodu von Grumbkow, wzmiankowanym od 1457 roku. P\u00f3\u017aniej maj\u0105tek dzier\u017cy\u0142 genera\u0142 Gebhard von Bl\u00fccher \u2014 w latach 1797\u20131804 \u2014 a po nim, a\u017c do 1893 roku, r\u00f3d von Puttkamer. Mieszka\u0144cy byli ewangelikami, luteranami z Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, i nale\u017celi do parafii w \u0141upawie (Lupow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; M\u00fcller prowadzi t\u0119 parafi\u0119 w tym samym okr\u0119gu i wylicza jej duchownych od Thomasa Holsteniusa, ordynowanego w 1587 roku, po Karla Ernsta Emila Hoffmanna, wprowadzonego w urz\u0105d 1 pa\u017adziernika 1897.\n\n\ud83d\udccc R\u00f3d dawa\u0142 o sobie zna\u0107 tak\u017ce w ko\u015bciele macierzystym: pastora Johanna Georga Mattnera powo\u0142a\u0142a na \u0142upawskie probostwo 24 pa\u017adziernika 1787 roku owdowia\u0142a Friederike von Podewils z domu von Grumbkow.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 209 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. \u26a0 Grumbkow figuruje w tym spisie tylko raz, w\u015br\u00f3d obszar\u00f3w dworskich powiatu \u2014 gminy wiejskiej o tej nazwie w wykazie nie ma, wi\u0119c liczba obejmuje ca\u0142\u0105 osad\u0119 liczon\u0105 jako maj\u0105tek. Wie\u015b by\u0142a zarazem siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y Darsin, Poganitz i Pottangow. W 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 301 mieszka\u0144c\u00f3w, w latach 1932 i 1933 \u2014 296, a w 1939 roku 360.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o, wi\u0119c zmar\u0142ych chowano na wiejskim cmentarzu ewangelickim. Za\u0142o\u017cono go na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, na skraju niewielkiej po\u0142aci lasu, i prowadzi\u0142a do niego polna droga biegn\u0105ca wzd\u0142u\u017c kraw\u0119dzi lasu. Ju\u017c w 1983 roku stwierdzono, \u017ce cmentarz pozbawiono nagrobk\u00f3w; ich pozosta\u0142o\u015bci le\u017c\u0105 dzi\u015b z\u0142o\u017cone w kilku miejscach na jego terenie. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a maj\u0105tek obj\u0119\u0142o polskie osadnictwo. Dzi\u015b Gr\u0105bkowo nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii w \u0141upawie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (powiat.slupsk.pl)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0638","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45141,"lng":17.46521,"name_de":"Grumbkow","name_pl":"Gr\u0105bkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gr\u0105bkowo le\u017cy w gminie Pot\u0119gowo (pow. s\u0142upski), regionie ewangelickim do 1945 r. Cmentarze ewangelickie gminy katalogowane s\u0105 na cmentarze.slupsk.pl, lecz brak osobnego potwierdzenia dla tego punktu \u2014 wymaga sprawdzenia w terenie.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0639","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.45141,"lng":17.46521,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Gr\u0105bkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grabno \u2014 do 1945 roku Wintershagen \u2014 tworzy\u0142o wraz z s\u0105siednimi Zimowiskami jedn\u0105 wie\u015b: Zimowiska by\u0142y Wintershagen A, Grabno za\u015b Wintershagen B. Le\u017ca\u0142y w Kreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, a ich ludno\u015b\u0107 by\u0142a od Reformacji w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. Parafia si\u0119ga\u0142a \u015bredniowiecza: ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tych Jana Chrzciciela i Miko\u0142aja konsekrowano w 1356 roku, a \u015bwi\u0105tynia w Ustce by\u0142a pierwotnie jego fili\u0105. 1 pa\u017adziernika 1909 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono do Ustki. Z dawnego ko\u015bcio\u0142a stoi dzi\u015b wie\u017ca z 1356 roku.\n\nW 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 182 mieszka\u0144c\u00f3w. W marcu 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, Niemc\u00f3w wysiedlono do 1946 roku, a urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 Grabno wprowadzono w 1948.\n\n\ud83d\udfe1 Udokumentowane cmentarze ewangelickie tej parafii le\u017c\u0105 po stronie Zimowisk \u2014 przyko\u015bcielny, z najstarszym nagrobkiem z 1614 roku, i parafialny, na kt\u00f3rym ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w 1951 roku. Odr\u0119bnego cmentarza w samym Grabnie, pod podanymi tu wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnymi, nie potwierdzono.\n\n\ud83d\udccc Sk\u0142ad tej parafii zapisa\u0142 Ernst M\u00fcller: ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a Ustka (Stolpm\u00fcnde), a wpisano do niej Przew\u0142ok\u0119 (Strickershagen), Niestkowo (Nesekow), Grasbruch, Silberberg i Karlshof. Prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wintershagen i magistrat miasta S\u0142upska, a aktem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku przeniesiono siedzib\u0119 parafii do Ustki, ze skutkiem od 1 pa\u017adziernika tego roku.\n\n\ud83d\udccc Grabno ma jednak w\u0142asny cmentarz i monografia powiatu s\u0142upskiego go opisuje: ukryty w lesie przy drodze do Przew\u0142oki, na rzucie kwadratu, z wej\u015bciem od wschodu, brzozow\u0105 alej\u0105 przy wej\u015bciu i alej\u0105 \u015bwierkowo-lipow\u0105 dziel\u0105c\u0105 teren na dwie kwatery; zachowa\u0142y si\u0119 kamienne postumenty. \u26a0 Nazwy Hohenhagen do tego rekordu nie wpisujemy: Grabno to Wintershagen B, a Hohenhagen to cz\u0119\u015b\u0107 area\u0142u wydzielona w 1920 roku i w\u0142\u0105czona do Ustki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2026.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2026","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0751","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.56234,"lng":16.89457,"name_de":"Wintershagen (Grabno = Wintershagen B)","name_pl":"Grabno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zimowiska i Grabno to dawne Wintershagen w Landkreis Stolp \u2014 wie\u015b typu Hagenhufendorf, kt\u00f3rej nazwa posz\u0142a od pomorskiego rodu von Winterfeld. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono w 1355 roku, a w 1356 roku stan\u0119\u0142a \u015bwi\u0105tynia z g\u0142az\u00f3w narzutowych, z wie\u017c\u0105 zachodni\u0105; dzwony pochodz\u0105 z 1614 i 1704 roku. Parafia by\u0142a ewangelicka od Reformacji a\u017c do 1945 roku, a 1 pa\u017adziernika 1909 roku siedzib\u0119 pastora przeniesiono do Ustki (Stolpm\u00fcnde); w 1940 roku obejmowa\u0142a pi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci i liczy\u0142a 5157 os\u00f3b. Pierwszym proboszczem w Zimowiskach by\u0142 Nikolaus Rutnick. \ud83d\udfe1 Katalog cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, id\u0105c za monografi\u0105 Karla Heinza Pagela, zapisuje ponadto, \u017ce tutejszy pastor Jakub Knade jako pierwszy duchowny ewangelicki zawar\u0142 w 1518 roku ma\u0142\u017ce\u0144stwo \u2014 twierdzenie mocne, wymagaj\u0105ce drugiego, niezale\u017cnego \u017ar\u00f3d\u0142a. Katolicy przed 1945 rokiem nale\u017celi do parafii w S\u0142upsku.\n\nCmentarz przyko\u015bcielny obejmuje teren ko\u015bcielny o powierzchni oko\u0142o 2070 metr\u00f3w kwadratowych, za\u0142o\u017cony na planie prostok\u0105ta na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, z wej\u015bciem od zachodu; rosn\u0105 tu d\u0119by, ziemi\u0119 pokrywa bluszcz. \ud83d\udccc P\u0142yta z 1614 roku, upami\u0119tniaj\u0105ca Damiana von Winterfeld i jego \u017con\u0119, nie jest nagrobkiem cmentarnym: to p\u0142yta epitafijna z wn\u0119trza ko\u015bcio\u0142a, wmurowana pierwotnie po prawej stronie o\u0142tarza, nad rodow\u0105 krypt\u0105. \ud83d\udfe1 Datowanie bywa podawane tak\u017ce jako 1615. P\u0142yta ta pierwotnie znajdowa\u0142a si\u0119 po prawej stronie o\u0142tarza, upami\u0119tniaj\u0105ca Damiana von Winterfeld i jego \u017con\u0119 Sophie, ostatni\u0105 z rodu Krummel; pod ko\u015bcio\u0142em znajduje si\u0119 krypta rodowa. Poza tym zosta\u0142y trzy granitowe podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce.\n\nLudno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlano do 2 wrze\u015bnia 1946 roku \u2014 przez ob\u00f3z zbiorczy w Szczecinie do Salzkotten w Westfalii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy dzi\u015b parafii rzymskokatolickiej.\n\n\ud83d\udccc Sk\u0142ad tej parafii zapisa\u0142 Ernst M\u00fcller: ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a Ustka (Stolpm\u00fcnde), a wpisano do niej Przew\u0142ok\u0119 (Strickershagen), Niestkowo (Nesekow), Grasbruch, Silberberg i Karlshof. Prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wintershagen i magistrat miasta S\u0142upska, a aktem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku przeniesiono siedzib\u0119 parafii do Ustki, ze skutkiem od 1 pa\u017adziernika tego roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0752","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5598839,"lng":16.9111487,"name_de":"Wintershagen","name_pl":"Grabno - Zimowiska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zimowiska, przed 1945 rokiem Wintershagen, by\u0142y siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej w synodzie S\u0142upsk-Miasto; jej ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a Ustka (Stolpm\u00fcnde), a wcielono do niej Strickershagen, Nesekow, Grasbruch, Silberberg i Karlshof. Patronat dzielili w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wintershagen i magistrat S\u0142upska. Dobra te od XIV wieku nale\u017ca\u0142y do rodu von Winterfeld, przyby\u0142ego z Przedniego Pomorza \u2014 pastor z Gardny Wielkiej skar\u017cy\u0142 si\u0119 10 listopada 1648 roku, \u017ce Nikolaus von Winterfeld na Wintershagen nie oddaje mu nale\u017cnego mesznego \u2014 a w 1859 roku, przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo, Zimowiska A przesz\u0142y na von Uckermann\u00f3w. Okolica pozostawa\u0142a silnie lutera\u0144ska od pomorskiej Reformacji XVI wieku. Aktem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono do Ustki. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Wintershagen zapisano w trzech osobnych wierszach: gmina wiejska Wintershagen B liczy\u0142a 47 ewangelik\u00f3w, a obszary dworskie Wintershagen A i Wintershagen B \u2014 218 oraz 242 ewangelik\u00f3w przy jednym katoliku.\n\nWe wsi by\u0142y dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny, wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni, zniwelowano i pozbawiono nagrobk\u00f3w, zachowa\u0142 jednak dawny kszta\u0142t, fragmenty kamiennego wzmocnienia granic i u\u0142amki kamiennych postument\u00f3w pod \u017celiwne krzy\u017ce. Drugi, wiejski, le\u017cy poza zabudowaniami, na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od nich, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi w kierunku S\u0142upska, w lesie za dzisiejszym cmentarzem parafialnym, i zajmuje oko\u0142o 10 800 metr\u00f3w kwadratowych. Za\u0142o\u017cono go na planie prostok\u0105ta, osi\u0105 z p\u00f3\u0142nocnego wschodu na po\u0142udniowy zach\u00f3d, a granic\u0119 wyznacza\u0142y \u015bwierki; wej\u015bcie, dwa filary z czerwonej ceg\u0142y, znajdowa\u0142o si\u0119 od p\u00f3\u0142nocnego zachodu. By\u0142 to uk\u0142ad dwukwaterowy: w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-zachodniej mie\u015bci\u0142a si\u0119 kwatera dzieci\u0119ca, na skraju po\u0142udniowo-wschodnim \u2014 kwatera rodziny von Uckermann. Zmar\u0142ych chowano g\u0142ow\u0105 ku po\u0142udniowemu wschodowi, w co najmniej sze\u015bciu rz\u0119dach mogi\u0142.\n\nNajstarszym zachowanym elementem jest granitowa p\u0142yta upami\u0119tniaj\u0105ca Gintera M\u00e4rlensa, zmar\u0142ego 7 lutego 1921 roku w wieku pi\u0119ciu miesi\u0119cy. Poza ni\u0105 zosta\u0142o siedem nagrobk\u00f3w w kszta\u0142cie \u015bci\u0119tego pnia drzewa, dziesi\u0119\u0107 betonowych nagrobk\u00f3w bez tablic, dwadzie\u015bcia fragment\u00f3w rozbitych nagrobk\u00f3w, 33 granitowe podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce, kilkana\u015bcie betonowych obrys\u00f3w mogi\u0142, dwa krzy\u017ce kamienne i jedna tablica inskrypcyjna z bia\u0142ego granitu. Kamienny krzy\u017c z kwatery von Uckermann\u00f3w, z wyrze\u017abionym na cokole herbem rodziny, sta\u0142 przy wschodniej granicy cmentarza; pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku przeniesiono go do Ustki, przed ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela. Po 1945 roku w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-wschodniej chowano jeszcze zmar\u0142ych narodowo\u015bci niemieckiej \u2014 ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w 1951 roku; na skraju po\u0142udniowo-wschodnim spoczywa dw\u00f3ch \u017co\u0142nierzy radzieckich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 241\u2013242; M\u00fcller, Ew. Geistliche Pommerns (1912), s. 484\u2013486 i 496; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (Kreis Stolp)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0753","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.554252,"lng":16.915549,"name_de":"Wintershagen","name_pl":"Grabno - Zimowiska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\ud83d\udd34 Ko\u015bci\u00f3\u0142, o kt\u00f3rym tu mowa, stoi w Zimowiskach: to Zimowiska nosi\u0142y do 1945 roku nazw\u0119 Wintershagen, a s\u0105siednie Grabno \u2014 Hohenhagen. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego prowadzi obie miejscowo\u015bci jako osobne has\u0142a, wi\u0119c \u0142\u0105czenie ich w jedn\u0105 wie\u015b pod nazw\u0105 Wintershagen jest pomy\u0142k\u0105. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 wzniesiony na fundamencie z kamieni polnych i ceg\u0142y, z zachowan\u0105 doln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wie\u017cy ze \u015bredniowiecznej budowli \u2014 po\u015bwi\u0119cono w 1356 roku, oddaj\u0105c go pod opiek\u0119 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja z Miry. Po Reformacji \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska; naw\u0119 przebudowano w 1613 roku, a na prze\u0142omie XIX i XX wieku dostawiono od p\u00f3\u0142nocy zakrysti\u0119.\n\nWn\u0119trze kry\u0142o prawdziwy skarbiec: o\u0142tarz z 1615 roku z namalowan\u0105 na predelli Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105, dwukondygnacyjne empory boczne z 1614 roku, ambon\u0119 z XVIII wieku oraz dzwony z herbami rod\u00f3w von Winterfeld i von Krummel. Pod posadzk\u0105 spoczywa\u0142a krypta rodziny von Winterfeld z nagrobkiem z 1614 roku, a z dawnym dziedzictwem wsi wi\u0105\u017ce si\u0119 pami\u0119\u0107 o rycerzu Borhardzie von Winterfeldzie, \u015bci\u0119tym w 1485 roku w S\u0142awnie.\n\n\ud83d\udd34 Wykaz duchownych pomorskich zachowa\u0142 tu spraw\u0119, o jakiej rzadko si\u0119 pisze. Pastora Paula Bicke, wzmiankowanego przy tej parafii w matrykule z 12 lipca 1590 roku, usuni\u0119to z urz\u0119du \u201ez powodu nieuporz\u0105dkowanego, gorsz\u0105cego \u017cycia\u201d \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142o wymienia pija\u0144stwo i bicie \u2014 i na \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1590 musia\u0142 opu\u015bci\u0107 parafi\u0119; zapisano to w recesie wizytacyjnym. \ud83d\udccc Nie by\u0142 to jedyny k\u0142opot: Christian Wirker, wprowadzony w 1639 roku, popad\u0142 w tarapaty i w 1655 oddali\u0142 si\u0119 z parafii. Christian Steinhauer, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1670 roku jako dwudziestolatek, syn dawnego pastora z Kobylnicy, zostawi\u0142 po sobie \u015blad dalej ni\u017c tutaj \u2014 jego portret z 1674 roku wisia\u0142 w ko\u015bciele w Ustce.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i po\u015bwi\u0119cili go 14 grudnia 1958 roku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y w Zimowiskach dwa. Przyko\u015bcielny obejmowa\u0142 teren wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni, z g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem od zachodu; zniwelowano go i usuni\u0119to nagrobki, ale zachowa\u0142 dawny kszta\u0142t, fragmenty kamiennego wzmocnienia granic i kamienne postumenty pod \u017celiwne krzy\u017ce. Drugi, niewielki cmentarz wiejski, le\u017cy w lesie na wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do S\u0142upska. \u26a0 Cmentarz opisywany w monografii pod has\u0142em \u201eGrabno\u201d to obiekt osobny \u2014 le\u015bne za\u0142o\u017cenie na planie kwadratu przy drodze do Przew\u0142oki, z brzozow\u0105 alejk\u0105 i podzia\u0142em na dwie kwatery.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, s. 484; ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. \u015bw. Miko\u0142aja \u2014 Zabytek.pl; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 5/2026; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 224\u2013225 i 231.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / pomorskie.travel \u2014 Grabno-Zimowiska","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. \u015bw. Miko\u0142aja \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-283375"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2026","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0271","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5597,"lng":16.9111,"name_de":"Wintershagen","name_pl":"Grabno - Zimowiska \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jana Chrzciciela i Miko\u0142aja)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Grab\u00f3wko le\u017cy na po\u0142udnie od Kwidzyna, w gminie Kwidzyn. Cmentarz za\u0142o\u017cono tu w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, na po\u0142udniowym kra\u0144cu wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi z Kwidzyna do Nebrowa, tu\u017c przy torach kolei w\u0105skotorowej. S\u0105siedztwo torowiska jest dla szukaj\u0105cego najlepszym punktem odniesienia. Samo miejsce ewidencja konserwatorska okre\u015bla ostro\u017cnie \u2014 jako cmentarz dawniej ewangelicki \u2014 i nie podaje przy nim niemieckiej nazwy wsi.\n\nNazwa Grab\u00f3wko powtarza si\u0119 na Pomorzu i \u0142atwo tu o pomy\u0142k\u0119. Drugie Grab\u00f3wko, w gminie Nowa Karczma w powiecie ko\u015bcierskim, tak\u017ce ma sw\u00f3j cmentarz poewangelicki: na zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po po\u0142udniowej stronie drogi gruntowej do Rekownicy. To do tamtej wsi, nosz\u0105cej niegdy\u015b nazw\u0119 Neu Grabau, odnosi si\u0119 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, kt\u00f3ry naliczy\u0142 456 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 254 katolik\u00f3w i 202 ewangelik\u00f3w, a wi\u0119c niemal po po\u0142owie. Liczb tych nie wolno przenosi\u0107 na Grab\u00f3wko pod Kwidzynem.\n\n\ud83d\udfe1 Niemieckiej nazwy tutejszej wsi nie ustalono; nie ustalono te\u017c liczebno\u015bci ani przynale\u017cno\u015bci parafialnej tutejszych ewangelik\u00f3w i los\u00f3w cmentarza po 1945 roku. Pewne jest tyle, \u017ce poch\u00f3wki zacz\u0119\u0142y si\u0119 tu przed po\u0142ow\u0105 XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusze gmin Kwidzyn i Nowa Karczma (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 121","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1084","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70689,"lng":18.8404,"name_de":"","name_pl":"Grab\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grab\u00f3wko, przed wojn\u0105 Neu Grabau, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent). \u26a0 To odr\u0119bna wie\u015b, a nie ta sama co Grabowo Ko\u015bcierskie (Alt Grabau) \u2014 dzieli je oko\u0142o 3,3 kilometra, a cmentarz ewangelicki z 1891 roku, o kt\u00f3rym mowa w tamtym ha\u015ble, le\u017cy w\u0142a\u015bnie w Grabowie, obok cmentarza rzymskokatolickiego.\n\n\ud83d\udccc Istnienie cmentarza w samym Grab\u00f3wku potwierdza mapa. Niemiecka mapa topograficzna \u201eSch\u00f6nfliess\u201d (arkusz 1875/537, wydanie z 1925 roku) pokazuje symbol cmentarza \u2014 Khf. \u2014 tu\u017c na po\u0142udnie od zabudowy wsi, przy rozwidleniu dr\u00f3g nad ma\u0142ym jeziorkiem. Ludzi, kt\u00f3rzy mogli go zak\u0142ada\u0107, by\u0142o dosy\u0107: spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 456 mieszka\u0144c\u00f3w, 254 katolik\u00f3w i 202 ewangelik\u00f3w, a wi\u0119c niemal po po\u0142owie.\n\n\ud83d\udfe1 Wyznanie samej nekropolii pozostaje jednak niepewne. Mapa m\u00f3wi, \u017ce cmentarz istnia\u0142, ale nie m\u00f3wi, czyj by\u0142. Przeciw ewangelicko\u015bci przemawia to, \u017ce parafia w Alt Grabau by\u0142a katolicka; za \u2014 przypisanie wsi do ewangelickiej parafii w Nowym Barkoczynie i sama liczba tutejszych ewangelik\u00f3w. Rozstrzygni\u0119cia brak. \ud83d\udfe1 Wyznania samego cmentarza nie uda\u0142o si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107 \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105 o nim wprost, a w\u0105tpliwo\u015b\u0107 odnotowano wcze\u015bniej w polu opisuj\u0105cym losy powojenne, gdzie nie by\u0142o jej miejsca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"niepewne \u2014 cmentarz wiejski (Khf.) wg Messtischblatt; parafia Alt Grabau katolicka; ewangelicko\u015b\u0107 niepotwierdzona","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma \u2014 koscierski.info [kopia archiwalna 2009-06-06]","url":"https://web.archive.org/web/20090606113325/http://koscierski.info:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0202","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1484,"lng":18.1755,"name_de":"Neu Grabau","name_pl":"Grab\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grabowo w gminie Bobowo, w powiecie starogardzkim, nale\u017cy do wsi, kt\u00f3rych ko\u015bci\u00f3\u0142 pami\u0119ta czasy przed Reformacj\u0105. \u015awi\u0105tyni\u0119 wymieniono w urz\u0119dowym \u201eKatalogu ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku\u201d, spisanym w trakcie akcji rekatolizacyjnej biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego: wraz ze Sk\u00f3rczem powierzono j\u0105 Kasprowi Happe, kapelanowi biskupa. \ud83d\udccc Samo umieszczenie Grabowa w tym wykazie znaczy, \u017ce wcze\u015bniej ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w r\u0119kach protestant\u00f3w. \ud83d\udfe1 Od kiedy i jak d\u0142ugo, \u017ar\u00f3d\u0142o nie m\u00f3wi.\n\nTrzy stulecia p\u00f3\u017aniej tutejsi ewangelicy byli ju\u017c garstk\u0105. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje w Grabowie 569 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 25 ewangelik\u00f3w i 546 katolik\u00f3w, a do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego chodzono do Sk\u00f3rcza \u2014 miasteczka, kt\u00f3re ten sam spis podaje jako licz\u0105ce 2 016 mieszka\u0144c\u00f3w i kt\u00f3re by\u0142o wtedy siedzib\u0105 parafii dla ca\u0142ego pasa okolicznych wsi. \ud83d\udfe1 Sumy wyznaniowe nie domykaj\u0105 si\u0119: ewangelicy i katolicy daj\u0105 razem 571 os\u00f3b, a wi\u0119c o dwie wi\u0119cej, ni\u017c wynosi zapisane w spisie zaludnienie 569 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPo tej garstce zosta\u0142 cmentarz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz ewangelicki, epidemiczny, i umieszcza w cz\u0119\u015bci Grabowa zwanej dawniej Maksymilianowem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Katalog ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku, w: Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Bobowo.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Bobowo","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1116","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.84373,"lng":18.58076,"name_de":"Grabau","name_pl":"Grabowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grabowo Ko\u015bcierskie, przed wojn\u0105 Alt Grabau, to kaszubska wie\u015b dawnego powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent), z w\u0142asnym urz\u0119dem stanu cywilnego i katolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u015bwi\u0119tej Anny, ufundowanym przez kartuz\u00f3w w 1631 roku; parafia dzia\u0142a tu od 1701 roku. Okolica by\u0142a rdzennie katolicka i kaszubska, a ewangelicy stanowili warstw\u0119 nap\u0142ywow\u0105 \u2014 niemieckich kolonist\u00f3w i przybysz\u00f3w doby pruskiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nie mieli. Zosta\u0142 po nich cmentarz, \ud83d\udfe1 zak\u0142adany podobno w 1891 roku, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w, dzi\u015b nieczynny.\n\n\u26a0 Liczby wymaga\u0142y tu osobnego rozpl\u0105tania. Wypis \u201e136 mieszka\u0144c\u00f3w, 65 ewangelik\u00f3w i 71 katolik\u00f3w\u201d okaza\u0142 si\u0119 sklejk\u0105 dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych wierszy wykazu z 1885 roku, a jeden z nich pochodzi ze strony, na kt\u00f3rej nazwy s\u0105 przesuni\u0119te wzgl\u0119dem danych. Wiarygodny jest wiersz obszaru dworskiego ze strony czterdziestej czwartej: 101 mieszka\u0144c\u00f3w, 65 ewangelik\u00f3w i 36 katolik\u00f3w. Reszta odczyt\u00f3w rozje\u017cd\u017ca si\u0119 nadal \u2014 Meyers notuje 435 mieszka\u0144c\u00f3w, spis z 1905 roku 519 os\u00f3b, a spis z 1 grudnia 1910 roku tylko 131, w tym 52 wyznania ewangelickiego. Ten ostatni pokazuje te\u017c stron\u0119 j\u0119zykow\u0105: niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o wtedy 57 os\u00f3b, a miejscowo\u015b\u0107 figuruje w nim jako Alt Grabau. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 si\u0119gaj\u0105ca trzykrotno\u015bci wskazuje, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 odczyt\u00f3w dotyczy nie ca\u0142ej wsi, lecz jednej z jej cz\u0119\u015bci \u2014 \u017cadnej z tych warto\u015bci nie mo\u017cna na razie uzna\u0107 za ustalon\u0105.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 rozstrzyga za to ten sam, dobry wiersz: parafia ewangelicka w Szymbarku (Sch\u00f6nberg), katolicka na miejscu. Wskazywana wcze\u015bniej diaspora ko\u015bcierska bra\u0142a si\u0119 z odczytu ze strony przesuni\u0119tej. Po 1945 roku wie\u015b pozosta\u0142a polska i katolicka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Grabowo Ko\u015bcierskie \u2014 Memento Mori [kopia archiwalna 2024-08-07]","url":"https://web.archive.org/web/20240807021711/https://www.memento-mori.org.pl/grabowo-koscierskie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0200","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16434,"lng":18.14224,"name_de":"Alt Grabau","name_pl":"Grabowo Ko\u015bcierskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grabowska Huta, po niemiecku Grabaush\u00fctte, by\u0142a wsi\u0105 dawnego powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent); urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142a w Grabowie Ko\u015bcierskim. Meyers notuje tu oko\u0142o 1905 roku 282 mieszka\u0144c\u00f3w. W kaszubsko-katolickim otoczeniu \u017cy\u0142a niemiecka mniejszo\u015b\u0107 ewangelicka \u2014 \ud83d\udccc nale\u017ca\u0142a do ko\u015bcio\u0142a w Szymbarku, co po\u015bwiadcza wykaz parafii ewangelickich ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku: przy Grabowskiej Hucie stoi w nim \u201eSch\u00f6nberg, Kr. Karthaus\u201d. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Osobliwo\u015b\u0107 przynosi spis z 1921 roku. Na 287 mieszka\u0144c\u00f3w w czterdziestu budynkach mieszkalnych 149 by\u0142o wyznania ewangelickiego, a 138 rzymskokatolickiego \u2014 wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wi\u0119c niemal na p\u00f3\u0142. Narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142y jednak 152 osoby, a polsk\u0105 135. Niemc\u00f3w naliczono o trzy osoby wi\u0119cej ni\u017c ewangelik\u00f3w i \ud83d\udfe1 tej r\u00f3\u017cnicy spis ju\u017c nie obja\u015bnia.\n\nPozosta\u0142o\u015bci\u0105 po tej spo\u0142eczno\u015bci jest cmentarz za\u0142o\u017cony pod koniec XIX wieku. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, nekropoli\u0119 opuszczono i niemal doszcz\u0119tnie zdewastowano. \ud83d\udccc Zachowa\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie ramy grob\u00f3w oraz ozdobne ogrodzenie z tablic\u0105 epitafijn\u0105 Mathilde Engisch, zmar\u0142ej w 1905 roku \u2014 jedno z nielicznych nazwisk, jakie z tego cmentarza ocala\u0142y. Katolicy nale\u017c\u0105 dzi\u015b do parafii \u015bwi\u0119tej Anny w Grabowie Ko\u015bcierskim. \u26a0 Obiektu nie nale\u017cy myli\u0107 z osobnym cmentarzem ewangelickim w s\u0105siednim Grabowie Ko\u015bcierskim, za\u0142o\u017conym w 1891 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Grabowska Huta \u2014 cmentarz ewangelicki \u2014 Memento Mori","url":"https://memento-mori.org.pl/grabowska-huta-cmentarz-ewangelicki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0201","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.182746,"lng":18.168565,"name_de":"Grabaush\u00fctte","name_pl":"Grabowska Huta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 (d. ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej) z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Zbudowany w 1776 roku jako \u015bwi\u0105tynia ewangelicka. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w (a-787, 27.02.1968) wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Stan zachowania (czynny/ruina) do u\u015bci\u015blenia \u2014 zabytek.pl notuje te\u017c has\u0142o 'ruiny ko\u015bcio\u0142a'.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","denomination":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.wuoz.olsztyn.pl","url":"http://www.bip.wuoz.olsztyn.pl/phocadownload/rejestr/HTML/WUOZ%20Olsztyn%20-%20Rejestr%20zabytkow%20nieruchomych.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-265915"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0505","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.04233,"lng":19.84676,"name_de":"Gr\u00fcnhagen","name_pl":"Gr\u0105dki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gr\u00fcnhagen)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Graniczna Wie\u015b, po niemiecku Grenzdorf, po kaszubsku Gr\u00f4niczn\u00f4 Wies, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w dawnym powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Kreis Danziger H\u00f6he). Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do prowincji Prusy Zachodnie w rejencji gda\u0144skiej, a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, tu\u017c przy granicy z polskim powiatem ko\u015bcierskim. Nazwa niczego nie ukrywa: to by\u0142a wie\u015b graniczna.\n\nEwangelicy stanowili tu wi\u0119kszo\u015b\u0107 od dawna, a z czasem niemal ca\u0142\u0105 wie\u015b. S\u0142ownik geograficzny zapisa\u0142 stan z oko\u0142o 1789 roku: 33 domy i 249 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 185 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w, przy czym katolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Pr\u0105gowie. Sto lat p\u00f3\u017aniej proporcja przechyli\u0142a si\u0119 jeszcze mocniej \u2014 pruski spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 397 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 386 ewangelik\u00f3w i ju\u017c tylko 11 katolik\u00f3w (strona 22, wiersz 12). Ewangelicy podlegali parafii w Sch\u00f6neck, dzi\u015b Skarszewach; Harnoch podaje, \u017ce ca\u0142y jej okr\u0119g liczy\u0142 6 403 dusze i osiem cmentarzy ewangelickich. Nie byli mennonitami \u2014 to pogranicze katolicko-ewangelickie Kaszub, a nie \u017bu\u0142awy, gdzie mennonici si\u0119 osiedlali.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelicy nie mieli. Zosta\u0142y po nich dwa cmentarze: jeden przy ulicy Jarz\u0119binowej, drugi przy Pruskiej Karczmie; nekropolia figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 57. Nowszy czas dopisa\u0142 do tej nazwy ciemny rozdzia\u0142: w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej w Grenzdorfie dzia\u0142a\u0142 niemiecki ob\u00f3z dla Polak\u00f3w i Kaszub\u00f3w. \ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142o, na kt\u00f3rym opiera si\u0119 ta wiadomo\u015b\u0107, nie precyzuje ani charakteru obozu, ani lat jego dzia\u0142ania; temat wymaga osobnego opracowania.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Sch\u00f6neck, odczyt.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 57, Graniczna Wie\u015b)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Sch\u00f6neck, odczyt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0365","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16066,"lng":18.45297,"name_de":"Grenzdorf","name_pl":"Graniczna Wie\u015b \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grapice (niemieckie Grapitz) by\u0142y wsi\u0105 rycersk\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 mia\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci ewangelick\u0105 i nale\u017ca\u0142y do parafii w Damnie (Dammen), w gminie Damnica, wchodz\u0105cej w sk\u0142ad okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto pomorskiej prowincji ko\u015bcielnej unii staropruskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Damnie, w nowym budynku z 1879 roku; Grapice by\u0142y wsi\u0105 filialn\u0105, bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a, a katolicy podlegali S\u0142upskowi. Maj\u0105tek przechodzi\u0142 z r\u0105k do r\u0105k \u2014 nale\u017ca\u0142 kolejno do von Rexin\u00f3w, von Hoym\u00f3w, von Zitzewitz\u00f3w, von Massow\u00f3w i von Puttkamer\u00f3w, a od po\u0142owy XIX wieku a\u017c do 1945 roku do rodziny Wallenius. Wykaz Meyersa notuje tu oko\u0142o 212 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1925 roku maj\u0105tek liczy\u0142 795 hektar\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w XIX wieku w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi i rozplanowano na prostok\u0105cie u\u0142o\u017conym r\u00f3wnolegle do drogi na Damno. Wzd\u0142u\u017c granicy zachodniej i wschodniej posadzono \u015bwierki, a mapa z 1936 roku pokazuje prowadz\u0105c\u0105 do niego alej\u0119 lipow\u0105. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej sta\u0142a kaplica o prostej formie, z dachem dwuspadowym, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a r\u00f3wnie\u017c jako salka katechetyczna.\n\n\ud83d\udd34 Po cmentarzu prawie nic nie zosta\u0142o. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a w 1982 roku po\u015brodku dawnej nekropoli wzniesiono ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. Dzi\u015b jedynym \u015bladem jest nagrobek Anny Liesch z domu Krause, zmar\u0142ej w 1936 roku.\n\nEwangelicy z Damna nale\u017c\u0105 obecnie do parafii \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku, w diecezji pomorsko-wielkopolskiej Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 149.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0637","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.510615,"lng":17.431916,"name_de":"Grapitz","name_pl":"Grapice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wschodni z dw\u00f3ch cmentarzy Gr\u0105sina (dawny folwark Granzin A), przy wschodnim skraju wsi w s\u0105siedztwie ostatnich zabudowa\u0144. Pochowano tu pastora Oskara Lingnaua (\u202013.03.1945) i 14 uchod\u017ac\u00f3w z Warmii \u2014 drewniany krzy\u017c z granitow\u0105 p\u0142yt\u0105; w cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 uznawany za katolicki. Dzi\u015b ruina, teren silnie zaro\u015bni\u0119ty, \u015blady poch\u00f3wk\u00f3w zatarte.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y w Gr\u0105sinie dwa i na obu chowano jeszcze po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Ten wpis dotyczy wschodniego; drugi, opisany w atlasie osobno, le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, po wschodniej stronie drogi do Wielog\u0142\u00f3w \u2014 niewielkie prostok\u0105tne za\u0142o\u017cenie wygrodzone g\u0142ogowym \u017cywop\u0142otem, z nagrobkami dzieci\u0119cymi w naro\u017cniku po\u0142udniowo-wschodnim i nagrobkami z lat czterdziestych po stronie przeciwnej; najstarszy udokumentowany poch\u00f3wek przypada tam na 1910 rok. \ud83d\udfe1 Wyznanie tutejszej nekropolii bywa podawane rozbie\u017cnie \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w uznaje j\u0105 za katolick\u0105, cho\u0107 spoczywa na niej ewangelicki pastor Oskar Lingnau.\n\n\ud83d\udccc To drugi z dw\u00f3ch cmentarzy Gr\u0105sina, wynikaj\u0105cych z podzia\u0142u maj\u0105tku na folwarki Granzin A i B. Le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, w\u015br\u00f3d p\u00f3l, a jego prostok\u0105tny plan wyznaczaj\u0105 g\u0142ogowy \u017cywop\u0142ot i zachowany starodrzew. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-wschodniej ocala\u0142o kilka nagrobk\u00f3w dzieci\u0119cych nale\u017c\u0105cych do pierwszych polskich osadnik\u00f3w, a tu\u017c obok le\u017cy kilka mogi\u0142 z lat czterdziestych XX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/1408-2/; http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gr\u0105sino.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/1408-2/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1026","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4998,"lng":17.156,"name_de":"Granzin","name_pl":"Gr\u0105sino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gr\u0105sino, po niemiecku Granzin, le\u017ca\u0142o w Landkreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze i przed 1945 rokiem by\u0142o niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelickie \u2014 w 1925 roku mieszka\u0142 tu jeden jedyny katolik. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; parafianie nale\u017celi do zboru \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku (Kirchspiel Stolp-Altstadt) w Ko\u015bciele Ewangelicko-Unijnym, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wpisuje wsi parafi\u0119 Stolp (Altstadt). Notuje j\u0105 przy tym Granzin jako dwa obwody dworskie: w pierwszym, oznaczonym liter\u0105 A, naliczono 138 ewangelik\u00f3w, w drugim, oznaczonym liter\u0105 B \u2014 88, w obu bez ani jednego katolika. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 261 w 1910 roku, 279 w 1925 i 258 w 1939.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 tu dwa cmentarze ewangelickie, czynne do ko\u0144ca lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Pierwszy le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, po wschodniej stronie drogi do Wielog\u0142\u00f3w: niewielkie prostok\u0105tne za\u0142o\u017cenie o powierzchni oko\u0142o 1700 metr\u00f3w kwadratowych, wygrodzone g\u0142ogowym \u017cywop\u0142otem i nasadzeniami drzew. Wej\u015bcie prowadzi\u0142o pierwotnie od zachodu, dzi\u015b jest od po\u0142udnia. W naro\u017cniku po\u0142udniowo-wschodnim przetrwa\u0142o kilka nagrobk\u00f3w dzieci\u0119cych, po stronie przeciwleg\u0142ej \u2014 nagrobki z lat czterdziestych XX wieku, a najstarszy udokumentowany poch\u00f3wek pochodzi z 1910 roku.\n\nDrugi cmentarz zajmuje wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi, w s\u0105siedztwie zabudowa\u0144, i wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 bogatym drzewostanem granicznym z klon\u00f3w jesionolistnych. U wej\u015bcia od p\u00f3\u0142nocy ustawiono granitowy kamie\u0144 ku czci pochowanych tu uchod\u017ac\u00f3w z Warmii i pastora Oskara Lingnaua (1877\u20131945), zmar\u0142ego 13 marca 1945 roku; jeszcze w 1994 roku sta\u0142 obok drewniany krzy\u017c z inskrypcj\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 zmar\u0142ym z lat 1945\u20131995. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c narzutowy kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy Sophie Deinert, zmar\u0142\u0105 w 1937 roku. Oba za\u0142o\u017cenia s\u0105 dzi\u015b zaro\u015bni\u0119te, a uk\u0142ad grob\u00f3w w znacznej mierze zatarty, cho\u0107 wymienione nagrobki pozostaj\u0105 czytelne. Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 8 marca 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gr\u0105sino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim [kopia archiwalna 2022-06-30].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gr\u0105sino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim [kopia archiwalna 2022-06-30]","url":"https://web.archive.org/web/20220630064319/https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-slupsk/10-grasino"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0680","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.493733,"lng":17.146108,"name_de":"Granzin (Kreis Stolp)","name_pl":"Gr\u0105sino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gra\u017cymowo le\u017cy w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu cmentarz ewangelicki \u2014 i na tym poprzestaje.\n\n\ud83d\udfe1 Nie ustalono niemieckiej nazwy wsi, daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, jego po\u0142o\u017cenia wzgl\u0119dem zabudowy, parafii, do kt\u00f3rej nale\u017celi tutejsi ewangelicy, ani los\u00f3w miejsca po 1945 roku. Pewne jest tylko to, \u017ce cmentarz istnieje i \u017ce by\u0142 ewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Prabuty (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 17","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1096","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71953,"lng":19.22524,"name_de":"","name_pl":"Gra\u017cymowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grodzisko, do 1945 roku Rittersberg, to dzi\u015b licz\u0105ca kilkana\u015bcie os\u00f3b wie\u015b w gminie Rzeczenica, cz\u0119\u015b\u0107 so\u0142ectwa Olszanowo (Elsenau). Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau): do lat 1919\u20131920 w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 w prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144sko-Zachodniopruska i rejencji pilskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej rejencji podlega\u0142 powiat po tej ostatniej zmianie, nie ustalono: jedne zapisy wskazuj\u0105 koszali\u0144sk\u0105, inne pilsk\u0105, a \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 tego miejsca nie si\u0119ga roku 1938.\n\nNajstarsz\u0105 wiadomo\u015b\u0107 o tutejszym ko\u015bciele zapisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski: akta synodu prowincjonalnego arcybiskupa Jana W\u0119\u017cyka z 1628 roku m\u00f3wi\u0105 o nim, \u017ce jest \u201ezabrany i zbezczeszczony przez heretyk\u00f3w\u201d, a za oficja\u0142a Trebnica w 1653 roku sta\u0142 we wsi zb\u00f3r luterski. \ud83d\udccc Dalszy ci\u0105g podaje Adolf Harnoch: ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rittersbergu istnia\u0142 ju\u017c przed 1670 rokiem, a od 1846 roku sta\u0142a tu drewniana budowla szachulcowa bez wie\u017cy, z jednym dzwonkiem w dzwonnicy i wn\u0119trzem, kt\u00f3re Harnoch nazywa ubogim. By\u0142 to jeden z pi\u0119ciu ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafii zbiorczej w Olszanowie \u2014 obok samego Olszanowa, Rutenbergu, Gockowa i B\u00e4renwalde \u2014 wszystkie pod patronatem dworskim i, jak pisze Harnoch, wszystkie ma\u0142e, ubogie i daleko od siebie oddalone.\n\nChrzty, \u015bluby i pogrzeby Rittersbergu wpisywano od 1691 roku do wsp\u00f3lnej ksi\u0119gi olszanowskiej, a od 1823 do ksi\u0119gi prowadzonej razem z Rzeczenic\u0105 \u2014 tak notuje wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich Franza B\u00e4ra. \ud83d\udccc Form\u0119 nazwy przez \u201es\u201d maj\u0105 dwa \u017ar\u00f3d\u0142a drukowane niezale\u017cne od siebie, Harnoch i B\u00e4r, w obu wypadkach w powiecie cz\u0142uchowskim i obok Gockowa oraz Rutenbergu; Fankidejski pisze \u201eRitterberg\u201d. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a \u2014 obok Pakotulska (Pogdanzig), Gockowa i Rutenbergu \u2014 do filii parafii ewangelickiej w Elznowie, czyli Elzanowie, dzisiejszym Olszanowie; trzy ostatnie z tych czterech ko\u015bcio\u0142\u00f3w, jak zapisa\u0142 Fankidejski, \u201es\u0105 zabrane katolikom\u201d, to znaczy Gockowo, Rutenberg i Ritterberg.\n\n\ud83d\udccc Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku pokazuje wie\u015b w dziale obwod\u00f3w dworskich, na stronach 164 i 165, pod pozycj\u0105 130: 112 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 52 m\u0119\u017cczyzn i 60 kobiet \u2014 w tym 96 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w, w dziesi\u0119ciu domach mieszkalnych i siedemnastu gospodarstwach domowych. Parafi\u0105 ewangelick\u0105 jest tu Olszanowo, katolick\u0105 \u2014 Ferstnowo, po niemiecku F\u00f6rstenau, kt\u00f3re odczyt druku oddaje jako \u201eF\u00f6rkenau\u201d. Gminy wiejskiej o tej nazwie wykaz nie ma: Grodzisko by\u0142o w ca\u0142o\u015bci obszarem dworskim.\n\nW 1907 roku Rittersberg \u2014 wraz z Gockowem \u2014 w\u0142\u0105czono do ewangelickiej parafii w Rzeczenicy (Stegers), w diecezji cz\u0142uchowskiej Ko\u015bcio\u0142a unijnego; tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono w 1901 roku. \ud83d\udfe1 Samego roku 1907 nie potwierdza \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142, cho\u0107 wide\u0142ki si\u0119 zgadzaj\u0105: Harnoch liczy jeszcze Rittersberg do parafii olszanowskiej, a B\u00e4r ma ju\u017c ksi\u0119gi wsp\u00f3lne dla Rittersbergu i Rzeczenicy. Okolica by\u0142a wyznaniowo mieszana: Rzeczenica liczy\u0142a w 1925 roku 1706 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 1268 katolik\u00f3w \u2014 74,3 procent \u2014 i 438 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Nie wiadomo, czy liczby te dotycz\u0105 samej wsi, czy ca\u0142ej gminy.\n\nPo tutejszej spo\u0142eczno\u015bci ewangelickiej zosta\u0142 cmentarz. \ud83d\udfe1 Jego dzisiejszy stan wymaga sprawdzenia na miejscu; wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w, kt\u00f3ry zwykle podaje po\u0142o\u017cenie, powierzchni\u0119 i datowanie, gminy Rzeczenica nie obejmuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Rzeczenica (gmina wiejska) \u2014 Wykaz Miejscowo\u015bci.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Rzeczenica (gmina wiejska) \u2013 Wykaz Miejscowo\u015bci","url":"https://wykaz.rky.pl/g2203072.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 356; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 494\u2013496; B\u00e4r, Kirchenb\u00fccher Westpreussens (1908)i 219","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0662","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.723,"lng":17.136,"name_de":"Rittersberg","name_pl":"Grodzisko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gromadzin, do 1945 roku Scharsh\u00fctte, to niewielka wie\u015b na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na pograniczu katolicko-ewangelickim. W czasach polskich nazywa\u0142a si\u0119 Czarnahuta \u2014 John Muhl wywodzi z tej samej polskiej nazwy zar\u00f3wno Scharsh\u00fctte, jak i s\u0105siedni\u0105 Schwarzh\u00fctte, dzisiejsz\u0105 Czarn\u0105 Hut\u0119 \u2014 i nale\u017ca\u0142a do starostwa skarszewskiego. Przed 1920 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w 1920 roku wesz\u0142a w sk\u0142ad powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej w obr\u0119bie Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nPo przej\u0119ciu przez Prusy Scharsh\u00fctte sta\u0142a si\u0119 wsi\u0105 urz\u0119du domenalnego w Skarszewach. Kataster zasta\u0142 tu dziesi\u0119\u0107 \u0142an\u00f3w che\u0142mi\u0144skich, z czego pi\u0119\u0107 z g\u00f3r\u0105 stanowi\u0142y zaro\u015bla, a we wsi \u2014 dziewi\u0119ciu gospodarzy i dw\u00f3ch komornik\u00f3w; kontrakt, kt\u00f3ry dostali od starosty, hrabiego Mostkowskiego, oko\u0142o 1750 roku, zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 do tego czasu zapodzia\u0107. \ud83d\udccc Wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami \u2014 tak zanotowa\u0142 kataster z 1773 roku, wymieniaj\u0105c gospodarzy z imienia: Michel i Martin Uphagen, Martin oraz Johann pierwszy i drugi Klatt, Georg Bellag, Cristian Sch\u00f6nnagel i Michel Kindel. 29 czerwca 1819 roku dziewi\u0119ciu gospodarzy otrzyma\u0142o na mocy edykt\u00f3w z 1808 i 1811 roku pe\u0142n\u0105 i nieograniczon\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 swoich gospodarstw, po niespe\u0142na p\u00f3\u0142tora \u0142ana na ka\u017cde. W latach 1829\u20131835 wsie Scharsh\u00fctte oraz Piek\u0142o G\u00f3rne i Dolne wzi\u0119\u0142y wsp\u00f3lnie w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 przyleg\u0142e zaro\u015bla le\u015bne, a w 1835 roku wykupiono im prawo wypasu i poboru drewna w lasach pa\u0144stwowych; ostatnie drobne powinno\u015bci odpad\u0142y w 1843 roku.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 133 mieszka\u0144c\u00f3w: 132 ewangelik\u00f3w i jednego katolika; wiersz stoi na stronie czterdziestej drugiej wykazu powiatu ko\u015bcierskiego pod pozycj\u0105 osiemdziesi\u0105t\u0105 pi\u0105t\u0105, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Przywidzu i katolick\u0105 w Skarszewach. \ud83d\udd34 Dalsze liczby trzeba czyta\u0107 z rezerw\u0105: opis podaje, \u017ce w 1910 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o dok\u0142adnie tyle samo \u2014 133 \u2014 a w 1929 roku ju\u017c tylko 109, tymczasem odczyt spisu z 1910 roku daje dla tej wsi wy\u0142\u0105cznie parafi\u0119, bez kolumn ludno\u015bciowych, a spisu z 1929 roku nie ma w\u015br\u00f3d \u017ar\u00f3de\u0142 wcale. Powt\u00f3rzenie liczby 133 w dw\u00f3ch spisach oddalonych o \u0107wier\u0107 wieku wygl\u0105da raczej na przeniesienie zapisu ni\u017c na wynik liczenia.\n\nLudno\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego, a ewangelicy podlegali parafii w Przywidzu, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1830\u20131832 kosztem gda\u0144skiego radcy Steffensa i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku. \ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105cy po s\u0105siednich opisach rok 1835 nie odnosi si\u0119 do budowy \u2014 t\u0119 Harnoch datuje na lata 1830\u201332 \u2014 lecz do ustanowienia pierwszego w\u0142asnego duchownego parafii; wcze\u015bniej nabo\u017ce\u0144stwa i pos\u0142ugi sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa. Odczyty tego zdania Harnocha s\u0105 rozbie\u017cne \u2014 obok 1835 czytano w nim tak\u017ce lata siedemdziesi\u0105te \u2014 i r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nPozosta\u0142o\u015bci\u0105 tej wsp\u00f3lnoty jest nieczynny cmentarz przy ulicy Nied\u017awiedziej, na dzia\u0142ce 38, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Przywidz. \ud83d\udfe1 Datowania za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0238","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18879,"lng":18.33685,"name_de":"Scharsh\u00fctte (evangelischer Friedhof / cmentarz ewangelicki)","name_pl":"Gromadzin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gronajny na Powi\u015blu nale\u017ca\u0142y w czasach pruskich do powiatu sztumskiego i by\u0142y wsi\u0105 mieszan\u0105 wyznaniowo. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 300 mieszka\u0144c\u00f3w: 190 katolik\u00f3w, 109 ewangelik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego. Katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Deutsch Damerau, ewangelicy \u2014 do Lozendorf, a we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a podlegaj\u0105ca tamtejszej parafii ewangelickiej.\n\nSama parafia lozendorfska wyros\u0142a z wojny. Ewangelicy byli w tej okolicy ju\u017c w 1564 roku, a ich g\u0142\u00f3wny o\u015brodek stanowi\u0142 Schropp; dopiero jednak Szwedzi, kt\u00f3rzy w 1633 roku umocnili tutejsze pozycje, doprowadzili do ukonstytuowania si\u0119 gminy. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano do 1637 roku w ko\u015bciele parafialnym w Schroop, potem \u2014 za szwedzkim po\u015brednictwem \u2014 wolno je by\u0142o przenie\u015b\u0107 do Lozendorf, dok\u0105d przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 tak\u017ce duchowny. Zbierano si\u0119 w spichlerzu miejscowego wolnego gospodarza Michaela Rinta, a gdy ten sp\u0142on\u0105\u0142, gmina otrzyma\u0142a 4 listopada 1677 roku przywilej religijny od kr\u00f3la polskiego, przebywaj\u0105cego w\u00f3wczas w Gda\u0144sku. W 1678 roku stan\u0105\u0142 ubogi, kryty s\u0142om\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142ek z muru pruskiego, bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w; s\u0142u\u017cy\u0142 r\u00f3wne dwie\u015bcie lat. \ud83d\udccc Do 1772 roku tutejszy duchowny nie mia\u0142 pe\u0142nych praw proboszcza \u2014 chrzci\u0107 i udziela\u0107 \u015blub\u00f3w m\u00f3g\u0142 wy\u0142\u0105cznie jako zast\u0119pca proboszcza katolickiego i za jego zgod\u0105, czego dowodzi zezwolenie zachowane w starej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano 10 maja 1878 roku i tego samego dnia po\u015bwi\u0119cono nowy, murowany, gotycki, ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 i trzema dzwonami; obraz o\u0142tarzowy z pok\u0142onem pasterzy podarowa\u0142 cesarz Wilhelm I. Kazania g\u0142oszono tu dawniej tak\u017ce po polsku. Ca\u0142a parafia liczy\u0142a oko\u0142o 750 dusz.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku naprzeciw dawnego folwarku, na prostok\u0105tnej dzia\u0142ce o powierzchni 0,11 ha. Po 1962 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w usuni\u0119to; zosta\u0142y ich nieliczne fragmenty w bardzo z\u0142ym stanie, a czytelne pozostaje przede wszystkim samo za\u0142o\u017cenie przestrzenne wraz z uk\u0142adem zieleni. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje pod pozycj\u0105 130, na dzia\u0142ce 48.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), has\u0142o Lozendorf; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, powiat sztumski; gminna i wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"sztum.pl","url":"https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1003","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9837,"lng":19.0527,"name_de":"Gr\u00fcnhagen","name_pl":"Gronajny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grzmi\u0105ca, po niemiecku Gramenz, le\u017ca\u0142a w dawnym powiecie bytowskim, w prowincji Pomorze, w rejencji koszali\u0144skiej. \ud83d\udfe1 Powtarzane przy tym powiecie zdanie, jakoby od 1938 roku nale\u017ca\u0142 on do rejencji kwidzy\u0144skiej, budzi w\u0105tpliwo\u015b\u0107: rejencja kwidzy\u0144ska nie wchodzi\u0142a w sk\u0142ad prowincji Pomorze, a s\u0105siednie wpisy tego samego powiatu podaj\u0105 sam\u0105 rejencj\u0119 koszali\u0144sk\u0105. \ud83d\udccc To ziemia Kaszub\u00f3w ewangelickich \u2014 wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra nie mie\u015bci si\u0119 ani w obrazie katolickich Kaszub, ani niemieckiego luteranizmu.\n\nWie\u015b jest \u015bredniowieczna, a jej polska nazwa r\u00f3wnie stara jak niemiecka: sprawozdanie z wizytacji okr\u0119gu bytowskiego z 1437 roku zapisuje j\u0105 jako \u201eOremetitcz, po polsku Grzmyca, po niemiecku Gramenz\u201d. Ten sam inwentarz z 1437 roku liczy tu osiemna\u015bcie w\u0142\u00f3k czynszowych \u2014 z ka\u017cdej po marce i dwie kury, do tego szarwarki przy sianokosach \u2014 dwie w\u0142\u00f3ki puste, m\u0142yn p\u0142ac\u0105cy dwie lekkie marki i cztery ogrody, z kt\u00f3rych dawano po korcu \u017cyta, j\u0119czmienia i owsa, cho\u0107 wszystkie sta\u0142y wtedy puste. Dwa wieki p\u00f3\u017aniej by\u0142o gorzej. Opis z 1658 roku notuje: przedtem by\u0142 tu so\u0142tys, pi\u0119ciu gbur\u00f3w i jeden ogrodnik, ale so\u0142ectwo jest ca\u0142kiem zrujnowane, zosta\u0142o jedno gospodarstwo ch\u0142opskie, ogrodnik s\u0142u\u017cy piechot\u0105, a czterej gburowie maj\u0105 wsp\u00f3lnie jednego konia, dziesi\u0119\u0107 wo\u0142\u00f3w i siedem kr\u00f3w.\n\nW 1782 roku wie\u015b wzmiankowano jako domenaln\u0105, nale\u017c\u0105c\u0105 do dawnego urz\u0119du kr\u00f3lewskiego w Bytowie: by\u0142 tu wolny so\u0142tys, pi\u0119\u0107 gospodarstw ch\u0142opskich, dwaj zagrodnicy, lutera\u0144ski nauczyciel i dziesi\u0119\u0107 dym\u00f3w. Jeszcze w XIX wieku Grzmi\u0105ca p\u0142aci\u0142a, wraz z innymi starymi wsiami urz\u0119du bytowskiego, danin\u0119 zwan\u0105 pieni\u0105dzem biskupim, wp\u0142ywaj\u0105c\u0105 po sekularyzacji biskupstwa kamie\u0144skiego do kasy pa\u0144stwowej.\n\nLudno\u015b\u0107 pozostawa\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka. S\u0142ownik geograficzny notuje dw\u00f3ch katolik\u00f3w i dodaje, \u017ce reszt\u0119 stanowi\u0105 ewangelicy, przy szkole ewangelickiej w miejscu; spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 200 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. W 1925 roku wie\u015b liczy\u0142a 202 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 175 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w \u2014 a w 1939 roku ju\u017c tylko 158 os\u00f3b. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Grzmi\u0105ca nie mia\u0142a: i ewangelicy, i katolicy nale\u017celi do parafii w Bytowie, a urz\u0105d stanu cywilnego oraz okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Medderzin. Przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105 potwierdza te\u017c opis z 1658 roku, kt\u00f3ry wylicza Grzmi\u0105c\u0105 w\u015br\u00f3d o\u015bmiu wsi urz\u0119dowych okr\u0119gu parafialnego bytowskiego. We wsi dzia\u0142a\u0142y szko\u0142a i cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Liczba trzynastu ewangelik\u00f3w, wi\u0105zana czasem z t\u0105 wsi\u0105, nale\u017cy do innej miejscowo\u015bci. S\u0142ownik geograficzny ma dwa has\u0142a \u201eGrzmi\u0105ca\u201d jedno po drugim: po bytowskim nast\u0119puje m\u0142yn Grementz w powiecie brodnickim \u2014 rz\u0105dowa posiad\u0142o\u015b\u0107 z tartakiem, o obszarze 554 morg\u00f3w, z dziesi\u0119cioma budynkami i trzema domami mieszkalnymi, z jedenastoma katolikami i trzynastoma ewangelikami, parafi\u0105 i szko\u0142\u0105 w Pokrzydowie oraz poczt\u0105 w Brodnicy. To stamt\u0105d pochodzi trzynastka; wobec 200 ewangelik\u00f3w, kt\u00f3rych spis z 1895 roku naliczy\u0142 w Grzmi\u0105cej bytowskiej, nigdy ona do tej wsi nie pasowa\u0142a.\n\nW 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a polsk\u0105 nazw\u0119 \u2014 po\u015bwiadczon\u0105 ju\u017c w 1437 roku \u2014 przywr\u00f3cono. Cmentarz poewangelicki przetrwa\u0142; gminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje go na dzia\u0142kach 309 i 311/1 jako historyczny cmentarz wiejski. \ud83d\udfe1 Datowania cmentarza ani jego dzisiejszego stanu nie ustalono: ewidencja obu tych rubryk nie wype\u0142nia, a spis z 1895 roku, S\u0142ownik geograficzny i Cramer opisuj\u0105 wie\u015b, nie nekropoli\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela (niezabyszewo.com) \u2014 podzia\u0142 parafii bytowskiej","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGrzmiaca\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0448","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20079,"lng":17.44899,"name_de":"Gramenz","name_pl":"Grzmi\u0105ca \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grzybowski M\u0142yn (po niemiecku Ludwigsthal, do 1869 roku Grzybauer M\u00fchle) to kaszubska osada m\u0142y\u0144ska nad Trzebioch\u0105, na p\u00f3\u0142nocnym skraju dzisiejszego Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej, a starsza z jej dw\u00f3ch niemieckich nazw wzi\u0119\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie od m\u0142yna wodnego za\u0142o\u017conego przez osadnik\u00f3w.\n\nZ t\u0105 mniejszo\u015bciow\u0105 koloni\u0105 ewangelick\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 cmentarz z pierwszej po\u0142owy XIX wieku \u2014 jedyny materialny \u015blad tutejszej wsp\u00f3lnoty. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy osadnicy nie mieli; wierni nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie (Berent). Katolicko osada podlega\u0142a parafii Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w W\u0105glikowicach.\n\n\ud83d\udfe1 Zapisano te\u017c, \u017ce we wrze\u015bniu 1939 roku Niemcy rozstrzelali przedwojennego dzier\u017cawc\u0119 tutejszego m\u0142yna \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a tej wiadomo\u015bci rekord nie wskazuje. Cmentarz figuruje na urz\u0119dowej li\u015bcie gminy Ko\u015bcierzyna; dzi\u015b jest nieczynny i zachowa\u0142 si\u0119 szcz\u0105tkowo.\n\n\ud83d\udccc Najmniejszy i najlepiej dzi\u015b dopilnowany z tych cmentarzy. Le\u017cy przy drodze wjazdowej do wsi, ogrodzony drewnianym p\u0142otem, i zajmuje 0,06 hektara w kszta\u0142cie trapezu prostok\u0105tnego. Porastaj\u0105 go drzewa ponad stutrzydziestoletnie, g\u0142\u00f3wnie d\u0119by i \u015bwierki, a przed wej\u015bciem stoi tablica informacyjna. Zachowa\u0142o si\u0119 osiem pozosta\u0142o\u015bci po nagrobkach. \ud83d\udd34 W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych by\u0142o ich wi\u0119cej \u2014 dziesi\u0119\u0107 albo dwana\u015bcie \u2014 i pami\u0119ta je jeszcze mieszkanka wsi, kt\u00f3ra dogl\u0105da tego miejsca. To jedno z niewielu miejsc w atlasie, gdzie ubytek da si\u0119 zmierzy\u0107 \u017cyw\u0105 pami\u0119ci\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0144","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06628,"lng":17.89606,"name_de":"Ludwigsthal (do 1869 r. Grzybauer M\u00fchle)","name_pl":"Grzybowski M\u0142yn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, datowany na koniec XIX wieku, o powierzchni 0,10 ha, po\u0142o\u017cony w obr\u0119bie lasu. Drzewostan tworz\u0105 buki (z przewag\u0105), d\u0119by, brzozy i \u015bwierki. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy z tych stron chodzili do Debrzna, a dzieje tamtejszej parafii opisa\u0142 Adolf Harnoch. Miasto otrzyma\u0142o przywilej w 1354 roku od wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, a ewangeli\u0119 przyj\u0119\u0142o zapewne razem z Chojnicami: starosta cz\u0142uchowski Stenzel Liatalski, hrabia na Lubiszynie, zabiega\u0142 o rozszerzenie luteranizmu w ca\u0142ym starostwie, do kt\u00f3rego Debrzno nale\u017ca\u0142o. Wkr\u00f3tce po 1550 roku mieszczanie przyznali si\u0119 do ewangelii i odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele parafialnym Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, na co kr\u00f3l Zygmunt August wyda\u0142 im \u2014 za po\u015brednictwem starosty \u2014 list wolno\u015bciowy.\n\n\ud83d\udccc Potem przysz\u0142y dwa stulecia przenosin i po\u017car\u00f3w. 15 kwietnia 1599 roku Zygmunt III zarz\u0105dzi\u0142 z Warszawy, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ma wr\u00f3ci\u0107 katolikom; ewangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa do ratusza, ale ten sp\u0142on\u0105\u0142 11 wrze\u015bnia tego samego roku wraz z miastem i ko\u015bcio\u0142em parafialnym. Ratusz odbudowano z wie\u017c\u0105 i dzwonami, urz\u0105dzaj\u0105c w nim nabo\u017ce\u0144stwo, a w 1697 roku ogie\u0144 strawi\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po raz drugi. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 szachulcowy, wzniesiony w 1703 roku pod patronatem magistratu jako przebudowa ratusza \u2014 do dzi\u015b ma w rogu star\u0105 \u0142aw\u0119 rajc\u00f3w; dzwony pochodz\u0105 z lat 1697, 1699 i 1701. \ud83d\udccc W latach 1730\u20131768, gdy niszczono ko\u015bcio\u0142y w ca\u0142ej okolicy a\u017c po Nak\u0142o, \u015bwi\u0105tynia w Debrznie, le\u017c\u0105ca tu\u017c przy granicy Wielkopolski, przyjmowa\u0142a rozproszonych protestant\u00f3w. Ambon\u0119 i organy podarowa\u0142 gda\u0144ski kupiec Peter Tropke, kt\u00f3ry wyszed\u0142 z Debrzna jako ubogi ch\u0142opiec. Parafia liczy\u0142a 7360 dusz, a w mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142y progimnazjum i seminarium nauczycielskie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (has\u0142o Pr. Friedland).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.debrzno.pl","url":"https://bip.debrzno.pl/ (GEZ 2015)"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1010","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.55298,"lng":17.20974,"name_de":"","name_pl":"Grzymis\u0142aw \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Hasowo w gminie Morzeszczyn mia\u0142o by\u0107 miejscem cmentarza rodzinnego dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, cmentarza ewangelickiego. Rzecz w tym, \u017ce takiej miejscowo\u015bci nie uda\u0142o si\u0119 nigdzie potwierdzi\u0107.\n\n\ud83d\udd34 W *Gemeindelexikonie f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen*, spisie z 1885 roku obejmuj\u0105cym 2061 gmin i obszar\u00f3w dworskich, nie wyst\u0119puje ani jedna nazwa zaczynaj\u0105ca si\u0119 od Has-, Haas- ani Hass-. Obiektu nie potwierdzaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c katalogi cmentarzy.\n\n\ud83d\udfe1 Wpis zostaje w atlasie jako domniemany cmentarz rodzinny o rodowodzie poewangelickim \u2014 sprawa nierozstrzygni\u0119ta, razem z pytaniem, czy sama nazwa nie jest zniekszta\u0142ceniem nazwy innej miejscowo\u015bci. Rozstrzygn\u0105\u0107 mo\u017ce dopiero wizyta w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Spis cmentarzy pow. tczewski \u2014 Polskie Cmentarze","url":"http://www.polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-tczewski/Gmina-Tczew"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0196","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0333,"lng":18.2,"name_de":null,"name_pl":"Hasowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Hel, po niemiecku Hela, le\u017ca\u0142 w powiecie puckim. \ud83d\udccc To rybackie miasto przyj\u0119\u0142o Reformacj\u0119 wyj\u0105tkowo wcze\u015bnie i pozosta\u0142o niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelickie: S\u0142ownik geograficzny notuje tutejszego pastora luterskiego, Henryka, ju\u017c oko\u0142o 1526 roku \u2014 dziewi\u0119\u0107 lat po wyst\u0105pieniu Marcina Lutra.\n\nLiczby m\u00f3wi\u0105 same za siebie. W 1818 roku mieszka\u0142o tu 352 luteran i dwunastu katolik\u00f3w; S\u0142ownik przy czterystu mieszka\u0144cach i osiemdziesi\u0119ciu domach notuje, \u017ce s\u0105 wyznania luterskiego, a katolik\u00f3w tylko czterech; w 1905 roku by\u0142o ju\u017c 553 ewangelik\u00f3w i pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu jeden katolik\u00f3w. Katolicy nie mieli tu w\u0142asnej parafii \u2014 nale\u017celi do Jastarni. Miasto mia\u0142o za to w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105, w mi\u0119dzywojniu w superintendenturze wejherowskiej; statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje j\u0105 \u2014 jako \u201eHela\u201d, diecezja wejherowska \u2014 pod patronatem magistratu gda\u0144skiego, z 430 duszami.\n\nKo\u015bcio\u0142em ewangelickim by\u0142 \u015bredniowieczny, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w Nowym Helu; luteranie u\u017cytkowali go a\u017c do wysiedlenia ludno\u015bci niemieckiej z p\u00f3\u0142wyspu w latach 1936\u20131938. Po wojnie budynek zamieniono na Muzeum Rybo\u0142\u00f3wstwa, kt\u00f3re mie\u015bci si\u0119 w nim od 1972 roku. \ud83d\udccc Dawny cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 z nagrobkiem z 1646 roku i obeliskiem ku czci ofiar pierwszej wojny \u015bwiatowej \u2014 to dzi\u015b ogrodzony teren ekspozycji muzeum.\n\n\ud83d\udfe1 W Helu s\u0105 dwa miejsca o ewangelickim rodowodzie: ten cmentarz przyko\u015bcielny oraz cmentarz komunalny przy ulicy Kuracyjnej i Dworcowej, gdzie z warstwy niemieckiej zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi nagrobek Franza Bessalaga, zmar\u0142ego w 1945 roku. Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wpisu pochodz\u0105 ze \u015brodka miejscowo\u015bci, wi\u0119c nie rozstrzygaj\u0105, kt\u00f3ry z nich opisano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1962,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny (1908)","tytul":"B\u00e4r, Max: Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreu\u00dfen, Danzig 1908 (Abhandlungen zur Landeskunde Westpreu\u00dfen, H.13)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/20647/edition/31692/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eHel\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0396","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.60664,"lng":18.80271,"name_de":"Hela","name_pl":"Hel \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Hel (po niemiecku Hela), miasto rybackie na P\u00f3\u0142wyspie Helskim, przed 1920 rokiem w Kreisie Putzig (rejencja gda\u0144ska, Prusy Zachodnie). Gmina ewangelicka istnia\u0142a tu od 1525, a od 1580 roku ca\u0142e miasteczko by\u0142o lutera\u0144skie. Ewangelicy przez stulecia u\u017cytkowali gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a (wzniesiony w XIV wieku, rozbudowany w XV wieku, wzmiankowany 1417, wezwanie od 1482) jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 parafialn\u0105 \u2014 Hel tworzy\u0142 w\u0142asny okr\u0119g parafialny (Kirchspiel Hela) w superintendenturze Neustadt/Wejherowo. Wie\u017c\u0119 rozebrano w 1939. Ostatni ewangelicy (440 os\u00f3b) opu\u015bcili miasto do 1938, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zamieniono na magazyny. Po 1945 roku parafii ewangelickiej nie odtworzono; od 1972 roku w dawnej \u015bwi\u0105tyni dzia\u0142a Muzeum Rybo\u0142\u00f3wstwa (oddzia\u0142 Muzeum Morskiego w Gda\u0144sku). Katolicy do 1936 roku nale\u017celi do Jastarni; parafi\u0119 Bo\u017cego Cia\u0142a erygowano 1936, a nowy neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono 1930\u20131934. *S\u0142ownik geograficzny* podaje: ludno\u015bci 400 przy 80 domach, wyznania luterskiego, katolik\u00f3w tylko czterech (roku nie podano); samo miasto Hel \u2014 372 dusze. Tutejszych ewangelik\u00f3w przypisuje do ko\u015bcio\u0142a luterskiego parafialnego w Helu, z pastorem od 1526 roku.\n\n\ud83d\udccc Pastor Philipp Wichlerus, obejmuj\u0105cy urz\u0105d oko\u0142o 1580 roku, opatrzony jest w wykazie not\u0105 \u201eaus Polen\u201d \u2014 pochodzi\u0142 z Polski. Po mniej wi\u0119cej dziesi\u0119ciu latach przeszed\u0142 do Oksywia. \ud83d\udfe1 To pojedyncza wzmianka o pochodzeniu, nie dow\u00f3d polskoj\u0119zycznych nabo\u017ce\u0144stw na Helu.\n\n\ud83d\udccc Za pierwszego ewangelickiego pastora na Helu uchodzi Michael Storch \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142o zapisuje to ostro\u017cnie: \u201emia\u0142 by\u0107 tu pierwszym\u201d. \ud83d\udfe1 Pewno\u015bci zatem nie ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia parafialna","tytul":"Kuklik, Z dziej\u00f3w parafii ewangelickiej w Helu, Hel 2019","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Piotra i Paw\u0142a w Helu (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Piotra_i_Paw%C5%82a_w_Helu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eHel\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Putzig","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0099","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.60664,"lng":18.80271,"name_de":"Hela","name_pl":"Hel \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (enklawa lutera\u0144ska)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Hermanowo, po niemiecku Herminendorf, to przysi\u00f3\u0142ek w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu zapewne na pocz\u0105tku XX wieku \u2014 datowanie opiera si\u0119 na tym, \u017ce najstarszy zachowany nagrobek nosi dat\u0119 1907 roku, a wi\u0119c wyznacza najwcze\u015bniejszy pewny poch\u00f3wek, nie za\u015b rok za\u0142o\u017cenia.\n\nW 1982 roku naliczono na cmentarzu 24 nagrobki i cztery mogi\u0142y. Przetrwa\u0142 jako relikt na zalesionym zboczu. \ud83d\udfe1 Punkt w atlasie wskazuje \u015brodek przysi\u00f3\u0142ka, a nie samo miejsce poch\u00f3wk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Hermanowo (gmina Gardeja), cmentarz ewangelicki \u2014 timenote.info [kopia archiwalna 2019-04-18].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Hermanowo (gm. Gardeja), cmentarz ewangelicki \u2014 timenote.info [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0407","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.59796,"lng":18.90822,"name_de":"Herminendorf","name_pl":"Hermanowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Hopowo, po niemiecku Hoppendorf, by\u0142o w powiecie kartuskim rzadko\u015bci\u0105: o\u015brodkiem ewangelickim z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105 po\u015br\u00f3d katolickich, kaszubskich wsi. Od 1895 roku dzia\u0142a\u0142a tu gmina wikariuszowska, a 1 pa\u017adziernika 1902 roku erygowano samodzieln\u0105 Ewangelick\u0105 Gmin\u0119 Ko\u015bcieln\u0105, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a do 1945 roku. \ud83d\udccc Rok za\u0142o\u017cenia potwierdzaj\u0105 dwa niezale\u017cne wykazy: zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich wed\u0142ug dat powstania, gdzie Hopowo stoi pod rokiem 1895 obok Sopotu i Sierakowic z 1890, oraz wykaz ksi\u0105g metrykalnych z 1908 roku, kt\u00f3ry notuje tu chrzty, \u015bluby, pogrzeby i komunikant\u00f3w od 1895 roku, a konfirmacje od 1897, w diecezji kartuskiej. Sama nazwa wsi pochodzi od osadnik\u00f3w nosz\u0105cych nazwisko Hoppe.\n\nPierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 drewniany. \ud83d\udccc Przerobiono go p\u00f3\u017aniej na stodo\u0142\u0119 \u2014 i ta stoi do dzi\u015b. Ceglan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w latach 1911\u20131913 i po\u015bwi\u0119cono 23 kwietnia 1913 roku. Meyers odnotowuje oko\u0142o 1912 roku ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, przynale\u017cno\u015b\u0107 katolick\u0105 wsi do Gor\u0119czyna, urz\u0105d stanu cywilnego w Borczu i 335 mieszka\u0144c\u00f3w. \ud83d\udccc Spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia przy parafii w Hopowie cztery miejscowo\u015bci: samo Hopowo, Egiertowo, Kamel\u0119 i Maidahnen. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 347 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 129 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 237 os\u00f3b, niemieck\u0105 110.\n\n\ud83d\udd34 Ze starszym zapisem jest k\u0142opot. *S\u0142ownik geograficzny* notuje przy ha\u015ble Hopfendorf 207 katolik\u00f3w w 26 domach i \u017cadnych ewangelik\u00f3w, tymczasem spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (wykaz gmin, strona czterdziesta \u00f3sma, pozycja trzydziesta druga, \u201eGoppendorf\u201d) wykaza\u0142 tu 345 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 180 ewangelik\u00f3w i 165 katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Ten sam wiersz m\u00f3wi, dok\u0105d owych 180 os\u00f3b chodzi\u0142o do ko\u015bcio\u0142a przed powstaniem w\u0142asnej gminy: do parafii ewangelickiej w Kartuzach. Obie wersje zapisano; gmin\u0119 zak\u0142ada si\u0119 jednak dla ludzi ju\u017c obecnych, nie odwrotnie.\n\n\ud83d\udccc Koniec ma tu dat\u0119 i nazwisko. W marcu 1945 roku ostatni pastor, August Weber, przekaza\u0142 klucze katolickiemu proboszczowi z Gor\u0119czyna, ksi\u0119dzu Antoniemu Prissowi. Od 30 maja 1948 roku \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, a samodzieln\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano w 1975 roku.\n\nPo drugiej stronie drogi zachowa\u0142 si\u0119 stary cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w na dzia\u0142ce 211/2 \u2014 obok wpisanego osobno cmentarza parafialnego katolickiego na dzia\u0142ce 48/1. Na ewangelickim stoj\u0105 zniszczone nagrobki i stare lipy. Porz\u0105dkuj\u0105 go spo\u0142ecznie mieszka\u0144cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Hoppendorf","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/hoppendorf.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0315","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25542,"lng":18.23529,"name_de":"Hoppendorf","name_pl":"Hopowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Hopowo (po niemiecku Hoppendorf) w Kreis Karthaus by\u0142o rzadkim na katolickich, kaszubskich ziemiach wok\u00f3\u0142 Kartuz o\u015brodkiem ewangelickim z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105. \ud83d\udccc Sama nazwa wsi pochodzi od osadnik\u00f3w nosz\u0105cych nazwisko Hoppe. Wsp\u00f3lnota unijna rozwija\u0142a si\u0119 stopniowo: wikariat od 1895 roku, samodzielna parafia ewangelicka od 1902 do 1945. W latach 1911\u20131913 ewangelicy wznie\u015bli murowany ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony 23 kwietnia 1913 roku.\n\n\ud83d\udccc Dawn\u0105 drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przerobiono na stodo\u0142\u0119 \u2014 i ta stoi do dzi\u015b. Meyers Gazetteer notuje 335 mieszka\u0144c\u00f3w, parafi\u0119 katolick\u0105 w Gor\u0119czynie i urz\u0119dy w Borczu. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 347 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 129 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 237 os\u00f3b, niemieck\u0105 110. \u26a0 S\u0142ownik geograficzny notuje przy ha\u015ble *Hopfendorf* 207 katolik\u00f3w w 26 domach i \u017cadnych ewangelik\u00f3w \u2014 to nie sprzeczno\u015b\u0107, lecz chronologia: has\u0142o jest starsze od powstania gminy ewangelickiej.\n\n\ud83d\udccc Koniec ma tu dwa nazwiska. W marcu 1945 roku ostatni pastor, August Weber, przekaza\u0142 klucze ksi\u0119dzu Antoniemu Prissowi; ewangelicy opu\u015bcili wie\u015b. Ko\u015bci\u00f3\u0142 konsekrowano katolicko 30 maja 1948 roku pod wezwaniem Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, a parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano w 1975. Zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz ewangelicki z uszkodzonymi nagrobkami i starymi lipami; ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udccc Ta parafia zacz\u0119\u0142a si\u0119 od petycji nauczyciela. Na pocz\u0105tku 1890 roku Fritz Nugel z Hoppendorfu z\u0142o\u017cy\u0142 w gda\u0144skim konsystorzu pro\u015bb\u0119 o sta\u0142ego duchownego, a 15 stycznia tego roku ruszy\u0142y rozmowy o utworzeniu ewangelickiego okr\u0119gu wikariackiego \u2014 obejmowa\u0142 on 919 ewangelik\u00f3w obok 497 katolik\u00f3w i sze\u015bciorga \u017byd\u00f3w. Pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 9 czerwca 1895 roku w szkole w Neuhof wikary Johannes Frese. Grunt parafialny gmina kupi\u0142a w 1896 roku, ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 postawi\u0142a w 1897, plebani\u0119 w latach 1898\u20131899, a 1 pa\u017adziernika 1902 roku Hoppendorf sta\u0142o si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105, z\u0142o\u017con\u0105 z cz\u0119\u015bci parafii kartuskiej, Rheinfeld i Sch\u00f6nberg.\n\n\ud83d\udccc Ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 szybko przesta\u0142 wystarcza\u0107. W 1904 roku postanowiono wznie\u015b\u0107 wi\u0119kszy \u2014 na 350 miejsc siedz\u0105cych i sto stoj\u0105cych; kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 20 sierpnia 1911 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 23 kwietnia 1913 roku. \u26a0 Granica polsko-gda\u0144ska z 1920 roku przeci\u0119\u0142a t\u0119 wsp\u00f3lnot\u0119: oko\u0142o 450 ewangelik\u00f3w znalaz\u0142o si\u0119 po stronie Wolnego Miasta Gda\u0144ska. W lipcu 1920 roku polska policja przeszuka\u0142a plebani\u0119 i na kr\u00f3tko zatrzyma\u0142a pastora Webera.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1911,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Nawiedzenia NMP w Hopowie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Nawiedzenia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_w_Hopowie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0231","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.255,"lng":18.235,"name_de":"Hoppendorf","name_pl":"Hopowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hoppendorf)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Huta Dolna le\u017cy dzi\u015b w gminie Przywidz, w powiecie gda\u0144skim, na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej \u2014 na kaszubskim pograniczu katolicko-ewangelickim. \ud83d\udccc Po niemiecku nazywa\u0142a si\u0119 Niederh\u00fctte: pod t\u0105 nazw\u0105 prowadzi j\u0105 pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, gdzie na stronie pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej wykazu powiatu kartuskiego, pod pozycj\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 \u00f3sm\u0105, zapisano 108 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 91 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w \u2014 z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Przywidzu i katolick\u0105 w Pr\u0105gowie Dolnym; pod t\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 wymienia j\u0105 Agathon Harnoch w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii przywidzkiej.\n\n\ud83d\udfe1 Osada nale\u017cy najpewniej do dziewi\u0119ciu wsi, kt\u00f3re jezuici ze Starych Szkot\u00f3w za\u0142o\u017cyli na rozleg\u0142ym, lesistym obszarze d\u00f3br czapielskich, kupionych w 1617 roku od Krzysztofa Borzewicza za 91 500 z\u0142otych; Jakub Fankidejski wymienia w\u015br\u00f3d nich G\u00f3rn\u0105 i Doln\u0105 Hutt\u0119, Marszewy, Majdany, Krymki, Zalesie, Czapielsk\u0105 Wol\u0119, Stary Styngwa\u0142d i Babi D\u00f3\u0142. Wszystkie le\u017c\u0105 w tej samej okolicy, a dwie z nich \u2014 Marszewo i Majdany \u2014 maj\u0105 w atlasie w\u0142asne cmentarze ewangelickie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nigdy tu nie by\u0142o; by\u0142 sam cmentarz, a \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a w Przywidzu, po niemiecku Mariensee. Parafia ewangelicka powsta\u0142a tam wraz z ko\u015bcio\u0142em, wzniesionym w latach 1830\u20131832 kosztem gda\u0144skiego kupca Steffensa, w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br, i po\u015bwi\u0119conym w 1832 roku. \ud83d\udd34 Rok 1835, kt\u00f3ry kr\u0105\u017cy po opisach tej okolicy, odnosi si\u0119 u Harnocha nie do erygowania parafii, lecz do ustanowienia jej pierwszego w\u0142asnego duchownego; wcze\u015bniej pos\u0142ug\u0119 sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa. Odczyty tego zdania s\u0105 rozbie\u017cne \u2014 obok 1835 czytano w nim tak\u017ce lata siedemdziesi\u0105te \u2014 i r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nGranice zmienia\u0142y si\u0119 tu kilkakrotnie. Do 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie kartuskim, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie; \ud83d\udfe1 przypisania jej do obszaru dworskiego Mariensee nie potwierdza spis z 1885 roku, kt\u00f3ry prowadzi Niederh\u00fctte jako osobn\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105. Od stycznia 1920 roku znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nCmentarz poewangelicki figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Przywidz (zarz\u0105dzenie numer 92/2022). Po 1945 roku jest nieczynny i wymaga weryfikacji terenowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0239","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22944,"lng":18.32889,"name_de":null,"name_pl":"Huta Dolna \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Huta G\u00f3rna to kaszubska wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w dzisiejszej gminie Przywidz. Osad\u0119 za\u0142o\u017cono w XVII wieku \u2014 wed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* przez jezuit\u00f3w. Administracyjnie nale\u017ca\u0142a do 1920 roku do powiatu kartuskiego, czyli Kreis Karthaus, w Prusach Zachodnich. Po 1920 roku rejon Przywidza w\u0142\u0105czono do Kreis Danziger H\u00f6he w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a po 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce.\n\n\ud83d\udccc Przez ca\u0142y czas, z kt\u00f3rego mamy liczby, mieszkali tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy \u2014 i przybywa\u0142o ich. W 1869 roku by\u0142o ich 129 wobec 33 katolik\u00f3w, w 1885 roku ju\u017c 134 wobec osiemnastu, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 201 na 248 mieszka\u0144c\u00f3w, przy czym wszyscy mieszka\u0144cy podali niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty. Byli to ewangelicy wyznania unijnego, staropruskiego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Nale\u017celi do parafii w Przywidzu, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1830\u20131832 i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku; katolicy chodzili do Pr\u0105gowa.\n\nPo tutejszej ludno\u015bci ewangelickiej zosta\u0142 nieczynny cmentarz \u2014 jedyny \u015blad tej wsp\u00f3lnoty w krajobrazie wsi, bo w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Huta G\u00f3rna nigdy nie mia\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Huta G\u00f3rna (Pomorskie Towarzystwo Genealogiczne, przywidz.org)","url":"https://przywidz.org/miejscowosci/476-huta-gorna"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0241","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2242,"lng":18.33102,"name_de":"Oberh\u00fctte","name_pl":"Huta G\u00f3rna \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Huta Kalna mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki: wzniesiono go w 1894 roku dla wsp\u00f3lnoty Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a dzi\u015b s\u0142u\u017cy katolikom. Katolicy mieli w Hucie Kalnej tak\u017ce osobny cmentarz.\n\nPruski spis z 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 409 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 284 ewangelik\u00f3w, 121 katolik\u00f3w i cztery osoby wyznania moj\u017ceszowego. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas jeszcze do parafii w Bordzichow, dzisiejszym Borzechowie \u2014 Huta Kalna mia\u0142a w niej w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 \u2014 a katolicy do parafii w Hoch St\u00fcblau.\n\n\ud83d\udccc Samodzielno\u015b\u0107 tutejszej wsp\u00f3lnoty jest starsza od jej ko\u015bcio\u0142a. Wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich notuje w Hucie Kalnej w\u0142asne ksi\u0119gi ewangelickie: chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1891 roku, konfirmacji od 1892 \u2014 a wi\u0119c trzy lata przed po\u015bwi\u0119ceniem \u015bwi\u0105tyni prowadzono tu ju\u017c w\u0142asn\u0105 metryk\u0119, w diecezji Preu\u00dfisch-Stargard.\n\nW\u0142asny cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w XIX wieku, oko\u0142o kilometra na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. \u26a0 Punkt na mapie atlasu pochodzi z automatycznego geokodowania nazwy wsi i stoi w jej \u015brodku, a wi\u0119c nie na cmentarzu \u2014 po\u0142o\u017cenia trzeba poszuka\u0107 na miejscu, tym bardziej \u017ce w samej wsi jest jeszcze cmentarz katolicki. Po 1945 roku zosta\u0142 opuszczony, a w 1961 roku zamkni\u0119ty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: zabytek.pl, karta ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Hucie Kalnej; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0125","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.84206,"lng":18.20044,"name_de":"H\u00fctte","name_pl":"Huta Kalna \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przer\u0119bska Huta w gminie Skarszewy, w so\u0142ectwie Szczodrowo, ma dawny cmentarz ewangelicki. Ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego lokuje go dok\u0142adnie: w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, na wzniesieniu, oko\u0142o stu metr\u00f3w od szosy ze Skarszew do Paw\u0142owa. Nazwa m\u00f3wi, sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 osada: niemieckie *H\u00fctte* i polska \u201ehuta\u201d wskazuj\u0105 le\u015bn\u0105 hut\u0119 szk\u0142a, jakich w tych stronach zak\u0142adano wiele, cz\u0119sto r\u0119kami niemieckich, w cz\u0119\u015bci ewangelickich hutnik\u00f3w \u2014 \ud83d\udfe1 co do tej osady wymaga to jednak potwierdzenia.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 rozstrzyga spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku. W wykazie parafii ewangelickich powiatu ko\u015bcierskiego, pod pozycj\u0105 \u00f3sm\u0105, \u201eAlt u. Neu Englersh\u00fctte\u201d przypisano parafii w Skarszewach (Sch\u00f6neck). Ten sam okr\u0119g opisuje Agathon Harnoch, wymieniaj\u0105c Alt i Neu Englersh\u00fctte w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii skarszewskiej. Wsp\u00f3lnota ewangelicka Przer\u0119bskiej Huty nale\u017ca\u0142a wi\u0119c do parafii w Skarszewach, tej samej, kt\u00f3rej ksi\u0119gi si\u0119gaj\u0105 1636 roku i kt\u00f3ra w latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku liczy\u0142a ponad sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy dusz oraz osiem cmentarzy ewangelickich. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej z dw\u00f3ch osad \u2014 Starej czy Nowej \u2014 dotyczy ten wpis, spisy nie rozdzielaj\u0105.\n\n\ud83d\udd34 Dotychczasowy opis dotyczy\u0142 innej miejscowo\u015bci. Osad o nazwie Przer\u0119bska Huta jest bowiem dwie, a druga le\u017cy 34,6 kilometra dalej, w gminie Dziemiany w powiecie ko\u015bcierskim, nad jeziorem Radolnym, w dzisiejszym Wdzydzkim Parku Krajobrazowym. To do niej odnosi\u0142y si\u0119 przytaczane tu wcze\u015bniej dane: 83 mieszka\u0144c\u00f3w, 81 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch ewangelik\u00f3w z wykazu gmin z 1885 roku, wraz z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Lipuszu \u2014 wiersz ze strony czterdziestej czwartej powiatu ko\u015bcierskiego, pozycja sto dwudziesta si\u00f3dma. Parafie Lipusz i Bielle le\u017c\u0105 w Borach, nie pod Skarszewami. Liczby te zosta\u0142y z tego opisu usuni\u0119te. \u26a0 Nie zast\u0119puje ich wiersz \u201eAlt Englersh\u00fctte\u201d ze strony trzydziestej \u00f3smej tego samego powiatu: na tej stronie nazwy s\u0105 przesuni\u0119te wzgl\u0119dem liczb.\n\n\ud83d\udfe1 O samym cmentarzu wiadomo zatem tyle, ile m\u00f3wi ewidencja: \u017ce jest, \u017ce by\u0142 ewangelicki i gdzie le\u017cy. Daty za\u0142o\u017cenia ani stanu zachowania nie ustalono \u2014 Harnoch przy parafii skarszewskiej podaje liczb\u0119 cmentarzy, ale nie wymienia ich z nazwy, a ewidencja daty nie zawiera.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: gminna ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 Przer\u0119bska Huta, dawny cmentarz ewangelicki (gmina Skarszewy).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0285","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.096944,"lng":18.403333,"name_de":"Englersh\u00fctte","name_pl":"Huta Przer\u0119bska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 w I\u0142awie (Deutsch Eylau, dawny Ordenskirche) by\u0142 ewangelicki od 1525 do 1945; po wojnie wr\u00f3ci\u0142 do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. Przemienienia Pa\u0144skiego. Pruski spis powszechny z 1885 roku notuje w tej miejscowo\u015bci 20 mieszka\u0144c\u00f3w, 12 ewangelik\u00f3w, 8 katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.* Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii (jako \u201eDtsch. Eylau\u201d, diecezja Rosenberg): 6400 dusz w parafii. Harnoch wymienia te\u017c ko\u015bcio\u0142y katolickie w obr\u0119bie tej parafii ewangelickiej: \u201eDtsch. Eylau und Radomno. 1900 Katholiken. Zinkenstein und Gr. Albrechtstal\u201d \u2014 \ud83d\udfe1 nazwy w zapisie niemieckim, do sprawdzenia na skanie. *\u0179r\u00f3d\u0142o: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 522.*","built_year":1318,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Przemienienia Pa\u0144skiego w I\u0142awie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Przemienienia_Pa%C5%84skiego_w_I%C5%82awie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 522","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0050","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.5961089,"lng":19.5761026,"name_de":"Deutsch Eylau","name_pl":"I\u0142awa \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie Przemienienia Pa\u0144skiego; Deutsch Eylau)","powiat":"i\u0142awski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"I\u0142ownica, po niemiecku Gillnitz, le\u017cy w gminie Liniewo w powiecie ko\u015bcierskim; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. Wie\u015b jest znacznie starsza od swojego cmentarza. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z czas\u00f3w biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, u schy\u0142ku XVI wieku, wymienia \u201eJlownic\u0119\u201d w\u015br\u00f3d wsi parafii Wysino: nie wiadomo, ile ma w\u0142\u00f3k, ale na ten czas p\u0142aci dwana\u015bcie korc\u00f3w \u017cyta i tyle\u017c owsa. Wizytacja z 1649 roku, spisana za biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza, nazywa t\u0119 sam\u0105 wie\u015b szlacheck\u0105 i notuje pi\u0119\u0107 korc\u00f3w \u017cyta i tyle samo owsa. O tutejszych ewangelikach \u017cadna z nich nie m\u00f3wi ani s\u0142owa.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* naliczy\u0142 tu 122 katolik\u00f3w i 50 ewangelik\u00f3w przy czternastu domach. Katolicy podlegali nadal parafii w Wysinie. \ud83d\udccc Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Pog\u00f3dkach (Pogutken) \u2014 tak podaje kolumna parafii w spisie z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 23 powiatu ko\u015bcierskiego. Rozstrzyga to wcze\u015bniejsz\u0105 rozbie\u017cno\u015b\u0107, w kt\u00f3rej obok Pog\u00f3dek pojawia\u0142y si\u0119 Nowe Polaszki; parafia pog\u00f3dzka obejmowa\u0142a w tym wykazie dziewi\u0119tna\u015bcie miejscowo\u015bci.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono prawdopodobnie w latach czterdziestych XIX wieku; najstarszy odczytany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1851 na u\u0142amanym krzy\u017cu. Le\u017cy na szczycie wzg\u00f3rza poro\u015bni\u0119tego m\u0142odym laskiem sosnowym, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi ze Skarszew do Nowej Karczmy \u2014 z drogi niewidoczny i trudny do odnalezienia. Zajmuje 0,03 hektara, a granic za\u0142o\u017cenia nie da si\u0119 ju\u017c odtworzy\u0107.\n\nPo\u015brodku znajduje si\u0119 podziemny grobowiec; podczas ogl\u0119dzin w 1984 roku by\u0142y w nim trumny i szcz\u0105tki ludzkie, przypuszczalnie z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, cho\u0107 czasu powstania samej budowli karta ewidencyjna nie okre\u015bla. Stan opisano wtedy jednoznacznie: cmentarz w zasadzie ju\u017c nie istnieje. Zosta\u0142y fundamenty i strop grobowca ze zniszczon\u0105 jedn\u0105 \u015bcian\u0105, fragment metalowego krzy\u017ca i rozkopana mogi\u0142a; starego zadrzewienia nie ma, teren zaros\u0142y samosiewy topoli. Obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, do rejestru nie jest wpisany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0164","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07847,"lng":18.2806,"name_de":"Gillnitz","name_pl":"I\u0142ownica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Izbica, przed 1945 rokiem Giesebitz, le\u017cy nad po\u0142udniowym brzegiem jeziora \u0141ebsko; nazwa notowana jest od XVI wieku, w zapisach z lat 1518 i 1583. Przed wojn\u0105 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, by\u0142a siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego. Wok\u00f3\u0142 \u0141ebska i Gardna mieszkali S\u0142owi\u0144cy \u2014 s\u0142owia\u0144ska, lutera\u0144ska grupa, z czasem zgermanizowana, a po 1945 roku wysiedlona. Oko\u0142o 1905 roku Izbica liczy\u0142a oko\u0142o 350 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 roku \u2014 644 osoby w 150 gospodarstwach.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz), dwoje tutejszych katolik\u00f3w spis odsy\u0142a\u0142 do parafii w L\u0119borku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 347 ewangelik\u00f3w, dwoje katolik\u00f3w i dwadzie\u015bcioro siedmioro innych chrze\u015bcijan, w obwodzie dworskim \u2014 529 ewangelik\u00f3w. Wie\u015b by\u0142a na tyle du\u017ca, \u017ce 1 czerwca 1904 roku utworzono w niej wikariat parafialny podleg\u0142y G\u0142\u00f3wczycom; pos\u0142ugiwali w nim kolejno Ferdinand Hirt, Ernst Magnus, Werner Kob \u2014 po jego odej\u015bciu w 1908 roku miejsce przez czas jaki\u015b sta\u0142o puste \u2014 i od kwietnia 1910 roku Johannes Dallmann. \ud83d\udfe1 Zapis o nowym, modernistycznym ko\u015bciele z wie\u017c\u0105 od zachodu, wzniesionym oko\u0142o 1930 roku, nie znajduje potwierdzenia w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono pod koniec XIX wieku po wschodniej stronie drogi prowadz\u0105cej do wsi i ma on niemal komplet element\u00f3w, jakich si\u0119 na takim za\u0142o\u017ceniu szuka: pierwotne wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne w postaci bramy z ceglanymi s\u0142upkami, kaplic\u0119 cmentarn\u0105 z prze\u0142omu XIX i XX wieku, pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, wsp\u00f3\u0142czesny pomnik ofiar drugiej wojny oraz pozosta\u0142o\u015bci dawnych nagrobk\u00f3w. Te ostatnie s\u0105 zniszczone i zsuni\u0119te z pierwotnych miejsc \u2014 z\u0142o\u017cono je poza granicami dzisiejszego ogrodzenia, cho\u0107 a\u017c si\u0119 prosz\u0105 o lapidarium. Starodrzew wyznacza alej\u0119 wiod\u0105c\u0105 na wzniesienie, gdzie stoi pomnik z czas\u00f3w pierwszej wojny.\n\nPo 1945 roku cmentarz przej\u0119to i u\u017cytkuje si\u0119 go do dzi\u015b jako komunalny.\n\n\ud83d\udccc Izbica by\u0142a wsi\u0105 ryback\u0105 i mowa jej mieszka\u0144c\u00f3w r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od s\u0105siedzkiej. Tetzner zalicza okolic\u0119 do \u015brodka osadnictwa Kaszub\u00f3w pomorskich i dodaje, \u017ce gwara rybak\u00f3w znad \u0141ebska ostro odcina\u0142a si\u0119 od mowy s\u0105siednich Kabatk\u00f3w i S\u0142owi\u0144c\u00f3w, a sami nazywali siebie Kaszubami. Wie\u015b nosi\u0142a kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *Lizbice*.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Izbica - Giesebitz, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 78; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 499; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 29 i s. 178 poz. 195","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0787","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.67772,"lng":17.42341,"name_de":"Giesebitz","name_pl":"Izbica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Izbicy, po niemiecku Giesebitz, stoi nad jeziorem \u0141ebsko, na ziemi s\u0142owi\u0144skiej. Wzniesiono go w latach 1929\u20131930 kosztem 62 759 marek, wed\u0142ug projektu architekta Buchholza, dla ewangelickiej wsp\u00f3lnoty filialnej nale\u017c\u0105cej do parafii w G\u0142\u00f3wczycach; wcze\u015bniej nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w sali szkolnej, a dzwonnica sta\u0142a tu od 1904 roku. Budowla jest ceglana, modernistyczna, z wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 szachulcow\u0105 nadbudow\u0105 i neobarokowym he\u0142mem, a we wn\u0119trzu zachowa\u0142y si\u0119 malowid\u0142a biblijne ze scenami znad \u0141ebska, p\u0119dzla malarza Gschwinda.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia stan\u0119\u0142a w miejscu wyj\u0105tkowym. Kiedy Franz Tetzner obje\u017cd\u017ca\u0142 w 1896 roku pomorskie Kaszuby, ustali\u0142, \u017ce mowa kaszubska utrzyma\u0142a si\u0119 ju\u017c tylko w trzech wsiach: w Czarnowie, w Klukach i w\u0142a\u015bnie w Izbicy. Izbica, po kaszubsku Izbice, by\u0142a star\u0105 osad\u0105 ryback\u0105 nad jeziorem; z kilku chat rozros\u0142a si\u0119 tak, \u017ce na pocz\u0105tku XIX wieku liczy\u0142a okresowo ponad 1 000 mieszka\u0144c\u00f3w, a po fali wychod\u017astwa do Ameryki wci\u0105\u017c jeszcze 900. Sama nazwa wsi jest starsza od tych przemian: w \u017ar\u00f3d\u0142ach zapisywano j\u0105 jako Gisbitze w 1523 roku, Gesebitze w 1529 i Jesebitz w 1561.\n\n\ud83d\udccc Szko\u0142a istnia\u0142a tu ju\u017c w XVIII wieku, w cha\u0142upie nale\u017c\u0105cej do dworu; tymczasowy nauczyciel Simon Jalneck uzyska\u0142 sta\u0142y etat w 1738 roku. Po po\u017carze szko\u0142y w 1813 roku uczy\u0142 tu krawiec Haack, za 22 srebrne grosze i 50 fenig\u00f3w rocznie oraz 6 szefli j\u0119czmienia i p\u00f3\u0142 szefla \u017cyta za niedzielne godziny modlitwy w miesi\u0105cach zimowych; urz\u0105d musia\u0142 z\u0142o\u017cy\u0107 w 1834 roku \u201ez powodu niechwalebnego trybu \u017cycia\u201d, bo mocno pi\u0142. Uczy\u0142 po kaszubsku \u2014 podobnie jak jego nast\u0119pca Echt, pracuj\u0105cy w latach 1834\u20131864.\n\n\ud83d\udd34 Wtedy w\u0142a\u015bnie odwiedzi\u0142 Izbic\u0119 Aleksander Hilferding i zapisa\u0142, co us\u0142ysza\u0142. Rybacy patrzyli \u201enie bez szemrania na t\u0119pienie s\u0142owia\u0144skiej narodowo\u015bci\u201d, a rodzice skar\u017cyli si\u0119, \u017ce dzieci, gdy m\u00f3wi si\u0119 do nich po kaszubsku, odpowiadaj\u0105 przewa\u017cnie po niemiecku. Jeden z rybak\u00f3w powiedzia\u0142 mu: \u201ew szko\u0142ach ucz\u0105 dzieci wszystko po niemcku, ot starszych drobk\u0105 s\u0105 naucz\u0105 po polsku\u201d. Opowiadano mu te\u017c, \u017ce w tutejszej szkole dzieci bije si\u0119 za ka\u017cde s\u0142owo wypowiedziane do siebie po s\u0142owia\u0144sku \u2014 i \u017ce to samo dzieje si\u0119 w szkole w Klukach, o czym s\u0142ysza\u0142 od samych uczni\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc W parafii macierzystej mowa ta wygas\u0142a w ko\u015bciele w 1886 roku, a trzy lata p\u00f3\u017aniej, 20 pa\u017adziernika 1889 roku, sp\u0142on\u0105\u0142 w G\u0142\u00f3wczycach stary \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 kaszubski\u201d; na jego miejscu stan\u0119\u0142a okaza\u0142a nowa \u015bwi\u0105tynia. We wsi j\u0119zyk trwa\u0142 jednak d\u0142u\u017cej ni\u017c na ambonie \u2014 kiedy w Izbicy budowano w 1929 roku ko\u015bci\u00f3\u0142, \u017cyli tu jeszcze ludzie, kt\u00f3rzy pami\u0119tali kaszubskie nauczanie.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku notuje w Izbicy 876 ewangelik\u00f3w, 2 katolik\u00f3w i 27 innych chrze\u015bcijan. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa.\n\nCmentarz le\u017cy po wschodniej stronie drogi wiod\u0105cej do wsi i zachowa\u0142 niemal komplet swoich dawnych element\u00f3w: pierwotne wej\u015bcie w postaci bramy z ceglanymi s\u0142upkami, kaplic\u0119 cmentarn\u0105 z prze\u0142omu XIX i XX wieku, pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a obok niego wsp\u00f3\u0142czesny pomnik ofiar drugiej wojny. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c starodrzew wyznaczaj\u0105cy alej\u0119 prowadz\u0105c\u0105 na wzniesienie. \ud83d\udfe1 Dawne nagrobki s\u0105 natomiast zniszczone, zdj\u0119te ze swoich miejsc i z\u0142o\u017cone poza dzisiejszym ogrodzeniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 107 i 165\u2013166 (tam relacja Hilferdinga); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 79, has\u0142o Izbica; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II, Szczecin 1912, s. 499 (Glowitz); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1929,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"Izbica \u2014 wyspa po\u015br\u00f3d bagien i torfowisk (GOK G\u0142\u00f3wczyce)","url":"https://gok-glowczyce.pl/teksty/92-muzeum/491-izbica-wyspa-posrod-bagien-i-torfowisk"},{"typ":"parafia","tytul":"Izbica \u2014 Salezjanie G\u0142\u00f3wczyce","url":"https://salezjanieglowczyce.pl/strony/9-izbica"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0527","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.67637,"lng":17.42308,"name_de":"Giesebitz","name_pl":"Izbica \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (ewangelicki, ob. rzymskokatolicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Jackowo, dawniej Jatzkow, le\u017cy w gminie Choczewo; nazw\u0119 wzi\u0119\u0142o od rodu von Jatzkow, kt\u00f3ry Cramer wymienia w\u015br\u00f3d rycerstwa ziemi l\u0119borskiej obok Krockow\u00f3w, Wejher\u00f3w, Pirch\u00f3w i Goddentow\u00f3w. \ud83d\udccc Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do rozleg\u0142ej parafii w Osiekach L\u0119borskich \u2014 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wylicza Jackowo wprost w sk\u0142adzie tej parafii na rok 1658, obok Osiek, Zak\u0119cin, Bobrowa, Szlazowa, Krysowa, Lubetowa, Witenbergu, Ma\u0142ego i Wielkiego Lubielewa, Przebendowa i Wierzchucina. Miejsce na cmentarz ewangelicki wyznaczono w 1834 roku zaledwie 600 metr\u00f3w od wsi, po prawej stronie drogi do Biebrowa, i ogrodzono je olbrzymimi kamieniami polnymi. Po lewej i po prawej stronie chowano mieszka\u0144c\u00f3w wsi, a na wprost wej\u015bcia, w otoczeniu \u015bwierk\u00f3w, urz\u0105dzono kwater\u0119 rodziny Flie\u00dfbach, \u00f3wczesnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Spocz\u0119\u0142o w niej kilkoro dzieci Wilhelma i Franziski Flie\u00dfbach. Dwaj bracia, Franz Wilhelm Carl i Ernst Bernhard (ur. 1895), polegli w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 w 1917 i 1914 roku \u2014 i pochowano ich w miejscach \u015bmierci, a na cmentarzu ustawiono im krzy\u017ce pami\u0105tkowe. Gr\u00f3b Franza zdobi\u0142 czarny marmurowy pomnik, inne mogi\u0142y mia\u0142y kamienne p\u0142yty, najcz\u0119\u015bciej jednak metalowe krzy\u017ce i ogrodzenia.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy notuje obiekt po wschodniej stronie drogi z Jackowa do Biebrowa, w lesie. Ca\u0142a nekropolia, \u0142\u0105cznie z kwater\u0105 rodzinn\u0105, zosta\u0142a zdewastowana. Kilka lat temu teren oczyszczono z zaro\u015bli i ustawiono kamie\u0144 pami\u0105tkowy, a podczas prac odnaleziono kilka tablic \u2014 dzi\u0119ki nim znamy cz\u0119\u015b\u0107 pochowanych w wiejskiej cz\u0119\u015bci cmentarza: Ernsta Rehbeina (zm. 1920) i jego \u017con\u0119 Mart\u0119 z domu Kranzke (zm. 1935), Emilie Marquardt z domu Skierke (zm. 1916), Paula Domr\u00f6sego (zm. 1934) oraz Auguste Meyer z domu Palenske (zm. 1926).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Jackowo (Jatzkow) \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0069","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_jackowo/jackowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.771768,"lng":17.825642,"name_de":"Jatzkow","name_pl":"Jackowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jagatowo, po niemiecku Jetau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Po raz pierwszy wzmiankowano je w 1352 roku, a od 1454 roku nale\u017ca\u0142o do gda\u0144skiego patrymonium wiejskiego. \ud83d\udccc Maj\u0105tek przechodzi\u0142 przez r\u0119ce kilku rod\u00f3w \u2014 von Giese, von R\u00fcdiger, a w latach 1763\u20131927 von Tiedemann-Brandis, czyli blisko sto siedemdziesi\u0105t lat w jednej rodzinie. Przed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie Wy\u017cyn Gda\u0144skich (Kreis Danziger H\u00f6he): do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a od 1939 roku w Rzeszy.\n\n\u26a0 Ewangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105, nie wi\u0119kszo\u015bci\u0105 \u2014 spis z 1885 roku wykaza\u0142 257 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 41 ewangelik\u00f3w i 216 katolik\u00f3w, a wi\u0119c niespe\u0142na szesna\u015bcie procent. Sama wie\u015b ros\u0142a: ze 172 mieszka\u0144c\u00f3w w 1856 roku do 382 w 1905; w 1910 roku liczba ta cofn\u0119\u0142a si\u0119 do 364.\n\nByli to luteranie i wierni Ko\u015bcio\u0142a unijnego. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 folwark obywa\u0142 si\u0119 bez \u015bwi\u0105tyni \u2014 wi\u0119c po tutejszych protestantach pozosta\u0142 wy\u0142\u0105cznie cmentarz. Katolicy nale\u017celi do parafii \u015awi\u0119ty Wojciech. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Pruszczu: Harnoch wymienia Jagatowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tamtejszej parafii, obok Rusocina, Wojanowa i Rostau.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono.\n\n\u26a0 Odczyt spisowy tego rekordu pochodzi ze strony 22 powiatu Danziger H\u00f6he, kt\u00f3r\u0105 5 IX 2026 rozpoznano jako podejrzan\u0105: kolumna parafii daje tam Stegn\u0119 na \u017bu\u0142awach jako parafi\u0119 Br\u0119towa i Emaus, a Mierzeszynowi 178 ewangelik\u00f3w przy 497 w 1868 i 580 w 1910 roku. Liczby mog\u0105 by\u0107 dobre, parafia nie \u2014 do sprawdzenia na skanie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dawny cmentarz ewangelicki \u2014 mierzejaizulawy.pl / Miejscowo\u015bci \u2014 Gmina Pruszcz Gda\u0144ski","url":"http://mierzejaizulawy.pl/dawny-cmentarz-ewangelicki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0223","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21999,"lng":18.54854,"name_de":"Jetau","name_pl":"Jagatowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Janis\u0142awiec, do 1945 roku Johannisthal, nale\u017cy do najm\u0142odszych miejscowo\u015bci powiatu l\u0119borskiego, dawnego Kreis Lauenburg in Pommern w rejencji koszali\u0144skiej. Powsta\u0142 jako folwark za\u0142o\u017cony przez \u00f3wczesnego so\u0142tysa Garczegorza, kt\u00f3ry scali\u0142 w\u0142asne gospodarstwo z dwoma wykupionymi gospodarstwami ch\u0142opskimi \u2014 rzecz mo\u017cliwa dopiero po uwolnieniu ch\u0142op\u00f3w od pa\u0144szczyzny i po przyznaniu warstwom nieszlacheckim prawa do nabywania ziemi. Roku za\u0142o\u017cenia nie da si\u0119 ustali\u0107; osada istnia\u0142a ju\u017c w 1876 roku, a niemieckie miano Johannisthal, pisane te\u017c Johannesthal, otrzyma\u0142a jako osada powsta\u0142a w czasie zaboru. Do 1945 roku nie uzyska\u0142a samodzielno\u015bci komunalnej i liczono j\u0105 razem z Garczegorzem \u2014 dlatego nie ma dla niej osobnego wiersza ani w spisie z 2 grudnia 1895 roku, ani w wykazach parafialnych.\n\nW\u0142a\u015bcicielem d\u00f3br by\u0142 Rabbas, o kt\u00f3rym niewiele wiadomo poza tym, \u017ce od 1905 do co najmniej 1913 roku zasiada\u0142 w miejscowym oddziale zrzeszenia rolniczego i \u017ce ju\u017c w 1910 roku prowadzi\u0142 tu gorzelni\u0119. \ud83d\udd34 Dwie daty dotycz\u0105ce jego rodziny nie daj\u0105 si\u0119 pogodzi\u0107: karta terenowa wymienia Wernera Rabbasa jako w\u0142a\u015bciciela w 1925 roku, a odczytana z jego grobowca data \u015bmierci to 10 listopada 1924 roku. Ewangelicy z Janis\u0142awca nale\u017celi do parafii w Garczegorzu, obejmuj\u0105cej \u2014 jak zapisa\u0142 Ernst M\u00fcller \u2014 Rekowo, Wilkowo, Obliwice i K\u0119b\u0142owo oraz fili\u0119 w Nowej Wsi L\u0119borskiej; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Garczegorzu, a sam Johannisthal mia\u0142 tylko w\u0142asny cmentarz, bez ko\u015bcio\u0142a i bez kaplicy. Luteranizm przyj\u0119\u0142a ta ziemia \u0142agodnie, za ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, po sejmie w Trzebiatowie w 1534 roku; w Garczegorzu pierwszy pastor ewangelicki obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1562 roku.\n\nCmentarz o wymiarach oko\u0142o trzydziestu na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w powsta\u0142 prawdopodobnie razem z osad\u0105. Le\u017cy za torami, na niewielkim wzg\u00f3rzu przy drodze do folwarku. Wyra\u017anych granic ju\u017c nie ma, tylko rozrzucone g\u0142azy od strony czo\u0142owej, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 si\u0119 domy\u015bla\u0107 dawnego muru. Stan zachowania jest z\u0142y: \u015blady wskazuj\u0105 na jeden rz\u0105d grob\u00f3w, wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w rozrzucono po znacznym terenie. Zachowa\u0142a si\u0119 po\u0142amana tablica, kt\u00f3r\u0105 dzieci po\u015bwi\u0119ci\u0142y Friedzie Stothut, urodzonej 31 lipca 1910 i zmar\u0142ej 23 listopada 1949 roku, a w tylnej, obsadzonej d\u0119bami cz\u0119\u015bci \u2014 obrabowany i zdewastowany grobowiec rodziny Rabbas\u00f3w; z p\u0119kni\u0119tej granitowej p\u0142yty daje si\u0119 jeszcze odczyta\u0107 nazwisko Wernera Rabbasa, urodzonego 30 sierpnia 1861 roku, w\u0142a\u015bciciela Janis\u0142awca.\n\nPo 10 marca 1945 roku folwark przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 skarbu pa\u0144stwa, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wsp\u00f3lnota ewangelicka usta\u0142a wraz z ni\u0105. Cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany; w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje na dzia\u0142ce numer 469 jako cmentarz zabytkowy.\n\n\ud83d\udccc \u201eZburzony\u201d jest za mocne \u2014 bli\u017csza prawdy jest \u201eruina\u201d. Karta terenowa Drzewieckiego opisuje cmentarz istniej\u0105cy, cho\u0107 zdewastowany: \u015blad jednego rz\u0119du grob\u00f3w, rozrzucone po znacznym terenie nagrobki, po\u0142amana tablica Friedy Stothut oraz obrabowany, ale zachowany grobowiec rodziny Rabbas\u00f3w z czyteln\u0105 p\u0119kni\u0119t\u0105 p\u0142yt\u0105 granitow\u0105. Gminna ewidencja prowadzi obiekt jako zabytkowy cmentarz na dzia\u0142ce 469. \u26a0 Przy okazji: punkt GPS Drzewieckiego dla Janis\u0142awca ma 54,610359; 17,716946, a rekord 54,61021; 17,6982 \u2014 r\u00f3\u017cnica oko\u0142o 1,2 kilometra na zach\u00f3d, warta sprawdzenia.\n\nDwa nowe \u015bwiadectwa, oba przeciw datowaniu \u201epowsta\u0142 wraz z osad\u0105\u201d. Po pierwsze, spis z 2 grudnia 1895 roku wcale nie milczy o Janis\u0142awcu: w przypisie do gminy wiejskiej Garczegorze, pod pozycj\u0105 12, wymienia Johannisthal z o\u015bmioma domami i 78 mieszka\u0144cami. Osada by\u0142a wi\u0119c policzona, tylko bez w\u0142asnego wiersza. Po drugie, zbi\u00f3r map historycznych ma arkusz obejmuj\u0105cy to miejsce, i to starszy ni\u017c zak\u0142adano: Taw\u0119cino, zdj\u0119cie terenowe z 1889 roku, wydanie 1890, pojedyncze uzupe\u0142nienia z 1911 roku. W rozdzielczo\u015bci oryginalnej, oko\u0142o 2,3 metra na piksel, wida\u0107 przy podpisie Johannisthal dw\u00f3r z parkiem i rz\u0105d dom\u00f3w robotniczych, natomiast \u017cadnej sygnatury cmentarza. Kontrola pozytywna na tym samym arkuszu wypada dobrze \u2014 podpis cmentarza przy Obliwicach czyta si\u0119 bez trudu. Roku za\u0142o\u017cenia to nie ustala, ale zaw\u0119\u017ca: osada sta\u0142a ju\u017c w 1889 roku, a cmentarza kartograf wtedy nie zaznaczy\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Garzigar; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1898; Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej \u2014 karty terenowe cmentarzy powiatu l\u0119borskiego (cmentarze.lebork.pl, kopia archiwalna 2015\u20132016); Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Messtischblatt 1:25 000, arkusz Tauenzin, zdj\u0119cie 1889, wydanie 1890, uzupe\u0142nienia 1911.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej \u2014 karta \u201eJanis\u0142awiec \u2013 Johannisthal\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Janis\u0142awiec, dz. 469, zabytkowy cmentarz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Garzigar \u2014 Synode Lauenburg, s. 249: z Nekow, Billtow, Obliwitz, Carmielow; filia Neuendorf)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja C (parafie liczy\u0142y po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi) i D","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1898","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej \u2014 karty terenowe cmentarzy powiatu l\u0119borskiego (cmentarze.lebork.pl, kopia archiwalna 2015\u20132016)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz Tauenzin, zdj\u0119cie 1889, wydanie 1890, uzupe\u0142nienia 1911","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0876","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_janislawiec/janislawiec__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.610359,"lng":17.716946,"name_de":"Johannisthal","name_pl":"Janis\u0142awiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Janiszewo to wie\u015b kociewska w gminie Pelplin, w powiecie tczewskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 tu z pewno\u015bci\u0105 ju\u017c pod koniec XIII wieku: Meineke von Querfurt, mistrz krajowy pruski rz\u0105dz\u0105cy w latach 1288\u20131299, nadaj\u0105c wie\u015b niejakiemu Marcinowi Rennkenowi, przeznaczy\u0142 dla proboszcza cztery w\u0142\u00f3ki i nazwa\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wprost parafialnym.\n\n\ud83d\udccc O tym, \u017ce by\u0142 to kiedy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 samodzielny, przypomina\u0142a jeszcze d\u0142ugo stara tablica przechowywana w Lignowach \u2014 wizytator biskupi odczyta\u0142 z niej, \u017ce \u015bwi\u0105tynia janiszewska by\u0142a pierwotnie parafialna, a dopiero z czasem przy\u0142\u0105czono j\u0105 do Lign\u00f3w. Wizytacja biskupa Rozra\u017cewskiego wymienia j\u0105 ju\u017c tylko jako fili\u0119.\n\n\ud83d\udfe1 Akta nie m\u00f3wi\u0105 o przej\u015bciu tej \u015bwi\u0105tyni na luteranizm.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 258.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"katolickie","denomination":"katolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 258","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0541","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":null,"lng":null,"name_de":"","name_pl":"Janiszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (nieistniej\u0105cy)","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Jankowo Gda\u0144skie, po niemiecku Jenkau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do Kreis Danziger H\u00f6he. Przynale\u017cno\u015b\u0107 pa\u0144stwowa zmienia\u0142a si\u0119 tu co pokolenie: do 1920 roku Prusy Zachodnie (rejencja gda\u0144ska), w latach 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk, w latach 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen, po 1945 roku Polska.\n\n\ud83d\udccc Po stronie protestanckiej tutejszy maj\u0105tek stoi udokumentowany ju\u017c w siedemnastym wieku. Jankowo figuruje na li\u015bcie z 1667 roku w\u015br\u00f3d oko\u0142o osiemnastu d\u00f3br szlacheckich Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3re wedle przywilej\u00f3w krzy\u017cackich winne by\u0142y dziesi\u0119cin\u0119 katolickiemu ko\u015bcio\u0142owi w \u015awi\u0119tym Wojciechu. Wkr\u00f3tce po 1525 roku w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br odm\u00f3wili i dziesi\u0119ciny, i udzia\u0142u w kosztach ko\u015bcio\u0142a oraz szko\u0142y; dekrety kr\u00f3lewskie z 1609 i 1640 roku obowi\u0105zek potwierdzi\u0142y, a sp\u00f3r zamkn\u0105\u0142 dopiero wyrok Trybuna\u0142u Koronnego w Piotrkowie z 1648 roku, wydany przeciwko lutera\u0144skim dziedzicom. Sam ci\u0119\u017car zniesiono w dziewi\u0119tnastym wieku.\n\nObszar Wolnego Miasta by\u0142 w oko\u0142o dw\u00f3ch trzecich protestancki \u2014 Ko\u015bcio\u0142a unijnego, staropruskiego, i lutera\u0144ski \u2014 i do tej ewangelickiej wi\u0119kszo\u015bci nale\u017ca\u0142o Jankowo. *S\u0142ownik geograficzny* notuje tu 140 ewangelik\u00f3w, 76 katolik\u00f3w i pi\u0119cioro mennonit\u00f3w. W latach 1801\u20131900 dzia\u0142a\u0142 we wsi Zak\u0142ad Conradiego (Conradinum) o charakterze protestancko-niemieckim. \ud83d\udccc Jego koniec w Jankowie datuje Paul Simson: w 1900 roku zak\u0142ad, maj\u0105cy tu ju\u017c tylko bardzo niewielu uczni\u00f3w, przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Wrzeszcza i zaspokoi\u0142 pal\u0105c\u0105 potrzeb\u0119 tego rozrastaj\u0105cego si\u0119 przedmie\u015bcia. Uczy\u0142 w nim wcze\u015bniej Meineke, kt\u00f3ry w 1826 roku zosta\u0142 dyrektorem gimnazjum joachimsthalskiego w Berlinie.\n\nCmentarz nale\u017ca\u0142 do miejscowej gminy ewangelickiej, lutera\u0144sko-unijnej. Ewidencja prowadzi go jako obiekt o powierzchni 0,32 ha, po\u0142o\u017cony w lesie po zachodniej stronie drogi prowadz\u0105cej do Jankowa, i datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku. \ud83d\udfe1 Do kt\u00f3rej parafii ewangelickiej wie\u015b nale\u017ca\u0142a, nie ustalili\u015bmy: nasz odczyt spisu z 1910 roku obejmuje wy\u0142\u0105cznie powiaty ko\u015bcierski, kartuski, wejherowski i pucki, wi\u0119c powiatu gda\u0144skiego w nim nie ma; wyci\u0105g ze spisu z 1885 roku liczy dla Kreis Danziger H\u00f6he siedemdziesi\u0105t dwa wiersze ze stron 22\u201324 i Jenkau w\u015br\u00f3d nich nie wyst\u0119puje; u Harnocha, kt\u00f3ry dla diecezji Danziger H\u00f6he podaje dziewi\u0119\u0107 parafii \u2014 Tczew, Giszkowy, Lublewo, Mokry Dw\u00f3r, Oruni\u0119, Pruszcz, R\u0119bielcz, Sobowidz i Wonneberg \u2014 nazwa Jenkau nie pada ani razu, tak\u017ce w wykazach szk\u00f3\u0142 i cmentarzy. \ud83d\udfe1 Los\u00f3w cmentarza po 1945 roku \u017ar\u00f3d\u0142a pisane nie opisuj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl; kwerenda w\u0142asna; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-693274"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0134","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29475,"lng":18.55428,"name_de":"Jenkau","name_pl":"Jankowo Gda\u0144skie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Janowice, po niemiecku Gro\u00df Jannewitz, by\u0142y do 1945 roku wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze \u2014 i siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej z ko\u015bcio\u0142em parafialnym. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano tu ju\u017c w 1400 roku, a pierwszego duchownego ewangelickiego przyj\u0119to w 1569; Schultz podaje jego nazwisko w dw\u00f3ch rozbie\u017cnych formach, Zetzmalka i Matthias de Corona, i zaznacza, \u017ce wy\u015bwi\u0119ci\u0142 go jeszcze biskup kujawski, cho\u0107 by\u0142 ju\u017c ewangelikiem. Patronat trzyma\u0142 r\u00f3d von Jannewitz, w opisie Schultza \u201estreng evangelisch\u201d, a od 1799 roku von der Ostenowie.\n\n\ud83d\udccc Parafia wyros\u0142a z filii Garczegorza \u2014 tak notuje j\u0105 M\u00fcller w wykazie duchownych Pomorza \u2014 i wed\u0142ug Schultza usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1784 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 jej opis z 1654 roku i najstarsza ksi\u0119ga metrykalna z 1657. Po 1644 roku znale\u017ali tu schronienie ewangelicy rozproszeni z Bia\u0142ogardy. W pocz\u0105tkach XX wieku parafia obejmowa\u0142a Klein-Jannewitz, Rettkewitz, Rosgars, Choczlow, Wobensin, Karolinenthal, P\u00f6ggerschow i Litr\u00f6se.\n\n\ud83d\udccc Probostwo bywa\u0142o tu zadziwiaj\u0105co d\u0142ugie. Josua Schwartz przes\u0142u\u017cy\u0142 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat i zmar\u0142 w wieku dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu siedmiu; Thomas Heering \u2014 czterdzie\u015bci osiem; Daniel Konstantin Heineccius obj\u0105\u0142 urz\u0105d 22 wrze\u015bnia 1758 roku i sprawowa\u0142 go trzydzie\u015bci trzy lata; Rudolf Hoppe obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1853 roku i odszed\u0142 na emerytur\u0119 dopiero 1 pa\u017adziernika 1900. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, neogotycki, stan\u0105\u0142 w 1882 roku, a o\u0142tarz i chrzcielnica s\u0105 od niego starsze \u2014 z 1623 i z 1629 roku. \ud83d\udfe1 Wiadomo\u015b\u0107, jakoby w 1906 roku wzniesiono tu dodatkow\u0105 kaplic\u0119 na terenie le\u015bnictwa, nie znajduje potwierdzenia; rok 1906 wi\u0105\u017ce si\u0119 z s\u0105siedni\u0105 parafi\u0105, gdzie 18 wrze\u015bnia po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kr\u0119pkowicach, a patronem by\u0142 hrabia von der Osten z Gro\u00df-Jannewitz.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w samych Janowicach 426 ewangelik\u00f3w, a katolik by\u0142 tu wtedy jeden. Trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej, w 1925 roku, ca\u0142a parafia liczy\u0142a 1017 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 986 protestant\u00f3w, czyli 97 procent, i 31 katolik\u00f3w, czyli 3 procent \u2014 to s\u0105 liczby parafii, nie wsi. Urz\u0105d stanu cywilnego i ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142y na miejscu, katolicy podlegali L\u0119borkowi. *S\u0142ownik geograficzny* prowadzi wie\u015b pod nazw\u0105 Janowiec i notuje, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny wcze\u015bnie, wskutek Reformacji, dosta\u0142 si\u0119 w r\u0119ce luteran\u00f3w; w 1658 roku nale\u017ca\u0142y do tej parafii mi\u0119dzy innymi Witoradz, Nieb\u0119dzino, Pogorszewo i Dar\u017cewo.\n\nPo 1945 roku Niemc\u00f3w wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. \ud83d\udccc Cmentarz ewangelicki o powierzchni oko\u0142o p\u00f3\u0142tora hektara jest nieczynny od kilkudziesi\u0119ciu lat; \ud83d\udfe1 datowania na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku nie potwierdzono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Janowice \u2013 Gro\u00df Jannewitz, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eJanowiec\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0629","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_janowice/kos_janowice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.599331,"lng":17.644016,"name_de":"Gro\u00df Jannewitz","name_pl":"Janowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Janowice \u2014 po niemiecku Gro\u00df Jannewitz \u2014 by\u0142y wsi\u0105, w kt\u00f3rej o wyznaniu przes\u0105dzi\u0142 r\u00f3d dziedzic\u00f3w, opisywany w \u017ar\u00f3d\u0142ach kr\u00f3tko jako \u201estreng evangelisch\u201d. Von Jannewitzowie trzymali patronat do 1799 roku, potem przeszed\u0142 on na hrabi\u00f3w von der Osten, kt\u00f3rzy w\u0142adali maj\u0105tkiem do 1945; ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 R\u00fcdiger Graf von der Osten.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano tu ju\u017c oko\u0142o 1400 roku, a pierwszego duchownego ewangelickiego w 1569. \ud83d\udd34 Jego posta\u0107 jest znamienna dla tamtego pokolenia: wy\u015bwi\u0119ci\u0142 go biskup kujawski, ale by\u0142 ju\u017c ewangelikiem. \ud83d\udfe1 Nazwisko podawane jest w dw\u00f3ch rozbie\u017cnych formach \u2014 Zetzmalka albo Mathias de Corona \u2014 i rozstrzygni\u0119cia brak. Janowice by\u0142y najpierw fili\u0105 Garczegorza, a od 1784 roku samodzieln\u0105 parafi\u0105 macierzyst\u0105; ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1657 roku, a a duchowny doje\u017cd\u017ca\u0142 z nabo\u017ce\u0144stwem do Rzetkowic i Choczewka. \ud83d\udccc To tutaj, obok Charbrowa i Garczegorza, znale\u017ali oparcie ewangelicy rozproszeni z Bia\u0142ogardy po odebraniu im tamtejszego ko\u015bcio\u0142a w 1644 roku.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal jednolicie ewangelicka: w 1925 roku spo\u015br\u00f3d 1 017 mieszka\u0144c\u00f3w 986, czyli 97 procent, stanowili ewangelicy, a 31 katolik\u00f3w podlega\u0142o parafii w L\u0119borku. Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1882 roku. \ud83d\udd34 Datowanie zachowanego wyposa\u017cenia rozchodzi si\u0119: monografia powiatu podaje o\u0142tarz z 1623 roku i chrzcielnic\u0119 z 1629, dotychczasowy zapis atlasu \u2014 barokowy o\u0142tarz z 1693 roku, fundacji Barbary Marii von Jannewitz, i chrzcielnic\u0119 z 1699. R\u00f3\u017cnica siedemdziesi\u0119ciu lat jest zbyt du\u017ca, by j\u0105 zby\u0107; rozstrzygni\u0119cia nie podejmuj\u0119.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika w parafii Garczegorze. O\u0142tarz przeniesiono do Wierzchucina, gdzie odnaleziono go i poddano restauracji w 2001 roku. S\u0142ownik geograficzny prowadzi t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 jako Janowiec i odnotowuje, \u017ce po Reformacji wcze\u015bnie sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska; w 1658 roku parafia obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Witoradz, Nieb\u0119dzino, Pogorszewo i Dar\u017cewo. \ud83d\udd34 Wizytacji z 1583 roku w Janowicach nie przeprowadzono \u2014 spis notuje je w\u015br\u00f3d o\u015bmiu ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu l\u0119borskiego, kt\u00f3rych wizytator nie odwiedzi\u0142 \u201ez powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia\u201d, wszystkie opisane jednym zdaniem jako zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":1882,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / cmentarze.lebork.pl \u2014 Janowice","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Janowice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. pw. Chrystusa Kr\u00f3la (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/janowice-wielkie-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-pw-chryst"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0236","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_janowice/kos_janowice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.599331,"lng":17.644016,"name_de":"Gro\u00df Jannewitz","name_pl":"Janowice \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Jannewitz)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Janowo \u2014 po niemiecku Johannisdorf, wie\u015b \u015bwi\u0119tego Jana \u2014 le\u017cy w gminie Kwidzyn, nad sam\u0105 Wis\u0142\u0105. Nazwa nie jest przypadkowa: tutaj sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, siedziba katolickiej parafii, a przy nim cmentarz przyko\u015bcielny z drugiej po\u0142owy XIX wieku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 1439. Ewangelicy mieli w\u0142asne miejsce poch\u00f3wku: cmentarz za\u0142o\u017cony w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na wale wi\u015blanym.\n\nWsp\u00f3lnota, kt\u00f3rej s\u0142u\u017cy\u0142, by\u0142a niewielka i niemieckoj\u0119zyczna. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 w Janowie 341 mieszka\u0144c\u00f3w; po niemiecku m\u00f3wi\u0142y 124 osoby \u2014 98 ewangelik\u00f3w, 17 katolik\u00f3w i dziewi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan \u2014 a po polsku 211 os\u00f3b. Do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego je\u017adzi\u0142o si\u0119 do Gniewu, po drugiej stronie Wis\u0142y: wie\u015b nale\u017ca\u0142a do tamtejszej parafii ewangelickiej, podczas gdy katolicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu.\n\n\ud83d\udd34 Liczby przypisywane niekiedy Janowu za *S\u0142ownikiem geograficznym* \u2014 32 ewangelik\u00f3w i 26 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Klecewku i katolick\u0105 w Sztumskiej Wsi \u2014 nale\u017c\u0105 w rzeczywisto\u015bci do nast\u0119pnego has\u0142a druku, do Pieg\u0142owskiej Wsi (Klein Schardau) w powiecie sztumskim. Samo has\u0142o \u201eJanowo\u201d zajmuje w S\u0142owniku nieca\u0142y wiersz i podaje tylko pi\u0119tna\u015bcie m\u00f3rg gruntu. \ud83d\udfe1 Los\u00f3w cmentarza po 1945 roku nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1085","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.81885,"lng":18.85305,"name_de":"Johannisdorf","name_pl":"Janowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jarcewo, przed 1945 rokiem Zandersdorf, le\u017cy w gminie Chojnice. W drugiej po\u0142owie XIX wieku by\u0142a to wie\u015b niewielka i podzielona wyznaniowo niemal po po\u0142owie: spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w niej 421 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 225 ewangelik\u00f3w i 196 katolik\u00f3w. Ta przewaga topnia\u0142a powoli \u2014 pierwszy spis Rzeczypospolitej uj\u0105\u0142 Jarcewo jako obw\u00f3d dworski i wykaza\u0142 w nim 354 mieszka\u0144c\u00f3w, 298 katolik\u00f3w i 56 ewangelik\u00f3w, przy 196 osobach narodowo\u015bci polskiej i 158 niemieckiej.\n\nW\u0142asnego zboru ewangelicy tu nie mieli. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia Zandersdorf w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci wielkiej parafii ewangelickiej w Chojnicach (Konitz), licz\u0105cej 8790 dusz; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 na rynku, pod patronatem magistratu, mia\u0142 organy o dwudziestu pi\u0119ciu g\u0142osach, a rocznie odnotowywano w nim 250 chrzt\u00f3w, 60 \u015blub\u00f3w, 4358 komunikant\u00f3w i 172 pogrzeby. Parafia by\u0142a zreszt\u0105 stara: jej ewangelickie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1632 roku, \u015bluby w 1641, z przerw\u0105 w latach czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XVII wieku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 wi\u0119c w mie\u015bcie, a we wsi pozostawa\u0142 sam cmentarz.\n\nZa\u0142o\u017cono go na planie czworoboku, na wsch\u00f3d od dworu. Ewidencja konserwatorska prowadzi tu trzy pozycje: pod numerem 88 dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni czterech ar\u00f3w, pod 87 kaplic\u0119 stoj\u0105c\u0105 na tym starym cmentarzu, pod 89 cmentarz rzymskokatolicki. Chowa si\u0119 tu do dzi\u015b: cmentarz nigdy nie przesta\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107, cho\u0107 od 1945 roku s\u0142u\u017cy ju\u017c innej spo\u0142eczno\u015bci.\n\n\ud83d\udccc Dwa tropy z indeks\u00f3w sprawdzone, oba prowadz\u0105 gdzie indziej. U ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego nazwa Zandersdorf pada jeden raz \u2014 w rozdziale o kaplicach chojnickich, w wyliczeniu maj\u0105tk\u00f3w rodziny Dorengowskich, obok Szynfeldu i \u0141ozy; o \u015bwi\u0105tyni ani cmentarzu w Jarcewie nie ma tam ani s\u0142owa. Has\u0142o \u201eJarcewo\u201d w S\u0142owniku geograficznym dotyczy w wi\u0119kszo\u015bci stacji pocztowej w guberni smole\u0144skiej, a nasz\u0105 wie\u015b zbywa odes\u0142aniem: \u201epowiat chojnicki, ob. Jarczewo\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Konitz.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Konitz","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0088","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73984,"lng":17.56375,"name_de":"Zandersdorf","name_pl":"Jarcewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jaromierz, po niemiecku Klausfelde, le\u017cy w gminie Cz\u0142uch\u00f3w. W drugiej po\u0142owie XVI wieku by\u0142a to prywatna wie\u015b szlachecka w wojew\u00f3dztwie pomorskim Prus Kr\u00f3lewskich, w granicach dawnego starostwa cz\u0142uchowskiego \u2014 w 1571 roku trzymali j\u0105 wsp\u00f3lnie bracia Christof i Michel Hoppe. Po pierwszym rozbiorze w 1772 roku wesz\u0142a do pruskiego powiatu cz\u0142uchowskiego w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131938 nale\u017ca\u0142a do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 rejencyjna po tej ostatniej zmianie pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nPowiat cz\u0142uchowski by\u0142 historycznym pograniczem katolicko-ewangelickim Bor\u00f3w Tucholskich, ale w samym Jaromierzu proporcje by\u0142y jednoznaczne. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu ledwie 91 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 82 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119cioro katolik\u00f3w \u2014 w sze\u015bciu domach mieszkalnych (strona 162, pozycja 110); wiersz stoi w dziale obwod\u00f3w dworskich. Obie parafie mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Cz\u0142uchowie, a Harnoch wymienia Jaromierz w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tamtejszej parafii ewangelickiej.\n\n\ud83d\udccc Tu zaczyna si\u0119 rzecz najciekawsza. Wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich podaje, \u017ce dla Klausfelde chrzty i \u015bluby zapisywano od 1731 roku, a zgony od 1732 \u2014 podczas gdy w\u0142asne ksi\u0119gi samego Cz\u0142uchowa zaczynaj\u0105 si\u0119 dopiero w 1815 i 1816 roku. Zorganizowana wsp\u00f3lnota ewangelicka istnia\u0142a wi\u0119c w tej male\u0144kiej wsi ju\u017c w latach trzydziestych XVIII wieku, i to ona prowadzi\u0142a metryki dla okolicy.\n\n\ud83d\udccc Pow\u00f3d podaje Harnoch. W 1609 roku katolicy rozwi\u0105zali w Cz\u0142uchowie parafi\u0119 ewangelick\u0105 i przej\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 farny; odt\u0105d \u2014 jak pisze \u2014 ewangelicy trzymali si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Jaromierzu, a od 1609 do 1826 roku miasto nie mia\u0142o w\u0142asnego duchownego ewangelickiego. Dopiero w 1826 roku gmin\u0119 restytuowano, a rok p\u00f3\u017aniej na ruinach starego zamku stan\u0105\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki Cz\u0142uchowa. Dawne ko\u015bcio\u0142y w Jaromierzu i w Stolzenfelde rozebrano w ci\u0105gu XIX wieku i nigdy ich nie odbudowano; w Stolzenfelde zosta\u0142y po nich dwa dzwony. Ta sama ksi\u0105\u017cka metrykalna, kt\u00f3ra obejmuje Jaromierz, prowadzi te\u017c zapisy Stolzenfelde od 1747 i 1790 roku \u2014 dwie wiejskie \u015bwi\u0105tynie obs\u0142ugiwa\u0142y wi\u0119c okolic\u0119 przez ca\u0142y czas, gdy miasto w\u0142asnej nie mia\u0142o.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicki \u2014 \u015bwiadectwo tej ludno\u015bci. \ud83d\udfe1 Gminna ewidencja zabytk\u00f3w ma dla Jaromierza jeden wiersz, oznaczony jako ewangelicki, bez datowania i bez wskazania dzia\u0142ki, wi\u0119c wieku nekropolii i jej dzisiejszego stanu nie da si\u0119 z niej odczyta\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; C. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, poz. 216 (Schlochau) \u2014 odczyt w\u0142asny z OCR; wykaz patronat\u00f3w (Hoppe, 1571, Klausfelde, Kr. Schlochau).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau / Kreis Konitz","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0494","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6386,"lng":17.28604,"name_de":"Klausfelde","name_pl":"Jaromierz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jaroszewy, po niemiecku Jarischau, le\u017c\u0105 w gminie Skarszewy, na Kociewiu, i przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142y do Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej. Wsp\u00f3lnota ewangelicka by\u0142a tu spora: wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku, na stronie czterdziestej powiatu ko\u015bcierskiego pod pozycj\u0105 trzydziest\u0105 trzeci\u0105, notuje 798 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 226 ewangelik\u00f3w, 567 katolik\u00f3w i pi\u0119cioro wyznania moj\u017ceszowego. Co czwarty mieszkaniec wsi by\u0142 wi\u0119c ewangelikiem.\n\n\ud83d\udccc Parafia zmieni\u0142a si\u0119 w ci\u0105gu jednego pokolenia \u2014 i wiadomo dlaczego. W 1885 roku Jaroszewy podlega\u0142y ewangelickiej parafii w Skarszewach, a katolickiej w Pog\u00f3dkach. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku przypisuje wie\u015b ju\u017c ewangelickiej parafii w Pog\u00f3dkach. W mi\u0119dzyczasie, w 1890 roku, w Pog\u00f3dkach za\u0142o\u017cono samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra notuje, \u017ce wszystkie tamtejsze rejestry, od chrzt\u00f3w po konfirmacje, zaczynaj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie w tym roku. Wcze\u015bniejsze przypuszczenie, wskazuj\u0105ce Skarszewy, by\u0142o wi\u0119c trafne dla starszego okresu.\n\nPo ewangelikach zosta\u0142 cmentarz w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. Ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego wymienia go pod pozycj\u0105 sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 pierwsz\u0105, a tu\u017c obok, pod pozycj\u0105 sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105, cmentarz bezwyznaniowy, kt\u00f3ry z nim graniczy; osobno uj\u0119to zachowane ogrodzenie dawnego cmentarza. \ud83d\udfe1 Stanu zachowania nie opisuje \u017cadne dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142o, a punkt na mapie pochodzi z geokodowania nazwy wsi, nie z pomiaru samej nekropolii. Obiekt czeka na sprawdzenie w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Jaroszewy \u2014 Parafia w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/jaroszewy.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0286","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02952,"lng":18.35888,"name_de":"Jarischau","name_pl":"Jaroszewy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jarz\u0119bina le\u017cy w gminie Ryjewo, w powiecie kwidzy\u0144skim, na skraju nadwi\u015bla\u0144skich nizin. Spoczywaj\u0105 tu mennonici \u2014 cz\u0142onkowie wsp\u00f3lnoty o rodowodzie anabaptystycznym, kt\u00f3ra od XVI wieku zasiedla\u0142a podmok\u0142e niziny nad Wis\u0142\u0105 i Nogatem, wnosz\u0105c w nie umiej\u0119tno\u015b\u0107 osuszania grunt\u00f3w. Zb\u00f3r mennonicki nie mia\u0142 duchownego ordynowanego na wz\u00f3r ewangelicki; przewodzi\u0142 mu wybierany spo\u015br\u00f3d wiernych starszy zboru, a chrztu udzielano doros\u0142ym.\n\nCmentarz w Jarz\u0119binie nie jest w tej okolicy sam. W tej samej gminie zachowa\u0142y si\u0119 dwa dalsze cmentarze mennonickie w Barcicach \u2014 jeden za zabudowaniami gospodarstwa, drugi przy drodze prowadz\u0105cej do o\u015brodka dla os\u00f3b bezdomnych \u2014 a w s\u0105siedniej gminie Sadlinki ewidencja notuje cmentarz mennonicki w Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ce oraz cmentarz ewangelicko-mennonicki w Olszanicy, po kt\u00f3rym zosta\u0142a jedna stela. Razem uk\u0142ada si\u0119 z tego czytelny \u015blad osadnictwa, kt\u00f3re znikn\u0119\u0142o st\u0105d wraz z wojn\u0105.\n\nO samej Jarz\u0119binie zapisano niewiele. Dokumentacja konserwatorska podaje rodzaj obiektu i miejscowo\u015b\u0107, i na tym poprzestaje: nie ma w niej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, jego powierzchni, opisu po\u0142o\u017cenia, liczby pochowanych ani \u017cadnego nazwiska z nagrobka. \ud83d\udfe1 Nie ustalono te\u017c dawnej, niemieckiej nazwy wsi, bez kt\u00f3rej nie spos\u00f3b odszuka\u0107 jej w pruskich spisach. O losach miejsca po 1945 roku dokumentacja milczy.\n\n\ud83d\udccc Nazwa z mapy jest ju\u017c znana, cho\u0107 samego uto\u017csamienia jeszcze nie mam. Arkusz Messtischblattu 2179 Rehhof z 1906 roku podpisuje osad\u0119, w kt\u00f3rej le\u017c\u0105 wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne CM-1106, jako Schulwiese \u2014 wie\u015b rz\u0119dowa ci\u0105gn\u0105ca si\u0119 wzd\u0142u\u017c wa\u0142u wi\u015blanego, z podpisem rozci\u0105gni\u0119tym na blisko dwa kilometry (\u201eSchul-\u201d przy naszym punkcie, \u201ewiese\u201d na po\u0142udniowym ko\u0144cu). \ud83d\udccc Schulwiese to wie\u015b z realn\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 mennonick\u0105: spis z 1 grudnia 1885 roku daje tam 187 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 75 ewangelik\u00f3w, 59 katolik\u00f3w i 53 innych chrze\u015bcijan, a S\u0142ownik geograficzny opisuje j\u0105 jako wie\u015b w Pomezanii, powiat kwidzy\u0144ski, poczta Ryjewo, z 53 dyssydentami \u2014 co pasuje do cmentarza mennonickiego. \u26a0 Uto\u017csamienia Jarz\u0119bina = Schulwiese \u017cadne z tych \u017ar\u00f3de\u0142 jednak nie stwierdza wprost, a atlas prowadzi osobny obiekt KOS-0397 \u201eSchulwiese\u201d 1,9 kilometra na po\u0142udnie, czyli na drugim ko\u0144cu tej samej wsi.\n\n\ud83d\udccc Zgodno\u015b\u0107 potwierdzona w \u017ar\u00f3dle. Arkusz gminy Ryjewo w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w prowadzi pod pozycj\u0105 30 wpis \u201eJarz\u0119bina \u2014 cmentarz menonicki\u201d, bez dalszych danych. W tej samej gminie ewidencja notuje jeszcze dwa cmentarze mennonickie w Barcicach: pozycj\u0119 16 za gospodarstwem numer 70 i pozycj\u0119 17 przy drodze do o\u015brodka dla os\u00f3b bezdomnych. Pole wyznania jest zgodne z ewidencj\u0105 i nie wymaga zmiany.\n\nKandydat zamieni\u0142 si\u0119 w dobrze podparte uto\u017csamienie, cho\u0107 jednego dokumentu nadal brakuje. Urz\u0119dowy punkt Jarz\u0119biny z pa\u0144stwowego rejestru nazw geograficznych wypada 53,8614 / 18,8769 i na arkuszu Messtischblattu z 1906 roku pada dok\u0142adnie mi\u0119dzy dwiema po\u0142owami podpisu Schulwiese, rozci\u0105gni\u0119tego wzd\u0142u\u017c wsi rz\u0119dowej na blisko dwa kilometry; najbli\u017csze inne nazwy na tym arkuszu to Rudnerweide od p\u00f3\u0142nocy, Schardau od wschodu i Schadewinkel od po\u0142udnia, wi\u0119c \u017cadna inna osada tego miejsca nie obejmuje. S\u0142ownik geograficzny opisuje Schulwiese jako wie\u015b powiatu kwidzy\u0144skiego z poczt\u0105 w Ryjewie, kt\u00f3ra w 1885 roku mia\u0142a 187 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 59 katolik\u00f3w, 75 ewangelik\u00f3w i 53 dysydent\u00f3w \u2014 co odpowiada cmentarzowi mennonickiemu. Brakuje wy\u0142\u0105cznie urz\u0119dowego aktu zmiany nazwy po 1945 roku, dlatego nazw\u0119 niemieck\u0105 proponuje si\u0119, a nie stwierdza. Druga w\u0105tpliwo\u015b\u0107 odpada sama: rekordu KOS-0397 nie ma ju\u017c w roboczym zbiorze atlasu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusze gmin Ryjewo i Sadlinki; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2179 Rehhof, wydanie z 1906 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 104; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, Warszawa 1889, has\u0142o \u201eSchulwiese\u201d; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ryjewo (stan 29 VIII 2026); Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ryjewo (stan 29 VIII 2026), pozycja 30; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2179 Rehhof, wydanie 1906; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, stan 29 VIII 2026, poz. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2179 Rehhof, wydanie z 1906 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 104","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, Warszawa 1889, has\u0142o \u201eSchulwiese\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ryjewo (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ryjewo (stan 29 VIII 2026), pozycja 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2179 Rehhof, wydanie 1906","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1106","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87056,"lng":18.88546,"name_de":"Schulwiese","name_pl":"Jarz\u0119bina \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jasie\u0144, po niemiecku Jassen, nale\u017ca\u0142 do 1945 roku do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze i by\u0142 siedzib\u0105 jednej z pi\u0119ciu parafii ewangelickich ziemi bytowskiej. Ludno\u015b\u0107 mia\u0142a w przewadze lutera\u0144sk\u0105, w znacznej cz\u0119\u015bci kaszubsk\u0105: w 1925 roku naliczono tu zaledwie jedenastu katolik\u00f3w. Mieszka\u0144c\u00f3w przybywa\u0142o nier\u00f3wno \u2014 162 osoby w 1818 roku, 375 w 1855, 380 w 1885, 296 w 1939.\n\nZachowany szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1699 roku w miejscu kaplicy grobowej rodu von Wussow z 1584 roku; fundatorem by\u0142 Miko\u0142aj Wawrzyniec von Wussow. \u015awi\u0105tyni\u0119 remontowano w 1810, w latach 1847\u20131851 i w 1925 roku. Dzi\u015b s\u0142u\u017cy rzymskim katolikom jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Bo\u017cego Cia\u0142a i figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-118 z 1959 roku.\n\n\ud83d\udccc Dzieje tej parafii to historia trzech usamodzielnie\u0144. Jasie\u0144 by\u0142 pierwotnie fili\u0105 Wielkiego Pomyska (Gro\u00df Pomeiske) i obejmowa\u0142 \u2014 jak wylicza Ernst M\u00fcller \u2014 sam Jasie\u0144 z hut\u0105 szk\u0142a i Vahrenbruch, Buchwalde, Now\u0105 Wie\u015b, K\u0142osy, Eisenwerk, Atbl\u00fctte i Steckholz po stronie pomorskiej oraz Charmin z kilkoma osadami po stronie zachodniopruskiej. W 1856 roku ustanowiono tu osobnego wikariusza parafialnego, ale 1 wrze\u015bnia 1871 roku, a potem od 1877 do 1894, Jasie\u0144 wr\u00f3ci\u0142 pod zarz\u0105d Wielkiego Pomyska. Dopiero 1 grudnia 1894 roku zniesiono to tymczasowe po\u0142\u0105czenie i erygowano w\u0142asne probostwo; patronat sprawowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Jasie\u0144. \ud83d\udccc Przej\u015bcie nie odby\u0142o si\u0119 g\u0142adko. Gdy 17 listopada 1895 roku mia\u0142 tu wyg\u0142osi\u0107 kazanie duchowny przyjezdny, odm\u00f3wiono wydania kluczy do ko\u015bcio\u0142a \u2014 drzwi otworzy\u0142 \u015blusarz pod ochron\u0105 \u017candarma, po czym, jak zapisano, gmina licznie stawi\u0142a si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwo. Sprawa trafi\u0142a do gazety \u201edas Volk\u201d z 28 lutego 1896 roku.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu \u2014 pozycja 53, strona 198 \u2014 357 ewangelik\u00f3w, pi\u0119cioro katolik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 na miejscu.\n\nPo 1945 roku dawnych mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Cmentarz ewangelicki, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w, le\u017cy na le\u015bnym wzniesieniu na zach\u00f3d od drogi do Mrogi G\u00f3rnej; zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty kilkunastu nagrobk\u00f3w, mi\u0119dzy innymi mi\u0119dzywojenna p\u0142yta z niemieckimi inskrypcjami.\n\n\ud83d\udccc Dlaczego ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasieniu pozosta\u0142 ewangelicki, t\u0142umaczy monografia powiatu bytowskiego: gdy zajmowano \u015bwi\u0105tynie, wolno\u015bci i dochody i przekazywano je Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu, jedynie dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 w Jasieniu i w Wielkim Pomysku \u2014 jako prywatna w\u0142asno\u015b\u0107 dziedzic\u00f3w pozosta\u0142y poza zasi\u0119giem tego zaj\u0119cia. \ud83d\udccc Stron\u0119 katolick\u0105 reprezentuje tu ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, kt\u00f3ry za Damalewiczem wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasieniu jako dawniej katolicki i b\u0119d\u0105cy prywatnego patronatu \u2014 i w\u0142a\u015bnie dlatego, jak zapisa\u0142, wcze\u015bnie utracony dla katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Jassen","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/jassen.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0813","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.284557,"lng":17.631202,"name_de":"Jassen","name_pl":"Jasie\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ryglowy (szachulcowy) ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Jasnej (Lichtfelde), gm. Dzierzgo\u0144, pow. sztumski (pogranicze Powi\u015bla i \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich). Sta\u0142 do ko\u0144ca lat 50. XX w., nast\u0119pnie rozebrany. Nie istnieje.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=50099"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"infopolska.com.pl / historiaszlachecka.pl \u2014 Jasna (Lichtfelde)","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0356","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0066,"lng":19.3048,"name_de":"Lichtfelde","name_pl":"Jasna \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Lichtfelde, nieistniej\u0105cy)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ja\u017awiska le\u017c\u0105 na lewym brzegu Wis\u0142y, na po\u0142udnie od Gniewa. Wie\u015b lokowano w 1355 roku, a lokacj\u0119 prowadzi\u0142 komtur gniewski Jan von Falkenstein; od XVI i XVII wieku osiedlali si\u0119 tutaj ol\u0119drzy. Wbrew szablonowi obszar nale\u017ca\u0142 do Kreis Marienwerder w rejencji kwidzy\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, a nie do Kreis Dirschau \u2014 lewobrze\u017cn\u0105, gniewsk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu od\u0142\u0105czono do Polski w 1920 roku.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polsko-katolicka; w 1906 roku obj\u0105\u0142 j\u0105 strajk szkolny przeciw niemieckiej nauce religii. Warstw\u0119 ewangelick\u0105 tworzy\u0142a niemiecka mniejszo\u015b\u0107 \u2014 pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczy\u0142 tu 780 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 39 wyznania ewangelickiego, przy 752 osobach narodowo\u015bci polskiej i 28 niemieckiej. \u015alad po tej mniejszo\u015bci jest jednak wyra\u017any: zachowane nagrobki s\u0105 lutera\u0144skie, cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w miasta i gminy Gniew pod pozycj\u0105 41, a we wsi dzia\u0142a\u0142a ewangelicka ochronka prowadzona przez niemieckie diakonise, czynna do 1945 roku. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gniewie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mieli \u2014 by\u0142 tu sam cmentarz. \ud83d\udccc Wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy umieszcza go pod pozycj\u0105 343, na rozwidleniu dr\u00f3g do Rakowca i Opalenia. \ud83d\udccc Zmar\u0142ych z tej wsi zapisywano w Gniewie: tamtejsza parafia ewangelicka prowadzi\u0142a osobne rejestry pogrzebowe dla gminy wiejskiej od 1783 roku, ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w od 1681, a chrzt\u00f3w od 1682; oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 3052 dusze, a jej ko\u015bci\u00f3\u0142 na rynku po\u015bwi\u0119cono 3 sierpnia 1823 roku. \ud83d\udfe1 Niemieckiej nazwy wsi, datowania cmentarza ani dzisiejszego stanu nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Trzy stulecia wcze\u015bniej o wyznaniu rozstrzyga\u0142a tutaj zwyk\u0142a odleg\u0142o\u015b\u0107. Wizytacja z oko\u0142o 1583 roku notuje, \u017ce dwunastu gospodarzy z Ja\u017awisk, dot\u0105d przynale\u017cnych do tutejszej parafii, zm\u0119czonych drog\u0105 przenios\u0142o si\u0119 do heretyckiego pastora w Tymawie i tam te\u017c zacz\u0119\u0142o grzeba\u0107 zmar\u0142ych. \ud83d\udccc Ten sam zapis m\u00f3wi, ile wie\u015b by\u0142a ko\u015bcio\u0142owi winna: dwunastu gospodarzy oddawa\u0142o parafii w Opaleniu po p\u00f3\u0142 korca \u017cyta i tyle\u017c owsa. Danina sz\u0142a wi\u0119c nadal tam, sk\u0105d odeszli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz Ewangelicki Ja\u017awiska \u2014 Find a Grave","url":"https://www.findagrave.com/cemetery/2717789/cmentarz-ewangelicki-ja%C5%BAwiska"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0097","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.76899,"lng":18.82496,"name_de":"Jesewitz","name_pl":"Ja\u017awiska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"J\u0119czniki Ma\u0142e, po niemiecku Klein Jenznick, le\u017c\u0105 na katolicko-ewangelickim pograniczu Bor\u00f3w Tucholskich. Miejscowo\u015b\u0107 wzmiankowano w 1350 roku jako *villa Gynczknik*, a na Ma\u0142e i Wielkie podzielono j\u0105 w XV stuleciu. Do 1 grudnia 1919 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu chojnickiego, potem do cz\u0142uchowskiego \u2014 a wraz z nim w latach 1920\u20131938 do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, od 1938 roku do prowincji Pomorze.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a mieszana i nieliczna. S\u0142ownik geograficzny opisuje same dobra: 962 morgi, dziesi\u0119\u0107 budynk\u00f3w przy dw\u00f3ch domach mieszkalnych, szesnastu katolik\u00f3w i osiemnastu ewangelik\u00f3w \u2014 razem trzydzie\u015bci cztery osoby, po po\u0142owie jednego i drugiego wyznania. \ud83d\udccc Wykaz gmin z 1885 roku notuje wie\u015b jeszcze w powiecie chojnickim (strona 156, pozycja 96, w dziale obwod\u00f3w dworskich): 57 mieszka\u0144c\u00f3w, 31 ewangelik\u00f3w i 26 katolik\u00f3w \u2014 i rozstrzyga zarazem spraw\u0119 parafii, bo obie, ewangelick\u0105 i katolick\u0105, wskazuje w Cz\u0142uchowie.\n\n\ud83d\udccc W ha\u015ble S\u0142ownika odnotowano szko\u0142\u0119 w J\u0119czonkach, do kt\u00f3rej chodzi\u0142o trzydzie\u015bcioro pi\u0119cioro dzieci \u2014 wi\u0119cej, ni\u017c liczy\u0142y ca\u0142e J\u0119czniki Ma\u0142e.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; pozosta\u0142 po niej cmentarz. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; dzi\u015b osada liczy oko\u0142o dwustu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"J\u0119czniki Ma\u0142e \u2014 Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":"https://ugczluchow.pl/jeczniki-male.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o J\u0119czonki (Jensnick)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau / Kreis Konitz","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0495","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.63545,"lng":17.42388,"name_de":"Klein Jenznick","name_pl":"J\u0119czniki Ma\u0142e \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"J\u0119czniki Wielkie, po niemiecku Gro\u00df Jenznick, by\u0142y do 1772 roku wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 starostwa cz\u0142uchowskiego w wojew\u00f3dztwie pomorskim Korony; po pierwszym rozbiorze przesz\u0142y do Prus. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 potem dwukrotnie: Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Kwidzynie do lat 1919\u20131920, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile w latach 1920\u20131938, wreszcie prowincja Pomorze od 1 pa\u017adziernika 1938 roku.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b ma w wykazie gmin z 1 grudnia 1885 roku w\u0142asny wiersz (strona 158, pozycja 33): 578 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 157 ewangelik\u00f3w, 415 katolik\u00f3w i dwadzie\u015bcioro pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. \ud83d\udd34 Te trzy liczby nie sumuj\u0105 si\u0119 do zapisanej ludno\u015bci \u2014 daj\u0105 597 zamiast 578 \u2014 wi\u0119c kt\u00f3ra\u015b z nich jest w odczycie przek\u0142amana; sam\u0105 liczb\u0119 578 potwierdza natomiast rozk\u0142ad na p\u0142cie w tym samym wierszu, 281 m\u0119\u017cczyzn i 297 kobiet. Parafie wiersz rozstrzyga bez w\u0105tpliwo\u015bci: ewangelicy nale\u017celi do Cz\u0142uchowa, katolicy do Debrzna, po niemiecku Preu\u00dfisch Friedland. J\u0119czniki Wielkie by\u0142y wi\u0119c o\u015brodkiem katolickim z wyra\u017an\u0105, blisko trzydziestoprocentow\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 ewangelick\u0105 \u2014 a nie odbiciem statystyki powiatowej, w kt\u00f3rej ewangelicy mieli przewag\u0119. S\u0142ownik geograficzny dodaje, \u017ce Jensnick stanowi\u0142 fili\u0119 parafii katolickiej we Frydl\u0105dzie, z ko\u015bcio\u0142em filialnym we wsi.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 i to dwukrotnie: wykaz notuje w J\u0119cznikach Wielkich dwa osobne cmentarze ewangelickie, a obok nich cmentarz przyko\u015bcielny i cmentarz-pomnik. \ud83d\udfe1 \u017baden z tych wpis\u00f3w nie podaje ani datowania, ani po\u0142o\u017cenia, wi\u0119c wiek cmentarza i jego losy po 1945 roku wymagaj\u0105 weryfikacji terenowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau / Kreis Konitz","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0496","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.63421,"lng":17.4386,"name_de":"Gro\u00df Jenznick","name_pl":"J\u0119czniki Wielkie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jeg\u0142ownik (po niemiecku Fichthorst) le\u017cy na \u017bu\u0142awach, w gminie Gronowo Elbl\u0105skie. Wie\u015b by\u0142a w dziewi\u0119tnastym wieku niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: wykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie z 1885 roku notuje j\u0105 na stronie 2 pod pozycj\u0105 20 z 307 mieszka\u0144cami, z czego 285 by\u0142o ewangelikami, 16 katolikami, a sze\u015bcioro zapisano jako innych chrze\u015bcijan.\n\nMacierzyst\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 by\u0142a parafia Neuheide, a jej pocz\u0105tek wart jest przypomnienia w\u0142a\u015bnie w opisie cmentarza. \ud83d\udccc W 1641 roku ewangeliccy w\u0142a\u015bciciele dwor\u00f3w w Rogatau i Hopferau wybrali jeden z najwy\u017cszych punkt\u00f3w niziny elbl\u0105skiej, w borze prawie niezamieszkanym, i za\u0142o\u017cyli tam najpierw cmentarz \u2014 a dopiero na nim postawili ko\u015bci\u00f3\u0142ek w kszta\u0142cie ma\u0142ego dworu, po\u015bwi\u0119cony w dwudziest\u0105 pi\u0105t\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej tego samego roku przez Balthasara Boidiusa, seniora ministerium elbl\u0105skiego; obok stan\u0119\u0142a szko\u0142a. Pierwszym duchownym zosta\u0142 w 1641 roku Nicolaus Bachmann. Kiedy ko\u015bci\u00f3\u0142ek zrobi\u0142 si\u0119 za ma\u0142y i zbyt w\u0105t\u0142y, wzniesiono nowy, po\u015bwi\u0119cony w dwudziest\u0105 pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1804 roku; wie\u017c\u0119 szachulcow\u0105 dobudowano w 1839, dzwony pochodz\u0105 z 1841, a organy przeniesione ze starej \u015bwi\u0105tyni po\u015bwi\u0119cono ponownie w 1857 roku \u2014 maj\u0105 peda\u0142 i osiemna\u015bcie g\u0142os\u00f3w. W czasach Harnocha parafia liczy\u0142a 4350 dusz, a w\u015br\u00f3d nich 200 mennonit\u00f3w i oko\u0142o czterdziestu baptyst\u00f3w. \ud83d\udd34 Spis z 1885 roku zapisa\u0142 natomiast przy Jeg\u0142owniku parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Elbl\u0105gu.\n\nSam cmentarz le\u017cy w centralnej cz\u0119\u015bci wsi, przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim, dzi\u015b rzymskokatolickim pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy. Ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na siedemnasty wiek. Zachowa\u0142o si\u0119 kilka starszych nagrobk\u00f3w, w tym kwatera grobowa rodziny z Wiktorowa \u2014 dawniej Klein Wickerau \u2014 zdobiona figur\u0105 anio\u0142a. Przy g\u0142\u00f3wnej bramie utworzono lapidarium z zebranych nagrobk\u00f3w; stoi tam wysoki obelisk upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, z nazwiskami na trzech bokach \u2014 jest ich ponad 170 \u2014 i inskrypcj\u0105 na czwartym: \u201eEurer Treue \u2022 unser Dank! \u2022 1914\u20131918\u201d. Cmentarz pozostaje w u\u017cytkowaniu jako parafialny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 2; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Neuheide; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-gronowo-elblaskie/jeglownik"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"polskie-cmentarze.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"rowery.olsztyn.pl","url":"https://rowery.olsztyn.pl/wiki/miejsca/1914/warminsko-mazurskie/jeglownik"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0960","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.125149,"lng":19.295464,"name_de":"Fichthorst","name_pl":"Jeg\u0142ownik \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jeg\u0142owniku, po niemiecku Fichthorst, w gminie Gronowo Elbl\u0105skie na \u017bu\u0142awach, zbudowano w 1805 roku; jego poprzednik pochodzi\u0142 z 1641. Stoi w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, przy cmentarzu.\n\nBy\u0142 pierwotnie ewangelicki. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy i dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy. Remontowano go w latach 2012\u20132013.\n\nWykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku zastaje tu 307 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 285 ewangelik\u00f3w, szesnastu katolik\u00f3w i sze\u015bcioro innych chrze\u015bcijan \u2014 wie\u015b by\u0142a wi\u0119c niemal jednolicie ewangelicka. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 mia\u0142a w Elbl\u0105gu, a przy nazwie stoi odsy\u0142acz do terytorium miejskiego Elbl\u0105ga, do kt\u00f3rego Fichthorst nale\u017ca\u0142 (strona 2, pozycja 20).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Elbing; kwerenda portalowa dotycz\u0105ca \u017bu\u0142aw (has\u0142o Jeg\u0142ownik, gmina Gronowo Elbl\u0105skie); Encyklopedia Warmii i Mazur, has\u0142o Gronowo Elbl\u0105skie.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-gronowo-elblaskie/jeglownik"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Gronowo_Elbl%C4%85skie_(gmina_wiejska)"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0472","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1221,"lng":19.2954,"name_de":"Fichthorst","name_pl":"Jeg\u0142ownik \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Fichthorst)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz parafialny przy ko\u015bciele, na skarpie opadaj\u0105cej ku rzece Jelonce; najstarszy zachowany nagrobek z 1796 roku nale\u017cy do \u00f3wczesnego pastora tutejszej parafii. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w \u0142\u0105cznie z ko\u015bcio\u0142em pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa (2 \u0107w. XIV wiek) \u2014 numer rejestru 640/69 z 27.02.1968.\n\n\ud83d\udccc Najstarszy zachowany nagrobek, z 1796 roku, kryje gr\u00f3b \u00f3wczesnego pastora tutejszej parafii \u2014 a zwyczaj grzebania duchownych przy w\u0142asnym ko\u015bciele by\u0142 na tych ziemiach powszechny: Harnoch przy jednej z s\u0105siednich parafii wylicza wprost sze\u015bciu pastor\u00f3w pochowanych na przyko\u015bcielnym cmentarzu. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142, z drugiej \u0107wierci XIV wieku, wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wraz z cmentarzem 27 lutego 1968 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (lutera\u0144skie)","denomination":"ewangelickie (lutera\u0144skie)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawywislane.blogspot.com","url":"https://zulawywislane.blogspot.com/2014/03/jelonki-hirschfeld.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1048","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02902,"lng":19.5608,"name_de":"Hirschfeld","name_pl":"Jelonki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jelonkach, po niemiecku Hirschfeld, to budowla gotycka z drugiej \u0107wierci XIV wieku, przebudowana w po\u0142owie XIX wieku; dzi\u015b nosi wezwanie Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa.\n\nDo 1945 roku by\u0142 o\u015brodkiem lutera\u0144skiej parafii Hirschfeld, obejmuj\u0105cej mi\u0119dzy innymi Ma\u0142\u0105 Marwic\u0119, Budki, \u015aliwice, D\u0142u\u017cyn\u0119, Druzno, Krasin, Sok\u00f3\u0142k\u0119 oraz Stare i Nowe Kusy. \ud83d\udfe1 Ostatni pastor tej parafii, Ulrich Braun, zosta\u0142 zastrzelony w styczniu 1945 roku. Oficjalny serwis gminy Rychliki, na kt\u00f3rej terenie le\u017c\u0105 Jelonki, podaje okoliczno\u015bci: pastor pozosta\u0142 we wsi po wkroczeniu wojsk sowieckich i zgin\u0105\u0142, gdy stan\u0105\u0142 w obronie gwa\u0142conej kobiety.\n\nPo wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce rzymskokatolickie. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-795 decyzj\u0105 z 27 lutego 1968 roku; w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa ten sam wpis figuruje pod dawnym numerem 640/69.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (lutera\u0144skie, unijne po 1817)","denomination":"ewangelickie (lutera\u0144skie, unijne po 1817)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"rychliki.pl","url":"https://rychliki.pl/jelonki-niem-hirschfeld/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawywislane.blogspot.com","url":"https://zulawywislane.blogspot.com/2014/03/jelonki-hirschfeld.html"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0518","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.028833,"lng":19.561,"name_de":"Hirschfeld","name_pl":"Jelonki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hirschfeld)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Jerzkowice, po niemiecku Jerskewitz, by\u0142y wsi\u0105 i dawnym maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze \u2014 cho\u0107 s\u0105d i urz\u0105d stanu cywilnego nale\u017ca\u0142y do rejonu bytowskiego: s\u0105d w Bytowie, urz\u0105d stanu cywilnego w Czarnej D\u0105br\u00f3wce. Ludno\u015b\u0107 do 1945 roku by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka: 328 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku, 355 w 1933, 319 w 1939. Maj\u0105tek dzier\u017cyli mi\u0119dzy innymi Zeromscy \u2014 od 1761 roku \u2014 a po nich von Natzmerowie i, od 1938 roku, von Zelewscy.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin), kt\u00f3rej \u015bwi\u0105tynia by\u0142a jedyn\u0105 w okolicy. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Jerzkowice dwoma wierszami, bo dzieli\u0142y si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w gminie \u2014 pozycja 51, strona 170 \u2014 naliczono 78 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim, pozycja 220 na stronie 178, dalszych 255 i jednego katolika. Oba wiersze wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 w No\u017cynie, zapisan\u0105 fraktur\u0105 raz jako \u201eGro\u00df Hoffin\u201d, raz \u201eGro\u00df Rosjin\u201d.\n\n\ud83d\udccc Sama parafia no\u017cy\u0144ska w\u0119drowa\u0142a mi\u0119dzy okr\u0119gami: do 1817 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a w 1871 roku przeniesiono j\u0105 do bytowskiego; kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br No\u017cyno. Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 tam w 1638 roku wraz ze wszystkimi budynkami pleba\u0144skimi, a odbudowa ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 latami.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 ewakuowano i wysiedlono. \ud83d\udfe1 Stanu cmentarza ani jego dok\u0142adnego datowania nie ustalono \u2014 wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n\ud83d\udccc Odczyt si\u0119 potwierdza w ca\u0142o\u015bci. Spis 1895 dzieli Jerzkowice na dwie jednostki: gmina wiejska (poz. 51, str. 170) liczy\u0142a 78 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, obw\u00f3d dworski (poz. 220, str. 178) \u2014 255 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i jednego innego chrze\u015bcijanina. Obie nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w No\u017cynie; nazwa parafii wychodzi w tym tomie raz jako \u201eGro\u00df Hoffin\u201d, raz jako \u201eGro\u00df Rosjin\u201d, a chodzi o Gro\u00df Nossin, kt\u00f3re Ernst M\u00fcller prowadzi jako osobn\u0105 parafi\u0119 synodu bytowskiego. Liczb nie sumowa\u0107 \u2014 to dwie odr\u0119bne jednostki spisowe.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czarna D\u0105br\u00f3wka / okolice (Jerzkowice) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/czarna-dabrowka-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0814","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.328016,"lng":17.574591,"name_de":"Jerskewitz","name_pl":"Jerzkowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jeziernik (niemieckie Seem\u00fchle) to dawna osada m\u0142y\u0144ska w gminie Rzeczenica, nale\u017c\u0105ca przed 1920 rokiem do powiatu cz\u0142uchowskiego. Wykaz z 1 grudnia 1885 roku notuje j\u0105 na stronie 162 pod pozycj\u0105 80: 169 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 137 ewangelik\u00f3w i 32 katolik\u00f3w. Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Bia\u0142ym Borze (Baldenburg); \ud83d\udfe1 parafi\u0119 katolick\u0105 wykaz podaje pod nazw\u0105, kt\u00f3r\u0105 fraktura psuje, a kt\u00f3ra w tym powiecie stoi tak\u017ce przy Bia\u0142ym Borze, Grabowie i Pieni\u0119\u017cnicy \u2014 to parafia w Brzeziu.\n\nParafia bia\u0142oborska by\u0142a rozleg\u0142a. Adolf Harnoch liczy dla niej w 1890 roku 3600 dusz i wymienia cztery miejsca szkolne \u2014 Bia\u0142y B\u00f3r, Grabowo, Briesnig i Wittfelde \u2014 z jedenastoma osadami przy nich. Jeziernika Harnoch nie wymienia z nazwy: jako osada m\u0142y\u0144ska podlega\u0142o jednej z tych szk\u00f3\u0142, ale kt\u00f3rej, nie zapisa\u0142. Ksi\u0119gi metrykalne parafii si\u0119gaj\u0105 1765 roku.\n\nCmentarz figuruje w ewidencji cmentarzy Pomorza jako obiekt ewangelicki \u2014 samo jego istnienie jest wi\u0119c udokumentowane. \u26a0 Nieustalone pozostaj\u0105 datowanie, powierzchnia i dzisiejszy stan zachowania. Dost\u0119pny wyci\u0105g wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w obejmuje z powiatu cz\u0142uchowskiego wy\u0142\u0105cznie gmin\u0119 Cz\u0142uch\u00f3w, wi\u0119c danych o tym obiekcie trzeba szuka\u0107 w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w Rzeczenicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Jeziernik (powiat cz\u0142uchowski) \u2013 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Jeziernik_(powiat_cz%C5%82uchowski)"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0663","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83399,"lng":16.87474,"name_de":"Seem\u00fchle","name_pl":"Jeziernik \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sch\u00f6nsee \u2014 dzi\u015b Jeziernik w gminie Ostaszewo, w powiecie nowodworskim \u2014 le\u017cy na \u017bu\u0142awach. Nazwa pada po raz pierwszy w 1333 roku, w przywileju dla s\u0105siedniego Ostaszewa, jako punkt graniczny; w niedziel\u0119 Laetare, 6 marca 1334 roku, wielki mistrz Luter z Brunszwiku wystawi\u0142 wsi w\u0142asny przywilej, nadaj\u0105c Gerkemu i Hartwigowi 60 w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142mi\u0144skim, a tutejszemu ko\u015bcio\u0142owi parafialnemu i jego plebanowi cztery w\u0142\u00f3ki. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w prowincji Prusy Zachodnie (rejencja gda\u0144ska), w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 powiatu Wielkie \u017bu\u0142awy z siedzib\u0105 w Nowym Dworze Gda\u0144skim \u2014 a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nZachowany ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, o murach z XIV wieku, jest dawn\u0105 far\u0105 \u2014 i przez ca\u0142y czas, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a, far\u0105 katolick\u0105. W 1637 roku opisano go jako budowl\u0119 z litego muru, z wie\u017c\u0105 wymagaj\u0105c\u0105 naprawy; zapis z 1647 roku u\u015bci\u015bla, \u017ce dzwonnica by\u0142a murowana od do\u0142u, a jej g\u00f3rna cz\u0119\u015b\u0107 zbita z desek. Jeszcze w XVII wieku Jeziernik mia\u0142 w\u0142asnego plebana, kt\u00f3ry bywa\u0142 zarazem duszpasterzem Ostaszewa; pod koniec stulecia pleban przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Ostaszewa i odt\u0105d zarz\u0105dza\u0142 Jeziernikiem stamt\u0105d, jako ko\u015bcio\u0142em z\u0142\u0105czonym. W 1832 roku prze\u0142o\u017cono dach zakrystii i cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142aci p\u00f3\u0142nocnej mnichem i mniszk\u0105, co kosztowa\u0142o oko\u0142o 750 talar\u00f3w, a w 1889 roku he\u0142m wie\u017cy dosta\u0142 nowe d\u0119bowe gonty. Wn\u0119trze mierzy 7,32 na 16 metr\u00f3w. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-181 8 kwietnia 1960 roku.\n\nEwangelik\u00f3w we wsi by\u0142o wielu. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Jezierniku 589 mieszka\u0144c\u00f3w: 235 ewangelik\u00f3w i 234 katolik\u00f3w \u2014 r\u00f3\u017cnica jednej osoby \u2014 oraz 120 zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie, a wi\u0119c na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ostaszewie (Sch\u00f6neberg), obejmuj\u0105cej 1 000 dusz i maj\u0105cej szko\u0142y w Ostaszewie i w Jezierniku; ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Ostaszewie mia\u0142 za\u015b swoj\u0105 fili\u0119 w\u0142a\u015bnie w Jezierniku. Mennonici \u017bu\u0142aw skupiali si\u0119 we w\u0142asnych gminach \u2014 \ud83d\udfe1 do kt\u00f3rej z nich nale\u017ca\u0142y rodziny ze Sch\u00f6nsee, nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Bernhard Schmid dopatrywa\u0142 si\u0119 w Jezierniku \u015blad\u00f3w najstarszego, ryglowego budownictwa \u017cu\u0142awskiego \u2014 prostych sal na rzucie prostok\u0105ta, o \u015bcianach z ci\u0105g\u0142ych s\u0142up\u00f3w, z drugiego i trzeciego dziesi\u0119ciolecia XIV wieku, czyli z czasu planowego zasiedlania Wielkich \u017bu\u0142aw; takie budowle podmurowywano tu p\u00f3\u017aniej, podobnie jak w Gnojewie i M\u0105towach Wielkich. Sam murowany korpus, z ceg\u0142y wielkiego formatu w w\u0105tku gotyckim, wi\u0105za\u0142 z latami 1390\u20131400, a jego wschodni szczyt \u2014 z filarkami wi\u0105zkowymi i fryzem o maswerku wyci\u0105ganym w stiuku \u2014 por\u00f3wnywa\u0142 z po\u0142udniowym szczytem prezbiterium ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku. Strop w Jezierniku, podobnie jak w M\u0105towach Wielkich, by\u0142 kolebkowy, a w tym rozwi\u0105zaniu Schmid widzia\u0142 pokrewie\u0144stwo z budownictwem ko\u015bcio\u0142\u00f3w norweskich. \u015aciana p\u00f3\u0142nocna jest bezokienna \u2014 zwyczaj cz\u0119sty w ziemi che\u0142mi\u0144skiej. \ud83d\udd34 Murowanej wie\u017cy ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142: dzwony wisia\u0142y w wysokiej drewnianej dzwonnicy na niskim murowanym cokole, zwie\u0144czonej o\u015bmioboczn\u0105 latarni\u0105, jak w M\u0105towach Wielkich, Bor\u0119tach, Lubieszewie i Ko\u0144czewicach. \u26a0 O\u015bmiobok latarni dzwonnej bywa mylony z o\u015bmiobokiem rzutu ko\u015bcio\u0142a \u2014 to nie to samo. Viktor Zirkwitz odnotowa\u0142 ponadto konstrukcj\u0119 usztywniaj\u0105c\u0105 szczyt wschodni, umieszczon\u0105 na strychu, oraz krucht\u0119 przy \u015bcianie po\u0142udniowej.\n\n\ud83d\udccc Rzecz wymaga postawienia wprost: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego by\u0142 katolicki od \u015bredniowiecza i nigdy nie nale\u017ca\u0142 ani do mennonit\u00f3w, ani do gminy ewangelickiej. Ewangelicy z Jeziernika mieli na miejscu w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, a na nabo\u017ce\u0144stwa chodzili do Ostaszewa \u2014 tak prowadzi ich statystyka Harnocha i spis powszechny z 1885 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 283\u2013284 oraz s. XLI i s. 3\u20134 przegl\u0105du budownictwa ko\u015bcielnego; V. Zirkwitz (rozprawa 1933, druk Gda\u0144sk 1940); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 438 (Sch\u00f6neberg); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Zabytek.pl \u2014 Jeziernik, ko\u015bci\u00f3\u0142 fil. \u015bw. Jerzego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0383","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.20968,"lng":18.98636,"name_de":"Sch\u00f6nsee","name_pl":"Jeziernik \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Sch\u00f6nsee, ob. \u015bw. Jerzego)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Jeseritz \u2014 od 1947 roku Jezierzyce \u2014 by\u0142a wsi\u0105 ewangelick\u0105 w Kreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; dzi\u015b le\u017cy w powiecie s\u0142upskim. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie postawiono, a mieszka\u0144cy, w wi\u0119kszo\u015bci luteranie, nale\u017celi do parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1,5 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie polnej drogi wiod\u0105cej niegdy\u015b do Ryczewa. By\u0142o to dwukwaterowe za\u0142o\u017cenie na planie prostok\u0105ta o powierzchni oko\u0142o 1020 metr\u00f3w kwadratowych, znane z arkusza Messtischbl\u00e4tter z 1890 roku. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia nie podaje ani ewidencja konserwatorska, ani monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego. Dzi\u015b teren otacza las, a granice zdradza otaczaj\u0105cy cmentarz wa\u0142 ziemny; zachowa\u0142 si\u0119 pierwotny przebieg alejki dojazdowej, obsadzonej niegdy\u015b, jak wskazuje szcz\u0105tkowy starodrzew, d\u0119bami.\n\n19 lutego 1945 roku pochowano tu dziesi\u0119cioro uchod\u017ac\u00f3w z Prus Wschodnich, ofiary katastrofy kolejowej na miejscowym dworcu \u2014 nieca\u0142y miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej, 8 marca, wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i zdewastowany, ale kilkana\u015bcie miejsc poch\u00f3wku pozostaje czytelnych. Przy granicy kwatery p\u00f3\u0142nocnej stoi grobowiec z podziemnymi kryptami; udokumentowano te\u017c dwa krzy\u017ce \u017celiwne z 1909 i 1914 roku, cztery nagrobki w kszta\u0142cie pnia drzewa, dwie ceglane wn\u0119ki grobowe oraz oko\u0142o dwudziestu czterech rozbitych nagrobk\u00f3w. Rzadko\u015bci\u0105 jest zachowany fragment p\u0142yty nagrobnej z czytelnym owalnym miejscem na fotografi\u0119 zmar\u0142ego.\n\n\u26a0 Niemieck\u0105 nazw\u0119 Jeseritz nosi\u0142o na Pomorzu kilka miejscowo\u015bci i \u0142atwo je pomyli\u0107. Dane spisu z 1910 roku przypisywane niekiedy tej wsi pochodz\u0105 w rzeczywisto\u015bci z wiersza dla powiatu ko\u015bcierskiego (Berent, pozycja 38, parafia Krangen), a wi\u0119c dotycz\u0105 innych Jezierzyc; pod t\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 kryje si\u0119 tak\u017ce Jezierze pod Zblewem, o kt\u00f3rym pisa\u0142 Fankidejski. \ud83d\udfe1 Liczb wyzna\u0144 dla Jezierzyc w powiecie s\u0142upskim nie uda\u0142o si\u0119 dot\u0105d odnale\u017a\u0107 w spisie z 1895 roku.\n\n\ud83d\udd34 Cmentarz kryje \u015blad jednej z tragedii ostatnich tygodni wojny: pochowano tu dziesi\u0119cioro uchod\u017ac\u00f3w z Prus Wschodnich, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w katastrofie kolejowej na dworcu w Jezierzycach w lutym 1945 roku. Le\u017cy oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra od wsi, a jego naturaln\u0105 granic\u0119 tworzy wa\u0142 ziemny poro\u015bni\u0119ty starymi d\u0119bami. Zachowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w, w tym cztery w kszta\u0142cie pnia drzewa i dwa betonowe pomniki z pust\u0105 p\u0142ycin\u0105 po tablicy. Daty za\u0142o\u017cenia nie znamy, ale nekropoli\u0119 potwierdzaj\u0105 mapy dziewi\u0119tnastowieczne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Jezierzyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Jezierzyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/1435-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0681","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49843,"lng":17.10881,"name_de":"Jeseritz","name_pl":"Jezierzyce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jezioro (po niemiecku Thiensdorf) le\u017cy w gminie Markusy, na \u017bu\u0142awach Malborskich. Wie\u015b powsta\u0142a jako osada ol\u0119derska i przez d\u0142ugi czas \u2014 jak inne nowe wsie tej okolicy \u2014 nie podlega\u0142a \u017cadnemu ko\u015bcio\u0142owi; Schmid oddaje to \u0142aci\u0144sk\u0105 formu\u0142\u0105 *nulli ecclesiae subiacet*. To w\u0142a\u015bnie ta pustka strukturalna zrobi\u0142a miejsce dw\u00f3m wsp\u00f3lnotom, kt\u00f3re w Jeziorze \u017cy\u0142y obok siebie: luteranom i mennonitom, ka\u017cdej z w\u0142asnym domem modlitwy.\n\n\ud83d\udccc Osadnicy przyszli tu z Niderland\u00f3w za panowania kr\u00f3l\u00f3w polskich, z zapewnion\u0105 wolno\u015bci\u0105 wyznania, \u017ceby osuszy\u0107 i obsia\u0107 niziny \u2014 Harnoch pisze wprost o rodzinach ewangelicko-lutera\u0144skich i mennonickich. Luteranie d\u0142ugo pozostawali bez ko\u015bcio\u0142a; parafi\u0119 Thiensdorf ufundowa\u0142 dopiero, z rozkazu Gustawa Adolfa, kanclerz Axel Oxenstierna dokumentem wystawionym w Elbl\u0105gu 13 wrze\u015bnia 1631 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 nied\u0142ugo po 1636 roku, kiedy so\u0142tysi i rajcy wszystkich wsi parafii zobowi\u0105zali si\u0119 go wznie\u015b\u0107. Gdy podupad\u0142, wystarano si\u0119 w 1752 roku o zgod\u0119 na nowy \u2014 udzielono jej, jak powiadano, pod warunkiem, \u017ce budowa zajmie dob\u0119; konstrukcj\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142 wi\u0119c ciesielski mistrz George Poed w Clementsf\u00e4hre nad Nogatem, ch\u0142opi przewie\u017ali j\u0105 noc\u0105 i 17 czerwca 1753 roku postawili do wieczora nad starym ko\u015bcio\u0142em i wok\u00f3\u0142 niego. Organy sprowadzono r\u00f3wnie\u017c noc\u0105, 9 pa\u017adziernika, polnymi drogami. \u015awi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 19 stycznia 1794 roku. By\u0142 to prosty, zorientowany budynek szachulcowy bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w, od 1848 roku pod dach\u00f3wk\u0105, z rze\u017abionym o\u0142tarzem i ambon\u0105 oraz organami o trzynastu g\u0142osach; parafia liczy\u0142a 3300 dusz i sze\u015b\u0107 cmentarzy, a jej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1684 roku.\n\nMennonici mieli w Jeziorze w\u0142asny dom modlitwy \u2014 Harnoch wymienia je dwa, w Jeziorze i w Markusach \u2014 i w\u0142asn\u0105 kancelari\u0119: gmina Thiensdorf-Markushof prowadzi\u0142a ksi\u0119gi urodze\u0144, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1776 roku, a chrzt\u00f3w od 1800; duplikaty od 1812 roku przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz mennonicki pochodzi z XVIII wieku i le\u017cy na terpie za zborem \u2014 terp to sztuczne wzniesienie usypywane na \u017bu\u0142awach, by zabudowa i groby przetrwa\u0142y pow\u00f3d\u017a. Na osi zboru poprowadzono alej\u0119 lipow\u0105. Zachowa\u0142y si\u0119 nagrobki rodzin Penner i Bartel \u2014 nazwiska typowo mennonickie \u2014 oraz trzy tablice inskrypcyjne z krzy\u017cem \u0142aci\u0144skim. Ten ostatni szczeg\u00f3\u0142 zas\u0142uguje na uwag\u0119: mennonici stronili od symboliki, wi\u0119c krzy\u017c na ich nagrobkach jest znakiem p\u00f3\u017aniejszego zbli\u017cenia do otoczenia. Cmentarz by\u0142 u\u017cytkowany do 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 442\u2013444; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d; Encyklopedia Warmii i Mazur; materia\u0142y turystyczne gminy Markusy; katalog cmentarzy \u017bu\u0142aw, zulawy.infopl.info.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 442","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0961","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07958,"lng":19.39139,"name_de":"Thiensdorf","name_pl":"Jezioro \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Jeziorze, po niemiecku Thiensdorf, w gminie Markusy na \u017bu\u0142awach. \u26a0 Nie myli\u0107 ze zborem mennonickim w tej samej wsi \u2014 to dwa r\u00f3\u017cne obiekty, oddalone od siebie o niespe\u0142na kilometr; mennonicki dom modlitwy z 1865 roku ma w atlasie osobny wpis.\n\nW okolicy Thiensdorf osiedlili si\u0119 za czas\u00f3w kr\u00f3l\u00f3w polskich przybysze z Niderland\u00f3w, luteranie i mennonici, sprowadzeni do osuszania i zagospodarowania \u017cu\u0142awskich nizin, z zapewnion\u0105 wolno\u015bci\u0105 wyznania. Mimo tego zapewnienia ewangelicy d\u0142ugo pozostawali bez ko\u015bcio\u0142a. Zmieni\u0142o si\u0119 to po wkroczeniu wojsk szwedzkich: gdy na mocy rozejmu z 1629 roku \u017bu\u0142awy Malborskie pozosta\u0142y w dyspozycji kr\u00f3la Szwecji, parafi\u0119 w Thiensdorf ufundowa\u0142 z rozkazu Gustawa Adolfa kanclerz Axel Oxenstierna. \ud83d\udccc Dokument fundacyjny wystawiono w Elbl\u0105gu 13 wrze\u015bnia 1631 roku; kanclerz podpisa\u0142 go w\u0142asnor\u0119cznie i opatrzy\u0142 piecz\u0119ci\u0105. Wymienia jedena\u015bcie wsi parafii \u2014 mi\u0119dzy innymi Markusy, Thiensdorf, Eichenhorst i Wengeln \u2014 a na utrzymanie ko\u015bcio\u0142a przeznacza trzy w\u0142\u00f3ki w Thiensdorf, z czego jedna mia\u0142a przypa\u015b\u0107 duchownemu, wolna od czynszu i powinno\u015bci. Kr\u00f3l polski dokument zatwierdzi\u0142, ale w\u0142\u00f3k nigdy nie wyznaczono. \ud83d\udccc Oxenstierna zostawi\u0142 ko\u015bcio\u0142owi sw\u00f3j herb malowany na tablicach woskowych; jeszcze pod koniec XIX wieku przechowywano go w registraturze parafialnej, a parafia u\u017cywa\u0142a tego znaku w swojej piecz\u0119ci.\n\nRoku budowy pierwszego ko\u015bcio\u0142a nie znamy. Musia\u0142 powsta\u0107 wkr\u00f3tce po 14 wrze\u015bnia 1636 roku, kiedy so\u0142tysi i rajcy wszystkich wsi parafii zobowi\u0105zali si\u0119 dokumentem do jego wzniesienia. Gdy budowla podupad\u0142a, w 1752 roku wyst\u0105piono do polskiego urz\u0119du ekonomicznego w Malborku o zgod\u0119 na now\u0105. \ud83d\udfe1 Zgody udzielono pod warunkiem, \u017ce budowa stanie w ci\u0105gu doby; Harnoch dodaje, \u017ce o ten warunek obwiniano miejscowe duchowie\u0144stwo katolickie, ale podaje to wyra\u017anie jako pog\u0142osk\u0119, nie jako ustalenie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ociosano i zwi\u0105zano w Clementsf\u00e4hre nad Nogatem, dwie mile od wsi, u cie\u015bli George'a Poeda, po czym gospodarze z Thiensdorf przewie\u017ali go w ci\u0105gu jednej nocy i 17 czerwca 1753 roku, do wieczora, postawili szachulcow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na miejscu starej. Nabo\u017ce\u0144stwa zacz\u0119to w niej odprawia\u0107 po kilku tygodniach. Organy sprowadzono z Mor\u0105ga \u2014 a \u017ce drogi bite by\u0142y wtedy pilnowane, przewieziono je noc\u0105 9 pa\u017adziernika 1753 roku drogami polnymi.\n\nBy\u0142 to prosty, orientowany budynek szachulcowy pod patronatem gminy, bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w; od 1848 roku kryty dach\u00f3wk\u0105. Parafia gromadzi\u0142a fundusz na dzwony w wysoko\u015bci 3 000 marek. O\u0142tarz i ambona by\u0142y snycerskie, organy trzynastog\u0142osowe. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku; przy ko\u0144cu lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1 400 komunikant\u00f3w. Pierwszym duchownym, powo\u0142anym jeszcze w 1626 roku, by\u0142 Georg M\u00fcller; po nim, od 1636 roku, Martin Pianus \u2014 pierwszy pastor parafii ufundowanej przez szwedzkiego kanclerza, autor najstarszej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w. B\u00e4r notuje ksi\u0119gi metrykalne parafii ewangelickiej od 1684 roku, \u015bluby od 1715, zgony od 1713, a w\u015br\u00f3d zapisk\u00f3w \u2014 te o przyst\u0105pieniach do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego od 1825 roku i o przerwaniach wa\u0142\u00f3w.\n\nMurowany ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry stoi dzi\u015b, wzniesiono w latach 1898\u20131899, ju\u017c po opracowaniu Harnocha, w miejsce budowli szachulcowej. \u26a0 Data 1631, pojawiaj\u0105ca si\u0119 w zestawieniach jako rok \u201epoprzedniego ko\u015bcio\u0142a\u201d, odnosi si\u0119 do dokumentu fundacyjnego parafii, nie do budynku. \ud83d\udfe1 Powojenny los \u015bwi\u0105tyni zapisano dwojako: jedne zapisy m\u00f3wi\u0105 o ko\u015bciele rzymskokatolickim pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, inne o u\u017cytkowaniu gospodarczym. Ta druga wersja opisuje najpewniej zb\u00f3r mennonicki, kt\u00f3ry po 1945 roku rzeczywi\u015bcie s\u0142u\u017cy\u0142 za magazyn i stoi dzi\u015b nieu\u017cytkowany \u2014 ale rozstrzygni\u0119cie wymaga jeszcze potwierdzenia. \ud83d\udccc Przy ko\u015bciele stoi obelisk poleg\u0142ych w latach 1914\u20131918.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 442\u2013443, has\u0142o Thiensdorf (tam pe\u0142ny tekst dokumentu Oxenstierny); C. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych, pozycja 152 \u2014 Thiensdorf, powiat malborski, ksi\u0119gi ewangelickie.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Zb\u00f3r mennonicki w Jeziorze \u2014 Encyklopedia Warmii i Mazur","url":"http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Zb%C3%B3r_mennonicki_w_Jeziorze"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Jezioro (Thiensdorf) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-markusy/jezioro"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen, Neidenburg 1890, s. 442\u2013443, has\u0142o Thiensdorf (tam pe\u0142ny tekst dokumentu Oxenstierny)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0473","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07473,"lng":19.38625,"name_de":"Thiensdorf","name_pl":"Jezioro \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Thiensdorf)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Jezioro, do 1945 roku Thiensdorf, le\u017cy w gminie Markusy w powiecie elbl\u0105skim. Tutejsza gmina mennonicka, fryzyjska, zwana gmin\u0105 \u201eMa\u0142ej \u017bu\u0142awy\u201d, powsta\u0142a oko\u0142o 1607 roku i skupia\u0142a osadnik\u00f3w z teren\u00f3w na po\u0142udnie od Elbl\u0105ga. Pierwszy w\u0142asny dom modlitwy \u2014 zapewne drewniany \u2014 po\u015bwi\u0119cono 27 kwietnia 1728 roku, po uzyskaniu pozwolenia biskupa che\u0142mi\u0144skiego Ignacego Kretkowskiego. W 1791 roku cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci od\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 i zbudowa\u0142a odr\u0119bny dom modlitwy w Markusach; obie gminy po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 ponownie w 1890 roku jako Thiensdorf-Markushof. Ich ksi\u0119gi prowadzono od 1776 roku, chrzty od 1800; duplikat z 1812 roku przechowuje archiwum pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku.\n\nObecny budynek wzniesiono w 1865 roku w miejsce starego: murowany z ceg\u0142y, neogotycki, na kamiennym fundamencie, orientowany, na rzucie prostok\u0105ta, nakryty dachem dwuspadowym krytym dach\u00f3wk\u0105 es\u00f3wk\u0105. W elewacji frontowej i tylnej wysuni\u0119to centralny ryzalit z pierwotnie ostro\u0142ukowym portalem, dzi\u015b powi\u0119kszonym do prostok\u0105tnych wr\u00f3t wjazdowych, a nad nim dwa cz\u0119\u015bciowo zamurowane ostro\u0142ukowe okna z maswerkami, kt\u00f3re do\u015bwietla\u0142y niegdy\u015b ch\u00f3r muzyczny. Ryzalit wie\u0144czy fryz rozetowy w tynku, szczyt \u2014 ceglany fryz kroksztynowy, a naro\u017ca sterczyny z iglicami. Elewacje boczne s\u0105 sze\u015bcioosiowe, z ostro\u0142ukowymi oknami z maswerkami, w dolnej cz\u0119\u015bci zamurowanymi. Wn\u0119trze pozosta\u0142o jednoprzestrzenne, nakryte stropem belkowym.\n\nPo 1945 roku budynek u\u017cytkowano gospodarczo jako magazyn; obecnie jest nieu\u017cytkowany i w z\u0142ym stanie technicznym. Mimo to nale\u017cy do dziewi\u0119ciu zachowanych mennonickich dom\u00f3w modlitwy w Polsce.\n\n\u26a0 Nie nale\u017cy go myli\u0107 z tutejszym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim. Lutera\u0144ska parafia Thiensdorf, ufundowana w 1631 roku, mia\u0142a w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a jej murowany nast\u0119pca z lat 1898\u20131899 stoi o niespe\u0142na kilometr dalej. By\u0142a to parafia du\u017ca: Harnoch liczy jej oko\u0142o 1890 roku 3300 dusz, organy o trzynastu g\u0142osach, 35 \u015blub\u00f3w, 1400 komunikant\u00f3w i 100 pogrzeb\u00f3w rocznie, a w jej obwodzie sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich. Chrzty zapisywano tu od 1684 roku, \u015bluby od 1715, zgony od 1713 \u2014 a obok metryk prowadzono dwa osobne rejestry, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 o tej okolicy wszystko: przej\u015b\u0107 na wyznanie ewangelickie od 1825 roku i przerwa\u0144 wa\u0142\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Gda\u0144sk 1908; has\u0142o \u201eZb\u00f3r mennonicki w Jeziorze\u201d w Encyklopedii Warmii i Mazur.*","built_year":1865,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zb\u00f3r mennonicki w Jeziorze \u2014 Encyklopedia Warmii i Mazur","url":"http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Zb%C3%B3r_mennonicki_w_Jeziorze"}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"KOS-0041","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0824,"lng":19.3875,"name_de":"Thiensdorf","name_pl":"Jezioro \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonicki (Thiensdorf)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Jod\u0142owno \u2014 po niemiecku Stangenwalde, po kaszubsku Szt\u00e3gw\u00f4\u0142d, dawniej po polsku Szt\u0119gwa\u0142d \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na Kaszubach, w dzisiejszej gminie Przywidz. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Karthaus w Prusach Zachodnich; po traktacie wersalskim znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w Landkreis Danziger H\u00f6he, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nTo okolica pogranicza katolicko-ewangelickiego: w ca\u0142ym powiecie Danziger H\u00f6he oko\u0142o 55 procent mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wyznania katolickiego, a oko\u0142o 44 procent ewangelickiego \u2014 unijnego, z Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego. Do tego Ko\u015bcio\u0142a nale\u017celi te\u017c tutejsi protestanci; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Wy\u017cynie. \ud83d\udd34 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna podawana jest dwojako: raz jako parafia w Przywidzu (Mariensee), gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 unijny wzniesiono w latach 1830\u20131832 i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku, raz \u2014 wed\u0142ug spisu z 1910 roku \u2014 jako parafia w Przyja\u017ani. Obu wskaza\u0144 dot\u0105d nie pogodzono.\n\n\u26a0 Cmentarz zapisano jako ewangelicki, dzi\u015b poewangelicki, ale poza ewidencj\u0105 nie ma dla niego potwierdzenia; nic natomiast nie wskazuje, by wie\u015b mia\u0142a kiedykolwiek w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142, kaplic\u0119 albo dom modlitwy. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"CM-0242","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2467,"lng":18.3844,"name_de":"Stangenwalde","name_pl":"Jod\u0142owno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Junkrowy \u2014 przed 1945 rokiem Jungfernberg \u2014 le\u017c\u0105 na Kociewiu, w okolicy Skarszew. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Cesarstwa Niemieckiego, a w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej.\n\nKociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie; warstw\u0119 ewangelick\u0105 stanowili tu Niemcy. Spis z 1885 roku zasta\u0142 we wsi 269 mieszka\u0144c\u00f3w: 181 katolik\u00f3w i 88 ewangelik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach i byli luteranami oraz wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 nad doln\u0105 Wis\u0142\u0105, na \u017bu\u0142awach. \ud83d\udccc Katolik\u00f3w wykaz gmin z 1885 roku przypisuje natomiast parafii w Pog\u00f3dkach, nie w Skarszewach \u2014 dzisiejsza przynale\u017cno\u015b\u0107 do skarszewskiej parafii \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a jest p\u00f3\u017aniejsza i nie wolno jej cofa\u0107 w wiek dziewi\u0119tnasty. Ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy we wsi nie by\u0142o.\n\nNekropoli\u0119 za\u0142o\u017cono w po\u0142owie XIX wieku, w centrum wsi, na wzniesieniu; zajmuje zaledwie pi\u0119\u0107 ar\u00f3w. \ud83d\udccc Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1869 roku. \ud83d\udfe1 Mo\u017cliwe, \u017ce to w\u0142a\u015bnie z niego wyprowadzono dat\u0119 za\u0142o\u017cenia. Dzi\u015b cmentarz jest nieczynny, ale granice pozostaj\u0105 czytelne; teren zaros\u0142y klony i bez.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0287","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07312,"lng":18.36082,"name_de":"Jungfernberg","name_pl":"Junkrowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Juszkowo, po niemiecku Gischkau, a w zapisie z 1220 roku \u201eUscov\u201d, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w dawnym powiecie Wy\u017cyn Gda\u0144skich (Kreis Danziger H\u00f6he). Do prze\u0142omu lat 1919 i 1920 nale\u017ca\u0142o do prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 a ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka \u2014 po 1945 roku za\u015b do Polski.\n\nWie\u015b mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki: \u015bwi\u0105tyni\u0119 protestanck\u0105, lutera\u0144sko-unijn\u0105, nie mennonick\u0105. Przy ko\u015bciele dzia\u0142a\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny, a jego dawn\u0105 metryk\u0119 potwierdza siedemnastowieczna p\u0142yta nagrobna Hansa Kordta, zmar\u0142ego w 1607 roku, z herbem \u2014 odnaleziona w 2016 roku i poddana renowacji w 2017. Katolicy do 1923 roku nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha na Oruni, a potem do Pruszcza Gda\u0144skiego. *S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich* zapisa\u0142 tu kr\u00f3tko: ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski parafialny, szko\u0142a w miejscu.\n\nNajstarsz\u0105 wiadomo\u015b\u0107 o przej\u015bciu tutejszego ko\u015bcio\u0142a w r\u0119ce ewangelik\u00f3w przekaza\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. \u015awi\u0105tynia w Juszkowie by\u0142a przed Reformacj\u0105 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Wojciecha, a prawo patronatu nale\u017ca\u0142o do magistratu gda\u0144skiego \u2014 i t\u0105 drog\u0105, jak pisze Fankidejski, \u201ewcze\u015bnie si\u0119 dosta\u0142 innowiercom\u201d. Biskup Hieronim Rozra\u017cewski pr\u00f3bowa\u0142 j\u0105 odzyska\u0107: w 1583 roku pos\u0142a\u0142 do Juszkowa osobnego komisarza, \u201ekt\u00f3rego jednak miejscowy predykant wcale nie dopu\u015bci\u0142 do ko\u015bcio\u0142a\u201d. Ten sam komisarz us\u0142ysza\u0142 wtedy w s\u0105siednim Pruszczu od tamtejszego duchownego ewangelickiego: \u201eNikogo za pana nie uznaj\u0119, tylko magistrat, kt\u00f3ry mnie przys\u0142a\u0142\u201d.\n\nSpis duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa notuje dw\u00f3ch, kt\u00f3rzy przyszli tu z miasta: Gottfrieda Neandra w 1709 roku (\u201eKam nach Gischkau\u201d) oraz \u2014 ju\u017c w r\u0119kopi\u015bmiennej kontynuacji spisu \u2014 Abrahama Groddecka, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 w Gda\u0144sku od 1770 roku, a w 1773 odszed\u0142 do Juszkowa.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 nie przetrwa\u0142 drugiej wojny \u015bwiatowej. Szcz\u0105tki z cmentarza ekshumowano i w listopadzie 2016 roku z\u0142o\u017cono w zachowanej kaplicy grobowej, a na fundamentach dawnej \u015bwi\u0105tyni katolicka parafia b\u0142ogos\u0142awionego Jerzego Popie\u0142uszki, erygowana w 2015 roku, wznosi nowy ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 183\u2013184; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d (Gda\u0144sk 1713), egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105 do 1799 roku, s. 26.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 183\u2013184","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0224","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25629,"lng":18.60332,"name_de":"Gischkau","name_pl":"Juszkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Juszkowo, po niemiecku Gischkau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, a jego pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 najstarszych osad Pomorza \u2014 z tutejszych cmentarzysk pochodz\u0105 denary rzymskie. By\u0142a to wie\u015b ksi\u0105\u017c\u0119ca: M\u015bciwoj I zapisa\u0142 j\u0105 cystersom oliwskim, \u015awi\u0119tope\u0142k II zapis cofn\u0105\u0142 w 1220 roku, a po Krzy\u017cakach kr\u00f3l Kazimierz nada\u0142 j\u0105 gda\u0144szczanom. Do 1919/20 roku Juszkowo nale\u017ca\u0142o do prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie; od 1887 do 1939 roku by\u0142o samodzieln\u0105 gmin\u0105 w powiecie Danziger H\u00f6he. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 z ko\u015bcio\u0142em parafialnym i szko\u0142\u0105 na miejscu \u2014 tak opisuje j\u0105 S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, podaj\u0105c zarazem 324 ewangelik\u00f3w przy 100 katolikach; w 1910 roku Juszkowo liczy\u0142o 357 mieszka\u0144c\u00f3w og\u00f3\u0142em. Katolicy nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha, a od 1923 roku do parafii w Pruszczu. Tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1649 roku.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu jednak znacznie wcze\u015bniej, a jego przej\u015bcie w r\u0119ce ewangelik\u00f3w zosta\u0142o zapisane niezwykle dok\u0142adnie. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku zasta\u0142a w Juszkowie ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, fili\u0119 parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha, od wielu lat \u2014 jak twierdzono \u2014 w posiadaniu heretyckiego duchownego imieniem Antoni Pomeranus, kt\u00f3remu juszkowscy poddani p\u0142acili danin\u0119. Wizytator notowa\u0142 zwykle samo istnienie innowiercy; tutaj poda\u0142 jego imi\u0119, a przy tym zaznaczy\u0142, \u017ce wie\u015b nale\u017cy do Gda\u0144ska, a wi\u0119c \u017ce protestancki duchowny urz\u0119duje na gruncie miejskim, poza zasi\u0119giem szlacheckiego patronatu. \ud83d\udfe1 Przydomek Pomeranus, czyli \u201ePomorzanin\u201d, bywa\u0142 nazwiskiem, bywa\u0142 okre\u015bleniem pochodzenia, i rozstrzygn\u0105\u0107 tego nie spos\u00f3b.\n\n\ud83d\udccc Dlaczego ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 do innowierc\u00f3w tak wcze\u015bnie, wyja\u015bni\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski: prawo patronatu mia\u0142 gda\u0144ski magistrat. Biskup Rozra\u017cewski pr\u00f3bowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 odzyska\u0107 i w 1583 roku pos\u0142a\u0142 do Juszkowa osobnego komisarza, kt\u00f3rego miejscowy duchowny w og\u00f3le nie dopu\u015bci\u0142 do ko\u015bcio\u0142a. Ten sam komisarz us\u0142ysza\u0142 tego roku w Pruszczu odpowied\u017a, kt\u00f3r\u0105 Fankidejski zapisa\u0142 osobno: \u201eNikogo za pana nie uznaj\u0119, tylko magistrat, kt\u00f3ry mnie przys\u0142a\u0142\u201d. Poza tym, dodaje Fankidejski, o juszkowskim ko\u015bciele akta nic nie m\u00f3wi\u0105.\n\nBudowl\u0119 zd\u0105\u017cono jeszcze udokumentowa\u0107: rysunek wykona\u0142 w 1906 roku Bernhard Schmid, fotografie w 1932 roku Victor Zirkwitz, a 8 czerwca 1941 roku sfotografowano j\u0105 raz jeszcze, z wie\u017c\u0105 na miejscu. Drugiej wojny \u015bwiatowej \u015bwi\u0105tynia nie przetrwa\u0142a \u2014 zosta\u0142a zniszczona i dzi\u015b jej nie ma.\n\n\ud83d\udfe1 Dwie daty siedemnastowieczne stoj\u0105 w tym opisie obok siebie i nie da si\u0119 ich pogodzi\u0107 bez sprawdzenia: po\u015bwi\u0119cenie \u015bwi\u0105tyni w 1649 roku oraz wzniesienie obecnego ko\u015bcio\u0142a szachulcowego z wie\u017c\u0105 w 1678 roku, jak podaje statystyka Harnocha. Mog\u0105 opisywa\u0107 dwie kolejne budowle albo jedn\u0105, przebudowan\u0105 \u2014 do rozstrzygni\u0119cia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":1678,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Juszkowski ko\u015bci\u00f3\u0142, berlinka i smok \u2014 Praust/Pruszcz","url":"https://praust.wordpress.com/2025/02/21/juszkowski-kosciol-berlinka-i-smok/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0258","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2536,"lng":18.595,"name_de":"Gischkau","name_pl":"Juszkowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gischkau, nieistniej\u0105cy)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaczki, po niemiecku Katzke, by\u0142y dawnym okr\u0119giem dworskim na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142y do Prus Zachodnich, do powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego (Kreis Danziger H\u00f6he); \ud83d\udfe1 10 stycznia 1920 roku wszed\u0142 w \u017cycie traktat wersalski, a Wolne Miasto Gda\u0144sk powsta\u0142o formalnie kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej \u2014 te dwie daty bywaj\u0105 w opisach zlewane; a w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142 si\u0119 w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nWie\u015b by\u0142a podzielona wyznaniowo niemal po po\u0142owie: S\u0142ownik geograficzny notuje 67 ewangelik\u00f3w wobec 62 katolik\u00f3w, a dla katolik\u00f3w wskazuje parafi\u0119 w K\u0142odawie. W 1910 roku okr\u0119g liczy\u0142 168 mieszka\u0144c\u00f3w. Chowano tu ewangelik\u00f3w \u2014 luteran i wiernych staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na wy\u017cynie. \u015aladu w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nie ma; najpewniej by\u0142 tu wy\u0142\u0105cznie cmentarz, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku i uj\u0119ty dzi\u015b w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015bci do parafii ewangelickiej nie da si\u0119 poda\u0107, bo wiersza spisu z 1885 roku, kt\u00f3ry wskazuje j\u0105 dla ka\u017cdej miejscowo\u015bci, w naszej kopii nie ma: odczyt powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego obejmuje gminy wiejskie z pozycji od 1 do 45 i obwody dworskie od pozycji 46, urywaj\u0105c si\u0119 przy literze H (pozycja 64, Hochstriek) \u2014 Katzke sta\u0142by dopiero pod liter\u0105 K. S\u0105siednie Kleszczewo nale\u017ca\u0142o do parafii w K\u0142odawie, a Zaskoczyn do Sobowidza, wi\u0119c kt\u00f3ra\u015b z nich wchodzi w rachub\u0119, ale to wniosek z geografii, nie zapis \u017ar\u00f3d\u0142a.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a dzisiejszego stanu cmentarza nikt nie udokumentowa\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 63, Kaczki)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Kaczki","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0367","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1695,"lng":18.5596,"name_de":"Katzke","name_pl":"Kaczki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaczkowo, po niemiecku Kattschow, le\u017cy w gminie \u0141\u0119czyce, w powiecie wejherowskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do Kreis Lauenburg in Pommern, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Schweslin. Wie\u015b jest wzmiankowana w 1361 roku, gdy dokument odnotowa\u0142 zamian\u0119 d\u00f3br mi\u0119dzy Kattschow a Reddestow: Peter von Koczschow i jego bratanek Semycauca otrzymali Reddestow w miejsce dw\u00f3ch trzecich Kattschow. P\u00f3\u017aniej wie\u015b funkcjonowa\u0142a jako kr\u00f3lewska wie\u015b urz\u0119dowa. Wed\u0142ug zestawienia statystycznego z 1784 roku gospodarowa\u0142o tu, obok so\u0142tysa wolnego, dziewi\u0119ciu gospodarzy.\n\nMieszka\u0144cy byli w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (Tom III, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) \u2014 w ha\u015ble opisuj\u0105cym wie\u015b jeszcze w granicach powiatu l\u0119borskiego \u2014 ma tu notowa\u0107 332 ewangelik\u00f3w i 149 katolik\u00f3w. \ud83d\udd34 Drugiej z tych liczb nie da si\u0119 utrzyma\u0107. Rekord sam sobie przeczy \u2014 jego pole z wypisem s\u0142ownikowym twierdzi, \u017ce has\u0142o liczb wyznaniowych w og\u00f3le nie podaje \u2014 a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku daje odpowied\u017a wprost: 335 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, przy parafii ewangelickiej w Brze\u017anie L\u0119borskim i katolickiej w L\u0119borku. To jest liczba, na kt\u00f3rej stoimy; s\u0142ownikowych 332 i 149 nie wpuszczamy na stron\u0119 przed obejrzeniem skanu has\u0142a.\n\nCmentarz jest uj\u0119ty w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 karta cmentarza nosi dat\u0119 15 listopada 1984 roku \u2014 i datowany na koniec XIX wieku, z dok\u0142adnie okre\u015blonym po\u0142o\u017ceniem. Zachowane nagrobki upami\u0119tniaj\u0105 rodziny niemieckich gospodarzy: Augusta Zilske i jego \u017con\u0119 Johann\u0119 z domu Wenzel, Karla i Adeline Juhnke z domu Zoch, Kopittk\u00f3w, Nagorsen\u00f3w oraz rodzin\u0119 Maerz \u2014 Carla, Heinricha i Eduarda. \ud83d\udfe1 Opis terenowy \u2014 powierzchnia oko\u0142o 25\u00d760 metr\u00f3w, zanik\u0142a droga dojazdowa, drzewostan lipowo-klonowy, zachowane s\u0142upki bramy, osobna kwatera grob\u00f3w dzieci\u0119cych i powszechna dewastacja kwater \u2014 pochodzi z pracy M. Drzewieckiego \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d i pozostaje niesprawdzony: serwis cmentarze.lebork.pl, przez kt\u00f3ry by\u0142 cytowany, nie odpowiada.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce \u2014 cmentarze.lebork.pl / FotoExploracje Kaczkowo [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0187","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_kaczkowo/kaczkowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.60411,"lng":17.8821,"name_de":"Kattschow","name_pl":"Kaczkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaczynos, po niemiecku Katznase, wielki mistrz Winrich von Kniprode nada\u0142 w 1367 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Dionizego, niejakiemu Hannusowi Arnoldisowi. Protestantyzm przyszed\u0142 tu z s\u0105siedniego Kr\u00f3lewa: w 1565 roku tamtejszy proboszcz rzymskokatolicki Friedrich Eichenbruch przeszed\u0142 wraz z du\u017c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 parafian na stron\u0119 ewangelick\u0105. Z pocz\u0105tku luteranie korzystali z kr\u00f3lewskiego ko\u015bcio\u0142a katolickiego, potem jednak zostali z niego usuni\u0119ci i zbudowali w\u0142asny dom Bo\u017cy w Kaczynosie; do tego czasu siedzib\u0105 duchownego by\u0142o Kr\u00f3lewo. \ud83d\udd34 Daty pocz\u0105tku podawane s\u0105 rozmaicie: opis miejscowy m\u00f3wi o protestantyzmie docieraj\u0105cym z Kr\u00f3lewa w latach 1570\u20131617, o duchownym zamieszka\u0142ym w Kaczynosie od 1618 roku i o \u015bwi\u0105tyni wzniesionej przed 1626 rokiem; Harnoch podaje rok 1565 dla prze\u0142omu i 1618 dla budowy ko\u015bcio\u0142a.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 po\u015brodku zabudowa\u0144 jednego z du\u017cych gospodarstw \u2014 to samo miejsce, w kt\u00f3rym wcze\u015bniej odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa. Nowy, w konstrukcji ryglowej, postawiono w latach 1705\u20131706, a wyremontowano w latach 1906\u20131907. Oko\u0142o 1890 roku by\u0142 to budynek szachulcowy bez wie\u017cy, pod patronatem ewangelickich w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw, z dwoma dzwonami z 1865 roku otrzymanymi w darze, rze\u017abionym o\u0142tarzem i ambon\u0105, lichtarzem o\u0142tarzowym z 1597 roku i organami w stylu gotyckim o 17 g\u0142osach. Parafia liczy\u0142a 600 dusz, obejmowa\u0142a Kaczynos i Kr\u00f3lewo z czterema mniejszymi osadami \u2014 i mia\u0142a jeden cmentarz. W spisie z 1885 roku sam Kaczynos liczy\u0142 497 mieszka\u0144c\u00f3w: 293 ewangelik\u00f3w, 201 katolik\u00f3w i troje innych chrze\u015bcijan.\n\nTen jeden cmentarz to w\u0142a\u015bnie obiekt opisywany tutaj. Le\u017cy w centrum wsi, po zachodniej stronie g\u0142\u00f3wnej drogi wiejskiej, usytuowany na wysokim terpie; w ewidencji gminy Stare Pole uj\u0119to go pod numerem 249, z datowaniem na XVII wiek. Zachowa\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie kompozycja zieleni wysokiej: graniczne nasadzenia d\u0119b\u00f3w, kasztanowc\u00f3w i jesion\u00f3w oraz nasadzenia wewn\u0105trz za\u0142o\u017cenia \u2014 lipy, klony, jesiony, d\u0119by \u2014 dawniej akcentuj\u0105ce poszczeg\u00f3lne poch\u00f3wki. Do cmentarza prowadzi od po\u0142udnia droga wiejska obsadzona szpalerem 36 lip, a na p\u00f3\u0142noc od niego biegnie dwustumetrowa aleja lipowa; obie z drugiej po\u0142owy XIX wieku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz protestancki w Kr\u00f3lewie ma w atlasie w\u0142asny wpis \u2014 rekord CM-0929 (Kr\u00f3lewo, K\u00f6nigsdorf, powiat malborski), datowany i opisany osobno. Nowego wpisu zak\u0142ada\u0107 nie trzeba, wystarczy powi\u0105za\u0107 oba rekordy.\n\n\ud83d\udccc To dwa r\u00f3\u017cne wykazy tego samego obiektu. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi cmentarz w Kaczynosie pod pozycj\u0105 29 arkusza gminy Stare Pole (\u201edawny cmentarz ewangelicki\u201d, XVII wiek, w centrum wsi po zachodniej stronie g\u0142\u00f3wnej drogi, na wysokim terpie) \u2014 numeracja tego arkusza ko\u0144czy si\u0119 na 156, wi\u0119c numer 249 nie mo\u017ce z niego pochodzi\u0107. Numer 249 jest numerem gminnym, ze studium i wykazu udost\u0119pnianego przez mpzp.igeomap.pl, na kt\u00f3ry rekord si\u0119 powo\u0142uje. Oba numery s\u0105 prawdziwe i warto poda\u0107, do kt\u00f3rego rejestru ka\u017cdy nale\u017cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 428; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Pole; opis miejscowy Kaczynosa w serwisie krajoznawczym \u017bu\u0142aw; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Stare Pole (stan 29 VIII 2026); Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Pole.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/starepole/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pm/gstarepole/kaczynos"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Stare Pole (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Pole","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0982","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06802,"lng":19.16566,"name_de":"Katznase","name_pl":"Kaczynos \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaczynos, po niemiecku Katznase, w gminie Stare Pole, mia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki co najmniej od pierwszej \u0107wierci XVII wieku. Pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 tego wyznania wzniesiono tu przed 1626 rokiem, a w zapisie z 1647 roku okre\u015blono j\u0105 mianem \u201esynagoga\u201d. \ud83d\udfe1 Nie chodzi o dom modlitwy \u017cydowski: w \u00f3wczesnym j\u0119zyku akt urz\u0119dowych i wizytacyjnych s\u0142owo to bywa\u0142o u\u017cywane wobec zbor\u00f3w innowierczych i wymaga dzi\u015b obja\u015bnienia, \u017ceby nie zmyli\u0142o czytelnika.\n\nNowy budynek w konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej ceg\u0142\u0105 postawiono w latach 1705\u20131706 \u2014 na planie prostok\u0105ta, pierwotnie bez wie\u017cy, z zakrysti\u0105 od po\u0142udnia i przedsionkami od p\u00f3\u0142nocy i zachodu, z barokowym wyposa\u017ceniem i stropem pokrytym polichromi\u0105 przedstawiaj\u0105c\u0105 S\u0105d Ostateczny. Pow\u00f3d\u017a \u017cu\u0142awska 1888 roku powa\u017cnie uszkodzi\u0142a obiekt; remont i konserwacj\u0119 przeprowadzono w latach 1906\u20131907 pod nadzorem Bernharda Schmida, przesuwaj\u0105c budowl\u0119 na po\u0142udnie i wbudowuj\u0105c od zachodu wie\u017c\u0119 w po\u0142a\u0107 dachu.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 wojn\u0119, ale nie przetrwa\u0142 w Kaczynosie. Po 1945 roku s\u0142u\u017cy\u0142 jako magazyn i owczarnia, i ulega\u0142 dewastacji, a\u017c w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku rozebrano go i przeniesiono do Elbl\u0105ga. Stoi tam przy ulicy Rawskiej jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem b\u0142ogos\u0142awionej Doroty z M\u0105tow\u00f3w. We wsi budynku nie ma \u2014 pozosta\u0142 dawny cmentarz ewangelicki w centrum, po zachodniej stronie g\u0142\u00f3wnej drogi, na wysokim terpie, z zachowan\u0105 wy\u0142\u0105cznie kompozycj\u0105 zieleni.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Pole; kwerenda portalowa dotycz\u0105ca \u017bu\u0142aw (has\u0142o Kaczynos); ustalenia Bernharda Schmida o pierwszej \u015bwi\u0105tyni.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/starepole/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pm/gstarepole/kaczynos"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0478","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06802,"lng":19.16566,"name_de":"Katznase","name_pl":"Kaczynos \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Katznase)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Kadyny, po niemiecku Cadinen, le\u017ca\u0142y w powiecie elbl\u0105skim, nad Zalewem Wi\u015blanym, w okolicy, kt\u00f3r\u0105 *S\u0142ownik geograficzny* nazwa\u0142 wprost bardzo urocz\u0105. Ewangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105 \u2014 S\u0142ownik naliczy\u0142 136 katolik\u00f3w i 57 ewangelik\u00f3w.\n\nIch cmentarz le\u017cy oko\u0142o czterystu metr\u00f3w od \u015brodka wsi, przy dawnej drodze polnej zwanej Drog\u0105 Ko\u015bcieln\u0105, na odcinku Traktu Tolkmickiego mi\u0119dzy \u0141\u0119czem a dobrami kady\u0144skimi; ewidencja datuje go na oko\u0142o 1920 rok. \ud83d\udccc Na tej samej dzia\u0142ce sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki zwany \u015awi\u0105tyni\u0105 Pokoju \u2014 po nim zosta\u0142y fundamenty, datowane na lata 1912\u20131917. Ca\u0142o\u015b\u0107 chroni wpis uk\u0142adu ruralistycznego wsi do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-3041, dokonany 13 kwietnia 1990 roku.\n\n\ud83d\udccc Zaniedban\u0105 le\u015bn\u0105 nekropoli\u0105 zaj\u0119li si\u0119 jesieni\u0105 2004 roku uczniowie gimnazjum w Tolkmicku, w ramach programu \u201e\u015alady przesz\u0142o\u015bci\u201d, wsp\u00f3lnie z Nadle\u015bnictwem Elbl\u0105g. Odnaleziono i naprawiono oko\u0142o trzydziestu nagrobk\u00f3w, teren obsadzono cisami i ja\u0142owcami, ustawiono nowy krzy\u017c, a 8 grudnia 2006 roku po\u015bwi\u0119cono kamie\u0144 pami\u0105tkowy z napisem \u201ePami\u0119ci tych, kt\u00f3rzy \u017cyli tu przed nami\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Kadynach"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/elblag/tolkmicko/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Kadyny","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1051","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.30339,"lng":19.4925,"name_de":"Cadinen","name_pl":"Kadyny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kadyny, po niemiecku Cadinen, le\u017c\u0105 w powiecie elbl\u0105skim, nad Zalewem Wi\u015blanym.\n\n\ud83d\udd34 Tutejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka by\u0142a nieliczna \u2014 S\u0142ownik geograficzny notuje 57 ewangelik\u00f3w wobec 136 katolik\u00f3w. A mimo to stan\u0105\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 z cesarskiej fundacji.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju, neogotycki, zaprojektowa\u0142 Arthur Kickton na zlecenie cesarza Wilhelma II, kt\u00f3ry mia\u0142 w Kadynach maj\u0105tek. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 12 czerwca 1913 roku, budowa trwa\u0142a do 1917, a konsekracja odby\u0142a si\u0119 w 1920 roku \u2014 ju\u017c po upadku cesarstwa, kt\u00f3re go ufundowa\u0142o.\n\n\ud83d\udd34 \u015awi\u0105tyni\u0119 rozebrano w 1958 roku decyzj\u0105 \u00f3wczesnych w\u0142adz. Ocala\u0142 o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, przeniesiony do katedry w Elbl\u0105gu. Do dzi\u015b zosta\u0142y fundamenty, oko\u0142o czterdziestu metr\u00f3w od cmentarza ewangelickiego, na tej samej dzia\u0142ce numer 334.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Kadynach"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"polska-org.pl","url":"https://polska-org.pl/7839909,Kadyny,Kosciol_ewangelicki_dawny.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/elblag/tolkmicko/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Kadyny","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0522","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.30375,"lng":19.49225,"name_de":"Friedenskirche Cadinen","name_pl":"Kadyny \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Friedenskirche Cadinen)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ka\u0142dowo \u2014 po niemiecku Kalthof \u2014 le\u017cy na zachodnim, \u017cu\u0142awskim brzegu Nogatu, u skraju \u017bu\u0142aw Malborskich. \ud83d\udccc Granica z 1920 roku przeci\u0119\u0142a tu rzeczywisto\u015b\u0107 bardzo nier\u00f3wno: zachodni skrawek \u017bu\u0142aw wraz z Ka\u0142dowem wszed\u0142 w latach 1920\u20131939 w granice Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie; podczas gdy samo miasto Malbork, le\u017c\u0105ce po drugiej stronie Nogatu, pozosta\u0142o w Niemczech. Wie\u015b i jej najbli\u017csze miasto znalaz\u0142y si\u0119 w dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych pa\u0144stwach.\n\nW XVIII wieku mieszkali tu obok siebie mennonici, ewangelicy wyznania lutera\u0144sko-unijnego i katolicy \u2014 trzy odr\u0119bne wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3rych nie nale\u017cy ze sob\u0105 zlewa\u0107. \u26a0 Mennonici nale\u017celi zapewne do gminy w Stogach, a ewangelicy prawdopodobnie do parafii w Malborku; obu przypuszcze\u0144 nie potwierdzono, podobnie jak istnienia we wsi samodzielnego ko\u015bcio\u0142a b\u0105d\u017a ewangelickiego domu modlitwy. Miejscowo\u015b\u0107 powsta\u0142a, jak si\u0119 przyjmuje, z po\u0142\u0105czenia dw\u00f3ch wsi \u2014 Kalthof i Vogelsang \u2014 czego r\u00f3wnie\u017c nie potwierdzono.\n\nPo 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski, a g\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 historycznego Ka\u0142dowa w\u0142\u0105czono do Malborka w 1954 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; westpreussen.de; Narodowy Instytut Dziedzictwa \u2014 zabytek.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0341","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.042778,"lng":18.988889,"name_de":"Kalthof","name_pl":"Ka\u0142dowo","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ka\u0142dowo le\u017cy w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu cmentarz ewangelicki \u2014 bez datowania, bez niemieckiej nazwy wsi i bez wskaz\u00f3wki, po kt\u00f3rej stronie zabudowy go szuka\u0107.\n\n\u26a0 Nazwa \u0142atwo myli, bo Ka\u0142d\u00f3w na Pomorzu jest kilka. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje pod tym has\u0142em wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 o niemieckiej nazwie Kaldau, le\u017c\u0105c\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim przy trakcie bitym z Cz\u0142uchowa do Bia\u0142ego Boru, dwa kilometry od miasta: 5157 m\u00f3rg obszaru, 225 budynk\u00f3w, 97 dom\u00f3w mieszkalnych, 642 ewangelik\u00f3w i 213 katolik\u00f3w, w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, a parafi\u0119 i poczt\u0119 w Cz\u0142uchowie. To zupe\u0142nie inna miejscowo\u015b\u0107 i jej liczb nie wolno przenosi\u0107 na cmentarz pod Prabutami. Trzecie Ka\u0142dowo le\u017cy w powiecie malborskim.\n\n\ud83d\udfe1 O tutejszych ewangelikach \u2014 o ich liczebno\u015bci, o parafii, do kt\u00f3rej nale\u017celi, o dacie za\u0142o\u017cenia cmentarza i o losach miejsca po 1945 roku \u2014 nie ustalono nic.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Prabuty (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 26","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1097","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77888,"lng":19.14304,"name_de":"","name_pl":"Ka\u0142dowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaliska Ko\u015bcierskie (po niemiecku Kalisch) to wie\u015b w powiecie ko\u015bcierskim. Przed 1920 rokiem, a potem w latach 1939\u20131945, nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego pod nazw\u0105 Kreis Berent, w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. S\u0142ownik geograficzny opisuje j\u0105 jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 przy bitym trakcie ko\u015bciersko-gda\u0144skim na \u017bukowo, blisko granicy powiatu kartuskiego, o mil\u0119 od Ko\u015bcierzyny.\n\n\ud83d\udccc Wbrew temu, co dot\u0105d notowano, ewangelicy nie byli tu mniejszo\u015bci\u0105 \u2014 byli wi\u0119kszo\u015bci\u0105, i to przygniataj\u0105c\u0105. S\u0142ownik geograficzny liczy w Kaliskach 332 ewangelik\u00f3w wobec 21 katolik\u00f3w przy czterdziestu czterech domach, a we wsi sta\u0142a szko\u0142a ewangelicka. Spis z 1921 roku, ju\u017c w odrodzonej Rzeczypospolitej, podaje 325 mieszka\u0144c\u00f3w: 269 ewangelik\u00f3w i 56 rzymskich katolik\u00f3w, przy czym 244 osoby zadeklarowa\u0142y narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105, a 81 polsk\u0105. \ud83d\udd34 W opisach kr\u0105\u017cy\u0142y natomiast liczby ze spisu z 1871 roku \u2014 597 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 48 ewangelik\u00f3w i 543 katolik\u00f3w \u2014 kt\u00f3rych z tamtymi dwoma \u017ar\u00f3d\u0142ami pogodzi\u0107 si\u0119 nie da. Taka w\u0142a\u015bnie, katolicka wi\u0119kszo\u015b\u0107 opisuje jednak inne Kaliska: te w powiecie starogardzkim, gdzie spis z 1921 roku notuje 751 mieszka\u0144c\u00f3w, 689 katolik\u00f3w i 62 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Dok\u0105d chodzono do ko\u015bcio\u0142a, wiadomo \u2014 zmieni\u0142o si\u0119 to w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku. Agathon Harnoch zapisuje, \u017ce ewangeliccy mieszka\u0144cy Lipusza i okolicy nale\u017celi dawniej do parafii w Ko\u015bcierzynie; dwukrotnie zdawa\u0142o si\u0119 gminie lipuskiej, \u017ce jest u celu, i dwukrotnie daremnie, a\u017c na pocz\u0105tku 1864 roku spraw\u0119 wzi\u0119\u0142o w r\u0119ce ko\u015bcierskie Towarzystwo Gustawa Adolfa. \u00d3wczesny w\u0142a\u015bciciel Lipusza darowa\u0142 plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz, kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 8 maja 1864 roku, a wie\u017c\u0119 po\u015bwi\u0119cono dopiero 16 maja 1884. Od tego czasu Kaliska nale\u017ca\u0142y do Lipusza: Harnoch wymienia je w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 tej parafii, a spis z 1 grudnia 1910 roku podaje dla Kalisch parafi\u0119 Lippusch. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; wsp\u00f3lnota zostawi\u0142a po sobie tylko cmentarz, za\u0142o\u017cony w pierwszej po\u0142owie XIX wieku.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz opuszczono. Dzi\u015b jest nieu\u017cytkowany i figuruje w gminnej ewidencji cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna.\n\n\u26a0 O tym, ile warte bywa urz\u0119dowe \u201euporz\u0105dkowanie\u201d, m\u00f3wi \u015bwiadectwo z kwietnia 2011 roku. Gmina Ko\u015bcierzyna pozyska\u0142a wtedy \u015brodki zewn\u0119trzne na uprz\u0105tni\u0119cie wszystkich swoich cmentarzy ewangelickich, ale uczestnik forum genealogicznego, kt\u00f3ry obejrza\u0142 kaliski wkr\u00f3tce po akcji, zapisa\u0142, \u017ce ograniczono si\u0119 do niedba\u0142ego wyci\u0119cia zaro\u015bli, a stan tego, co zosta\u0142o, nazwa\u0142 tragedi\u0105. Odnotowujemy to jako g\u0142os \u015bwiadka, nie jako ocen\u0119 atlasu \u2014 ale jest to g\u0142os z konkretn\u0105 dat\u0105 i konkretnym miejscem.\n\n\ud83d\udccc Gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n\ud83d\udccc To najwi\u0119kszy zachowany cmentarz ewangelicki gminy Ko\u015bcierzyna. Le\u017cy na kra\u0144cu wsi, wkomponowany w las, dzi\u015b z jednej strony granicz\u0105c z zabudowaniem. Kamienny murek wydziela prostok\u0105tn\u0105 stref\u0119 o powierzchni 0,24 hektara, a wej\u015bcia strzeg\u0105 dwie stare, roz\u0142o\u017cyste lipy. Zachowa\u0142y si\u0119 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery nagrobki os\u00f3b doros\u0142ych i dwadzie\u015bcia dzieci\u0119cych, a do tego liczne \u015blady po ogrodzeniach i s\u0142upach. Z odczytanych inskrypcji pochodzi mi\u0119dzy innymi ta ku pami\u0119ci dobrej matki z domu Mielke, zmar\u0142ej 5 grudnia 1922 roku.\n\n\ud83d\udccc Gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje za\u0142o\u017cenie na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; \u201eCmentarze ewangelickie\u201d, wykaz gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego, w\u0105tek \u201eB\u0119dominek \u2014 cmentarz\u201d, marzec\u2013kwiecie\u0144 2011; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""},{"typ":"ewidencja","tytul":"\u201eCmentarze ewangelickie\u201d, wykaz gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"forum","tytul":"Forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego","url":"https://www.ptg.gda.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0145","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14698,"lng":18.02647,"name_de":"Kalisch","name_pl":"Kaliska Ko\u015bcierskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kamela, po niemiecku Kamehlen, to wie\u015b na Kaszubach w dawnym powiecie kartuskim, za\u0142o\u017cona oko\u0142o 1600 roku jako osada karczunkowa w starostwie skarszewskim. \ud83d\udccc W okolicy na wskro\u015b katolickiej wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 siln\u0105 ludno\u015bci\u0105 ewangelicko-niemieck\u0105.\n\nOko\u0142o 1880 roku S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 tu 173 mieszka\u0144c\u00f3w w 26 domach: 119 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej spis z 1885 roku da\u0142 259 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 190 ewangelik\u00f3w i 69 katolik\u00f3w \u2014 o po\u0142ow\u0119 wi\u0119cej ni\u017c w starszym odczycie, wraz z odpowiednim przyrostem zabudowy. W 1892 roku Niemcy stanowili sze\u015b\u0107dziesi\u0105t osiem procent z 241 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 dok\u0142adnie tyle samo mieszka\u0144c\u00f3w co spis sprzed trzydziestu sze\u015bciu lat \u2014 259 \u2014 ale ewangelik\u00f3w by\u0142o ju\u017c 151, a nie 190; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 210 os\u00f3b, niemieck\u0105 czterdzie\u015bci dziewi\u0119\u0107.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku, a po powstaniu o\u015brodka w Hopowie odczyty wskazuj\u0105 tamtejsz\u0105 parafi\u0119; katolicy chodzili do Gor\u0119czyna, urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Borczu. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego we wsi nie by\u0142o. Pozosta\u0142 cmentarz, oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144. \ud83d\udccc Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w 1946 roku \u2014 rok po wysiedleniu. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 pojedynczy, odrestaurowany \u017celiwny krzy\u017c; nekropoli\u0119 uporz\u0105dkowali mieszka\u0144cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Somonino \u2014 uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego (Express Kaszubski)","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eKamela\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0316","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.231204,"lng":18.221824,"name_de":"Kamehlen","name_pl":"Kamela \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kamierowo, po niemiecku Kamerau, to wie\u015b na Kociewiu, na wysoczy\u017anie skarszewskiej. Przed 1920 rokiem i w czasie okupacji nale\u017ca\u0142a do Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, a w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim \u2014 w pasie zwanym korytarzem.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a mieszana. Katoliccy Kociewiacy nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach, ewangeliccy osadnicy niemieccy \u2014 do tamtejszej parafii ewangelickiej, gdzie sta\u0142 ich ko\u015bci\u00f3\u0142. Byli luteranami i ewangelikami unijnymi; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 nad doln\u0105 Wis\u0142\u0105, na \u017bu\u0142awach. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani zboru Kamierowo nie mia\u0142o.\n\nPrzewaga ewangelik\u00f3w by\u0142a tu wyra\u017ana i trwa\u0142a. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 591 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 448 ewangelik\u00f3w i 143 katolik\u00f3w; \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, 1 grudnia 1910 roku, na 508 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o 370, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 388 os\u00f3b.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz z drugiej po\u0142owy XIX wieku zachowa\u0142 si\u0119, a wraz z nim kamienny pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicko-niemiecka ust\u0105pi\u0142a; cmentarz jest nieczynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0288","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0944,"lng":18.4628,"name_de":"Kamerau","name_pl":"Kamierowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kamionek Wielki, po niemiecku Gro\u00df Steinort, le\u017ca\u0142 w powiecie elbl\u0105skim i by\u0142 wsi\u0105 zdecydowanie ewangelick\u0105: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 515 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 476 ewangelik\u00f3w i 39 katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Do ko\u015bcio\u0142a chodzi\u0142o si\u0119 w dwie r\u00f3\u017cne strony \u2014 ewangelicy do \u0141\u0119cza, katolicy do Elbl\u0105ga. Parafia \u0142\u0119cka, wsp\u00f3lna z D\u00f6rbeck, mia\u0142a szachulcow\u0105 wie\u017c\u0119, dwa dzwony i organy o czternastu g\u0142osach, a liczy\u0142a oko\u0142o 1600 dusz; prawo patronatu nale\u017ca\u0142o do rady miejskiej Elbl\u0105ga.\n\nWie\u015b le\u017cy na terenie dawnego osadnictwa mennonicko-ewangelickiego, po kt\u00f3rym pozosta\u0142y w krajobrazie nazwy: Osiedle Mennonickie, \u015acie\u017cka, Jar i Strumie\u0144 Mennonit\u00f3w.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w 1891 roku, niemal w \u015brodku wsi, po wschodniej stronie drogi do Bor\u00f3wca, obok pozosta\u0142o\u015bci pruskiego grodziska z XII wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 414; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-682719"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Kamionek_Wielki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/elblag/tolkmicko/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1052","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.254,"lng":19.407,"name_de":"Gro\u00df Steinort","name_pl":"Kamionek Wielki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kamionka le\u017cy w gminie Kwidzyn, a jej cmentarz, za\u0142o\u017cony jeszcze w drugiej po\u0142owie XVIII wieku, le\u017cy na po\u0142udniowym kra\u0144cu wsi, przy drodze wylotowej na Kwidzyn, po jej p\u00f3\u0142nocno-zachodniej stronie.\n\n\u26a0 W dawnym powiecie kwidzy\u0144skim by\u0142y dwie Kamionki i spisy prowadz\u0105 je osobno. Kamionka kr\u00f3lewska liczy\u0142a w 1910 roku 278 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 221 \u2014 141 ewangelik\u00f3w, 71 katolik\u00f3w i sze\u015bcioro innych chrze\u015bcijan \u2014 a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie. Kamionka szlachecka, dzi\u015b w powiecie tczewskim, mia\u0142a w\u00f3wczas 729 mieszka\u0144c\u00f3w, w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci polskoj\u0119zycznych; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o tam czterdziestu pi\u0119ciu ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, a do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego chodzi\u0142o si\u0119 tam do Nowego nad Wis\u0142\u0105. \ud83d\udccc Tutejszy cmentarz nale\u017cy do tej pierwszej: to Kamionka kr\u00f3lewska trzyma\u0142a si\u0119 parafii kwidzy\u0144skiej i to ona le\u017cy przy drodze do Kwidzyna.\n\n\ud83d\udd34 Liczby ze spisu z 1885 roku, jakie przypisywano tej wsi \u2014 349 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 235 katolik\u00f3w, 110 ewangelik\u00f3w i czworo innych chrze\u015bcijan \u2014 pochodz\u0105 z wiersza Kamionki szlacheckiej i dotycz\u0105 tamtej miejscowo\u015bci. \ud83d\udfe1 Dziewi\u0119tnastowiecznej liczebno\u015bci tutejszych ewangelik\u00f3w ani los\u00f3w cmentarza po 1945 roku nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 170","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1086","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.76313,"lng":18.98119,"name_de":"Kamionken","name_pl":"Kamionka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaplica \u2014 po niemiecku Kapellenh\u00fctte, dawniej Kapelowa Huta, po kaszubsku Kapl\u00ebca \u2014 le\u017cy w gminie Somonino, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego. Meyers ujmuje j\u0105 jako wie\u015b i gmin\u0119 wiejsk\u0105 o mieszanej ludno\u015bci: parafia katolicka w Gor\u0119czynie, ewangelicka w Szymbarku, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy w Szymbarku, s\u0105d w Kartuzach. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii szymbarskiej potwierdzaj\u0105 oba pruskie spisy \u2014 i ten z 1885 roku, i ten z 1910.\n\nMiejscowi ewangelicy byli kolonistami i nale\u017celi do rozleg\u0142ej parafii unijnej w Szymbarku, w superintendenturze kartuskiej. Jej rodow\u00f3d Agathon Harnoch wywodzi z osadnictwa lutera\u0144skiego sprowadzonego z Pomorza: pan von Knibowski, w\u0142a\u015bciciel wsi zapisanych u niego jako Grabau, Recknitz i Bendomin \u2014 spustoszonych po wojnie ko\u0144cz\u0105cej si\u0119 w 1466 roku tak dalece, \u017ce okolica zaros\u0142a lasem \u2014 osadzi\u0142 tu dwadzie\u015bcia dwie rodziny lutera\u0144skie i nada\u0142 im przywilej w Grabowie w pa\u017adzierniku 1605 roku; wkr\u00f3tce potem starosta ko\u015bcierski Demetrius von Weiher osadzi\u0142 Pomorzanami tak\u017ce Szymbark. W okresie mi\u0119dzywojennym parafia liczy\u0142a oko\u0142o 2208 wiernych, a jej ko\u015bci\u00f3\u0142 po 1945 roku przej\u0119li katolicy. \ud83d\udccc Datowanie tej \u015bwi\u0105tyni na lata 1882\u20131884 obala Harnoch: ko\u015bci\u00f3\u0142 w Szymbarku za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1610 roku, a stoj\u0105cy do dzi\u015b po\u015bwi\u0119cono 19 grudnia 1785 roku \u2014 murowany, pod patronatem kr\u00f3lewskim, na dwa tysi\u0105ce os\u00f3b.\n\nWie\u015b ros\u0142a szybko. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 172 mieszka\u0144c\u00f3w: 163 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w, w 35 domach mieszkalnych i 38 gospodarstwach domowych. W 1905 roku by\u0142o ich oko\u0142o 393, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku ju\u017c 423 \u2014 196 m\u0119\u017cczyzn i 227 kobiet \u2014 w tym 310 wyznania ewangelickiego i 327 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, na obszarze 578,2 hektara. \ud83d\udccc Wzrost dwuip\u00f3\u0142krotny w \u0107wier\u0107 wieku potwierdza zabudowa: dom\u00f3w mieszkalnych przyby\u0142o z 35 do 63, gospodarstw z 38 do 67. Udzia\u0142 ewangelik\u00f3w spad\u0142 w tym czasie z dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu procent do siedemdziesi\u0119ciu trzech.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Kaplicy nie by\u0142o \u2014 tylko niewielki cmentarz, jeden z osiemnastu, kt\u00f3re Harnoch liczy przy parafii szymbarskiej. Ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 136. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono; zachowa\u0142 si\u0119 jako pozosta\u0142o\u015b\u0107 po dawnej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0317","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.211633,"lng":18.183879,"name_de":"Kapellenh\u00fctte","name_pl":"Kaplica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sztum (po niemiecku Stuhm) by\u0142 miastem o przewadze katolickiej, ale ze spor\u0105 i star\u0105 gmin\u0105 ewangelick\u0105. Pruski spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 2 238 mieszka\u0144c\u00f3w: 1 347 katolik\u00f3w, 771 ewangelik\u00f3w, 102 \u017byd\u00f3w i 18 os\u00f3b w rubryce innych chrze\u015bcijan. Parafia obejmowa\u0142a jednak tak\u017ce okolic\u0119 \u2014 statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku liczy jej 4 600 dusz, pod patronatem magistratu, w diecezji Marienwerder, i notuje w ci\u0105gu roku 160 chrzt\u00f3w, 40 \u015blub\u00f3w, 2 000 komunikant\u00f3w i 80 pogrzeb\u00f3w; zim\u0105 odprawiano jedno nabo\u017ce\u0144stwo, latem dwa.\n\nDroga tej gminy do w\u0142asnego dachu by\u0142a wyj\u0105tkowo d\u0142uga i dobrze udokumentowana. 27 czerwca 1570 roku miasto otrzyma\u0142o od kr\u00f3la Zygmunta Augusta przywilej religijny i za kr\u00f3lewsk\u0105 zgod\u0105 odprawia\u0142o nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie w ko\u015bciele szpitalnym. Bernhard Schmid, inwentaryzator zabytk\u00f3w powiatu sztumskiego, opisa\u0142 dalszy ci\u0105g krok po kroku: wsp\u00f3lnota tworzy si\u0119 pod koniec XVI wieku, w 1589 roku jako duchowny ewangelicki wymieniony jest Georg Fabricius z Byalken. \ud83d\udd34 \u015awi\u0105tyni\u0119, z kt\u00f3rej wtedy korzystano, \u017ar\u00f3d\u0142a nazywaj\u0105 r\u00f3\u017cnie \u2014 Schmid ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tej Anny, Harnoch szpitalnym ko\u015bcio\u0142em \u015awi\u0119tego Ducha \u2014 zgodne s\u0105 natomiast co do roku 1599, kiedy trzeba j\u0105 by\u0142o odda\u0107 katolikom. Odt\u0105d ewangelicy odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa na ratuszu. Ratusz sp\u0142on\u0105\u0142 w 1683 roku; burmistrz Peter Mogge podarowa\u0142 potem miastu dom przy Rynku, s\u0142u\u017c\u0105cy za ratusz i zarazem sal\u0119 modlitewn\u0105. W 1796 roku rozebrano i ten budynek, bo grozi\u0142 zawaleniem, a nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do szko\u0142y i dom\u00f3w prywatnych \u2014 przez dwa dziesi\u0119ciolecia gmina by\u0142a bez w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni.\n\nKosztorys zatwierdzony 11 wrze\u015bnia 1812 roku zamyka\u0142 si\u0119 kwot\u0105 oko\u0142o 6 520 talar\u00f3w; kr\u00f3l przyzna\u0142 dar \u0142aski 4 500 talar\u00f3w i wolne drewno budowlane. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 25 czerwca 1816 roku po\u015brodku Rynku, na miejscu rozebranej w tym samym roku plebanii ewangelickiej. Budow\u0119 prowadzono w latach 1816\u20131818 wed\u0142ug projektu budowniczego krajowego Stephany'ego, pod kierunkiem konduktora budowlanego Obucha, porucznika w stanie spoczynku, a 18 pa\u017adziernika 1818 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono. By\u0142 murowany wraz z wie\u017c\u0105, w stylu roma\u0144skim, mia\u0142 dwa dzwony oraz po\u0142\u0105czone w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 o\u0142tarz i ambon\u0119. Organy o dw\u00f3ch manua\u0142ach, pedale i 16 g\u0142osach zbudowano w nim w 1876 roku.\n\nZe starej gminy przetrwa\u0142 kielich z 1602 roku, wysoko\u015bci 25 cm, ca\u0142y z\u0142ocony, z napisem na stopie: \u201eDiser Kelch ist aus zusammenschossung Christlicher evangelischer Leut ihrer Kirchen zugut vorfertiget Anno 1602 den 10 Februarii, zu der Zeit Georg Schmid Pfarher, Theophil Sanftleben und Jacob [\u2026]\u201d \u2014 \u201eTen kielich zosta\u0142 ze sk\u0142adki chrze\u015bcija\u0144skich ludzi ewangelickich, na po\u017cytek ich ko\u015bcio\u0142a, sporz\u0105dzony roku 1602 dnia 10 lutego, za czasu Georga Schmida plebana, Theophila Sanftlebena i Jakuba [\u2026]\u201d. \ud83d\udccc Nie fundacja pa\u0144ska ani zapis testamentowy, tylko sk\u0142adka \u2014 i to z\u0142o\u017cona ju\u017c po tym, jak gmina straci\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142: kielich nosi dat\u0119 10 lutego 1602 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 oddano katolikom w 1599. Trzy lata bez w\u0142asnego dachu nie przeszkodzi\u0142y wiernym z\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 na naczynie liturgiczne.\n\nPo tej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 w Sztumie zachowany cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105 grobow\u0105, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w. Ewidencja opisuje przy ulicy Kochanowskiego cmentarz wraz z ogrodzeniem, kaplic\u0105, zachowanymi nagrobkami i uk\u0142adem zieleni wysokiej, a tu\u017c obok dawny cmentarz \u017cydowski; cmentarz katolicki miasta le\u017cy przy innej ulicy. \ud83d\udfe1 Wyznania tego pierwszego ewidencja nie nazywa. Rodziny, kt\u00f3re tu spocz\u0119\u0142y, mo\u017cna \u015bledzi\u0107 w ksi\u0119gach metrykalnych \u2014 B\u00e4r notuje je od 1691 roku, z lukami w latach 1694\u20131701 i 1713.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1384, decyzj\u0105 z 20 maja 1993 roku, a wykaz datuje go na pocz\u0105tek wieku dwudziestego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 518; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, t. 3: powiat sztumski, 1909; G. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1900,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"kaplica grobowa na cmentarzu ewangelickim w Sztumie (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki, Sztum \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-680889"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d (has\u0142o Stuhm); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885 Stuhm 68/2; B\u00e4r; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy gmina Sztum; B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0909","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.919083179,"lng":19.03636747,"name_de":"Stuhm","name_pl":"kaplica grobowa na cmentarzu ewangelickim w Sztumie","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Karczemki w gminie Szemud, w powiecie wejherowskim, nosi\u0142y do 1945 roku nazw\u0119 Friedenau, a wcze\u015bniej \u2014 Adlig Karczemken. Nazwa m\u00f3wi, czym miejsce by\u0142o na pocz\u0105tku: karczm\u0105 przy drodze, dawn\u0105 \u201etaberna Dobrzewinensis\u201d, szynkiem nale\u017c\u0105cym do Dobrzewina.\n\nEwangelicy zacz\u0119li tu od \u015bwi\u0105tyni pomocniczej. W 1849 roku wzniesiono w Karczemkach ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Ma\u0142ym Kacku, w 1873 roku dano mu w\u0142asnego administratora, a dokumentem rozgraniczaj\u0105cym z 20 listopada 1877 roku utworzono samodzieln\u0105 parafi\u0119. Obj\u0119\u0142a ona kilkana\u015bcie miejscowo\u015bci powiatu wejherowskiego \u2014 mi\u0119dzy innymi Dobrzewino (Wertheim), Kielno (K\u00f6lln), Koleczkowo (Kollezkau) i Bojano (Bojahn) \u2014 do tego Kowalewo, wy\u0142\u0105czone z parafii w Sma\u017cynie, oraz szereg wsi powiatu kartuskiego, w\u015br\u00f3d nich Banino i Barniewice. Spis z 1 grudnia 1885 roku pokazuje, jak rozproszona to by\u0142a wsp\u00f3lnota: w licz\u0105cym 913 mieszka\u0144c\u00f3w Kielnie ewangelik\u00f3w by\u0142o 52, w Koleczkowie \u2014 6 na 622 osoby.\n\nSam ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 budowl\u0105 szachulcow\u0105. Wykaz Harnocha z 1890 roku notuje przy nim dwa dzwony, organy o sze\u015bciu g\u0142osach i 550 dusz w parafii, a w skali roku 25 chrzt\u00f3w, trzy \u015bluby, 354 komunikant\u00f3w i 19 pogrzeb\u00f3w; parafia mia\u0142a te\u017c w\u0142asny cmentarz w Karczemkach. W okresie mi\u0119dzywojennym ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do superintendentury wejherowskiej Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano. Przetrwa\u0142 cmentarz przy ulicy Gda\u0144skiej, datowany na koniec XIX wieku i uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 43 arkusza gminy Szemud. Kto dzi\u015b szuka w Karczemkach \u015bladu parafii Friedenau, znajdzie go nie w bryle \u015bwi\u0105tyni, lecz w kwaterach cmentarza przy g\u0142\u00f3wnej drodze.\n\n\ud83d\udccc Wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku rozstrzyga przynale\u017cno\u015b\u0107 Bojana: w dziale powiatu wejherowskiego, w\u015br\u00f3d gmin wiejskich, pod pozycj\u0105 czwart\u0105 stoi parafia ewangelicka Friedenau i katolicka Kwaszyn z Kielnem. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 462 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 55 ewangelik\u00f3w i 407 katolik\u00f3w \u2014 w pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu budynkach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, 1907, s. 531; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Szemud, pozycja 43; Karczemki (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia.*","built_year":1849,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Karczemki (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Karczemki_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Google Maps","id":"KOS-0209","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.446166,"lng":18.3879333,"name_de":"Friedenau","name_pl":"Karczemki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Friedenau, rozebrany)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Karlikowo L\u0119borskie, do 1945 roku Karlkow, by\u0142o maj\u0105tkiem w Kreis Lauenburg i. Pom., w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, administracyjnie zwi\u0105zanym z Taw\u0119cinem (Tauenzin). Nazw\u0119 odnotowa\u0142 ju\u017c opis Pomorza Br\u00fcggemanna z 1784 roku. Miejscowi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Schwartow, czyli w dzisiejszym Zwartowie w gminie Choczewo, katolicy za\u015b do parafii w L\u0119borku; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Karlkow nie by\u0142o, wie\u015b mia\u0142a jedynie cmentarz ewangelicki. \u26a0 Parafia zwartowska by\u0142a m\u0142oda i \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 j\u0105 niezgodnie: Franz Schultz liczy jej samodzielno\u015b\u0107 od 1889 roku, gdy po wizytacji generalnej powo\u0142ano tam wikariat, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1897 roku; Ernst M\u00fcller podaje rok 1902, na podstawie dokumentu z 14 i 23 listopada 1901 roku. Wcze\u015bniej okolic\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142a parafia w Salinie \u2014 s\u0105siednie B\u0105sewice maj\u0105 j\u0105 jeszcze w spisie z 1895 roku.\n\nW 1910 roku wie\u015b uzyska\u0142a przystanek na linii kolejowej z L\u0119borka przez Garczegorze do Choczewa, zlikwidowanej po 1955 roku. W latach 1925\u20131940 rozparcelowano 318 hektar\u00f3w maj\u0105tku. Po 1945 roku dawn\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono, a katolicka parafia w Taw\u0119cinie powsta\u0142a w 1981 roku.\n\nIstnienie cmentarza potwierdza gminna ewidencja zabytk\u00f3w, kt\u00f3ra wymienia w Karlikowie zabytkowy cmentarz na dzia\u0142ce numer 108. \ud83d\udfe1 Ani daty za\u0142o\u017cenia, ani stanu zachowania nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107.\n\n\ud83d\udccc Polskie glosy przy nazwie Schwartow s\u0105 w obu naszych wyci\u0105gach b\u0142\u0119dne. \u015awietlino to Schweslin \u2014 wie\u015b w gminie \u0141\u0119czyce, w kt\u00f3rej od 1911 roku dzia\u0142a\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy parafii Bresin \u2014 a nie Schwartow; \u201e\u015awiartowo\u201d za\u015b jest tylko zniekszta\u0142ceniem. Spis z 2 grudnia 1895 roku prowadzi w powiecie l\u0119borskim obok siebie gminy Schwartow i Schwartowke, a gminna ewidencja zabytk\u00f3w wykazuje w Zwartowie cmentarz ewangelicki, dzi\u015b katolicki parafialny przy za\u0142o\u017ceniu dworsko-parkowym, oraz osobno cmentarz ewangelicki w Zwart\u00f3wku. Schwartow to zatem Zwartowo, a Schwartowke \u2014 Zwart\u00f3wko, i tak trzeba czyta\u0107 ka\u017cde wyst\u0105pienie tej nazwy.\n\n\ud83d\udccc Obie po\u0142owy uwagi potwierdzone, a przy okazji Karlikowo przestaje by\u0107 rekordem bez podstawy. Karty naprawd\u0119 nie ma: w komplecie 157 kart serwisu cmentarze.lebork.pl, przechowywanym u nas jako pe\u0142ne teksty Drzewieckiego, nazwy Karlikowo ani Karlkow nie ma ani razu. Zast\u0119pnik istnieje i m\u00f3wi to, co trzeba: scalony wykaz cmentarzy z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w prowadzi w arkuszu gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska pozycj\u0119 52 \u2014 \u201el\u0119borski | Nowa Wie\u015b L\u0119borska | Karlikowo | dzia\u0142ka 108 | zabytkowy cmentarz\u201d. Dochodzi trzecia rzecz: cho\u0107 Drzewiecki karty nie napisa\u0142, w terenie tu by\u0142 \u2014 jego plik punkt\u00f3w cmentarnych ma waypoint \u201eKarlikowo\u201d z 14 pa\u017adziernika 2013 roku, stoj\u0105cy dok\u0142adnie na wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych rekordu. Mapa topograficzna 1:25 000, arkusz Taw\u0119cino (Tauenzin) w wydaniu z 1911 roku, potwierdza natomiast inne zdanie opisu: przy maj\u0105tku widnieje podpis \u201eHp. Gut Karlkow\u201d, a wi\u0119c przystanek kolejowy ju\u017c istnia\u0142. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani stanu zachowania \u017cadne z tych \u017ar\u00f3de\u0142 nie podaje \u2014 to zostaje na teren.\n\n\ud83d\udccc Do potwierdzenia dosz\u0142o drugie, niezale\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142o. Fotobaza terenowa Marka Drzewieckiego ma punkt \u201eKarlikowo\u201d o wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych 54,640141 i 17,801449, zapisany 14 pa\u017adziernika 2013 roku \u2014 to dok\u0142adnie te wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne, kt\u00f3re nosi rekord. Karty opisowej Karlikowa serwis nie ma, ale pomiar w terenie jest.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska (Karlikowo/Karlkow) [kopia archiwalna 2015-04-15]; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Schwartow; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 arkusze gminne; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1372 Taw\u0119cino (Tauenzin), wydanie 1911; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 scalony wykaz cmentarzy, stan 29 VIII 2026.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska (Karlikowo/Karlkow) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (\u201e52 | l\u0119borski | Nowa Wie\u015b L\u0119borska | Karlikowo | dz. 108 | zabytkowy cmentarz\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja C (parafia Schwartow, wikariat od 1889)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Schwartow \u2014 parafia utworzona 1902 wg dokumentu z 14./23.11.1901)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg \u2014 172 pozycje, brak wiersza Karlkow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y \u2014 ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, \u201eRozdzia\u0142 III. Dekanat Pucki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 157 kart serwisu cmentarze.lebork.pl, brak karty Karlikowa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 arkusze gminne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1372 Taw\u0119cino (Tauenzin), wydanie 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 scalony wykaz cmentarzy, stan 29 VIII 2026","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0875","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.640141,"lng":17.801449,"name_de":"Karlkow","name_pl":"Karlikowo L\u0119borskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Karpiny, gmina Sadlinki, powiat kwidzy\u0144ski. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako: cmentarz dawny ewangelicki, dzia\u0142ka 142, teren le\u015bny. Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Sadlinki, pozycja 118), stan z 29 sierpnia 2026 roku. Lokalizacja przybli\u017cona \u2014 do u\u015bci\u015blenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, stan 29 VIII 2026, poz. 118","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1111","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65182,"lng":18.86095,"name_de":"","name_pl":"Karpiny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Karpiny, gmina Sadlinki, powiat kwidzy\u0144ski. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako: cmentarz dawny ewangelicki, dzia\u0142ka 44, przy drodze nr 532. Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Sadlinki, pozycja 114), stan z 29 sierpnia 2026 roku. Lokalizacja przybli\u017cona \u2014 do u\u015bci\u015blenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, stan 29 VIII 2026, poz. 114","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1110","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65372,"lng":18.87139,"name_de":"","name_pl":"Karpiny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Karsinie (Karschin) dla gminy ewangelickiej zbudowano w latach 1892\u20131894 neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 Zmartwychwstania Chrystusa (odr\u0119bny od drewnianego ko\u015bcio\u0142a katolickiego); po 1945 roku przeszed\u0142 w r\u0119ce katolickie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Karsin \u2014 Wikipedia (en).*","built_year":1892,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Karsin \u2014 Wikipedia (en)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Karsin"}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0255","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.866,"lng":17.939,"name_de":"Karschin","name_pl":"Karsin \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Karschin)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kartkowo, po niemiecku Kartkow, by\u0142o przed 1945 rokiem maj\u0105tkiem i cz\u0119\u015bci\u0105 gminy No\u017cyno (Gro\u00df Nossin) w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej \u2014 nie w s\u0105siednim bytowskim, do kt\u00f3rego wie\u015b nale\u017cy dzisiaj. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewadze ewangelicka.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie postawiono: \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w No\u017cynie. Potwierdza to spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry notuje Kartkowo pod pozycj\u0105 222 na stronie 178 \u2014 126 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika \u2014 z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w No\u017cynie, zapisan\u0105 fraktur\u0105 jako \u201eGro\u00df Rosjin\u201d. \ud83d\udccc Ernst M\u00fcller wymienia Kartkowo w\u015br\u00f3d osiemnastu miejscowo\u015bci tej parafii, obok Wu\u00dfkowske, Sommina, Ceromina i Czarnej D\u0105br\u00f3wki; parafia nale\u017ca\u0142a do 1817 roku do synodu s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a od 1871 do bytowskiego, kolatorem za\u015b by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br No\u017cyno.\n\nPo 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105 jako Kartkowo i jest dzi\u015b so\u0142ectwem gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka; katolicko nale\u017cy do parafii w No\u017cynie, w diecezji pelpli\u0144skiej. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani nazwiska rodu w\u0142a\u015bcicieli nie ustalono; przypuszczenie, \u017ce by\u0142a to nekropolia przymaj\u0105tkowa albo rodowa, pozostaje niepotwierdzone.\n\n\ud83d\udccc Odczyt si\u0119 potwierdza. Spis 1895 notuje Kartkowo w dziale obwod\u00f3w dworskich (poz. 222, str. 178): 126 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, parafia ewangelicka No\u017cyno, okr\u0119g urz\u0119dowy i okr\u0119g stanu cywilnego No\u017cyno. W tym tomie nazwa parafii zapisana jest \u201eGro\u00df Rosjin\u201d; chodzi o Gro\u00df Nossin, prowadzone przez Ernsta M\u00fcllera jako parafia synodu bytowskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0815","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27559,"lng":17.47517,"name_de":"Kartkow","name_pl":"Kartkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kartuzy \u2014 po niemiecku Karthaus, w Kreis Karthaus in Westpreu\u00dfen, w rejencji gda\u0144skiej \u2014 mia\u0142y niewielk\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 protestanck\u0105: kolonist\u00f3w, pruskich urz\u0119dnik\u00f3w i dwory, mniejszo\u015b\u0107 w silnie katolickim, kaszubskim regionie dawnego klasztoru kartuz\u00f3w, ufundowanego 8 sierpnia 1381 roku przez szlachcica Johanna Russchitzena.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka zacz\u0119\u0142a si\u0119 od poklasztornego refektarza. 4 wrze\u015bnia 1844 roku oddano go ewangelikom na lokal nabo\u017ce\u0144stwowy, a do 1852 roku odprawia\u0142 w nim nabo\u017ce\u0144stwo co cztery tygodnie pastor z Rheinfeld; katolicki tumult, kt\u00f3ry mia\u0142 temu przeszkodzi\u0107, musieli u\u015bmierzy\u0107 huzarzy gda\u0144scy. O\u0142tarz i ambon\u0119 sprawiono ze sk\u0142adek i ze wsparcia Towarzystwa Gustawa Adolfa, gro\u017c\u0105ce zawaleniem sklepienie refektarza podparto gruntown\u0105 napraw\u0105 dachu, a organy po\u015bwi\u0119cono w 1854 roku. Pierwszym pastorem zosta\u0142 Carnuth, plebani\u0119 zbudowano w 1880 roku. Wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich notuje tu ksi\u0119gi ewangelickie od 1851 roku \u2014 chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w od 1852, \u015blub\u00f3w od 1853, komunikant\u00f3w od 1871 \u2014 z duplikatami w s\u0105dzie obwodowym w Ko\u015bcierzynie za lata 1851\u20131874.\n\nDopiero potem przyszed\u0142 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142: neogotycki, wzniesiony w latach 1885\u20131887, kt\u00f3rego kamie\u0144 w\u0119gielny po\u015bwi\u0119ci\u0142 w 1886 roku superintendent Taube; dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Kazimierza. \ud83d\udd34 Liczebno\u015b\u0107 parafii \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 bardzo rozbie\u017cnie, bo dziel\u0105 je rozbi\u00f3r i granica: Harnoch szacowa\u0142 j\u0105 oko\u0142o 1890 roku na dwa tysi\u0105ce dusz, a w 1937 roku, gdy parafia nale\u017ca\u0142a ju\u017c do Superintendentury Kartuzy Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unijnego, liczy\u0142a 487 wiernych.\n\nCmentarz tej parafii otwarto w 1862 roku, a wi\u0119c jeszcze w czasach refektarza. Poch\u00f3wki wstrzymano 8 kwietnia 1961 roku, a w 1968 roku cmentarz zlikwidowano. Na jego miejscu urz\u0105dzono park przy ulicy Ceynowy, od 1993 roku nosz\u0105cy imi\u0119 doktora Aleksandra Majkowskiego; w tym samym roku Towarzystwo Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Kartuz ods\u0142oni\u0142o tam kamie\u0144 pami\u0105tkowy, odnowiony w 2015 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wikipedia \u2014 Cmentarz ewangelicki w Kartuzach.*","built_year":1862,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"Wikipedia \u2014 Cmentarz ewangelicki w Kartuzach","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Kartuzach"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0127","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.335464,"lng":18.20091,"name_de":"Begr\u00e4bnisplatz der evangelischen Kirche (Karthaus)","name_pl":"Kartuzy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kartuzy, po niemiecku Karthaus, by\u0142y miastem powiatowym w otoczeniu kaszubskim i katolickim, wyros\u0142ym wok\u00f3\u0142 dawnego klasztoru kartuz\u00f3w. \ud83d\udccc Mimo to spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka by\u0142a tu znacz\u0105ca: w 1848 roku spo\u015br\u00f3d 817 mieszka\u0144c\u00f3w 273 by\u0142o ewangelikami, obok 511 katolik\u00f3w i 33 \u017byd\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Pierwsz\u0105 kaplic\u0105 ewangelick\u0105 w mie\u015bcie by\u0142 refektarz poklasztorny, przekazany ewangelikom \u2014 luteranie modlili si\u0119 wi\u0119c w jadalni kartuz\u00f3w. Pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 tu 8 pa\u017adziernika 1842 roku pastor Fischer z Przyja\u017ani (Rheinfeld), do kt\u00f3rej parafii kartuscy ewangelicy wtedy nale\u017celi. W grudniu 1852 roku przyby\u0142 administrator parafii Carnuth, a samodzieln\u0105 parafi\u0105 ewangelicko-unijn\u0105 Kartuzy sta\u0142y si\u0119 dokumentem erekcyjnym z 25 kwietnia 1856 roku; w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne prowadzono tu od 1851 roku, a od oko\u0142o 1891 roku miasto by\u0142o siedzib\u0105 superintendentury. Za pastora Alfreda Lukowa (1872\u20131887) wzniesiono przy rynku neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z czerwonej ceg\u0142y, nosz\u0105cy imi\u0119 Lutra \u2014 Lutherkirche \u2014 z wie\u017c\u0105 wysoko\u015bci oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w; po\u015bwi\u0119ci\u0142 go 2 pa\u017adziernika 1887 roku generalny superintendent Taube z Gda\u0144ska.\n\nStatystyka Agathona Harnocha, wydana w 1890 roku, liczy tutejsz\u0105 parafi\u0119 na 2 000 dusz i notuje przy niej w skali roku 46 chrzt\u00f3w, 15 \u015blub\u00f3w, 863 komunikant\u00f3w i 42 pogrzeby, a jako pierwszego duchownego wymienia Carnutha. W rubryce s\u0105siednich ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich \u2014 a wi\u0119c \u015bwi\u0105ty\u0144 le\u017c\u0105cych obok parafii ewangelickiej, nie w jej obr\u0119bie \u2014 wylicza Kartuzy z ich okaza\u0142ym ko\u015bcio\u0142em klasztornym, Chmielno, Gor\u0119czyno, Kie\u0142pino i Seefeld. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w samym mie\u015bcie 2 300 mieszka\u0144c\u00f3w w 161 domach: 1 385 katolik\u00f3w, 772 ewangelik\u00f3w, 141 innych chrze\u015bcijan i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, 1 grudnia 1910 roku, Kartuzy liczy\u0142y 3 699 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 1 937 mia\u0142o niemiecki za j\u0119zyk ojczysty, a w\u015br\u00f3d tych 1 937 os\u00f3b spisano 1 200 ewangelik\u00f3w i 637 katolik\u00f3w; ca\u0142\u0105 parafi\u0119 szacowano wtedy na oko\u0142o 2 300 wiernych.\n\n\ud83d\udccc Dalsze liczby pokazuj\u0105, co przynios\u0142a zmiana granic. Po 1920 roku, gdy Kartuzy znalaz\u0142y si\u0119 w Polsce, niemieccy ewangelicy wyjechali i parafia zesz\u0142a do 502 wiernych w 1929 roku oraz 487 w 1937; \ud83d\udfe1 inny zapis m\u00f3wi o mniej wi\u0119cej 400 osobach oko\u0142o 1938 roku. Tak czy inaczej wsp\u00f3lnota skurczy\u0142a si\u0119 niemal pi\u0119ciokrotnie w nieca\u0142e dwadzie\u015bcia lat. Ostatnim pastorem by\u0142 Werner M\u00fcller.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; od 1983 roku jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u015bwi\u0119tego Kazimierza, po\u015bwi\u0119conym pod tym wezwaniem w 2008 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat kartuski; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, pozycja 106; H. Neumeyer, dzieje ewangelickiej parafii w Kartuzach (opracowanie U. Kerntopfa).*","built_year":1885,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Karthaus","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/karthaus.htm"},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"Wikipedia \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Kazimierza w Kartuzach","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Kazimierza_w_Kartuzach"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Kazimierza w Kartuzach \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Kazimierza_w_Kartuzach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0075","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.335464,"lng":18.20091,"name_de":"Karthaus","name_pl":"Kartuzy \u2014 parafia i ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Karthaus)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\ud83d\udccc Ta osada ma dok\u0142adn\u0105 dat\u0119 narodzin. W 1599 roku starosta pucki Jakub Wejher kaza\u0142 odmierzy\u0107 55 w\u0142\u00f3k na osuszanych b\u0142otach i odda\u0142 je osadnikom \u2014 tak powsta\u0142y Karwie\u0144skie B\u0142ota (niemieckie Karwenbruch), osada ol\u0119derska. \ud83d\udd34 Kim byli ci pierwsi osadnicy, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. Dotychczasowy opis podawa\u0142 sze\u015bciu Fryz\u00f3w wyznania lutera\u0144skiego i dat\u0119 28 pa\u017adziernika 1599 roku; *S\u0142ownik geograficzny* pisze natomiast o siedmiu rodzinach z Holandii, wyznania kalwi\u0144skiego, osadzonych w 1599 roku (skorowidz podaje 1594), kt\u00f3re chrzty i \u015bluby odprawia\u0142y przed katolickim proboszczem w Swarzewie, a do ko\u015bcio\u0142a chodzi\u0142y do Krokowej. To samo has\u0142o wymienia ich z nazwiska pod rokiem 1601: so\u0142tys Maciej Giessen, Bardin, Wrent, Conwont, Kaspar, Wiebent, Daniel Neufeld, Hans Westerwig i Dawid. Rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygamy.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu puckiego i do obwodu urz\u0119dowego Karwenbruch. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nigdy nie mia\u0142a: parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Krokowej i tam chodzono na nabo\u017ce\u0144stwa pieszo, katolicka w Strzelnie, a na miejscu by\u0142y tylko szko\u0142a \u2014 zbudowana w 1604 roku \u2014 i cmentarz z murowanym grobowcem rodzinnym z drugiej po\u0142owy XIX wieku.\n\n*S\u0142ownik* notuje tu oko\u0142o 1880 roku 525 ewangelik\u00f3w i osiemnastu katolik\u00f3w przy 78 domach, na 120 w\u0142\u00f3kach, w\u015br\u00f3d 34 gbur\u00f3w i siedemnastu zagrodnik\u00f3w; w 1871 roku wie\u015b liczy\u0142a 531 mieszka\u0144c\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o ich 516, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 511 os\u00f3b. \ud83d\udfe1 T\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 516 nasze wcze\u015bniejsze zapisy przypisywa\u0142y raz spisowi z 1910 roku, raz stanowi \u201eoko\u0142o 1905 roku\u201d \u2014 trzymamy si\u0119 spisu. \u26a0 Liczby ze spisu 1910 roku dotycz\u0105 ca\u0142ego Karwenbruch, kt\u00f3ry by\u0142 w nim jedn\u0105 jednostk\u0105; dzisiejsze Karwie\u0144skie B\u0142ota Pierwsze i Drugie maj\u0105 w atlasie osobne wpisy, wi\u0119c tych 516 os\u00f3b nie nale\u017cy liczy\u0107 dwa razy.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej zgermanizowanych potomk\u00f3w osadnik\u00f3w wysiedlono, a cmentarz opuszczono i zdewastowano. Zachowa\u0142y si\u0119 ruiny grobowca i pojedyncze nagrobki \u2014 \ud83d\udfe1 najstarszy z 1848 roku, do potwierdzenia. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 24 kwietnia 1990 roku pod numerem 1089, a ruralistyczny uk\u0142ad wsi \u2014 17 czerwca 2005 roku. \ud83d\udccc Wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy prowadzi tu jeden obiekt, pod nazw\u0105 Karwie\u0144skie B\u0142oto II, datuj\u0105c go na po\u0142ow\u0119 XIX wieku \u2014 co zgadza si\u0119 z datowaniem grobowca.\n\n\ud83d\udccc Przed 1945 rokiem Karwie\u0144skie B\u0142ota by\u0142y jedn\u0105 wsi\u0105. Wykaz gmin z 1885 roku zna w powiecie puckim jedno \u201eKarwenbruch\u201d \u2014 obok osobnych Karwi (Karwen) i Karwie\u0144skiego Dworu (Karwenhof) \u2014 a spis z 1 grudnia 1910 roku liczy\u0142 t\u0119 osad\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako jedn\u0105 jednostk\u0119. Franz Schultz pisze o obwodzie urz\u0119dowym Karwenbruch i o \u201es\u0105siednim Karwenbruch\u201d w liczbie pojedynczej. Podzia\u0142 na B\u0142ota Pierwsze i Drugie jest powojenny, wi\u0119c m\u00f3wi\u0105c o dziejach przedwojennych m\u00f3wimy po prostu o Karwie\u0144skich B\u0142otach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Karwie\u0144skich B\u0142otach Pierwszych (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Karwie%C5%84skich_B%C5%82otach_Pierwszych"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Karwia","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0010","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.8298289,"lng":18.2106494,"name_de":"Karwenbruch","name_pl":"Karwie\u0144skie B\u0142ota \u2014 cmentarz ewangelicki osadnik\u00f3w ol\u0119derskich (rejestr zabytk\u00f3w)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Karwie\u0144skie B\u0142ota, po niemiecku Karwenbruch, powsta\u0142y na osuszanych bagnach nad Ba\u0142tykiem. \ud83d\udccc Wie\u015b za\u0142o\u017cono w 1599 roku \u2014 cho\u0107 skorowidz przywo\u0142ywany przez S\u0142ownik geograficzny podaje 1594 \u2014 gdy starosta pucki Wejher osadzi\u0142 tu kolonist\u00f3w holenderskich w ramach osadnictwa ol\u0119derskiego. \ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a podaj\u0105 imi\u0119 starosty rozbie\u017cnie: raz jako Jakuba, raz jako Jana Wejhera. \ud83d\udfe1 Rozbie\u017cne jest te\u017c wyznanie osadnik\u00f3w: S\u0142ownik geograficzny nazywa siedem przyby\u0142ych rodzin kalwi\u0144skimi, starsze opracowania m\u00f3wi\u0142y o mennonitach i luteranach, a ustalenie Kwa\u015bniewskiej z 2021 roku odrzuca mennonicki charakter cmentarza. Pewne jest tyle, \u017ce do po\u0142owy XIX wieku wsp\u00f3lnota by\u0142a ju\u017c lutera\u0144ska.\n\nPrzed 1945 rokiem Karwenbruch nale\u017ca\u0142 do Kreis Putzig, do parafii ewangelickiej w Krokowej i katolickiej w Strzelnie. S\u0142ownik geograficzny notuje tu 525 ewangelik\u00f3w i osiemnastu katolik\u00f3w w 78 domach, na 120 w\u0142\u00f3kach; spis z 1 grudnia 1910 roku, obejmuj\u0105cy ca\u0142\u0105 t\u0119 jednostk\u0119, wykaza\u0142 oko\u0142o 516 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 511 os\u00f3b.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w po\u0142owie XIX wieku. Zachowa\u0142y si\u0119 ruiny murowanego mauzoleum z drugiej po\u0142owy XIX wieku i fragmenty nagrobk\u00f3w; najstarszy nosi dat\u0119 1848. U\u017cytkowano go do lat czterdziestych XX wieku, a opuszczono po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w 24 kwietnia 1990 roku pod numerem 1089; dzi\u015b jest nieczynny i zaro\u015bni\u0119ty, a zajmuje dwadzie\u015bcia siedem ar\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Przed 1945 rokiem Karwie\u0144skie B\u0142ota by\u0142y jedn\u0105 wsi\u0105. Wykaz gmin z 1885 roku zna w powiecie puckim jedno \u201eKarwenbruch\u201d \u2014 obok osobnych Karwi (Karwen) i Karwie\u0144skiego Dworu (Karwenhof) \u2014 a spis z 1 grudnia 1910 roku liczy\u0142 t\u0119 osad\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako jedn\u0105 jednostk\u0119. Franz Schultz pisze o obwodzie urz\u0119dowym Karwenbruch i o \u201es\u0105siednim Karwenbruch\u201d w liczbie pojedynczej. Podzia\u0142 na B\u0142ota Pierwsze i Drugie jest powojenny, wi\u0119c m\u00f3wi\u0105c o dziejach przedwojennych m\u00f3wimy po prostu o Karwie\u0144skich B\u0142otach.\n\n\u26a0 W atlasie stoj\u0105 dwa wpisy cmentarne dla tej wsi, oddalone od siebie o 3,5 kilometra. Ten opisuje nekropoli\u0119, kt\u00f3rej po\u0142o\u017cenie zmierzono w terenie w 2013 roku; drugi ma punkt z automatycznego geokodowania. Nie \u0142\u0105czymy ich, bo to najpewniej dwa r\u00f3\u017cne cmentarze jednej, rozci\u0105gni\u0119tej wzd\u0142u\u017c kana\u0142\u00f3w wsi ol\u0119derskiej \u2014 ale liczb ludno\u015bci nie wolno przez to liczy\u0107 dwa razy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1939,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Karwie\u0144skich B\u0142otach Pierwszych \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Karwie%C5%84skich_B%C5%82otach_Pierwszych"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eKarwie\u0144skie b\u0142oto\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0155","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.80936,"lng":18.16819,"name_de":"Karwenbruch","name_pl":"Karwie\u0144skie B\u0142ota \u2014 cmentarz ewangelicki (pomiar terenowy 2013)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Karwno, po niemiecku Karwen, a dawniej Alt Carwen, by\u0142o do 1945 roku wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 mia\u0142a w przewadze ewangelick\u0105 i nale\u017ca\u0142a do parafii w Mikorowie (Mickrow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele unii staropruskiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o \u2014 dzia\u0142a\u0142a natomiast szko\u0142a i by\u0142 cmentarz. Wie\u015b liczy\u0142a 578 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku i 532 w 1939.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Karwno dwoma wierszami: gmina wiejska \u2014 pozycja 52, strona 170 \u2014 liczy\u0142a 264 ewangelik\u00f3w, obw\u00f3d dworski, pozycja 223 na stronie 178, dalszych 306; katolika nie by\u0142o w \u017cadnym z nich ani jednego, a oba wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 w Mikorowie, zapisan\u0105 fraktur\u0105 jako \u201eMidrow\u201d. \ud83d\udccc Parafia mikorowska nale\u017ca\u0142a pierwotnie do synodu s\u0142upskiego, w 1817 roku przesz\u0142a do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a w 1871 do s\u0142upskiego staromiejskiego; jej fili\u0105 by\u0142o Cosem\u00fchl, gdzie od 1744 roku sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy. Pierwszym znanym tutejszym pastorem by\u0142 David Zelack, ordynowany przez prepozyta Jakoba Hogensee w S\u0142upsku i urz\u0119duj\u0105cy od 1570 a\u017c do \u015bmierci 10 lipca 1616 roku \u2014 podczas wizytacji 25 lipca 1590 roku by\u0142 ju\u017c na tym stanowisku od dwudziestu lat.\n\nCmentarz ewangelicki z XIX wieku, o powierzchni oko\u0142o 0,37 hektara, le\u017cy jakie\u015b trzysta metr\u00f3w na zach\u00f3d od zabudowa\u0144; przed 1945 rokiem sta\u0142o na nim oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu nagrobk\u00f3w. Dzi\u015b jest zaniedbany \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 kamienne obramowania grob\u00f3w, ogrodzenie i porcelanowe tabliczki inskrypcyjne, \u017celiwne krzy\u017ce zniszczono.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1946\u20131947.\n\n\ud83d\udccc Odczyt si\u0119 potwierdza, z jednym uzupe\u0142nieniem. Gmina wiejska Karwna (poz. 52, str. 170) liczy\u0142a w 1895 roku 264 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu innych chrze\u015bcijan, obw\u00f3d dworski (poz. 223, str. 178) \u2014 306 ewangelik\u00f3w; katolik\u00f3w nie by\u0142o w \u017cadnej z tych jednostek. Obie nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Mikorowie. Liczb nie sumowa\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0816","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39557,"lng":17.52562,"name_de":"Karwen (dawniej Alt Carwen / Alt Karwen)","name_pl":"Karwno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Karzcino \u2014 do 1945 roku Karzin \u2014 wzmiankowane jest ju\u017c w 1281 roku, kiedy ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciwoj II nada\u0142 wie\u015b norbertankom s\u0142upskim. Le\u017ca\u0142o w Landkreis Stolp w prowincji Pomorze, a przed wojn\u0105 zamieszkiwali je niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicy; katolik\u00f3w by\u0142o siedmioro. Ko\u015bcio\u0142a we wsi nie postawiono \u2014 Karzin nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Wytownie (po niemiecku Weitenhagen) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto, obejmuj\u0105cej ponadto Bydlino, Machowino i Machowinko; w 1940 roku liczy\u0142a ona 1910 parafian. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 107 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika \u2014 wie\u015b by\u0142a wyznaniowo jednorodna. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Weitenhagen, dzi\u015b Wytownie.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono najp\u00f3\u017aniej na prze\u0142omie XIX i XX wieku; najstarszy zachowany krzy\u017c \u017celiwny nosi dat\u0119 1909. Le\u017cy oko\u0142o 900 metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, przy trakcie do Machowina, i zajmuje oko\u0142o 8320 metr\u00f3w kwadratowych. Po 1945 roku maj\u0105tek zaj\u0119li Rosjanie \u2014 trzymali go do 1950 roku \u2014 a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy w znacznym oddaleniu od wsi, na po\u0142udniowy zach\u00f3d, po po\u0142udniowej stronie drogi i linii kolejowej do Machowina. Za\u0142o\u017cono go na planie prostok\u0105ta z podzia\u0142em na dwie kwatery, dzi\u015b ju\u017c zatartym; zosta\u0142y resztki starodrzewu. Nagrobk\u00f3w ocala\u0142o niewiele: zardzewia\u0142e fragmenty \u017celiwnych krzy\u017cy z dwiema zachowanymi porcelanowymi tabliczkami inskrypcyjnymi, granitowe podstawy pod krzy\u017ce, granitowy obelisk oraz wn\u0119ka grobowa wykonana z czerwonej ceg\u0142y, w kt\u00f3rej inwentaryzatorzy znale\u017ali ko\u015bci pochowanych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0682","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.55401,"lng":17.0699,"name_de":"Karzin","name_pl":"Karzcino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kar\u017cnica, do 1937 roku Wendisch Karstnitz, a potem Ramnitz, le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim rejencji koszali\u0144skiej, na wsch\u00f3d od S\u0142upska, mi\u0119dzy Stolpem a \u0141upaw\u0105, nad strumieniem Rambowbach. Przydomek \u201eWendisch\u201d, czyli wendyjska, odr\u00f3\u017cnia\u0142 j\u0105 od pobliskiej Deutsch Karstnitz \u2014 dzisiejszej Kar\u017cniczki \u2014 i wskazywa\u0142 na s\u0142owia\u0144ski rodow\u00f3d osady. Wzmiankowano j\u0105 od 1531 roku jako maj\u0105tek rodziny von Chorken; w XIX i XX wieku by\u0142y to dobra rycerskie, nale\u017c\u0105ce mi\u0119dzy innymi do von Wedl\u00f3w, Livonius\u00f3w i Lehmann\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141upawie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, a katolicy do parafii \u015awi\u0119tego Ottona w S\u0142upsku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Kar\u017cnic\u0119 jako obw\u00f3d dworski z 266 ewangelikami i jednym katolikiem; wie\u015b by\u0142a przy tym siedzib\u0105 w\u0142asnego okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego. W 1925 roku mieszka\u0142o tu zaledwie o\u015bmioro katolik\u00f3w, czyli 1,6 procent og\u00f3\u0142u, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 425 os\u00f3b w 92 gospodarstwach. 8 marca 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a miejscowo\u015b\u0107 przemianowano na Kar\u017cnic\u0119.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, mi\u0119dzy ciekiem wodnym a drog\u0105 biegn\u0105c\u0105 ku Maczkowu. Dzi\u015b jest trudno dost\u0119pny, bo doko\u0142a stoj\u0105 wygrodzone uprawy le\u015bne, a prace przy poprowadzonej tu\u017c obok drodze uszkodzi\u0142y kamienne ogrodzenie w naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-wschodnim. Ca\u0142e za\u0142o\u017cenie rozplanowano na rzucie prostok\u0105ta z lekko nachylon\u0105 granic\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105; kamienny wa\u0142 graniczny zachowa\u0142 si\u0119 na ca\u0142ym obwodzie, a d\u0119bowy starodrzew wyznacza poprzeczn\u0105 alej\u0119 dziel\u0105c\u0105 cmentarz na dwie kwatery. Na obu le\u017c\u0105 nieliczne nagrobki, po kt\u00f3rych wida\u0107 cz\u0119\u015bciowe u\u0142o\u017cenie rz\u0119d\u00f3w; przewa\u017caj\u0105 kamienne p\u0142yty, ramy mogi\u0142 oraz postumenty ze \u015bladami \u017celiwnych krzy\u017cy. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ustali\u0107 si\u0119 nie da: na \u017cadnym z zachowanych fragment\u00f3w nie przetrwa\u0142a inskrypcja z nazwiskiem zmar\u0142ego ani z dat\u0105 poch\u00f3wku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 150\u2013151.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Kar\u017cnica (s. 150\u2013151 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 320 (strona 184, odczyt nazwy \u201eWendisch Kar\u00dfnik\u201d)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0841","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.44879,"lng":17.36037,"name_de":"Wendisch Karstnitz (od 1937 przemianowana na Ramnitz)","name_pl":"Kar\u017cnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kar\u017cniczka \u2014 po niemiecku Deutsch Karstnitz, od 1938 roku Karstnitz \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim i w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a. Jako wie\u015b filialna nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Zag\u00f3rzycy.\n\nOd 1686 do 1945 roku wie\u015b by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 lutera\u0144skiego rodu von Puttkamer, w\u0142a\u015bcicieli pa\u0142acu na wyspie otoczonej fos\u0105, przebudowanego w 1802 roku. Ludno\u015b\u0107, w 1939 roku 532 osoby, by\u0142a przed 1945 rokiem przewa\u017cnie ewangelicka, a ostatnim w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku by\u0142 Bogislaw von Puttkamer, \u017cyj\u0105cy w latach 1902\u20131945.\n\n\ud83d\udccc Gdzie dok\u0142adnie le\u017ca\u0142 rodowy cmentarz von Puttkamer\u00f3w, m\u00f3wi monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego: na niewielkim wzniesieniu w kszta\u0142cie kopca, przy g\u0142\u00f3wnej drodze na wsch\u00f3d od dawnych zabudowa\u0144 folwarcznych. Grobowce skupiono na szczycie kopca i otoczono drzewami r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w, a prowadz\u0105c\u0105 do nich alej\u0119 obsadzono \u015bwierkami. Zachowa\u0142o si\u0119 kilka fragment\u00f3w granitowych pomnik\u00f3w nagrobnych \u2014 wszystkie bez inskrypcji. Rysunek pogl\u0105dowy za\u0142o\u017cenia wykona\u0142 w 1995 roku Henryk Grecki.\n\nPo zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 8 marca 1945 roku i wysiedleniu Niemc\u00f3w mieszka\u0144cami Kar\u017cniczki byli ju\u017c Polacy i katolicy. Pa\u0142ac sp\u0142on\u0105\u0142 w nocy z 3 na 4 listopada 2009 roku, wie\u017ca zegarowa w 2012.\n\n\u26a0 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne tego wpisu prowadz\u0105 nie na kopiec przy drodze wschodniej, lecz w las na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi \u2014 a tam, wedle tej samej monografii, le\u017cy cmentarz wiejski, opisany w atlasie osobno. Pinezki obu obiekt\u00f3w wygl\u0105daj\u0105 na zamienione miejscami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kar\u017cniczka (Karstnitz) \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Kar\u017cniczka.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kar\u017cniczka (Karstnitz) \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0521","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.48724,"lng":17.23356,"name_de":"Deutsch Karstnitz","name_pl":"Karzniczka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kar\u017cniczka \u2014 do 1938 roku Deutsch Karstnitz, potem Karstnitz \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, w regionie od XVI wieku lutera\u0144skim. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a ksi\u0119gi metrykalne prowadzono tam od 1696 do 1945 roku.\n\nOd 1686 roku maj\u0105tek \u2014 kupiony od von Hebron\u00f3w \u2014 nale\u017ca\u0142 do rodu von Puttkamer i pozostawa\u0142 w jego r\u0119kach 259 lat, do 1945. Z tego czasu pochodz\u0105 barokowy pa\u0142ac na wodzie z XVIII wieku oraz park krajobrazowy z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, za\u0142o\u017cony przez Ulricha von Puttkamera.\n\n\ud83d\udccc Wiejski cmentarz \u2014 ten, o kt\u00f3rym mowa w tym wpisie \u2014 le\u017cy, jak podaje monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, w lesie na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144. Jego dzieje po wojnie s\u0105 kr\u00f3tkie i przykre: teren wyr\u00f3wnano i oczyszczono z kamieni nagrobnych, a same kamienie zrzucono w jedno miejsce, przy alejce prowadz\u0105cej na cmentarz. Z granicznego starodrzewu zachowa\u0142o si\u0119 niewiele, ale przetrwa\u0142 pot\u0119\u017cny d\u0105b \u2014 pomnik przyrody o obwodzie pnia oko\u0142o 450 centymetr\u00f3w.\n\nPo 1945 roku w\u0142a\u015bciciel Bogislaw von Puttkamer uciek\u0142 drog\u0105 morsk\u0105, a ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono. Pa\u0142ac sp\u0142on\u0105\u0142 po podpaleniach w 2009 i 2012 roku i dzi\u015b jest ruin\u0105.\n\n\u26a0 Fragmenty nagrobk\u00f3w rodowych von Puttkamer\u00f3w nale\u017c\u0105 do osobnego obiektu \u2014 cmentarza na kopcu przy drodze na wsch\u00f3d od folwarku, opisanego w atlasie pod w\u0142asnym wpisem. Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne obu wpis\u00f3w wygl\u0105daj\u0105 przy tym na zamienione miejscami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kar\u017cniczka (Karstnitz) \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Kar\u017cniczka.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kar\u017cniczka (Karstnitz) \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0522","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4922125,"lng":17.2300351,"name_de":"Karstnitz (do 1938 Deutsch Karstnitz)","name_pl":"Karzniczka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0105ty, po niemiecku Kanten, le\u017c\u0105 w gminie Pas\u0142\u0119k, w dawnym powiecie Preu\u00dfisch Holland. Tutejszy cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku, a jego powierzchnia \u2014 oko\u0142o 0,7 hektara \u2014 jest jak na wiejskie za\u0142o\u017cenie grzebalne niema\u0142a.\n\nMiejsce wybrano na wzniesieniu, w s\u0105siedztwie lasu. Prowadzi do niego aleja lipowa, biegn\u0105ca star\u0105 drog\u0105 z K\u0105t\u00f3w do \u015aliwic; ten sam szpaler drzew jest dzi\u015b najpewniejsz\u0105 wskaz\u00f3wk\u0105 dla kogo\u015b, kto cmentarza szuka po raz pierwszy. Z dawnej zabudowy przetrwa\u0142y pozosta\u0142o\u015bci kaplicy cmentarnej, a ponad nimi wyrasta okaza\u0142y buk czerwonolistny \u2014 drzewo, kt\u00f3re opis ewidencyjny wymienia osobno, na r\u00f3wni z murami.\n\n\ud83d\udccc Kto dojedzie tu star\u0105 drog\u0105, zobaczy najpierw lipy, potem czerwony buk, a dopiero na ko\u0144cu resztki kaplicy. \ud83d\udfe1 Nazwisk z nagrobk\u00f3w ani daty ostatniego poch\u00f3wku nie ustalono. Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-2007.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Pas\u0142\u0119k.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mapcarta.com","url":"https://mapcarta.com/W801342815"},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1043","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99537,"lng":19.6164,"name_de":"Kanten","name_pl":"K\u0105ty \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kczewo, do 1945 roku Egsow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142awie\u0144skim w rejencji koszali\u0144skiej, a administracyjnie w gminie Bzowo i tamtejszym okr\u0119gu urz\u0119dowym. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o niewielu i byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami: 120 os\u00f3b w 1818 roku, 221 w 1925, a spis z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 143 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w S\u0142onowicach, po niemiecku Gro\u00df Schl\u00f6nwitz, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym s\u0142awie\u0144skim Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a ostatnim niemieckim duszpasterzem by\u0142 pastor Otto Range.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz jest opisany dok\u0142adnie. Za\u0142o\u017cono go na po\u0142udnie od zabudowa\u0144; dzi\u015b le\u017cy przy polnej drodze rozdzielaj\u0105cej pola uprawne i \u0142\u0105ki. Wiod\u0105 do niego dwie aleje \u2014 jedna obsadzona d\u0119bami, druga, skrajna, klonami \u2014 a ca\u0142e za\u0142o\u017cenie zwraca uwag\u0119 r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 gatunkow\u0105 nasadze\u0144. Z braku opieki pojawi\u0142o si\u0119 sporo samosiew\u00f3w, ale zachowa\u0142o si\u0119 wiele fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w i czytelny pozosta\u0142 uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w i kwater. Udokumentowano r\u00f3\u017cne formy pomnik\u00f3w: krzy\u017ce kamienne oraz \u017celiwne, pe\u0142ne i a\u017curowe; wi\u0119kszo\u015b\u0107 mogi\u0142 wydzielono kamiennymi ramami. W\u015br\u00f3d nich jest \u017celiwny krzy\u017c z 1907 roku.\n\nGdy w marcu 1945 roku teren zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, wie\u015b przesz\u0142a do Polski. Dw\u00f3r rozebrano, ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a dzisiejsi mieszka\u0144cy s\u0105 niemal wy\u0142\u0105cznie rzymskimi katolikami i nale\u017c\u0105 do parafii w S\u0142onowicach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, s. 117 (has\u0142o Kczewo)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0581","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36928,"lng":16.86852,"name_de":"Egsow","name_pl":"Kczewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119b\u0142owo, po niemiecku Kamlau, by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim w Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen; dzi\u015b le\u017cy w powiecie wejherowskim. Wie\u015b wzmiankowano ju\u017c w 1354 roku. Wykaz wsi parafii Luzino, wydrukowany na stronie 471 zbioru wizytacji archidiakonatu pomorskiego, zasta\u0142 K\u0119b\u0142owo jako wy\u0142\u0105czn\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 pan\u00f3w Lubockich, a mieszkaj\u0105cych w nim czternastu ch\u0142op\u00f3w tak ubogich, \u017ce nie p\u0142acili mesznego \u2014 korca \u017cyta i tyle\u017c owsa \u2014 do kt\u00f3rego byli zobowi\u0105zani. \ud83d\udd34 Datowanie tej strony jest sporne: Franz Schultz, kt\u00f3ry j\u0105 cytuje, odnosi j\u0105 do wiadomo\u015bci ko\u015bcielnych z oko\u0142o 1600 roku, wydawca zbioru za\u015b wywodzi ca\u0142\u0105 t\u0119 parti\u0119 z kodeksu pelpli\u0144skiego, opisanego jako wizytacja biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku.\n\nW\u0142a\u015bcicieli K\u0119b\u0142owo mia\u0142o wielu. Po Lubockich przyszli Czapscy \u2014 oko\u0142o 1624 roku wie\u015b by\u0142a miejscowo\u015bci\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 ich czterocz\u0142onowego klucza i to tutaj dor\u0119czano im pozwy, a w Wielkanoc 1692 roku zmar\u0142 bezpotomnie Peter Czapski, dziedzic Luboczyna i K\u0119b\u0142owa, \u0142awnik puckiego dystryktu szlacheckiego. Jan Jerzy Czapski zastawi\u0142 dobra 1 sierpnia 1725 roku u von Rybi\u0144skiego, w 1758 przej\u0119li je Przebendowscy, a w 1789 roku K\u0119b\u0142owo by\u0142o szlacheckim folwarkiem i wsi\u0105 o 17 paleniskach. Od 1834 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do landrata barona von Platen. W po\u0142owie XIX wieku przesta\u0142 istnie\u0107 jako ca\u0142o\u015b\u0107: umowa notarialna z 18 maja 1855 roku i umowy s\u0105dowe z 1860 i 1864 rozdzieli\u0142y go na K\u0119b\u0142owo, Platenrode z m\u0142ynem k\u0119b\u0142owskim i Schlo\u00df Platen. K\u0119b\u0142owo, licz\u0105ce w\u00f3wczas 3390 m\u00f3rg, przesz\u0142o do Johannesa von Bernuth, potem do Gr\u00f6nwalda i Wolschon\u00f3w; ostatnimi w\u0142a\u015bcicielami byli Louis Wolschon z 849 hektarami i Johanna Schr\u00f6der z domu von Burger z 533 hektarami, a mieszka\u0144c\u00f3w liczono razem 540.\n\n\ud83d\udccc Liczby pokazuj\u0105, jak szybko ubywa\u0142o tu ewangelik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Kamlau na stronie 60, pod pozycj\u0105 69, w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu Neustadt: jedena\u015bcie miejscowo\u015bci, 45 dom\u00f3w, 95 gospodarstw domowych, 547 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 281 m\u0119\u017cczyzn i 266 kobiet \u2014 w tym 185 ewangelik\u00f3w i 362 katolik\u00f3w. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w 1910 roku, obw\u00f3d dworski liczy\u0142 ju\u017c 635 os\u00f3b, ale ewangelik\u00f3w by\u0142o w\u015br\u00f3d nich tylko 124, przy 222 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 ich zaledwie czterdziestu w\u015br\u00f3d 679 mieszka\u0144c\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o wtedy 635 os\u00f3b, niemieck\u0105 44.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Bolszewie \u2014 tak podaje kolumna parafialna spisu z 1885 roku i tak samo odczyt tej kolumny w spisie z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 68 powiatu wejherowskiego \u2014 a katolicy do parafii w Luzinie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego \u017ar\u00f3d\u0142a tu nie odnotowuj\u0105.\n\nCmentarz wi\u0105\u017ce si\u0119 z niemieck\u0105, protestanck\u0105 warstw\u0105 osadnicz\u0105 dawnego maj\u0105tku. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 9 wykazu gminy Luzino, nazywa wprost reliktem cmentarza ewangelickiego dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku i lokuje w lesie, poza zabudowaniami wsi, na dzia\u0142ce 714; stoi na nim kamie\u0144 z kaszubskim napisem \u201eCerpisko\u201d, czyli po prostu \u201ecmentarzysko\u201d. Dzi\u015b jest niemal zatarty. \ud83d\udfe1 Datowania ani powierzchni ewidencja nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (oko\u0142o 1912); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w K\u0119b\u0142owie (dawny) \u2014 Nasza Historia (luter2017.pl)","url":"http://historia.luter2017.pl/cmentarz-ewangelicki-w-kleblowie-dawny/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0175","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_keblowo_nw/lowcze__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.59656,"lng":18.09702,"name_de":"Kamlau","name_pl":"K\u0119b\u0142owo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie, do 1945 roku Kamelow, to wie\u015b ulic\u00f3wka nad rzek\u0105 Kisewk\u0105, w dawnym powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. S\u0142owia\u0144ska nazwa wskazuje na osad\u0119 istniej\u0105c\u0105 jeszcze przed krzy\u017cackim zaborem Pomorza Gda\u0144skiego, a najstarsza wzmianka pochodzi z 1402 roku. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w dolinie Kisewki i by\u0142a rolniczym zapleczem L\u0119borka, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142a \u2014 tak jak Lubowidz i Nowa Wie\u015b; przywilej ten potwierdzi\u0142 w 1507 roku Bogus\u0142aw X, a dokument z 1658 roku utrzyma\u0142 j\u0105 jako lenno miasta, co po\u015bwiadczy\u0142 elektor brandenburski. Dzia\u0142a\u0142a tu cegielnia, kt\u00f3r\u0105 kamera l\u0119borska sprzeda\u0142a jako deficytow\u0105. Br\u00fcggemann naliczy\u0142 w 1784 roku czterech ch\u0142op\u00f3w, czterech cha\u0142upnik\u00f3w i so\u0142tysa, czyli oko\u0142o dziewi\u0119ciu dym\u00f3w. W pierwszej po\u0142owie XIX wieku ch\u0142opi z K\u0119b\u0142owa wykupili si\u0119 z czynszu na rzecz L\u0119borka i stali si\u0119 samodzielnymi gospodarzami, a ludno\u015b\u0107 ros\u0142a: 233 mieszka\u0144c\u00f3w w 1875 roku i 276 w 1910. Nieopodal wsi, w le\u015bnym w\u0105wozie, le\u017cy sjenitowy g\u0142az narzutowy, jeden z najwi\u0119kszych na ziemi l\u0119borskiej, zwany Szerokim Kamieniem; w okresie mi\u0119dzywojennym od\u0142upanymi z niego p\u0142ytami wyk\u0142adano chodniki w L\u0119borku, a miejscowa ludno\u015b\u0107 wi\u0105za\u0142a z nim opowie\u015bci o zakl\u0119tym zamku i o skarbie, kt\u00f3re odczarowa\u0107 mo\u017ce tylko m\u0142odzieniec urodzony w niedziel\u0119, i tylko w noc \u015bwi\u0119toja\u0144sk\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy K\u0119b\u0142owo nie mia\u0142o. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Garczegorzu (Garzigar) w diecezji l\u0119borskiej Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej \u2014 wymienia j\u0105 w sk\u0142adzie tej parafii zar\u00f3wno Ernst M\u00fcller w 1912 roku, jak i spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry naliczy\u0142 tu 223 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w; ci ostatni podlegali parafii w L\u0119borku, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Nowej Wsi (Neuendorf). \u015awi\u0105tynia macierzysta zmienia\u0142a si\u0119 przez stulecia: po ko\u015bciele z 1740 roku postawiono w Garczegorzu kolejny w 1817, a dzisiejszy, neogotycki, uko\u0144czono w 1897 roku; ca\u0142a parafia liczy\u0142a 3100 wiernych w 1940 roku. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a osiedleni na jej miejsce nowi mieszka\u0144cy byli katolikami \u2014 cmentarz ewangelicki zosta\u0142 bez u\u017cytkownik\u00f3w.\n\nLe\u017cy on w po\u0142owie drogi do \u0141\u00f3wcza G\u00f3rnego, przy samej drodze, na wzg\u00f3rzu, kt\u00f3rego niemal ca\u0142y wierzcho\u0142ek zajmuje. Wyra\u017anych granic nie ma, ale obszar mo\u017cna oszacowa\u0107 na oko\u0142o 70 na 40 metr\u00f3w. Prowadzi\u0142y tu dwie bramy \u2014 po\u0142udniowa od strony \u0141\u00f3wcza i p\u00f3\u0142nocna od K\u0119b\u0142owa \u2014 obie zachowane do dzi\u015b w formie filar\u00f3w; do p\u00f3\u0142nocnej wiod\u0142y kamienne schody. Po murze od p\u00f3\u0142nocy i po\u0142udnia nie zosta\u0142o \u015bladu, wschodni\u0105 granic\u0119 wyznacza skarpa wzg\u00f3rza z resztkami starodrzewu, zachodni\u0105 pola uprawne. Pi\u0119kne stare d\u0119by rosn\u0105 przy bramie p\u00f3\u0142nocnej i to od tej strony zaczynaj\u0105 si\u0119 poch\u00f3wki, prowadz\u0105ce a\u017c na szczyt. Teren dzieli si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci: przy bramie \u015bcie\u017cka, po jej lewej stronie du\u017ce groby rodzinne, po prawej pojedyncze, u\u0142o\u017cone w wyra\u017ane rz\u0119dy pod g\u00f3r\u0119; na dw\u00f3ch trzecich wysoko\u015bci wzg\u00f3rza niski betonowy murek zmienia uk\u0142ad na poprzeczny, a g\u0119ste zakrzaczenie utrudnia tam dost\u0119p; na szczycie le\u017c\u0105 groby najbardziej r\u00f3\u017cnorodne \u2014 dzieci\u0119ce, pojedyncze i rodzinne, w tym jeden o rzadkich s\u0142upkach ogrodzenia \u0142\u0105czonych niegdy\u015b kwadratowymi pr\u0119tami stalowymi. Stoi tam te\u017c kupka czerwonych cegie\u0142, po kt\u00f3rej miejscowa pami\u0119\u0107 ka\u017ce si\u0119 domy\u015bla\u0107 ma\u0142ej kapliczki albo wi\u0119kszego grobowca. Element\u00f3w metalowych nie zachowa\u0142o si\u0119 nic. Z nielicznych betonowych krzy\u017cy daj\u0105 si\u0119 odczyta\u0107 nazwiska: Marie Ragge z domu Zeyman (1899\u20131937), Emil i Martha Knaartowie oraz Wilhelmine Korr z domu Graap, urodzona 18 marca 1857, zmar\u0142a w 1940 roku. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje na dzia\u0142ce 231.\n\n\ud83d\udccc Odczyt \u201e\u0141\u00f3wcz G\u00f3rny\u201d jest nietrafny i lepiej go nie wprowadza\u0107. Drzewiecki pisze konsekwentnie \u201e\u0141owcze\u201d/\u201e\u0141\u00f3wcze\u201d i obja\u015bnia t\u0119 nazw\u0119 jako \u201eg\u00f3rne lub ma\u0142e K\u0119b\u0142owo\u201d; w jego bazie GPS punkt \u201e\u0141\u00f3wcze\u201d ma 54,57265; 17,788265, czyli le\u017cy niespe\u0142na kilometr na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od centrum K\u0119b\u0142owa. \u0141\u00f3wcz G\u00f3rny (Ober-Lowitz) le\u017cy natomiast w powiecie wejherowskim, przy Nawczu i Roz\u0142azinie \u2014 Drzewiecki ma dla niego osobne has\u0142o jako dla miejsca pami\u0119ci po obozie Marszu \u015amierci i osobno przywo\u0142uje \u0141\u00f3wcz \u015aredni (Mittel-Lowitz); od K\u0119b\u0142owa dzieli go kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w. Na arkuszu TK25 L\u0119bork z 1937 roku na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Kamelowa nie ma miejscowo\u015bci Lowitz \u2014 jest przysi\u00f3\u0142ek podpisany \u201ezu Kamelow\u201d i folwark J\u00e4gerhof; w wykazie WEZ gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska \u017cadna miejscowo\u015b\u0107 \u0141owcze ani \u0141\u00f3wcz nie wyst\u0119puje. \u26a0 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu (54,57596; 17,77806) le\u017c\u0105 oko\u0142o 850 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od punktu cmentarnego Drzewieckiego.\n\nPotwierdzone i ostrze\u017cenie jest zasadne. Scalony wykaz notuje: \u201e57 | l\u0119borski | Nowa Wie\u015b L\u0119borska | K\u0119b\u0142owo | dzia\u0142ka 231 | zabytkowy cmentarz\u201d, bez cz\u0142onu \u201eNowowiejskie\u201d. Homonim jest realny i te\u017c cmentarny: w gminie Luzino stoi pozycja 9 \u2014 \u201eLuzino | K\u0119b\u0142owo | po\u0142o\u017cony w lesie poza zabudowaniami wsi | relikt cmentarza ewangel. d. w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, dzia\u0142ka 714\u201d. Przy por\u00f3wnaniach rozstrzygaj\u0105 kolumna gminy i numer dzia\u0142ki: 231 to K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie, 714 to K\u0119b\u0142owo w gminie Luzino.\n\nLiczba 3100 wiernych parafii Garczegorze w 1940 roku nadal nie ma oparcia. Ernst M\u00fcller wylicza wprawdzie sk\u0142ad tej parafii \u2014 Rekowo, Wilkowo, Obliwice i K\u0119b\u0142owo oraz fili\u0119 w Nowej Wsi L\u0119borskiej \u2014 ale nie podaje liczby dusz, a Franz Schultz ko\u0144czy sw\u00f3j przegl\u0105d na roku 1912 i statystyk parafialnych nie zamieszcza. \u017badnego wykazu ko\u015bcielnego z lat czterdziestych XX wieku w zbiorze nie ma. Odnalaz\u0142 si\u0119 natomiast pomorski Gemeindelexikon dla spisu z 1 grudnia 1905 roku: Kamelow figuruje tam jako gmina wiejska powiatu l\u0119borskiego pod pozycj\u0105 16, z 635,6 hektara, 30 domami, 252 mieszka\u0144cami, w tym 239 ewangelikami i trzynastoma katolikami, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Garczegorzu, urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Nowej Wsi L\u0119borskiej. Osobno: zdanie o ko\u015bciele uko\u0144czonym w 1897 roku powtarza b\u0142\u0105d wykazany przy Garczegorzu i wymaga tej samej poprawki.\n\nLiczba 3100 wiernych parafii w Garczegorzu w 1940 roku nadal nie ma \u017ar\u00f3d\u0142a, ale zyska\u0142a punkt odniesienia. Urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze z pocz\u0105tku lat dwudziestych podaje dla Garczegorza 1400 dusz i drugie 1300 w gminie ko\u015bcielnej w Nowej Wsi L\u0119borskiej, razem 2700; ten sam sk\u0142ad parafii \u2014 Garczegorze z Now\u0105 Wsi\u0105 \u2014 potwierdza niezale\u017cnie Franz Schultz. Podaj\u0105c liczb\u0119 z 1940 roku, trzeba wi\u0119c powiedzie\u0107, czy obejmuje ona sam\u0105 parafi\u0119, czy parafi\u0119 razem z gmin\u0105 c\u00f3rk\u0105, bo bez tego nie da si\u0119 jej z niczym por\u00f3wna\u0107. Statystyki ko\u015bcielnej z lat czterdziestych w zbiorze wci\u0105\u017c nie ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Messtischblatt 1:25 000, ark. 1472 L\u0119bork (Lauenburg) 1937; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska (K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie \u2014 Kamelow i Garczegorze \u2014 Garzigar (poz. 31)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 186, poz. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Garzigar, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), punkt 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, ark. 1472 L\u0119bork (Lauenburg) 1937","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0870","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_keblowo_nw/lowcze__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57596,"lng":17.77806,"name_de":"Kamelow","name_pl":"K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119pice, do 1945 roku Hammerm\u00fchle, wyros\u0142y z papierni, kt\u00f3r\u0105 w 1868 roku postawi\u0142 nad Wieprz\u0105 Otto von Bismarck na dobrach Warcino, nabytych rok wcze\u015bniej. Osada nale\u017ca\u0142a do powiatu miasteckiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka: w 1925 roku na 1575 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 1534 ewangelik\u00f3w i jedena\u015bcioro katolik\u00f3w, a w 1939 roku osada liczy\u0142a ju\u017c 2170 os\u00f3b. Ko\u015bcielnie wchodzi\u0142a w sk\u0142ad ewangelickiej parafii w Osowie, po niemiecku Wussow. \ud83d\udfe1 W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony tu prawdopodobnie w latach 1925\u20131935, przepad\u0142 w czasie wojny.\n\n\ud83d\udccc Ocala\u0142 natomiast cmentarz \u2014 i to on jest przedmiotem tego wpisu. Za\u0142o\u017cono go pod koniec XIX wieku, po zachodniej stronie dawnej drogi g\u0142\u00f3wnej; z pierwotnego zagospodarowania niewiele zosta\u0142o, ale obiekt zachowa\u0142 swoj\u0105 funkcj\u0119: s\u0142u\u017cy do dzi\u015b jako cmentarz parafialny. Od wschodu przylega do niego ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w latach 1975\u20131976.\n\nW 1945 roku Niemc\u00f3w wysiedlono, w 1947 osad\u0119 przemianowano na K\u0119pice, a w 1967 roku otrzyma\u0142a prawa miejskie. W 1999 roku stan\u0105\u0142 na cmentarzu pomnik ofiar pierwszej wojny \u015bwiatowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0567","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24278,"lng":16.88967,"name_de":"Hammerm\u00fchle","name_pl":"K\u0119pice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119piny Ma\u0142e, po niemiecku Zeyersvorderkampen, to wie\u015b ol\u0119derska na \u017cu\u0142awskim brzegu Nogatu; rzeka stanowi\u0142a tu granic\u0119. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku liczy\u0142 wie\u015b jeszcze w powiecie elbl\u0105skim, na stronie 6 pod pozycj\u0105 91, i naliczy\u0142 w niej 480 mieszka\u0144c\u00f3w: 352 ewangelik\u00f3w, 28 katolik\u00f3w i stu innych chrze\u015bcijan \u2014 a wi\u0119c co pi\u0105ty mieszkaniec nale\u017ca\u0142 do wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3rej spis nie nazywa po imieniu. \u017be byli to mennonici, wynika i z ol\u0119derskiego rodowodu wsi, i z tego, \u017ce zachowany tu cmentarz jest w\u0142a\u015bnie mennonicki.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy nale\u017celi do parafii Zeyer i Jungfer, czyli do Marz\u0119cina, a katolicy do Elbl\u0105ga. Potwierdza to Agathon Harnoch, kt\u00f3ry wymienia K\u0119piny w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii Jungfer; ta sama parafia liczy\u0142a w 1890 roku 2150 dusz ewangelickich, a obok nich mieszka\u0142o na jej obszarze 481 mennonit\u00f3w.\n\nGranic\u0119 przesun\u0105\u0142 dopiero traktat wersalski: w latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w Landkreis Gro\u00dfes Werder Wolnego Miasta Gda\u0144ska, ze stolic\u0105 w Nowym Dworze Gda\u0144skim, a w latach 1939\u20131945 w Rzeszy. S\u0105siednie Zeyersniederkampen, dzi\u015b K\u0119piny Wielkie, pozosta\u0142o po stronie niemieckiej, w powiecie elbl\u0105skim. Okolica by\u0142a protestancka niemal bez wyj\u0105tku: obok gmin ewangelicko-lutera\u0144skich i unijnych \u017cyli tu mennonici \u2014 odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, wyros\u0142a z osadnictwa ol\u0119derskiego.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku XIX wieku, w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi. Do dzi\u015b stoi kilka tumb i coko\u0142\u00f3w oraz p\u0142yta Dietricha i Agathe Wiebe, le\u017cy te\u017c fragment ceramicznej rze\u017aby; obiekt jest zaniedbany. Wojew\u00f3dzka ewidencja lokalizuje cmentarz w cz\u0119\u015bci wsi zwanej K\u0119piny-\u0141aszka \u2014 st\u0105d nazwa w tytule wpisu. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adniejszego datowania nie ustalono: arkusz gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski prowadzi obiekt pod pozycj\u0105 31 jako \u201ecmentarz menonicki\u201d bez daty i bez opisu, a dat\u0119 \u201epocz\u0105tek XIX wieku\u201d podaj\u0105 tylko Bia\u0142e Karty i kwerenda portalowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze i stele mennonickie na \u017bu\u0142awach \u2014 zulawy.infopl.info / Zabytek.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze i stele mennonickie na \u017bu\u0142awach \u2014 zulawy.infopl.info / Zabytek.pl","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Elbing, s. 6 poz. 91 (\u201eZeyersvorderkampen\")","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0423","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23202,"lng":19.27581,"name_de":"Zeyervorderkampen (cmentarz mennonicki / mennonitischer Friedhof)","name_pl":"K\u0119piny - \u0141aszka \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w K\u0119pinach Ma\u0142ych (niem. Zeyersvorderkampen [?] \u2014 polska Wikipedia podaje wariant \u201eZeyerniederkampen\"), wsi na \u017bu\u0142awach nad Nogatem, w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski. Miejscowo\u015b\u0107 ma rodow\u00f3d ol\u0119derski. Do 1920 nale\u017ca\u0142a do Kreis Marienburg w Prusach Zachodnich (rej. Gda\u0144sk), a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska (Kreis Grosses Werder) \u2014 historyczna granica gda\u0144sko-pruska bieg\u0142a w\u0142a\u015bnie t\u0119dy, dzi\u015b jest to granica wojew\u00f3dztw pomorskiego i warmi\u0144sko-mazurskiego. Zachowany cmentarz jest MENNONICKI (anabaptystyczny), a wi\u0119c zwi\u0105zany z odr\u0119bn\u0105 od luteran wsp\u00f3lnot\u0105 ol\u0119dersk\u0105 \u017bu\u0142aw; z powodu s\u0142abego dojazdu bywa coraz rzadziej odwiedzany, m.in. przez niemieckie grupy, w tym menonit\u00f3w. W samej wsi nie potwierdzono ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy \u2014 obiektem jest sam cmentarz. Parafia ewangelicko-lutera\u0144ska/unijna oraz macierzysta gmina mennonicka wymagaj\u0105 dalszego ustalenia.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Katalog Zabytk\u00f3w Osadnictwa Holenderskiego \u2014 Zeyersvorderkampen","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=351"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0464","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.22736,"lng":19.274096,"name_de":"Zeyersvorderkampen","name_pl":"K\u0119piny Ma\u0142e \u2014 cmentarz mennonicki (Zeyersvorderkampen)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119pki \u2014 do 1945 roku Zeyer \u2014 to wie\u015b nad Nogatem na \u017bu\u0142awach Wi\u015blanych. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich; w latach 1920\u20131939 najpewniej do Landkreis Gro\u00dfes Werder Wolnego Miasta Gda\u0144ska \ud83d\udfe1 \u2014 co wymaga potwierdzenia \u2014 a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: pruski spis z 1885 roku naliczy\u0142 tu 777 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 748 stanowili ewangelicy, 23 katolicy, a 6 os\u00f3b zapisano jako innych chrze\u015bcijan. \ud83d\udfe1 Ten sam spis umieszcza Zeyer w powiecie elbl\u0105skim, a nie malborskim \u2014 rozbie\u017cno\u015b\u0107 do rozstrzygni\u0119cia.\n\n\ud83d\udd34 Obiekt to dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski, nie mennonicki. \u015awi\u0105tynia z 1663 roku stan\u0119\u0142a na prawym, wschodnim brzegu Nogatu, naprzeciw wsi, na terenie nale\u017c\u0105cym dzi\u015b do Bielnika Drugiego, i zast\u0105pi\u0142a starsz\u0105, wzniesion\u0105 w tym samym miejscu jeszcze w XIV wieku; by\u0142a to budowla ryglowa, a przy niej le\u017ca\u0142 cmentarz \u2014 krajowa ewidencja zabytk\u00f3w notuje w Bielniku Drugim cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku. Pierwszy duchowny ewangelicki, Dawid Friedrich, pojawi\u0142 si\u0119 tu w 1604 roku. \ud83d\udfe1 Ani tego nazwiska, ani roku 1604 nie potwierdza \u017cadne inne \u017ar\u00f3d\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Mennonici \u017cyli w s\u0105siednich K\u0119pinach Ma\u0142ych i byli wsp\u00f3lnot\u0105 odr\u0119bn\u0105, kt\u00f3rej nie nale\u017cy \u0142\u0105czy\u0107 z lutera\u0144skim ko\u015bcio\u0142em w K\u0119pkach. Wida\u0107 to w liczbach: w tej samej rubryce innych chrze\u015bcijan K\u0119piny Ma\u0142e maj\u0105 w 1885 roku 100 os\u00f3b na 480 mieszka\u0144c\u00f3w, podczas gdy K\u0119pki \u2014 sze\u015b\u0107.\n\nParafia nale\u017ca\u0142a do diecezji elbl\u0105skiej i prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne: chrzty od 1773 roku, \u015bluby i zgony od 1785. \ud83d\udccc Prowadzi\u0142a te\u017c kronik\u0119 parafialn\u0105, kontynuowan\u0105 jeszcze pod koniec XIX wieku \u2014 gdyby si\u0119 odnalaz\u0142a, by\u0142aby najlepszym \u017ar\u00f3d\u0142em do dziej\u00f3w tego ko\u015bcio\u0142a.\n\n\u015awi\u0105tynia przetrwa\u0142a wojn\u0119, lecz po 1945 roku rozebrano j\u0105 do fundament\u00f3w. W 1985 roku wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, po\u015bwi\u0119cony 15 czerwca przez biskupa Tadeusza Goc\u0142owskiego, a w 1989 roku erygowano parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Maksymiliana Kolbego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; C. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, pozycja 92 (Zeyer, powiat elbl\u0105ski).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia \u2014 Parafia \u015bw. Maksymiliana Kolbego w K\u0119pkach","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_%C5%9Bw._Maksymiliana_Kolbego_w_K%C4%99pkach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0428","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.190556,"lng":19.311389,"name_de":"Zeyer","name_pl":"K\u0119pki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Zeyer, nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119pniewo (po niemiecku Kampenau albo Campenau, a w zapisie z 1600 roku Campenew) le\u017cy na \u017bu\u0142awach, w gminie Markusy, przy dawnej granicy powiatu sztumskiego i Prus Wschodnich. S\u0142ownik geograficzny opisuje je jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 \u00f3wczesnego powiatu malborskiego: 126 w\u0142\u00f3k obszaru, 49 gbur\u00f3w i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, 74 domy, szko\u0142a na miejscu, poczta i stacja kolejowa w Gronowie. Parafi\u0119 mia\u0142a wie\u015b w Thiergart \u2014 wcielono j\u0105 tam, jak podaje Bernhard Schmid, ju\u017c na mocy przywileju z 1337 roku.\n\n\ud83d\udccc To samo has\u0142o pokazuje, jak wygl\u0105da\u0142o tu s\u0105siedztwo wyzna\u0144: 429 ewangelik\u00f3w, 88 katolik\u00f3w i 78 mennonit\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, kt\u00f3ry mennonit\u00f3w nie wyr\u00f3\u017cnia\u0142 osobn\u0105 rubryk\u0105, zapisa\u0142 wie\u015b na stronie 12 pod pozycj\u0105 50: 548 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 420 ewangelik\u00f3w, 63 katolik\u00f3w i 65 innych chrze\u015bcijan \u2014 a pod tym ostatnim okre\u015bleniem urz\u0119dnicy pruscy kryli na \u017bu\u0142awach zwykle w\u0142a\u015bnie mennonit\u00f3w.\n\nPo nich zosta\u0142 cmentarz w K\u0119pniewie: aleja lipowa i nagrobek rodziny Janzen w kszta\u0142cie kapelusza napoleo\u0144skiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 12; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom III, has\u0142o K\u0119pniewo; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d; materia\u0142y turystyczne gminy Markusy; portal dzieje.pl.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"dzieje.pl","url":"https://dzieje.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0962","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01778,"lng":19.35723,"name_de":"Kampenau","name_pl":"K\u0119pniewo \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119pno, po niemiecku Kempen, by\u0142o niewielk\u0105 osad\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej. \u26a0 W\u0142asnego wiersza w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku nie ma: stoi tam razem z Freister Gr\u00fcnden i osad\u0105 m\u0142y\u0144sk\u0105 w jednym zapisie, wi\u0119c liczb wyznaniowych nie da si\u0119 rozdzieli\u0107 mi\u0119dzy te trzy miejsca. Wiersz wskazuje za to jednoznacznie parafi\u0119 ewangelick\u0105 we Wrze\u015bciu, po niemiecku Freist, oraz okr\u0119g urz\u0119dowy w Lubuczewie \u2014 i to potwierdza dawny zwi\u0105zek K\u0119pna z Wrze\u015bciem, kt\u00f3ry notuj\u0105 tak\u017ce opracowania miejscowe.\n\nCmentarz le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od ostatnich zabudowa\u0144, w ost\u0119pie le\u015bnym, nieopodal zaznaczonego na dziewi\u0119tnastowiecznych mapach pomnika po\u015bwi\u0119conego ofiarom katastrofy sterowca. Ogrodzono go niewysokim kamiennym murem z wej\u015bciem od po\u0142udnia, kt\u00f3rego strony wygi\u0119to w \u0142uk. Dzi\u015b ca\u0142y teren porastaj\u0105 samosiewy \u015bwierka i brzozy, pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w jest niewiele, a ich uk\u0142ad nie pozwala odczyta\u0107 dawnego rozplanowania. Przetrwa\u0142y poch\u00f3wki z lat trzydziestych i czterdziestych XX wieku, w\u015br\u00f3d nich nagrobek ku czci Hansa Herninga, poleg\u0142ego w Rosji w 1942 roku.\n\n\ud83d\udd34 Charakter cmentarza podawany bywa dwojako: monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go jako nekropoli\u0119 wsi, opracowania miejscowe \u2014 jako cmentarz dworski rodziny Anhalt\u00f3w, ostatnich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, i w\u015br\u00f3d zachowanych nagrobk\u00f3w wymieniaj\u0105 tak\u017ce ich groby.\n\n\ud83d\udccc To cmentarz dworski rodziny Anhalt\u00f3w, po\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142noc od ostatnich zabudowa\u0144, w le\u015bnym ost\u0119pie; le\u017cy przy szlaku rowerowym nazwanym Pier\u015bcieniem Gryfit\u00f3w i ma w\u0142asn\u0105 tablic\u0119 informacyjn\u0105. Ogrodzono go niewielkim kamiennym murem z wej\u015bciem od po\u0142udnia, zaznaczonym \u0142ukowatym wygi\u0119ciem muru po obu stronach. Poch\u00f3wki pochodz\u0105 z lat trzydziestych i czterdziestych XX wieku, a w\u015br\u00f3d nich s\u0105 groby ostatnich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku: Emmy Augusty Anhalt z domu Luck (1857\u20131939), aptekarza Wilhelma Anhalta (1857\u20131940), Hansa Henninga von Anhalta (1913\u20131942), rotmistrza poleg\u0142ego w Rosji, oraz Elise Schmidt (1854\u20131940).\n\n\u26a0 Z miejscem tym wi\u0105\u017ce si\u0119 opowie\u015b\u0107 o ukrytym maj\u0105tku Anhalt\u00f3w, wywiezionym przed nadej\u015bciem Armii Czerwonej. Inwentaryzacja podaje j\u0105 wyra\u017anie jako legend\u0119 i tak j\u0105 tu zostawiamy \u2014 to podanie miejscowe, nie ustalenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o K\u0119pno, s. 181; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wystawa \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.slupsk.pl","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1027","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.563,"lng":17.1035,"name_de":"Kempen","name_pl":"K\u0119pno \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kie\u0142pin, do 1945 roku Woltersdorf, w powiecie cz\u0142uchowskim to osada o mieszanym sk\u0142adzie wyznaniowym, na katolicko-ewangelickim pograniczu Bor\u00f3w Tucholskich, w dawnym starostwie cz\u0142uchowskim. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1352 roku, a lokacja na prawie che\u0142mi\u0144skim z 1355, kiedy Henryk von Thaba, komtur cz\u0142uchowski, wyda\u0142 so\u0142tysowi Henrykowi Steynberg sze\u015b\u0107dziesi\u0105t w\u0142\u00f3k. Dalsze nadania S\u0142ownik geograficzny umieszcza w latach 1375 i 1380 i wi\u0105\u017ce z wielkim mistrzem Winrykiem von Kniprode. \ud83d\udfe1 Powtarzane przy tym wpisie nadanie dla Jakuba von G\u00fcntersberg w 1380 roku nie znajduje w tych zapisach oparcia.\n\n\ud83d\udccc Siedzib\u0105 ko\u015bcio\u0142a macierzystego by\u0142 Kie\u0142pin ju\u017c na pocz\u0105tku XVII wieku. Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 do Kie\u0142pina \u2014 i tu wprost dodaje niemieck\u0105 nazw\u0119 Woltersdorf \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 prywatnego patronatu w Rychwa\u0142dzie. Ten sam autor przypuszcza, \u017ce w czasie pierwszej wojny szwedzkiej ko\u015bci\u00f3\u0142 rychwa\u0142dzki zaj\u0119li innowiercy, stary rozebrali, a nowy postawili na jego miejscu; oko\u0142o 1650 roku przywr\u00f3ci\u0142 go katolikom Andrzej Galimski. Tak wygl\u0105da\u0142o tutejsze pogranicze wyznaniowe: \u015bwi\u0105tynie przechodzi\u0142y z r\u0105k do r\u0105k, a ludno\u015b\u0107 miesza\u0142a si\u0119 przez pokolenia.\n\n\ud83d\udccc Do ko\u0144ca XIX wieku ponad dwie trzecie mieszka\u0144c\u00f3w stanowili ewangelicy, wcieleni do parafii w Cz\u0142uchowie. \ud83d\udfe1 Zdanie, jakoby przed 1945 rokiem katolicy si\u0119gali ju\u017c oko\u0142o po\u0142owy ludno\u015bci, nie ma za sob\u0105 \u017cadnej liczby. S\u0142ownik geograficzny notuje w dobrach i wsi razem 153 ewangelik\u00f3w wobec pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, ale osobne has\u0142o dla samego Woltersdorfu \u2014 tylko 23 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym szesnastu ewangelik\u00f3w; t\u0119 drug\u0105 liczb\u0119 potwierdza wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku, prowadz\u0105cy Woltersdorf w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu cz\u0142uchowskiego, na stronie 162 pod pozycj\u0105 83: pi\u0119\u0107 dom\u00f3w, pi\u0119\u0107 gospodarstw, dziesi\u0119ciu m\u0119\u017cczyzn i trzyna\u015bcie kobiet, szesnastu ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Cz\u0142uchowie. Ludno\u015b\u0107 ros\u0142a: ze 112 os\u00f3b w 1867 roku do 236 w 1925.\n\nDo tutejszych d\u00f3br rycerskich nale\u017ca\u0142 folwark Olszanka, po niemiecku Elsenhof. S\u0142ownik geograficzny zapisa\u0142, \u017ce za\u0142o\u017cono go dopiero w 1866 roku i tak nazwali go \u00f3wcze\u015bni niemieccy w\u0142a\u015bciciele, a w 1868 roku sta\u0142o tam jedena\u015bcie budynk\u00f3w; mieszka\u0142 w nich jeden katolik i czterdziestu dziewi\u0119ciu ewangelik\u00f3w, przy szkole w Kie\u0142pinie, parafii katolickiej w Przechlewie i poczcie w Cz\u0142uchowie.\n\nWe wsi stoi ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a, dzi\u015b filialny katolicki, w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-90 od 1958 roku. \ud83d\udd34 Jego metryk\u0119 podaje si\u0119 rozbie\u017cnie: raz jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 szachulcow\u0105 z 1788 roku, remontowan\u0105 w 1886, raz \u2014 za S\u0142ownikiem geograficznym \u2014 jako ko\u015bci\u00f3\u0142ek drewniany patronatu prywatnego, po\u015bwi\u0119cony w 1835 roku i filialny do Przechylewa. Cmentarz przy nim ma w atlasie w\u0142asny wpis.\n\n\u26a0 Ten wpis dotyczy odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego, nie tamtego przyko\u015bcielnego. \ud83d\udfe1 Jego to\u017csamo\u015b\u0107 wymaga jednak weryfikacji w terenie: wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne pochodz\u0105 ze \u015brodka wsi, a gminna ewidencja zabytk\u00f3w zna w Kie\u0142pinie jeden cmentarz ewangelicki, pod pozycj\u0105 72. \ud83d\udccc We wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka; j\u0105 i przynale\u017cno\u015b\u0107 tutejszych ewangelik\u00f3w do parafii w Cz\u0142uchowie notuje S\u0142ownik geograficzny, a przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 potwierdza r\u00f3wnie\u017c wykaz gmin z 1885 roku.\n\n\ud83d\udd34 Opis i wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne tego wpisu wskazuj\u0105 r\u00f3\u017cne obiekty i nie umiem tego rozstrzygn\u0105\u0107 zza biurka. Tekst m\u00f3wi, \u017ce chodzi o cmentarz odr\u0119bnego, a punkt wypada w promieniu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a, czyli tam, gdzie powinien by\u0107 cmentarz PRZYKO\u015aCIELNY. Ewidencja prowadzi w Kie\u0142pinie dwa osobne cmentarze \u2014 przyko\u015bcielny z osiemnastego wieku i odr\u0119bny z po\u0142owy dziewi\u0119tnastego \u2014 wi\u0119c oba wpisy maj\u0105 racj\u0119 bytu; niepewne jest tylko, kt\u00f3ry jest kt\u00f3ry. Zamiany etykiet nie wykonuj\u0119, bo jedna z dw\u00f3ch pinezek pochodzi z geokodera nazwy miejscowo\u015bci, a nie z pomiaru, i opieranie na niej rozstrzygni\u0119cia by\u0142oby zgadywaniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Kie\u0142pin (K. 5, niem. Woltersdorf)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0499","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71082,"lng":17.39643,"name_de":"Woltersdorf","name_pl":"Kie\u0142pin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kie\u0142pin, do 1945 roku Woltersdorf, le\u017ca\u0142 w powiecie cz\u0142uchowskim. Wie\u015b lokowano w 1355 roku na prawie che\u0142mi\u0144skim. \ud83d\udccc \u015aredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li w okresie Reformacji luteranie \u2014 a byli nimi w\u0142a\u015bciciele wsi, Manteufflowie-Kie\u0142pi\u0144scy. \ud83d\udccc O randze tutejszej \u015bwi\u0105tyni \u015bwiadczy zapis Fankidejskiego: w 1617 roku arcybiskup Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 do parafii w Kie\u0142pinie ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rychwa\u0142dzie, \u015bwi\u0105tyni\u0119 prywatnego patronatu, kt\u00f3r\u0105 prawdopodobnie w czasie pierwszej wojny szwedzkiej przej\u0119li innowiercy, a oko\u0142o 1650 roku odzyskali katolicy. Po wizytacji z 1653 roku, kt\u00f3ra zasta\u0142a parafi\u0119 nieobsadzon\u0105, kie\u0142pi\u0144sk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u0142\u0105czono do katolickiej parafii w Przechlewie, a od 1901 roku do nowo utworzonej parafii w Polnicy \u2014 i tak zosta\u0142o do dzi\u015b.\n\nTen wpis dotyczy cmentarza przyko\u015bcielnego przy ko\u015bciele filialnym \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a. \u26a0 W wojew\u00f3dzkim wykazie cmentarzy Kie\u0142pin ma jeden wiersz, oznaczony jako cmentarz ewangelicki; osobnego wpisu dla cmentarza przyko\u015bcielnego w tym wykazie nie ma, a s\u0105siedni Kie\u0142pinek prowadzony jest pod w\u0142asn\u0105 pozycj\u0105. Czy chodzi tu o dwa obiekty, czy o jeden, pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\nObecny ko\u015bci\u00f3\u0142, o konstrukcji szachulcowej, pochodzi z 1788 roku. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w potwierdza to datowanie, prowadz\u0105c ko\u015bci\u00f3\u0142 jako szachulcowy z ko\u0144ca XVIII wieku. Has\u0142o Woltersdorf w tomie trzynastym S\u0142ownika geograficznego m\u00f3wi wprawdzie o \u015bwi\u0105tyni wzniesionej \u201ew pierwszej po\u0142owie bie\u017c\u0105cego stulecia\u201d, ale ust\u0119puje ono ocenie konserwatorskiej, kt\u00f3ra bada sam\u0105 substancj\u0119 budowli. \ud83d\udccc Stoj\u0105cy obok dzwon jest znacznie starszy \u2014 z 1566 roku. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-90 decyzj\u0105 z 13 maja 1958 roku, a ewidencja konserwatorska notuje ten cmentarz przyko\u015bcielny jako dawny ewangelicko-katolicki.\n\nW XIX wieku wie\u015b mia\u0142a przewag\u0119 ewangelick\u0105: S\u0142ownik geograficzny w ha\u015ble \u201eKie\u0142pin 5.\u201d tomu czwartego notuje w dobrach i wsi razem 153 ewangelik\u00f3w wobec pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, przy 49 budynkach i dwudziestu domach. Osobne has\u0142o tomu XIII, dotycz\u0105ce samego Woltersdorfu, podaje liczby znacznie mniejsze \u2014 23 mieszka\u0144c\u00f3w w pi\u0119ciu domach, w tym szesnastu ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w; dok\u0142adnie tyle wykaza\u0142 te\u017c wykaz gmin z 1885 roku (strona 162, pozycja 83). Wi\u0119ksza liczba obejmuje dobra rycerskie, mniejsza sam\u0105 wie\u015b, i tak te\u017c uk\u0142ada si\u0119 spis: wiersz z pozycji 83 stoi w dziale gmin wiejskich, bo dzia\u0142 obwod\u00f3w dworskich zaczyna si\u0119 dopiero na pozycji 86, a osobny wiersz obwodu dworskiego Woltersdorf wypada\u0142by pod liter\u0105 W \u2014 odczyt tego dzia\u0142u urywa si\u0119 za\u015b na pozycji 115, przy Landeckerm\u00fchle, czyli na literze L. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie i mieli tu w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119; Harnoch wymienia Kie\u0142pin w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tamtejszej parafii ewangelickiej, licz\u0105cej 5357 dusz, a zarazem w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich jej okr\u0119gu. Do d\u00f3br kie\u0142pi\u0144skich nale\u017ca\u0142 te\u017c folwark Olszanka, po niemiecku Elsenhof, za\u0142o\u017cony w 1866 roku \u2014 S\u0142ownik geograficzny notuje przy nim parafi\u0119 w Przechlewie i szko\u0142\u0119 w Kie\u0142pinie. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz pozostaj\u0105 rzymskokatolickie i czynne.\n\n\ud83d\udd34 Opis i wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne tego wpisu wskazuj\u0105 r\u00f3\u017cne obiekty i nie umiem tego rozstrzygn\u0105\u0107 zza biurka. Tekst m\u00f3wi, \u017ce chodzi o cmentarz przyko\u015bcielnego, a punkt wypada 507 metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a, czyli tam, gdzie ewidencja stawia cmentarz ODR\u0118BNY. Ewidencja prowadzi w Kie\u0142pinie dwa osobne cmentarze \u2014 przyko\u015bcielny z osiemnastego wieku i odr\u0119bny z po\u0142owy dziewi\u0119tnastego \u2014 wi\u0119c oba wpisy maj\u0105 racj\u0119 bytu; niepewne jest tylko, kt\u00f3ry jest kt\u00f3ry. Zamiany etykiet nie wykonuj\u0119, bo jedna z dw\u00f3ch pinezek pochodzi z geokodera nazwy miejscowo\u015bci, a nie z pomiaru, i opieranie na niej rozstrzygni\u0119cia by\u0142oby zgadywaniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rys historyczny \u2014 Kie\u0142pin, Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/rys-historyczny-kielpin.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Kie\u0142pin (K. 5, niem. Woltersdorf)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0498","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70725,"lng":17.40023,"name_de":"Woltersdorf","name_pl":"Kie\u0142pin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kie\u0142pinek, po niemiecku Hasseln, le\u017ca\u0142 oko\u0142o mili na p\u00f3\u0142noc od Cz\u0142uchowa, w okolicy lesistej. By\u0142a to wie\u015b rycerska. \ud83d\udfe1 Wi\u0105zane z ni\u0105 w opisach pochodzenie od podzia\u0142u maj\u0105tku Kie\u0142pin po 1466 roku, dawna nazwa \u201eKie\u0142pin B\u201d i wprowadzenie luteranizmu przez r\u00f3d Manteuffl\u00f3w nie maj\u0105 oparcia w \u017ar\u00f3d\u0142ach zebranych przy tym wpisie.\n\n\ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny wymienia w Kie\u0142pinku wy\u0142\u0105cznie ewangelik\u00f3w: na siedem dom\u00f3w i pi\u0119tna\u015bcie budynk\u00f3w przypada\u0142o 120 mieszka\u0144c\u00f3w, a area\u0142 wynosi\u0142 3 525 morg\u00f3w. \ud83d\udd34 To jednak milczenie \u017ar\u00f3d\u0142a, a nie zapis o braku katolik\u00f3w \u2014 i wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku pokazuje co\u015b innego: na stronie 162 pod pozycj\u0105 108, w dziale obwod\u00f3w dworskich, w odczycie frakturowym \u201eHajseln\u201d, stoi 127 mieszka\u0144c\u00f3w w dziewi\u0119ciu domach i dwudziestu gospodarstwach, w tym 73 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w. Katolik\u00f3w by\u0142o tu zatem blisko dwie pi\u0105te. \ud83d\udfe1 T\u0119 sam\u0105 par\u0119 liczb, 73 i 54, nasz odczyt podaje w tym wierszu r\u00f3wnie\u017c jako podzia\u0142 na m\u0119\u017cczyzn i kobiety, wi\u0119c rozk\u0142ad wyznaniowy wymaga potwierdzenia z drugiego egzemplarza spisu. Miejsce wsi w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich zgadza si\u0119 natomiast ze s\u0142ownikowym okre\u015bleniem wsi rycerskiej.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni tutejsi ewangelicy nie mieli \u2014 nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie, a katolicy z okolicy korzystali z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Andrzeja w s\u0105siednim Kie\u0142pinie, kt\u00f3rego metryk\u0119 podaje si\u0119 raz jako rok 1788, raz \u2014 za S\u0142ownikiem geograficznym \u2014 jako po\u015bwi\u0119cenie w 1835 roku. W Kie\u0142pinku zosta\u0142 tylko cmentarz.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: Prusy Zachodnie do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w latach 1920\u20131938, prowincja Pomorze od 1938. \u26a0 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani jego los\u00f3w po 1945 roku nie ustalono. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 81 sam\u0105 nazw\u0105 \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, bez datowania i bez opisu stanu; has\u0142a S\u0142ownika geograficznego o Kie\u0142pinku i o Kie\u0142pinie cmentarza nie wymieniaj\u0105; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego obejmuje wy\u0142\u0105cznie powiat s\u0142upski, a pierwszy spis Rzeczypospolitej z 1921 roku tych ziem nie obj\u0105\u0142, poniewa\u017c nale\u017ca\u0142y w\u00f3wczas do Niemiec.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Kie\u0142pinek 2. (K. al. Has\u0142y)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0500","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71945,"lng":17.36577,"name_de":"Hasseln","name_pl":"Kie\u0142pinek \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kierzkowo, po niemiecku Kerschkow, to kaszubska wie\u015b w gminie Choczewo, w powiecie wejherowskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Jej dzieje si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w krzy\u017cackich: sprawozdanie wizytacyjne z 1437 roku, spisuj\u0105ce dobra w\u00f3jtostwa l\u0119borskiego, wymienia Kirschkow w\u015br\u00f3d maj\u0105tk\u00f3w kaszubskich pan\u00f3w, kt\u00f3rzy oddawali zwierzchno\u015bci \u015bwinie na \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, krowy na \u015bwi\u0119tego Jana i kozy na \u015bwi\u0119tego Dominika. W li\u015bcie lennym wystawionym w Szczecinie 3 lipca 1527 roku Kerskow nadano \u2014 razem z Jackowem, Biebrowem, Sasinem, Zwartowem i Przebendowem \u2014 rodzinie Jatzkow, a w spisie szlachty tej ziemi wie\u015b wyst\u0119puje przy rodzinie von L\u00fcbtow: \u201eHann\u00df zu L\u00fcbtow und Kirschkow\u201d.\n\nMieszka\u0144cy byli niemal bez wyj\u0105tku ewangelikami \u2014 luteranami: w 1925 roku na 682 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142 1 katolik. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 205 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a wie\u015b przypisa\u0142 do parafii ewangelickiej, urz\u0119du stanu cywilnego i okr\u0119gu urz\u0119dowego w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken); katolik\u00f3w odsy\u0142a\u0142 w\u00f3wczas do parafii w L\u0119borku. \ud83d\udfe1 P\u00f3\u017aniejsze opracowania wi\u0105\u017c\u0105 tutejszych katolik\u00f3w z parafi\u0105 w Wierzchucinie (Wierschutzin).\n\nPo 1945 roku Kierzkowo znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Polski. Ewidencja konserwatorska notuje we wsi cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 330/2, przy drodze gruntowej z Kierzkowa do Biebrowa; \ud83d\udfe1 daty za\u0142o\u017cenia nekropolii ewidencja nie podaje. \u26a0 Nie nale\u017cy myli\u0107 tej wsi z Kierzkowem w gminie Przywidz, w powiecie gda\u0144skim: to dwie r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci tej samej nazwy, oddalone od siebie o oko\u0142o 74 kilometry, a wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne obiektu (54,767 N; 17,861 E) wskazuj\u0105 okolice Choczewa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Cmentarze gmina Choczewo \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1937,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze gmina Choczewo \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0070","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.766975,"lng":17.861382,"name_de":"Kerschkow","name_pl":"Kierzkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kierzkowo w gminie Przywidz, w powiecie gda\u0144skim, le\u017cy przy dawnym bitym trakcie ko\u015bciersko-gda\u0144skim. Cmentarz ewangelicki znajduje si\u0119 tu przy ulicy \u017burawiej, na dzia\u0142kach 103 i 104/3.\n\n\ud83d\udd34 To nie ta sama wie\u015b co Kierzkowo pod Choczewem. W atlasie s\u0105 dwa obiekty tej nazwy i przez pewien czas uchodzi\u0142y za jeden. Rozstrzygn\u0105\u0142 to *S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego*, kt\u00f3ry opisuje Kierzkowo le\u017c\u0105ce przy bitym trakcie ko\u015bciersko-gda\u0144skim, z parafi\u0105 w Skarszewach i poczt\u0105 w Przywidzu \u2014 a wi\u0119c dok\u0142adnie tutejsze. Ten sam zapis podaje dla wsi niemieck\u0105 nazw\u0119 Strauchh\u00fctte; \ud83d\udd34 figuruj\u0105ce dot\u0105d w atlasie *Kerschkow* to nazwa drugiego Kierzkowa, tego pod Choczewem.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b by\u0142a w znacznej wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. *S\u0142ownik* notuje tu 254 ewangelik\u00f3w, 1670 m\u00f3rg obszaru, osiemnastu gbur\u00f3w, dwudziestu jeden zagrodnik\u00f3w i trzydzie\u015bci osiem dom\u00f3w, a w miejscu \u2014 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 oraz karczm\u0119. \ud83d\udd34 Liczba 78 katolik\u00f3w, stawiana dot\u0105d obok owych 254 ewangelik\u00f3w, do tego has\u0142a nie nale\u017cy: pochodzi z s\u0105siedniego has\u0142a *S\u0142ownika*, o Kierzkowie w powiecie szubi\u0144skim. \ud83d\udccc Prawa w\u0142asno\u015bci wie\u015b otrzyma\u0142a przywilejem wystawionym w Gda\u0144sku 29 czerwca 1819 roku.\n\n\u26a0 Kierzkowo pod Choczewem opisano w atlasie osobno. Tamta wie\u015b nale\u017ca\u0142a przed 1945 rokiem do Kreis Lauenburg w prowincji Pomorze i by\u0142a fili\u0105 parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich; dzieli je od siebie oko\u0142o 74 kilometr\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (cmentarz ewangelicki, obr\u0119b Kierzkowo, ulica \u017burawia, dzia\u0142ki 103 i 104/3).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0243","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16377,"lng":18.3371,"name_de":"Strauchh\u00fctte","name_pl":"Kierzkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kiezmark (po niemiecku K\u00e4semark) le\u017cy na lewym brzegu Wis\u0142y, na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym powiecie Danziger Niederung \u2014 w miejscu, gdzie rzeka dzieli si\u0119 na odnog\u0119 gda\u0144sk\u0105 i elbl\u0105sk\u0105 i gdzie S\u0142ownik geograficzny odnotowa\u0142 przew\u00f3z na drugi brzeg. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pierwotnie katolicki. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymieni\u0142 go \u2014 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 w Kiermarku (Kisemark)\u201d \u2014 w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 dawnego dekanatu steblewskiego, kt\u00f3re w czasach Reformacji przesz\u0142y do ewangelik\u00f3w, i przyczyny upatrywa\u0142 w prawie patronatu, jakie wykonywa\u0142 nad nimi magistrat gda\u0144ski; przeciwstawia\u0142 im s\u0105siednie Giemlice, podlegaj\u0105ce biskupowi kujawskiemu i pozosta\u0142e przy katolicyzmie. Pisz\u0105c w 1880 roku, notowa\u0142, \u017ce wszystkie te ko\u015bcio\u0142y s\u0105 nadal w r\u0119kach ewangelik\u00f3w.\n\nWie\u015b by\u0142a samodzieln\u0105 parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em i szko\u0142\u0105, a katolicy nale\u017celi do parafii w F\u00fcrstenwerder. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 tu oko\u0142o 1880 roku 594 ewangelik\u00f3w i 154 katolik\u00f3w w 78 domach, przy 22 gburach i 34 zagrodnikach na 4348 morgach obszaru, a spis z 1 grudnia 1885 roku \u2014 ju\u017c 900 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 723 ewangelik\u00f3w, 167 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. \u26a0 Rubryka \u201einni chrze\u015bcijanie\u201d, w kt\u00f3rej spis ujmowa\u0142 na \u017bu\u0142awach mennonit\u00f3w, jest przy Kiezmarku pusta, a has\u0142o S\u0142ownika geograficznego wylicza wy\u0142\u0105cznie katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w.\n\nCmentarz jest przyko\u015bcielny: otacza dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 z 1727 roku, wzniesion\u0105 na starszych fundamentach. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej, a po ucieczce i wysiedleniu niemieckich ewangelik\u00f3w nekropolia zacz\u0119\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 parafii katolickiej i pozostaje czynna. Zachowa\u0142o si\u0119 na niej kilka dawnych nagrobk\u00f3w ewangelickich, w tym wysoki obelisk. W ewidencji konserwatorskiej obiekt figuruje przy ulicy Spacerowej 8 jako cmentarz przyko\u015bcielny parafialny, dawniej ewangelicki, pod pozycj\u0105 291.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-291, decyzj\u0105 z 14 pa\u017adziernika 1987 roku, a wykaz datuje go na prze\u0142om wiek\u00f3w szesnastego i siedemnastego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kiezmark","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0056","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2569237,"lng":18.9322176,"name_de":"K\u00e4semark","name_pl":"Kiezmark \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kiezmark \u2014 po niemiecku K\u00e4semark \u2014 le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w gminie Cedry Wielkie; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu Danziger Niederung, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a potem do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ma metryk\u0119 \u015bredniowieczn\u0105 i wzmiankowany jest w 1592 oraz 1653 roku; po Reformacji przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelickie i s\u0142u\u017cy\u0142 gminie lutera\u0144sko-unijnej a\u017c do 1945.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142o si\u0119 manierystyczno-barokowe wyposa\u017cenie: o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, ambona, chrzcielnica oraz osiemnastowieczny prospekt organowy przypisywany Andreasowi Hildebrandtowi \u2014 jednemu z najwybitniejszych organmistrz\u00f3w gda\u0144skich swojej epoki.\n\n\ud83d\udd34 Nazwa tej wsi trafi\u0142a do dziej\u00f3w wojennych Gda\u0144ska. Podczas wojny ze Szwecj\u0105 gda\u0144szczanie bronili sza\u0144c\u00f3w pod Kiezmarkiem \u2014 jak zapisa\u0142 Paul Simson, stawili tam Szwedom najtwardszy op\u00f3r, cho\u0107 pozycj\u0119 ostatecznie musieli odda\u0107. Gustaw Adolf nie zdo\u0142a\u0142 mimo to przyst\u0105pi\u0107 do obl\u0119\u017cenia samego miasta.\n\n\ud83d\udccc Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku pokazuje, jak daleko zasz\u0142a tu zmiana wyznaniowa: przy ka\u017cdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. W Kiezmarku duchowny trzyma\u0142 trzy \u0142any daj\u0105ce oko\u0142o 146 floren\u00f3w, przy wsi licz\u0105cej sze\u015b\u0107dziesi\u0105t \u0142an\u00f3w; do parafii nale\u017ca\u0142 wtedy tak\u017ce Szmerblok.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka: spis z 1885 roku wykaza\u0142 900 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 723 ewangelik\u00f3w, 167 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro \u017byd\u00f3w; S\u0142ownik geograficzny podaje 594 ewangelik\u00f3w i 154 katolik\u00f3w, obejmuje wi\u0119c w\u0119\u017cszy obszar. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej; w rejestrze zabytk\u00f3w figuruje od 1962 roku. \u26a0 Odr\u0119bnej gminy mennonickiej w Kiezmarku nie potwierdzono. \ud83d\udfe1 Nie ustalono te\u017c, czy parafia by\u0142a samodzielna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 1; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":1727,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 MB Cz\u0119stochowskiej w Kiezmarku","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej w Kiezmarku \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/kiezmark-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-matki-bosk"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger_Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kiezmark","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0283","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2559,"lng":18.9321,"name_de":"K\u00e4semark","name_pl":"Kiezmark \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. MB Cz\u0119stochowskiej)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kisewo (niemieckie K\u00fcssow) w gminie \u0141\u0119czyce by\u0142o przed wojn\u0105 wsi\u0105 w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105 \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w tutejszym obwodzie dworskim 174 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a jako parafi\u0119 wskaza\u0142 Brze\u017ano L\u0119borskie. M\u00f3wiono tu jeszcze po kaszubsku: Tetzner, spisuj\u0105c u schy\u0142ku dziewi\u0119tnastego wieku mow\u0119 S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w nad\u0142ebskich, wymieni\u0142 Kisewo \u2014 w formie *Kisowo* \u2014 w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 starych ludzi rozumiej\u0105cych ten j\u0119zyk. Cmentarz tej wsp\u00f3lnoty le\u017cy na wzg\u00f3rzu w lesie, oko\u0142o kilometra od zabudowa\u0144; prowadzi\u0142y na nie granitowe schody, z kt\u00f3rych zachowa\u0142o si\u0119 ju\u017c tylko kilka stopni. Grzebano tu wcze\u015bnie: w 1767 roku pochowano na tym wzg\u00f3rzu Joachima Antona von Woedtke, w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku w Strzel\u0119cinie.\n\nU szczytu schod\u00f3w sta\u0142a niewielka kaplica cmentarna z czerwonej ceg\u0142y, o wymiarach mniej wi\u0119cej cztery na cztery metry, a obok niej dzwonnica. To do niej r\u00f3d von Osterroht \u2014 uszlachcony 2 stycznia 1863 roku \u2014 przeni\u00f3s\u0142 trzy dzwony ufundowane pierwotnie ko\u015bcio\u0142owi w Brze\u017anie. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej dzwony skradziono, a pozbawiona jakiejkolwiek opieki dzwonnica rozsypa\u0142a si\u0119.\n\nGranice za\u0142o\u017cenia zatar\u0142y si\u0119 i dzi\u015b s\u0105 nieczytelne; sam cmentarz zajmuje mniej wi\u0119cej czterdzie\u015bci na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w. \ud83d\udd34 Gminna ewidencja zabytk\u00f3w podaje jednak i odleg\u0142o\u015b\u0107, i powierzchni\u0119 inaczej: cmentarz ma le\u017ce\u0107 jakie\u015b czterysta metr\u00f3w na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, na skraju lasu, i zajmowa\u0107 oko\u0142o czterdziestu ar\u00f3w, czyli dwa razy wi\u0119cej, ni\u017c wynika z podanych wymiar\u00f3w. Rozstrzygnie dopiero pomiar. \u26a0 Osobna rzecz do wyja\u015bnienia: poch\u00f3wek z 1767 roku jest starszy od datowania cmentarza na po\u0142ow\u0119 XIX wieku, kt\u00f3re nosi ta sama ewidencja.\n\nZ nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142y g\u0142\u00f3wnie betonowe obudowania mogi\u0142, po\u0142amane krzy\u017ce i u\u0142amki tablic \u2014 mi\u0119dzy innymi nauczyciela Wilhelma Kusserowa, zmar\u0142ego w 1931 roku, i jego syna Paula, zmar\u0142ego w 1883, le\u015bniczego Emila Pali\u0144skiego, zmar\u0142ego w 1935, oraz cz\u0142onk\u00f3w rodziny von Osterroht: Theodora Gotthilfa (1814\u20131892) i Else (1858\u20131932). Najokazalszy poch\u00f3wek nale\u017cy do Friedricha Theodora Gotthilfa von Osterroht, zwanego \u201eFritzem\u201d, pana na Strzel\u0119cinie: zmar\u0142 24 maja 1915 roku, pogrzebano go tutaj 27 maja, a kazanie wyg\u0142osi\u0142 proboszcz z Brze\u017ana. \ud83d\udccc Nazwisko duchownego zapisywano dwojako, jako Rhode i jako Rohde; rozstrzyga spis duchownych pomorskich M\u00fcllera, kt\u00f3ry parafi\u0119 brzezi\u0144sk\u0105 od 28 grudnia 1902 roku powierza Arnoldowi Adolfowi Wilhelmowi Ehrhardtowi Rohde, urodzonemu 11 stycznia 1869 roku w Szczecinie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kisewo (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/kisewo-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0188","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_kisewo/kisewo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.592023,"lng":17.81601,"name_de":"K\u00fcssow","name_pl":"Kisewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 farny w Kisielicach (Freystadt), wzniesiony w XIV w. przez rodzin\u0119 Stang\u00f3w (budowa odnotowana od 1331 roku), nosi\u0142 pierwotnie wezwanie \u015bw. Jana Ewangelisty i nale\u017ca\u0142 do diecezji pomeza\u0144skiej. W 1576 roku przej\u0119\u0142a go wsp\u00f3lnota ewangelicka i u\u017cytkowa\u0142a do 1945 roku Drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 zniszczy\u0142 po\u017car w 1653 roku, zast\u0119puj\u0105c\u0105 j\u0105 wie\u017c\u0119 szachulcow\u0105 \u2014 po\u017car miasta w 1775 roku; murowan\u0105 wie\u017c\u0119 neogotyck\u0105 wzniesiono w latach 1856\u20131857. Na pocz\u0105tku 1945 roku \u015bwi\u0105tynia zosta\u0142a ci\u0119\u017cko zniszczona w czasie dzia\u0142a\u0144 wojennych. Od 22 wrze\u015bnia 1957 roku plac\u00f3wk\u0119 prowadz\u0105 pallotyni; odbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 konsekrowano 28 sierpnia 1960 roku Dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pw. Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej \u015awiata.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej \u015awiata w Kisielicach \u2014 Wikipedia; Kisielice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, medievalheritage.eu [kopia archiwalna 2023-03-24]; kwerenda w\u0142asna, weryfikacja 18 czerwca 2026.*","built_year":1331,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej \u015awiata w Kisielicach \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Bo%C5%BCej_Kr%C3%B3lowej_%C5%9Awiata_w_Kisielicach"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Kisielice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, medievalheritage.eu [kopia archiwalna 2023-03-24]","url":"https://web.archive.org/web/20230324163257/https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/kisielice-kosciol/"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0052","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.6076054,"lng":19.2593923,"name_de":"Freystadt","name_pl":"Kisielice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej \u015awiata; Freystadt)","powiat":"i\u0142awski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Klasztorek (Kl\u00f6sterchen) nale\u017ca\u0142 do Kreis Marienwerder, czyli do dzisiejszego powiatu kwidzy\u0144skiego, ale jego ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w s\u0105siednim powiecie. Wykaz parafii ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku wymienia wie\u015b w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii Belschwitz i Klein Trommau \u2014 wsp\u00f3lnoty rozleg\u0142ej, licz\u0105cej 4752 dusze i maj\u0105cej dwa ko\u015bcio\u0142y.\n\nOba mia\u0142y star\u0105 metryk\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Belschwitz by\u0142 najpierw tylko kaplic\u0105 i wkr\u00f3tce po Reformacji przeszed\u0142 w r\u0119ce luteran; odnowiono go w 1731 roku, w 1835 postawiono now\u0105 wie\u017c\u0119, a w 1863 rozbudowano go od zachodu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Klein Trommau, dawniej samodzielny ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty, ma dzwony z 1604 i 1605 roku. W 1818 roku obie parafie po\u0142\u0105czono w jedn\u0105, a duchownych w Belschwitz wymienia si\u0119 od 1611 roku.\n\nCmentarz le\u017cy za wsi\u0105, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od niej, po wschodniej stronie drogi z Klasztorka do Mi\u0119dzylesia, na dzia\u0142ce numer 143; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje go w arkuszu gminy Gardeja. \u26a0 Ta sama ewidencja wymienia w Klasztorku drugi cmentarz, na cyplu Jeziora Klasztornego, na dzia\u0142ce 209/3, i nie podaje przy nim wyznania \u2014 to obiekt osobny.\n\n\ud83d\udfe1 Nie ustalono ani daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, ani jego powierzchni, ani powojennych los\u00f3w miejsca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: August Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 520\u2013522; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 142","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1066","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67706,"lng":19.11802,"name_de":"Kl\u00f6sterchen","name_pl":"Klasztorek \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Klecewko le\u017cy w gminie Ryjewo w powiecie kwidzy\u0144skim, przy dawnym bitym trakcie z Kwidzyna do Sztumu; w XIX wieku nale\u017ca\u0142o do powiatu sztumskiego. Nie by\u0142a to wie\u015b, lecz maj\u0105tek \u2014 dobra rycerskie o obszarze 1471 m\u00f3rg, z dwudziestoma budynkami, w\u015br\u00f3d nich siedmioma domami mieszkalnymi. Pod rokiem 1404 miejsce zapisano jako Glocz. Pocz\u0105tkowo trzymali je Kalksteinowie, na pocz\u0105tku XVII wieku przesz\u0142o na spokrewnionych z nimi Brant\u00f3w, a w 1772 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Sarnacki, cho\u0107 dobra pozostawa\u0142y w zastawie u Donimirskich. W 1876 roku maj\u0105tek przemianowano na Louisenwalde i pod t\u0105 nazw\u0105 wyst\u0119puje w pruskich spisach.\n\n\ud83d\udccc Najwa\u017cniejsze dla dziej\u00f3w tutejszych ewangelik\u00f3w wydarzy\u0142o si\u0119 w 1796 roku: radca wojenny Moldenhauer, \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Klecewka, zbudowa\u0142 tu w\u0142asnym nak\u0142adem zb\u00f3r luterski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten w 1813 roku przy\u0142\u0105czono do Sztumu, a w 1804 roku sam maj\u0105tek, oszacowany przez landszaft\u0119 na 15 000 talar\u00f3w, by\u0142 ju\u017c w r\u0119kach spadkobierc\u00f3w Moldenhauera. Z czasem Louisenwalde sta\u0142o si\u0119 siedzib\u0105 osobnej parafii ewangelickiej, do kt\u00f3rej w spisie z 1 grudnia 1885 roku nale\u017ca\u0142 ca\u0142y szereg okolicznych wsi.\n\nLudno\u015b\u0107 maj\u0105tku by\u0142a w przewadze katolicka. *S\u0142ownik geograficzny* notuje tu 72 katolik\u00f3w i 41 ewangelik\u00f3w; katolicy chodzili do parafii w Straszewie, poczt\u0119 mieli w Ryjewie, a szko\u0142\u0119 w Lindenkrug. Spis z 1885 roku zasta\u0142 w Louisenwalde 138 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 90 katolik\u00f3w i 48 ewangelik\u00f3w \u2014 proporcja utrzyma\u0142a si\u0119 wi\u0119c przez pokolenie.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017ca\u0142, jak podaje ewidencja konserwatorska, na po\u0142udnie od folwarku. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, jego powierzchni ani stanu zachowania nie ustalono, a o losach miejsca po 1945 roku dokumentacja milczy.\n\n\ud83d\udccc Kolumny wyci\u0105gu s\u0105 istotnie za\u015bmiecone, a druk m\u00f3wi co innego. S\u0142ownik geograficzny podaje przy Klecewku \u2014 od 1876 roku nosz\u0105cym nazw\u0119 L\u00f6wenwalde \u2014 72 katolik\u00f3w i 41 ewangelik\u00f3w, parafi\u0119 w Straszewie, poczt\u0119 w Ryjewie i szko\u0142\u0119 w Lindenkrug; \u201eKlazewo\u201d z kolumny parafii jest po prostu s\u0105siednim has\u0142em z paska nag\u0142\u00f3wkowego, a liczba 10 ewangelik\u00f3w pochodzi z has\u0142a Klecewo, nie Klecewko. Ten sam artyku\u0142 zapisa\u0142 rzecz dla nas najwa\u017cniejsz\u0105: w 1796 roku radca wojskowy Moldenhauer, w\u0142a\u015bciciel Klecewka, wystawi\u0142 tu w\u0142asnym nak\u0142adem zb\u00f3r luterski, kt\u00f3ry w 1813 roku przy\u0142\u0105czono do Sztumu.\n\n\ud83d\udccc Propozycja potwierdzona dwoma odczytami: w spisie z 1 grudnia 1885 roku, powiat sztumski, strona 72 (nazwy) i 73 (liczby), pozycja 117, maj\u0105tek figuruje jako Louisenwalde i pod t\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 jako siedziba parafii ewangelickiej; parafi\u0105 katolick\u0105 by\u0142o Straszewo. Liczby: 10 budynk\u00f3w mieszkalnych, 25 gospodarstw domowych, 138 mieszka\u0144c\u00f3w (68 m\u0119\u017cczyzn i 70 kobiet), 48 ewangelik\u00f3w, 90 katolik\u00f3w. Wariant \u201eLouisenfelde\u201d z indeksu tomu IV S\u0142ownika w druku spisu nie wyst\u0119puje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IV, has\u0142o \u201eKlecewko\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Stuhm; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, stan 29 VIII 2026, poz. 39","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1105","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83662,"lng":19.01816,"name_de":"Kletzewko, od 1876 Louisenwalde","name_pl":"Klecewko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Klecewo, w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich Kletzewo, notowane by\u0142o ju\u017c w 1404 roku, a w zapisach z 1650 i 1685 roku wyst\u0119puje jako Klecewo i Klicewa. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje je jako dobra rycerskie nad m\u0142y\u0144sk\u0105 strug\u0105, w \u00f3wczesnym powiecie sztumskim: 1196 m\u00f3rg obszaru, 15 budynk\u00f3w, 7 dom\u00f3w mieszkalnych, 160 katolik\u00f3w i 10 ewangelik\u00f3w, szko\u0142a w miejscu, parafia w Kalwie, poczta w Starym Targu.\n\n\ud83d\udfe1 Do jakiej parafii ewangelickiej nale\u017ca\u0142a ta dziesi\u0105tka, nie ustalono. Najbli\u017cszy ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski sta\u0142 tu\u017c obok, w s\u0105siednim Klecewku: wzni\u00f3s\u0142 go w 1796 roku w\u0142asnym kosztem radca wojskowy Moldenhauer, \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, a w 1813 roku zb\u00f3r przy\u0142\u0105czono do Sztumu.\n\nCmentarz le\u017cy w lesie, na p\u00f3\u0142noc od zespo\u0142u pa\u0142acowo-parkowego, na dzia\u0142ce numer 250/9, i nie jest pusty. W jego po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci, na wzniesieniu, stoi ruina grobowca z krypt\u0105 z pocz\u0105tku XX wieku, a w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej \u2014 grobowiec rodzinny barona Arnolda von Rosenberg. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje te trzy obiekty w arkuszu gminy Gardeja, trzema kolejnymi wpisami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, Warszawa 1883; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 156","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1067","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6353,"lng":19.10949,"name_de":"Kletzewo","name_pl":"Klecewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kl\u0119cino, do 1945 roku Klenzin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, jakie\u015b 26 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska. By\u0142 to maj\u0105tek rodu von Lettow z pa\u0142acem z XVII wieku, rozebranym po wojnie. Przed 1821 rokiem mieszka\u0142y tu 204 osoby, w 1939 roku \u2014 426. Ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o, tylko jednoklasowa szko\u0142a i cmentarz; ewangelicy nale\u017celi do parafii w G\u0142\u00f3wczycach, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 185 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik, w obwodzie dworskim \u2014 134 ewangelik\u00f3w i dwoje katolik\u00f3w. Okolica nale\u017ca\u0142a do obszaru osadnictwa S\u0142owi\u0144c\u00f3w, lutera\u0144skiej grupy s\u0142owia\u0144skiej spod G\u0142\u00f3wczyc, Smo\u0142dzina i Gardny, gdzie jeszcze w XIX wieku g\u0142oszono kazania po kaszubsku.\n\nCmentarz z ko\u0144ca XIX wieku to du\u017ce za\u0142o\u017cenie na rzucie prostok\u0105ta, rozpoznawalne z daleka dzi\u0119ki zachowanym \u015bwierkowym nasadzeniom granicznym. \ud83d\udd34 Gminna ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go przy parku pa\u0142acowym, opracowanie dawnych cmentarzy powiatu \u2014 na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych. U wej\u015bcia stoj\u0105 typowe ceglane s\u0142upki furty i bramy, przekryte sto\u017ckow\u0105 czapk\u0105; w s\u0142upkach bramy tkwi\u0105 jeszcze \u017celiwne trzpienie zawias\u00f3w. Sam teren oczyszczono niemal doszcz\u0119tnie z pomnik\u00f3w: udokumentowano na nim jeden fragment kamienia nagrobnego i jeden kamienny postument pod krzy\u017c albo pionow\u0105 p\u0142yt\u0119 z inskrypcj\u0105. Mo\u017cliwe, \u017ce reszt\u0119 przykry\u0142o cmentarne poszycie albo \u017ce le\u017cy p\u0142ytko pod ziemi\u0105.\n\nPo zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 9 marca 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzisiejsi mieszka\u0144cy nale\u017c\u0105 do rzymskokatolickiej parafii \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w G\u0142\u00f3wczycach, a cmentarz pozosta\u0142 jedynym \u015bladem po dawnej wsp\u00f3lnocie.\n\n\ud83d\udccc Kl\u0119cino mia\u0142o kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *K\u0144cino* i Tetzner wymienia je w\u015br\u00f3d wsi parafii g\u0142\u00f3wczyckiej, w kt\u00f3rych ludno\u015b\u0107 kaszubska miesza\u0142a si\u0119 z niemieck\u0105 tylko nielicznie \u2014 obok Ciemna, Izbicy, Sk\u00f3rzyna, Row\u00f3w, Rumska, Szczypkowic, Warblina, Wielkiej Wsi, Rzuszcza i Witkowa.\n\nMonografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego podaje przy Kl\u0119cinie starsz\u0105 posta\u0107 nazwy niemieckiej: obok formy Klenzin notuje zapis Kletzin z 1784 roku.\n\nDat\u0119 dzienn\u0105 podaje Pagel wprost: 9 marca 1945 roku wojska radzieckie wesz\u0142y do Kl\u0119cina bez walki, po nich zjawili si\u0119 Polacy, zaj\u0119li si\u0142\u0105 domy i gospodarstwa i wysiedlili ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107 wsi. Domys\u0142 oparty na zgodno\u015bci z s\u0105siedztwem mo\u017cna wi\u0119c zast\u0105pi\u0107 zapisem \u017ar\u00f3d\u0142owym. Has\u0142o potwierdza przy okazji reszt\u0119 obrazu wsi: wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami, gmina nale\u017ca\u0142a do parafii w G\u0142\u00f3wczycach i do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto, a maj\u0105tek trzyma\u0142a w 1938 roku hrabina L. von Krockow. Ludno\u015b\u0107 17 maja 1939 roku wynosi\u0142a 426 os\u00f3b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klenzin; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 79\u201380; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 63 i s. 180 poz. 233","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klenzin","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0788","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.59952,"lng":17.35291,"name_de":"Klenzin","name_pl":"Kl\u0119cino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kleszczewo \u2014 do 1945 roku Gro\u00df Kleschkau \u2014 by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim (Dorf und Rittergut) w powiecie Danziger H\u00f6he, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Od 1920 roku znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Meyers notuje tu 219 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 stan mniej wi\u0119cej z 1905 roku.\n\nWie\u015b by\u0142a wyznaniowo mieszana, jak niemal ca\u0142a Wy\u017cyna Gda\u0144ska: granica mi\u0119dzy katolikami a ewangelikami bieg\u0142a tu przez wsie, nie mi\u0119dzy nimi. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kladau, czyli w K\u0142odawie, katolicy do parafii w Prangenau \u2014 w Pr\u0119gowie. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Saalau. \ud83d\udfe1 Tej nazwy nie nale\u017cy myli\u0107 z Zaskoczynem: Zaskoczyn nazywa\u0142 si\u0119 po niemiecku Saskoschin, a Saalau to osobna miejscowo\u015b\u0107. Tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami unijnymi Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na nizinnych \u017bu\u0142awach, nie na Wy\u017cynie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Kleszczewo nie mia\u0142o, wi\u0119c cmentarz by\u0142 po prostu wiejskim polem grzebalnym miejscowych ewangelik\u00f3w \u2014 chowano na nim tych, kt\u00f3rzy do ko\u015bcio\u0142a je\u017adzili do K\u0142odawy. Po 1945 roku przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany i pozosta\u0142 reliktem poewangelickim; uj\u0119to go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 66.\n\n\u26a0 Nie nale\u017cy myli\u0107 tej wsi z Kleszczewem opisywanym przez ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w zaginionych: tamto \u2014 z ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, ostatnim nabo\u017ce\u0144stwem w 1653 roku i parafi\u0105 obejmuj\u0105c\u0105 Jaroszewy, Czernichowo, Jezierze, Kleszczewko i Wa\u0142dowo \u2014 le\u017ca\u0142o w dobrach pelpli\u0144skich, a nie w powiecie Danziger H\u00f6he.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 66, Kleszczewo)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0368","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19098,"lng":18.51455,"name_de":"Gro\u00df Kleschkau","name_pl":"Kleszczewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kleszczewo Ko\u015bcierskie, po niemiecku Kleschkau (\ud83d\udfe1 zapis nazwy niepewny), to wie\u015b kociewska w dzisiejszej gminie Zblewo, w powiecie starogardzkim. \ud83d\udccc Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku umieszcza j\u0105 jednak nie w powiecie starogardzkim, lecz w Kreis Berent \u2014 czyli ko\u015bcierskim; st\u0105d bierze si\u0119 przydomek \u201eKo\u015bcierskie\u201d, dodany w 1953 roku, gdy wie\u015b rzeczywi\u015bcie le\u017ca\u0142a w powiecie ko\u015bcierskim. W latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim, a przed 1945 rokiem po stronie niemieckiej, w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich.\n\nOkolica by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka \u2014 jesieni\u0105 1906 roku wybuch\u0142 tu strajk szkolny w obronie j\u0119zyka polskiego. Ewangelicy, luteranie i unijni, w wi\u0119kszo\u015bci Niemcy, stanowili mniejszo\u015b\u0107, ale poka\u017an\u0105: spis z 1885 roku naliczy\u0142 na 456 mieszka\u0144c\u00f3w 171 ewangelik\u00f3w i 285 katolik\u00f3w, a wi\u0119c ponad jedn\u0105 trzeci\u0105 wsi (powiat ko\u015bcierski, strona 40, pozycja 42). Ewangelicy chodzili wtedy do ko\u015bcio\u0142a w Starogardzie, katolicy do Pog\u00f3dek; w 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 zapisano ju\u017c przy ewangelickiej parafii Kr\u0105g. Mennonici, z kt\u00f3rymi tutejszych protestant\u00f3w bywa si\u0119 myli, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Kociewiu. Ko\u015bcio\u0142a ani zboru ewangelickiego w samej wsi nie potwierdzono \u2014 zosta\u0142a po tych ludziach nekropolia z pocz\u0105tku XIX wieku, uj\u0119ta w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 run\u0105\u0142 tu dwukrotnie, a odbudowano go raz. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1550 roku; \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, pod patronatem opata pelpli\u0144skiego, obs\u0142ugiwa\u0142a pi\u0119\u0107 wsi. W czasie Reformacji tak podupad\u0142a, \u017ce si\u0119 zawali\u0142a \u2014 parafianie j\u0105 odbudowali, cho\u0107 w 1582 roku mury sta\u0142y jeszcze bez pokrycia. S\u0142u\u017cy\u0142a potem oko\u0142o stu lat. Ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono w 1653 roku; po morowym powietrzu budowla run\u0119\u0142a i ju\u017c jej nie podniesiono. Zosta\u0142 cmentarz, a dzwony przeniesiono do Pog\u00f3dek \u2014 do tej samej parafii, przy kt\u00f3rej spis z 1885 roku zapisa\u0142 kleszczewskich katolik\u00f3w. W\u0142asn\u0105 parafi\u0119, znowu pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, wie\u015b odzyska\u0142a dopiero w latach 1925\u20131926.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytek.pl \u2014 cmentarz ewangelicki, gm. Zblewo","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694665"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0384","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99788,"lng":18.38745,"name_de":"Kleschkau","name_pl":"Kleszczewo Ko\u015bcierskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kleszczyniec, po niemiecku Kleschinz, to kaszubska wie\u015b wzmiankowana w 1457 roku jako w\u0142asno\u015b\u0107 Puttkamer\u00f3w. W wojnie trzydziestoletniej, w 1637 roku, spalono j\u0105 doszcz\u0119tnie; p\u00f3\u017aniej przechodzi\u0142a kolejno w r\u0119ce von Zitzewitz\u00f3w, von Reckow\u00f3w \u2014 od 1824 roku \u2014 i von Domarus\u00f3w, od 1857. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 430 w 1910 roku, 473 w 1933 i 463 w 1939. Ludno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a w przewadze lutera\u0144ska; katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin), gdzie sta\u0142a \u015bwi\u0105tynia parafialna. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Kleszczyniec dwoma wierszami, w zapisie zniekszta\u0142conym przez fraktur\u0119: gmina wiejska jako \u201eKlechinz\u201d \u2014 pozycja 64, strona 172 \u2014 ze 165 ewangelikami, obw\u00f3d dworski jako \u201eKlejchins\u201d, pozycja 234 na stronie 180, ze 123. Oba wiersze wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 w No\u017cynie. \ud83d\udccc Parafia ta nale\u017ca\u0142a do 1817 roku do synodu s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a od 1871 do bytowskiego; kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br No\u017cyno.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b mieszka\u0144cy s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci katolikami, w diecezji pelpli\u0144skiej, a cmentarz poewangelicki pozosta\u0142 materialnym \u015bladem lutera\u0144skiej, kaszubskiej przesz\u0142o\u015bci. \ud83d\udfe1 Jego datowania ani dzisiejszego stanu nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Odczyt si\u0119 potwierdza, z uzupe\u0142nieniem o wyznania mniejszo\u015bciowe. Gmina wiejska Kleszczy\u0144ca, zapisana fraktur\u0105 jako \u201eKlechinz\u201d (poz. 64, str. 172), liczy\u0142a w 1895 roku 165 ewangelik\u00f3w, siedmiu katolik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w; obw\u00f3d dworski, zapisany \u201eKlejchins\u201d (poz. 234, str. 180) \u2014 123 ewangelik\u00f3w bez katolik\u00f3w. Obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w No\u017cynie, cho\u0107 obw\u00f3d dworski mia\u0142 w\u0142asny okr\u0119g urz\u0119dowy w No\u017cynie, a gmina wiejska w No\u017cynie r\u00f3wnie\u017c. Liczb nie sumowa\u0107.\n\n\ud83d\udccc Rozbie\u017cno\u015b\u0107 powiatu znika: w 1895 roku Kleszczyniec le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim i tam stoj\u0105 oba jego wiersze \u2014 powiat bytowski w rekordzie to podzia\u0142 dzisiejszy i jest poprawny. Gmina wiejska Kleschinz, strona 172, pozycja 64: 165 ewangelik\u00f3w, siedmioro katolik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w, ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em 178 os\u00f3b (92 m\u0119\u017cczyzn i 86 kobiet). Obw\u00f3d dworski Kleschinz, strona 180, pozycja 234: 123 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, ludno\u015b\u0107 123 osoby (58 i 65). Obie pozycje wskazuj\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w No\u017cynie; parafi\u0105 katolick\u0105 gminy wiejskiej by\u0142 L\u0119bork, nie S\u0142upsk.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kleszczyniec (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/kleszczyniec-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0817","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.333506,"lng":17.52493,"name_de":"Kleschinz","name_pl":"Kleszczyniec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0142obuczyno (niemieckie Klobschin) to wie\u015b na Kaszubach, dzi\u015b w gminie Ko\u015bcierzyna, ale przed 1920 rokiem nale\u017c\u0105ca do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1184 roku, z czas\u00f3w ksi\u0119cia Sambora I.\n\n\ud83d\udccc Wojna trzynastoletnia obr\u00f3ci\u0142a wie\u015b w pustkowie i pustk\u0105 pozosta\u0142a oko\u0142o stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat. Dopiero w 1605 roku w\u0142a\u015bciciel, Maciej Knibawski, osadzi\u0142 tu dwadzie\u015bcia niemieckich rodzin ewangelickich z Brandenburgii i Pomorza Zachodniego, kusz\u0105c je dziesi\u0119cioletnim zwolnieniem z podatku. Z tej lokacji wzi\u0119\u0142a si\u0119 ewangelicka warstwa wsi, a wraz z ni\u0105 cmentarz za\u0142o\u017cony w tym samym 1605 roku. Trzy stulecia p\u00f3\u017aniej, w 1892 roku, wie\u015b liczy\u0142a 71 Kaszub\u00f3w \u2014 sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w i jedenastu ewangelik\u00f3w \u2014 oraz 463 Niemc\u00f3w, a oko\u0142o 1905 roku oko\u0142o 594 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelicy nie zbudowali; jedynym ich obiektem by\u0142 cmentarz. Nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Szymbarku (Sch\u00f6nberg) \u2014 tak podaje kolumna parafii w spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku, kt\u00f3ra przypisuje do Szymbarku tak\u017ce Czaple, Ostrzyce, Patu\u0142y, Pierszczewo, Po\u0142\u0119czyno i Ronty. Wcze\u015bniejszy domys\u0142, wskazuj\u0105cy Kartuzy z ko\u015bcio\u0142em ewangelickim z lat 1885\u20131887, nie ma oparcia w \u017ar\u00f3dle. Katolicy nale\u017c\u0105 dzi\u015b do parafii w Szymbarku, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\nPo 1945 roku Niemc\u00f3w wysiedlono, a wie\u015b zasiedli\u0142a ludno\u015b\u0107 kaszubska. Poniemiecki cmentarz odnowiono w 1993 roku i opiekuje si\u0119 nim miejscowa Ochotnicza Stra\u017c Po\u017carna; wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy prowadzi go jako cmentarz ewangelicki w gminie Ko\u015bcierzyna.\n\n\ud83d\udccc Ten cmentarz le\u017cy w miejscu widocznym z daleka \u2014 przy drodze numer 20 z Ko\u015bcierzyny do Gda\u0144ska, na du\u017cym wzniesieniu \u2014 i nale\u017cy do wi\u0119kszych w gminie. Otacza go wa\u0142 kamienny w kszta\u0142cie r\u00f3wnoleg\u0142oboku z wci\u0119ciem w jednym rogu. \u015acie\u017cka do wej\u015bcia biegnie mi\u0119dzy murem oddzielaj\u0105cym star\u0105 szko\u0142\u0119 z czerwonej ceg\u0142y a p\u0142otem prywatnego gospodarstwa; na jej ko\u0144cu zosta\u0142y po dawnej bramce \u017celazne zawiasy przymocowane do kamiennych g\u0142az\u00f3w, a obok dwie stare lipy. Przed wej\u015bciem stoi obelisk na betonowym postumencie, informuj\u0105cy po niemiecku i po polsku o cmentarzu i o jego renowacji; obok jest druga tablica.\n\n\ud83d\udccc Warto zapami\u0119ta\u0107 technik\u0119, kt\u00f3r\u0105 zastosowano tu przy badaniach, bo daje si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 wsz\u0119dzie. Inskrypcje bywaj\u0105 nie na wierzchu, lecz na frontowej \u015bciance nagrobka, przysypanej ziemi\u0105. W K\u0142obuczynie po odkopaniu i oczyszczeniu takich \u015bcianek znaleziono trzy napisy \u2014 w jednym wypadku inicja\u0142y wraz z datami \u017cycia zmar\u0142ego, w dw\u00f3ch same inicja\u0142y. Autor zaznacza, \u017ce jest ich z pewno\u015bci\u0105 wi\u0119cej; na dok\u0142adniejsz\u0105 kwerend\u0119 zabrak\u0142o czasu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy.*","built_year":1605,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0146","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18549,"lng":18.10033,"name_de":"Klobschin","name_pl":"K\u0142obuczyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0142odawa \u2014 po niemiecku Kladau \u2014 le\u017cy nad rzek\u0105 tej samej nazwy, na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Cmentarz poewangelicki znajduje si\u0119 przy ulicy Zastawnej i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 75.\n\n\ud83d\udccc Niemieckie osadnictwo, z kt\u00f3rego wyros\u0142a tutejsza spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka, ma w K\u0142odawie dokument za\u0142o\u017cycielski. Franz Schultz, wyliczaj\u0105c miejscowo\u015bci lokowane na prawie niemieckim, wymienia obok Lubiszewa z 1229 roku, Lipusza z oko\u0142o 1247 i Po\u0142\u0119czyna z 1255 tak\u017ce K\u0142odaw\u0119 z 1280 roku, cytuj\u0105c zapis przywileju: *si eis placuerit Theutonicos ibidem collocare* \u2014 \u201eje\u015bli im si\u0119 spodoba osadzi\u0107 tam Niemc\u00f3w\u201d. Wszystkie przywileje klasztoru oliwskiego m\u00f3wi\u0105 wprost o sprowadzaniu osadnik\u00f3w; kolonizacja poprzedzi\u0142a tu Reformacj\u0119 o dwa i p\u00f3\u0142 wieku.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b by\u0142a wyznaniowo podzielona niemal dok\u0142adnie po po\u0142owie. S\u0142ownik geograficzny wykazuje tu 341 ewangelik\u00f3w wobec 327 katolik\u00f3w \u2014 r\u00f3\u017cnica czternastu os\u00f3b \u2014 i dolicza do tego 70 dom\u00f3w. Ewangelicy mieli w miejscu w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119; ko\u015bcio\u0142a w\u0142asnego nie mieli i po nich w\u0142a\u015bnie zosta\u0142 cmentarz.\n\nTrzy stulecia wcze\u015bniej obraz by\u0142 inny, cho\u0107 ju\u017c niespokojny. Wizytacja Rozra\u017cewskiego zasta\u0142a w K\u0142odawie parafi\u0119 katolick\u0105 w wyznaniowej rozsypce. Proboszczem by\u0142 Wawrzyniec Frigonius \u2014 wizytator opisa\u0142 go jako cz\u0142owieka m\u0142odego, dostatecznie uczonego, muzykalnego i pracowitego, ale znies\u0142awionego podejrzeniem o konkubinat, czemu ten zaprzeczy\u0142, obiecuj\u0105c popraw\u0119. \ud83d\udccc Parafianie byli rozproszeni w dwunastu wsiach, a wielu z nich \u2014 jak zapisano \u2014 posz\u0142o za herezj\u0105 i nie p\u0142aci\u0142o dziesi\u0119cin (*plures haeresim sequentes non solvunt decimas*). Uposa\u017cenie proboszcza stanowi\u0142y dwa \u0142any w tej wsi i w \u0141\u0119gowie; dwa dalsze zagarn\u0119li ewangelicy.\n\n\ud83d\udccc Do parafii k\u0142odawskiej nale\u017ca\u0142a jako filia wie\u015b zapisana w wizytacji jako Zuklin \u2014 dawna w\u0142asno\u015b\u0107 opactwa oliwskiego, w czasie wizytacji dzier\u017cona przez podskarbiego koronnego Dulskiego. Nazw\u0119 rozwi\u0105zuje ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, kt\u00f3ry po\u015bwi\u0119ci\u0142 tej filii osobny rozdzia\u0142 pod tytu\u0142em \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w \u017bukczynie\u201d i przytoczy\u0142 ten sam zapis wizytacji: *Zukcin, villa abbatis olivensis; in qua fuit capella murata, filia ad K\u0142odawa* \u2014 by\u0142a tam kaplica murowana, filia k\u0142odawska, kt\u00f3r\u0105 obecny dzier\u017cawca Dulski zburzy\u0142 po wojnie, a z jej materia\u0142u postawi\u0142 dw\u00f3r. Biskup poleci\u0142 upomnie\u0107 opata oliwskiego, \u017ceby pilnowa\u0142 swojej powinno\u015bci. \ud83d\udccc Dzisiejszy \u017bukczyn to wi\u0119c miejscowo\u015b\u0107, w kt\u00f3rej kaplic\u0119 nie tyle porzucono, ile rozebrano na budulec.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 1; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, rozdz. XXV; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 101.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 75, K\u0142odawa)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o K\u0142odawa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 1 (wizytacja 1583, kapelan Sebastian Liwierzki)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0369","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20037,"lng":18.58761,"name_de":"Kladau","name_pl":"K\u0142odawa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Klonowo Dolne \u2014 po niemiecku Nieder Klanau, po kaszubsku Doln\u00e9 Klonow\u00f2 \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w gminie Przywidz, nad jeziorem, blisko dawnego traktu bitego z Ko\u015bcierzyny do Gda\u0144ska. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do Kreis Danziger H\u00f6he, w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, wcze\u015bniej za\u015b w powiecie kartuskim prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gda\u0144skiej. To katolicko-ewangelickie pogranicze Kaszub, a tutejsi ewangelicy byli luteranami i unijnymi ze staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nWie\u015b by\u0142a zdecydowanie ewangelicka. Pruski spis z 1885 roku naliczy\u0142 tu 441 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 384 ewangelik\u00f3w i 57 katolik\u00f3w; wiersz stoi na stronie pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej wykazu powiatu kartuskiego pod pozycj\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 dziewi\u0105t\u0105, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Przywidzu i katolick\u0105 w Mierzeszynie. Dzi\u015b Klonowo Dolne liczy oko\u0142o 175 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 tyle podano dla roku 2025.\n\nKo\u015bcio\u0142em, do kt\u00f3rego chodzono, by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przywidzu, w\u00f3wczas Mariensee \u2014 i to miejsce ma dzieje starsze ni\u017c kt\u00f3rakolwiek z tutejszych parafii. Klonowo Dolne wymienia w\u015br\u00f3d jego wsi ju\u017c wizytacja Trochowskiego z 1765 roku. \u015aredniowieczn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, wzniesion\u0105 wed\u0142ug relacji z 1622 roku przez gda\u0144skiego mieszczanina Lickfelda, zasta\u0142 w 1589 roku nowy w\u0142a\u015bciciel, pan Linda, w stanie zupe\u0142nego zniszczenia; sta\u0142a wtedy na wzg\u00f3rzu nad jeziorem, tam gdzie p\u00f3\u017aniej by\u0142 cmentarz. Lutera\u0144ski dziedzic postawi\u0142 w innym miejscu nowy zb\u00f3r, drewniany, kryty dranicami, z dwoma dzwonami nad dachem i grobowcami pod pod\u0142og\u0105, i przez ca\u0142e XVII stulecie odprawiali w nim nabo\u017ce\u0144stwa liczni luteranie, a duchowny mieszka\u0142 na miejscu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 katolikom 3 listopada 1701 roku, gdy ostatnia dziedziczka Bogumi\u0142a Barbara Lind\u00f3wna po\u015blubi\u0142a Bernarda Trzci\u0144skiego i sama przesz\u0142a na katolicyzm; biskup Stanis\u0142aw Szembek po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego, a podczas jego mszy obecni licznie luteranie \u015bpiewali swoje niemieckie psalmy i pie\u015bni. W 1722 roku stan\u0105\u0142 obok nowy, wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w pruskim murze.\n\nEwangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przywidzu wzniesiono dopiero w latach 1830\u20131832 kosztem gda\u0144skiego radcy Steffensa, w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br, i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku \u2014 i to on by\u0142 o\u015brodkiem parafii obejmuj\u0105cej okoliczne wsie. \ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105ca po opisach data 1835 nie odnosi si\u0119 do budowy: u Harnocha stoi przy ustanowieniu pierwszego w\u0142asnego duchownego parafii, a odczyty tego zdania s\u0105 rozbie\u017cne, wi\u0119c rok pozostaje nierozstrzygni\u0119ty. \ud83d\udd34 Nie jest te\u017c prawd\u0105, \u017ce katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przywidzu rozebrano na pocz\u0105tku XIX wieku: Harnoch pisze, \u017ce rozebrano go jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem oko\u0142o trzydziestu lat przed 1890 rokiem, i to nie staraniem gminy katolickiej, lecz \u00f3wczesnego ewangelickiego w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br przywidzkich, a od tego czasu usta\u0142y tam zar\u00f3wno katolickie nabo\u017ce\u0144stwa, jak i katolickie pogrzeby.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono oko\u0142o po\u0142owy XIX wieku, w lesie przy drodze z Przywidza do Klonowa Dolnego. \u26a0 Dzi\u015b jest ca\u0142kowicie zdewastowany: groby rozkopano, krzy\u017ce i tablice skradziono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Klonowo Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki (memento-mori.org.pl)","url":"https://memento-mori.org.pl/klonowo-dolne-cmentarz-ewangelicki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0244","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20713,"lng":18.30261,"name_de":"Nieder Klanau","name_pl":"Klonowo Dolne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0142osy, po niemiecku Kl\u00f6ssen, to kaszubska wie\u015b w dawnym powiecie bytowskim; nale\u017ca\u0142 do niej przysi\u00f3\u0142ek Wussowke, dzisiejsze Os\u00f3wko. Ziemia bytowska po Reformacji by\u0142a w przewadze lutera\u0144ska, a K\u0142osy zamieszkiwali kaszubscy ewangelicy \u2014 wsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra nie mie\u015bci si\u0119 w potocznym obrazie ani katolickich Kaszub, ani niemieckiego luteranizmu.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Jasieniu, gdzie mie\u015bci\u0142y si\u0119 tak\u017ce urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy. Potwierdza to Ernst M\u00fcller, wymieniaj\u0105c K\u0142osy w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii. \ud83d\udccc Dzieje tej parafii to historia trzech usamodzielnie\u0144. Jasie\u0144 by\u0142 pierwotnie fili\u0105 Wielkiego Pomyska (Gro\u00df Pomeiske) i obejmowa\u0142 \u2014 jak wylicza Ernst M\u00fcller \u2014 sam Jasie\u0144 z hut\u0105 szk\u0142a i Vahrenbruch, Buchwalde, Now\u0105 Wie\u015b, K\u0142osy, Eisenwerk, Atbl\u00fctte i Steckholz po stronie pomorskiej oraz Charmin z kilkoma osadami po stronie zachodniopruskiej. W 1856 roku ustanowiono tu osobnego wikariusza parafialnego, ale 1 wrze\u015bnia 1871 roku, a potem od 1877 do 1894, Jasie\u0144 wr\u00f3ci\u0142 pod zarz\u0105d Wielkiego Pomyska. Dopiero 1 grudnia 1894 roku zniesiono to tymczasowe po\u0142\u0105czenie i erygowano w\u0142asne probostwo; patronat sprawowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Jasie\u0144. \ud83d\udccc Przej\u015bcie nie odby\u0142o si\u0119 g\u0142adko. Gdy 17 listopada 1895 roku mia\u0142 tu wyg\u0142osi\u0107 kazanie duchowny przyjezdny, odm\u00f3wiono wydania kluczy do ko\u015bcio\u0142a \u2014 drzwi otworzy\u0142 \u015blusarz pod ochron\u0105 \u017candarma, po czym, jak zapisano, gmina licznie stawi\u0142a si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwo. Sprawa trafi\u0142a do gazety \u201edas Volk\u201d z 28 lutego 1896 roku.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje wie\u015b pod pozycj\u0105 23 na stronie 196, w zapisie frakturowym \u201eKl\u00f6\u00dfen\u201d: 63 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, przy parafii ewangelickiej w Jasieniu. \ud83d\udfe1 *S\u0142ownik geograficzny* podaje natomiast 125 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, a opisy wsi m\u00f3wi\u0105 o mniej wi\u0119cej siedemdziesi\u0119ciu mieszka\u0144cach; rozbie\u017cno\u015b\u0107 t\u0142umaczy\u0142oby doliczenie przysi\u00f3\u0142ka Os\u00f3wko, ale rozstrzygn\u0105\u0107 si\u0119 tego nie da.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono i zdewastowano. \ud83d\udfe1 Datowania na XIX wiek nie potwierdzono, a wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne odbiegaj\u0105 od po\u0142o\u017cenia wsi wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 polskich \u2014 obiekt wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n\ud83d\udccc K\u0142osy s\u0105 jedn\u0105 miejscowo\u015bci\u0105, nie dwiema. Spis 1895 zna jeden wiersz \u2014 Kl\u00f6ssen w powiecie bytowskim (poz. 23, str. 196): 63 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika, parafia ewangelicka Jasie\u0144, parafia katolicka Gowidlino w Prusach Zachodnich, okr\u0119g urz\u0119dowy i okr\u0119g stanu cywilnego Jasie\u0144. Arkusz Messtischblattu Schwarz z 1932 roku pokazuje nad Jeziorem Jasie\u0144 jedn\u0105 wie\u015b Kl\u00f6ssen, bez cz\u0142onu g\u00f3rnego ani dolnego. Zgadza si\u0119 z tym w\u0142asna weryfikacja atlasu z czerwca 2026 roku, kt\u00f3ra stwierdzi\u0142a, \u017ce \u201eK\u0142osy G\u00f3rne\u201d nie istniej\u0105 jako odr\u0119bna miejscowo\u015b\u0107 \u2014 a oba rekordy nosz\u0105 zreszt\u0105 te same wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.); Messtischblatt 1:25 000, ark. 1671 Schwarz, wyd. 1932.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o K\u0142osy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, ark. 1671 Schwarz, wyd. 1932","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0811","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3155,"lng":17.6246,"name_de":"Kl\u00f6ssen (wariant zapisu: Kl\u00f6\u00dfen)","name_pl":"K\u0142osy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0142osy G\u00f3rne to cz\u0119\u015b\u0107 wsi K\u0142osy (niemieckie Kl\u00f6ssen) w dawnym powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, a od 1938 roku w rejencji kwidzy\u0144skiej Marchii Granicznej. Okolica by\u0142a w przewadze ewangelicka \u2014 to typowy dla ziemi bytowskiej obraz Kaszub\u00f3w wyznania lutera\u0144skiego.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a tu nie by\u0142o. Miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Jasieniu (Kirchspiel Jassen), jednej z pi\u0119ciu parafii ewangelickich ziemi bytowskiej, obejmuj\u0105cej tak\u017ce Buchwalde i Now\u0105 Wie\u015b; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, szachulcowy, wzniesiono w Jasieniu w 1699 roku z fundacji Nikolausa Lawrence'a W\u00fcssowa, a rang\u0119 parafialnego uzyska\u0142 w 1894 roku. Meyers notuje oko\u0142o 1900 roku 79 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\u26a0 W spisie z 2 grudnia 1895 roku K\u0142osy maj\u0105 jeden tylko wiersz \u2014 pozycja 23, strona 196, z 63 ewangelikami i ani jednym katolikiem \u2014 i ten sam wiersz opisuje ca\u0142\u0105 wie\u015b, bez wyodr\u0119bnienia cz\u0119\u015bci g\u00f3rnej.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Jasieniu przej\u0119li katolicy; dzi\u015b jest fili\u0105 parafii w Rokitach. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani jego dzisiejszego stanu nie potwierdzono w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n\ud83d\udccc Spis z 2 grudnia 1895 roku zna w powiecie bytowskim jedn\u0105 tylko pozycj\u0119 Kl\u00f6ssen \u2014 gmin\u0119 wiejsk\u0105 na stronie 196 pod pozycj\u0105 23, z 63 ewangelikami i zerem katolik\u00f3w; ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em wynosi\u0142a 63 osoby. Parafia ewangelicka i urz\u0105d stanu cywilnego to Jassen (Jasie\u0144), parafia katolicka \u2014 Gowidlino w Prusach Zachodnich. Wszystkie 63 pozycje powiatu przejrzano: ani drugiej gminy \u201eOber Kl\u00f6ssen\u201d, ani obwodu dworskiego o tej nazwie w druku nie ma, wi\u0119c oba rekordy rzeczywi\u015bcie dziel\u0105 jeden wiersz.\n\nUrz\u0119dowy rejestr nazw geograficznych zna w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka wie\u015b K\u0142osy i nie zna nazwy K\u0142osy G\u00f3rne. Wojew\u00f3dzki rejestr zabytk\u00f3w nie wymienia za\u015b w K\u0142osach \u017cadnego cmentarza \u2014 z ca\u0142ej gminy prowadzi tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Jasieniu, zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowy w Kartkowie i ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Mikorowie.\n\nOdr\u0119bno\u015bci obiektu wci\u0105\u017c nie da si\u0119 dowie\u015b\u0107, ale przyby\u0142o trzecie \u015bwiadectwo milczenia. Arkusz mapy topograficznej z 1932 roku pokazuje nad Jeziorem Jasie\u0144 jedn\u0105 wie\u015b z jednym podpisem \u2014 Kl\u00f6ssen \u2014 rozci\u0105gni\u0119t\u0105 wzd\u0142u\u017c wschodniego brzegu, bez cz\u0119\u015bci g\u00f3rnej i dolnej i bez \u017cadnej drugiej nazwy w promieniu kilometra. Razem ze spisem z 1895 roku, kt\u00f3ry zna jeden tylko wiersz, i z urz\u0119dowym rejestrem nazw, kt\u00f3ry nazwy K\u0142osy G\u00f3rne nie zna, daje to zgodny obraz jednej miejscowo\u015bci. O samych cmentarzach mapa nie rozstrzyga: \u017ceby wnioskowa\u0107 z braku sygnatury, trzeba by najpierw pokaza\u0107 na tym samym arkuszu cmentarz, o kt\u00f3rym wiadomo, \u017ce tam jest \u2014 a takiej kontroli nie przeprowadzono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Pa\u0144stwowy Rejestr Nazw Geograficznych; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1671 Schwarz Damerkow, wydanie 1932; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy Rejestr Nazw Geograficznych","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1671 Schwarz Damerkow, wydanie 1932","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0812","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3154952,"lng":17.6246021,"name_de":"Kl\u00f6ssen","name_pl":"K\u0142osy G\u00f3rne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kluki (niemieckie Klucken, po s\u0142owi\u0144sku Kl\u00e1chi) to wie\u015b rybacko-rolnicza nad jeziorem \u0141ebsko, w dawnym powiecie s\u0142upskim, dzi\u015b w gminie Smo\u0142dzino. W 1939 roku liczy\u0142a 660 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nTo najwa\u017cniejsza wie\u015b S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 s\u0142owia\u0144skiej, ewangelickiej grupy znad \u0141ebska i Gardna, m\u00f3wi\u0105cej wymar\u0142ym dialektem bliskim kaszubszczy\u017anie. Wie\u015b nigdy nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy: Kluki Smo\u0142dzi\u0144skie i \u017beleskie nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Smo\u0142dzinie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, a Kluki Ciemi\u0144skie do parafii w G\u0142\u00f3wczycach. Nabo\u017ce\u0144stwa domowe odprawiano przy *Luthertisch* \u2014 stoliku z Bibli\u0105. \ud83d\udccc Pierwszym duchownym parafii smo\u0142dzi\u0144skiej by\u0142 Micha\u0142 Mostnik, znany te\u017c jako Michael Br\u00fcggemann i pod \u0142aci\u0144skim mianem Pontanus \u2014 to on przygotowa\u0142 dla tych stron s\u0142owi\u0144ski przek\u0142ad Ma\u0142ego katechizmu Lutra. M\u00fcller zapisa\u0142 o nim wi\u0119cej ni\u017c o kimkolwiek innym w okolicy: syn Hansa, s\u0142upskiego mieszczanina i tokarza, oraz Elisabeth W\u00fcrst, urodzony w S\u0142upsku w 1578 roku, uczy\u0142 si\u0119 w szkole rodzinnego miasta, potem cztery lata w Magdeburgu i cztery w Wittenberdze, dwa na uniwersytecie w Helmstedcie \u2014 kt\u00f3rych nie wytrzyma\u0142 \u2014 i wr\u00f3ci\u0142 przez Jen\u0119 i Lipsk do Wittenbergi, \u017ceby doko\u0144czy\u0107 studia. W 1600 roku ksi\u0119\u017cna Erdmuta powo\u0142a\u0142a go na swojego kapelana z rocznym utrzymaniem, co ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw XIV potwierdzi\u0142 27 czerwca 1622 roku. Zmar\u0142 7 wrze\u015bnia 1654 roku, a urz\u0105d obj\u0105\u0142 po nim syn Thomas, ordynowany 6 marca w s\u0142upskim ko\u015bciele zamkowym. Kazania po s\u0142owi\u0144sku g\u0142oszono w Smo\u0142dzinie do 1832 roku, a w G\u0142\u00f3wczycach do 1886. \ud83d\udccc Sama mowa Kluk nie by\u0142a przy tym czysto s\u0142owi\u0144ska: Tetzner zanotowa\u0142, \u017ce w Klukach i w Wierzchocinie trafiaj\u0105 si\u0119 niekiedy formy o kaszubskiej postaci g\u0142oskowej \u2014 jak *dv\u00f3t\u00f6* zamiast s\u0142owi\u0144skiego *dlout\u00f6* na d\u0142uto albo *chu\u00ebna* zamiast *ch\u00f6ina* na \u015bwierk. Granica mi\u0119dzy dwiema mowami przebiega\u0142a wi\u0119c nie mi\u0119dzy wsiami, lecz wewn\u0105trz nich.\n\nWojska sowieckie wkroczy\u0142y do Kluk 9 marca 1945 roku, bez walk. Przymusowe wysiedlenia dawnych mieszka\u0144c\u00f3w za Odr\u0119 nast\u0105pi\u0142y w styczniu 1947 roku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w XVIII wieku na zach\u00f3d od wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Smo\u0142dzina. Teren wyniesiono ponad otoczenie i rozplanowano na rzucie prostok\u0105ta; zajmuje oko\u0142o 0,25 hektara. W \u015brodku stoi pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o 145 nagrobk\u00f3w \u2014 kamiennych, drewnianych i, w liczbie kilkudziesi\u0119ciu, \u017celiwnych krzy\u017cy z prze\u0142omu XIX i XX wieku, w kilkunastu wzorach charakterystycznych dla Pomorza. Najstarszy czytelny pochodzi z 1877 roku.\n\nDwa krzy\u017ce nosz\u0105 sygnatury odlewni: jeden H. Peglowa z L\u0119borka, drugi E. Burowa ze S\u0142upska. Ten drugi ma przy nazwisku napis o zastrze\u017conych prawach autorskich do wzoru \u2014 rzecz na cmentarzu niecodzienn\u0105. Krzy\u017ce z tego samego wzoru stoj\u0105 tak\u017ce w Lubuniu i w Wielichowie.\n\nCmentarz wpisano do rejestru zabytk\u00f3w w 1987 roku jako miejsce spoczynku mieszka\u0144c\u00f3w Kluk Smo\u0142dzi\u0144skich, a 29 kwietnia 1992 roku sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Muzeum Wsi S\u0142owi\u0144skiej, dzia\u0142aj\u0105cego w Klukach od 1963 roku, w granicach S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego. Jest dzi\u015b jedynym zachowanym cmentarzem s\u0142owi\u0144skim.\n\n\ud83d\udfe1 Data zamkni\u0119cia cmentarza pozostaje sporna: jeden nasz zapis m\u00f3wi o ostatnim poch\u00f3wku w 1971 roku i zamkni\u0119ciu w 1975, drugi o zamkni\u0119ciu w 1980. Rozstrzygn\u0105\u0107 to mo\u017ce rejestr wojew\u00f3dzkiego konserwatora.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1975,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kluki \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/kluki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0713","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.68265,"lng":17.33631,"name_de":"Klucken","name_pl":"Kluki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kluki (niem. Klucken, s\u0142owi\u0144. Kl\u00e1chi) to wie\u015b rybacko-rolnicza nad jeziorem \u0141ebsko, w dawnym Kreis Stolp (rej. K\u00f6slin, Prowincja Pommern), dzi\u015b w gminie Smo\u0142dzino w powiecie s\u0142upskim. Wie\u015b nie mia\u0142a nigdy w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy: Kluki Smo\u0142dzi\u0144skie i \u017beleskie nale\u017ca\u0142y do ewangelickiej parafii w Smo\u0142dzinie, Kluki Ciemi\u0144skie \u2014 do parafii w G\u0142\u00f3wczycach, a nabo\u017ce\u0144stwa domowe odprawiano przy \u201eLuthertisch\", stoliku z Bibli\u0105. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci lutera\u0144ska. To najwa\u017cniejsza wie\u015b S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 s\u0142owia\u0144skiej, ewangelickiej grupy etnicznej m\u00f3wi\u0105cej wymar\u0142ym dialektem s\u0142owi\u0144skim, bliskim kaszubszczy\u017anie; kazania po s\u0142owi\u0144sku g\u0142oszono w Smo\u0142dzinie do 1832 r., a w G\u0142\u00f3wczycach do 1886 r. Wojska sowieckie wkroczy\u0142y do Kluk 9 marca 1945 r.; przymusowe wysiedlenia dawnych mieszka\u0144c\u00f3w za Odr\u0119 nast\u0105pi\u0142y w styczniu 1947 r. Zachowany cmentarz ewangelicki (s\u0142owi\u0144ski) le\u017cy przy zachodnim wje\u017adzie do wsi i zajmuje ok. 0,25 ha. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1877 r.; obok kamiennych i drewnianych stoi tu kilkadziesi\u0105t \u017celiwnych krzy\u017cy z prze\u0142omu XIX i XX w., odlewanych na zam\u00f3wienie w S\u0142upsku i S\u0142awnie, w kilkunastu wzorach charakterystycznych dla Pomorza. W cz\u0119\u015bci centralnej stoi obelisk po\u015bwi\u0119cony mieszka\u0144com Kluk poleg\u0142ym w I wojnie \u015bwiatowej. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w 1971 r., w 1975 r. cmentarz zamkni\u0119to, a w 1987 r. wpisano do rejestru zabytk\u00f3w; dzi\u015b jest cz\u0119\u015bci\u0105 Muzeum Wsi S\u0142owi\u0144skiej w Klukach, dzia\u0142aj\u0105cego od 1963 r. w granicach S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kluki. Zabytkowy cmentarz s\u0142owi\u0144ski z XVIII wieku (Magazyn Kaszuby)","url":"https://magazynkaszuby.pl/atrakcje/kluki-zabytkowy-cmentarz-slowinski-xviii-wieku/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0096","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.68265,"lng":17.33631,"name_de":"Klucken","name_pl":"Kluki \u2014 kaplica i cmentarz s\u0142owi\u0144ski","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kmiecin \u2014 po niemiecku *F\u00fcrstenau* \u2014 ma ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w 1344 roku, kt\u00f3ry od 1564 roku a\u017c do drugiej wojny \u015bwiatowej pozostawa\u0142 w r\u0119kach protestant\u00f3w. To ponad trzy i p\u00f3\u0142 wieku jednego wyznania w jednych murach.\n\n\ud83d\udd34 W kronikach \u017cu\u0142awskich wie\u015b zapisa\u0142a si\u0119 jednak nie przez ko\u015bci\u00f3\u0142, lecz przez ucieczki przed wod\u0105. Wed\u0142ug kronikarza elbl\u0105skiego Petera Himmelreicha istnia\u0142a ju\u017c w 1332 roku jako garstka niskich chat pod wa\u0142ami usypanymi w latach 1288\u20131294 za mistrza krajowego Meinharda von Querfurt. W 1412 roku wa\u0142y nie wytrzyma\u0142y: ludzie opu\u015bcili domy i szukali schronienia, gdzie si\u0119 da\u0142o, a wsie sta\u0142y puste. Rada Elbl\u0105ga uzyska\u0142a wtedy od wielkiego mistrza Heinricha von Plauen zgod\u0119 \u2014 dokument z 6 maja 1412 roku \u2014 na tropienie zbieg\u00f3w i przymusowe osadzenie ich z powrotem w czterech wsiach, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142 Kmiecin. Ucieczka przed powodzi\u0105 bywa\u0142a wi\u0119c na \u017bu\u0142awach zjawiskiem masowym, a w\u0142adza odpowiada\u0142a na ni\u0105 przymusem powrotu.\n\n\ud83d\udccc Z dawnej ciesio\u0142ki zachowa\u0142 si\u0119 tu ganek obiegaj\u0105cy wie\u017c\u0119 \u2014 wed\u0142ug Viktora Zirkwitza jedyny ju\u017c taki na tym obszarze. Mia\u0142 chroni\u0107 podwalin\u0119 przed deszczem, a wedle Burgemeistera dawa\u0107 te\u017c schronienie wiernym przyby\u0142ym z daleka; przy parafii rozci\u0105gni\u0119tej po \u017cu\u0142awskich wsiach nie by\u0142a to ozdoba, lecz potrzeba.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 jako \u201eF\u00fcrstenau\u201d, w diecezji Elbing \u2014 patronat rady, organy o 14 g\u0142osach i 1400 dusz. Sama wie\u015b by\u0142a u schy\u0142ku XIX wieku niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: ze 210 mieszka\u0144c\u00f3w spisanych 1 grudnia 1885 roku a\u017c 183 poda\u0142o wyznanie ewangelickie, katolik\u00f3w naliczono zaledwie dwudziestu jeden, a sze\u015bcioro mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017ca\u0142o do innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle byli to mennonici. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Elbl\u0105gu.\n\n\u26a0 Dwie \u017cu\u0142awskie nazwy bywaj\u0105 mylone. *F\u00fcrstenwerder* to \u017bu\u0142awki w powiecie malborskim (768 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 395 ewangelik\u00f3w, parafia ewangelicka *Baarenhof*); Kmiecin nosi nazw\u0119 *F\u00fcrstenau*. \ud83d\udccc Sama nazwa wywodzi si\u0119 zreszt\u0105 prawdopodobnie nie od ksi\u0119cia (*F\u00fcrst*), lecz od lasu (*Forst*) \u2014 wie\u015b otacza\u0142y niegdy\u015b rozleg\u0142e bory, a w dawnych zapisach wyst\u0119puje jako *Vurstenow* i *Fyrstenaw*.\n\nPo wojnie mie\u015bci\u0142o si\u0119 w ko\u015bciele przej\u015bciowo muzeum, a w 1981 roku reerygowano tu parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Jadwigi Kr\u00f3lowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u2026\u201d \u2014 rozprawa doktorska, Politechnika Gda\u0144ska 1933, druk Gda\u0144sk 1940.*","built_year":1344,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/FURNAUJO94NE"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Parafia \u015bw. Jadwigi Kr\u00f3lowej w Kmiecinie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_%C5%9Bw._Jadwigi_Kr%C3%B3lowej_w_Kmiecinie"},{"typ":"portal_zabytki","tytul":"Kmiecin \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jadwigi (Architektura \u015bredniowiecza, medievalheritage.eu) [kopia archiwalna 2023-03-26]","url":"https://web.archive.org/web/20230326064648/https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/kmiecin-kosciol/"},{"typ":"portal_regionalny","tytul":"Kmiecin (F\u00fcrstenau), R\u00f3\u017cewo (Rosenort) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-nowy-dwor-gdanski/kmiecin"},{"typ":"forum_zrodlowe","tytul":"Forum Danzig \u2014 Geschichte von Dorf und Kirche F\u00fcrstenau (Danzig-Westpr. Kirchenbrief 1953)","url":"https://www.danzig.de/home/forum/werder-zwischen-weichsel-und-nogat-und-haff/im-werder-am-frischen-haff/11024-f%C3%BCrstenau-kmiecin-geschichte-von-dorf-und-kirche-f%C3%BCrstenau"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0150","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1891651,"lng":19.1497002,"name_de":"F\u00fcrstenau","name_pl":"Kmiecin (parafia)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kniewo (po niemiecku Kniewenbruch) w dzisiejszej gminie Wejherowo by\u0142o wsi\u0105 zamieszka\u0142\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci przez ewangelik\u00f3w. Pruski spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 353 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 299 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w, a \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 ju\u017c 413 os\u00f3b, z czego 300 wyznania ewangelickiego; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o w\u00f3wczas 409 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy tu nie mieli \u2014 nale\u017celi do parafii w S\u0142uszewie. Stoj\u0105cy we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki popad\u0142 w ruin\u0119 ju\u017c w XVIII wieku.\n\n\u26a0 Istnienie osobnego cmentarza ewangelickiego jest prawdopodobne wobec takiej przewagi ewangelik\u00f3w, ale gminny dokument planu odnowy nie wymienia go wprost. Obiekt wymaga potwierdzenia w terenie.\n\nWedle pruskiego spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 (w\u00f3wczas Aniewenbruch) liczy\u0142a 413 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 409 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, w tym 300 wyznania ewangelickiego.  W 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii S\u0142uszewo.  \ud83d\udccc *S\u0142ownik geograficzny* notuje we wsi 16 katolik\u00f3w \u2014 reszta mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142a ewangelicka. Has\u0142o podaje te\u017c dawne formy nazwy: *Kniewen* (1400), *Knifen* (1407), *Neuenwerder*, a w 1678 roku \u201eKniewskie b\u0142oto\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Plan Odnowy Miejscowo\u015bci Kniewo i Zamostne (Urz\u0105d Gminy Wejherowo)","url":"http://ugwejherowo.pl/plany/Kniewox.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kniewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0381","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.664239,"lng":18.118629,"name_de":"Kniewenbruch","name_pl":"Kniewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kniewie (gm. Wejherowo) figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w; tutejsza ludno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie wyznania lutera\u0144skiego, a ewangeliccy mieszka\u0144cy zak\u0142adali w\u0142asne cmentarze w latach 1820\u20131823. We wsi znajdowa\u0142a si\u0119 kaplica \u015bw. Magdaleny \u2014 wotywna budowla drewniana. Po wojnie cz\u0119\u015b\u0107 nekropolii zlikwidowano, a kaplic\u0119-rotund\u0119 rozebrano w 1951 roku. (na podstawie: F. Schultz, 1912)","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w Gminy Wejherowo (BIP UG Wejherowo)","url":"https://bip.ugwejherowo.pl/pliki/ugwejherowo/zalaczniki/10686/3-zalacznik-a-i-b-ewidencja-zabytkow-i-bilans-terenow.pdf"},"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)"]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0011","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.664239,"lng":18.118629,"name_de":"Kniewenbruch","name_pl":"Kniewo (Kniewskie B\u0142ota) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kobyle le\u017cy nad lewym brzegiem Wierzycy, w powiecie ko\u015bcierskim; przed 1945 rokiem by\u0142 to Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, z urz\u0119dem stanu cywilnego i okr\u0119giem administracyjnym w Zamku Kiszewskim (Schloss Kischau). Osadnictwo by\u0142o tu rdzennie kaszubskie i katolickie, z mniejszo\u015bci\u0105 ewangelick\u0105, kt\u00f3r\u0105 tworzyli niemieccy koloni\u015bci. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego, opisuj\u0105cego stan z oko\u0142o 1883 roku, wie\u015b liczy\u0142a 133 katolik\u00f3w i 49 ewangelik\u00f3w i mia\u0142a osobn\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105; \ud83d\udccc pruski wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku podaje dla obszaru dworskiego Kobilla 180 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 37 ewangelik\u00f3w i 143 katolik\u00f3w. Oko\u0142o 1905 roku mieszka\u0142o tu 328 os\u00f3b. Nazwa niemiecka brzmia\u0142a Kobilla \u2014 tak zapisuj\u0105 j\u0105 i S\u0142ownik geograficzny, i wykaz gmin, i indeks do wizytacji biskupich, gdzie stoi \u201eKobyla, Kobilla (Kobilie)\u201d.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w Pog\u00f3dkach (Pogutken). \ud83d\udccc Ewangelicy chodzili najpierw gdzie indziej: wykaz gmin z 1885 roku przypisuje Kobyle parafii ewangelickiej w Nowych Polaszkach, a nazwa Pog\u00f3dek nie pada w nim w kolumnie parafii ewangelickiej ani razu. Zmieni\u0142o si\u0119 to w 1890 roku, gdy ewangelicka gmina w Pog\u00f3dkach zacz\u0119\u0142a prowadzi\u0107 w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne i przej\u0119\u0142a okoliczne wsie \u2014 Pa\u0142ubin, Czerniki, Garczyn, Deck\u0119. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Kobylu nie by\u0142o; pozosta\u0142y cmentarz i szko\u0142a ewangelicka.\n\nCmentarz le\u017cy w lesie, oko\u0142o czterystu metr\u00f3w na po\u0142udnie od szosy ze Starej Kiszewy do Pog\u00f3dek, i zajmuje 0,38 hektara. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a wie\u015b, a nekropolia przesta\u0142a by\u0107 u\u017cytkowana; \ud83d\udfe1 dzisiejszego jej stanu \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kobyle (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Kobyle_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0308","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01378,"lng":18.26881,"name_de":"Kobilla","name_pl":"Kobyle \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kobylnica, po niemiecku Kublitz \u2014 obok niej le\u017ca\u0142a osobna Kobylnica Szlachecka \u2014 nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego na silnie ewangelickim Pomorzu. \ud83d\udccc W\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 erygowa\u0142a tu w 1612 roku ksi\u0119\u017cna wdowa Erdmuta, a pierwszego pastora wprowadzono 28 czerwca tego roku; M\u00fcller zna go jako Erasmusa Janickego i dodaje, \u017ce przedtem Kublitz by\u0142o fili\u0105 s\u0142upskiego ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, obs\u0142ugiwan\u0105 przez tamtejszych diakon\u00f3w. \u26a0 Samodzielno\u015b\u0107 trwa\u0142a jednak kr\u00f3tko: po roku 1702 parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z ko\u015bcio\u0142em zamkowym w S\u0142upsku i Kobylnica by\u0142a ju\u017c tylko jego fili\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w \u015brodku wsi; jego bry\u0142a pochodzi z XVII wieku, naw\u0119 za\u015b rozbudowano obustronnie oko\u0142o 1925 roku. \ud83d\udd34 W obiegu jest te\u017c inna data budowy \u015bwi\u0105tyni, rok 1555; r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Pod o\u0142tarzem urz\u0105dzono krypt\u0119 rodu von Puttkamer, chowano te\u017c wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni, na cmentarzu przyko\u015bcielnym. P\u00f3\u017aniej dosz\u0142y dwie nekropolie poza centrum: po\u0142udniowa, za\u0142o\u017cona w drugiej po\u0142owie XIX wieku, oraz p\u00f3\u0142nocno-zachodnia z pocz\u0105tku XX wieku.\n\n\ud83d\udccc Przedmiotem tego wpisu jest cmentarz po\u0142udniowy, przy ulicy Widzi\u0144skiej \u2014 pierwszy z za\u0142o\u017conych poza centrum wsi, rozplanowany na wyd\u0142u\u017conym prostok\u0105cie.\n\nW 1939 roku Kobylnica liczy\u0142a 1237 mieszka\u0144c\u00f3w, a oko\u0142o 1940 roku parafia obejmowa\u0142a blisko 2500 dusz. Marzec 1945 przyni\u00f3s\u0142 ci\u0119\u017ckie walki, po nich epidemi\u0119 tyfusu, kt\u00f3ra poch\u0142on\u0119\u0142a ponad 110 ofiar, a do jesieni 1947 roku wysiedlenie Niemc\u00f3w.\n\nCmentarz jest dzi\u015b nieczynny. \ud83d\udd34 O tym, co na nim pozosta\u0142o, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 rozbie\u017cnie. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego widzi pust\u0105, r\u00f3wn\u0105 przestrze\u0144 otoczon\u0105 szpalerem drzew, z pozosta\u0142o\u015bciami kamienno-ziemnego wa\u0142u na ca\u0142ym obwodzie, i wi\u0105\u017ce ten stan z wielkimi porz\u0105dkami przeprowadzonymi po 1994 roku na s\u0105siednim cmentarzu parafialnym \u2014 po nich nie przetrwa\u0142 \u017caden z wcze\u015bniej udokumentowanych pomnik\u00f3w nagrobnych. Katalog cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego notuje natomiast ocala\u0142e krzy\u017ce \u017celiwne i elementy kamienne, a najstarszy zachowany nagrobek datuje na 1879 rok. R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nCmentarz p\u00f3\u0142nocno-zachodni jest czynny i u\u017cytkowany przez parafi\u0119 katolick\u0105 \u2014 grob\u00f3w sprzed 1945 roku nie wida\u0107 na nim wcale.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kobylnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0579","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43617,"lng":16.991,"name_de":"Kublitz (K\u00f6niglich Kublitz; obok osobne Adlig Kublitz)","name_pl":"Kobylnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kobylnica, po niemiecku Kublitz, zachowa\u0142a \u015blady trzech dawnych cmentarzy ewangelickich. Przedmiotem tego wpisu jest najm\u0142odszy z nich, w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy dzisiejszej ulicy Witosa: za\u0142o\u017cony na planie zbli\u017conym do kwadratu na pocz\u0105tku XX wieku i u\u017cytkowany do dzi\u015b. Stoi tu ceglana brama wjazdowa ze s\u0142upkami zwie\u0144czonymi \u017celiwnymi krzy\u017cami, a obok zachowa\u0142a si\u0119 kaplica z pocz\u0105tku XX wieku. Pierwotny obszar powi\u0119kszono o now\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowo-wschodni\u0105, kt\u00f3r\u0105 z delegacji kurii gorzowskiej po\u015bwi\u0119ci\u0142 1 listopada 1951 roku ksi\u0105dz Lucjan Ko\u017alik. Jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku le\u017ca\u0142y tu fragmenty dawnych nagrobk\u00f3w: kamienny krzy\u017c o granitowym licu z inskrypcj\u0105 wskazuj\u0105c\u0105 poch\u00f3wek w 1934 roku, fragmenty postument\u00f3w i krzy\u017ce \u017celiwne, a na jednej z podstaw krzy\u017ca \u017celiwnego odczytano sygnatur\u0119 s\u0142upskiego ludwisarza o nazwisku Hartmann albo Bartmann.\n\nPozosta\u0142e dwa maj\u0105 w atlasie w\u0142asne wpisy: cmentarz wiejski przy ulicy Widzi\u0144skiej, w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, za\u0142o\u017cony na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, oraz najstarszy, przyko\u015bcielny, z XVII wieku, w centrum wsi.\n\n\ud83d\udfe1 Przypisanie poszczeg\u00f3lnych cmentarzy do Kobylnicy Kr\u00f3lewskiej i Szlacheckiej pochodzi spoza monografii cmentarzy powiatu s\u0142upskiego: has\u0142o Kobylnicy prowadzi ona pod dawn\u0105 nazw\u0105 Adlig Kublitz i opisuje wszystkie trzy za\u0142o\u017cenia razem, bez rozdzielania ich mi\u0119dzy cz\u0119\u015bci wsi. Sam podzia\u0142 wsi jest natomiast pewny \u2014 has\u0142o s\u0142upskiego ko\u015bcio\u0142a zamkowego u M\u00fcllera wymienia filia\u0142 \u201eKublitz, Adl. und K\u00f6nigl.\u201d, a wraz z nim przyparafialne Ulrichsfelde i Beddin.\n\n\ud83d\udccc Tutejsza parafia mia\u0142a kr\u00f3tki \u017cywot samodzielny. Pierwotnie Kublitz by\u0142o fili\u0105 s\u0142upskiego ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i opiekowali si\u0119 nim tamtejsi diakoni. W\u0142asn\u0105 parafi\u0119 utworzy\u0142a tu w 1612 roku ksi\u0119\u017cna Erdmuta, uposa\u017caj\u0105c j\u0105 29 wrze\u015bnia odsetkami od pi\u0119ciuset gulden\u00f3w i ogrodem na s\u0142upskim Starym Mie\u015bcie; pierwszym pastorem by\u0142 Erasmus Janicke, urz\u0119duj\u0105cy do 1655 roku, drugim Johann Drenchau. Po jego \u015bmierci, przypadaj\u0105cej prawdopodobnie na 1702 rok, parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z ko\u015bcio\u0142em zamkowym w S\u0142upsku i odt\u0105d Kobylnica by\u0142a ju\u017c tylko jego fili\u0105 \u2014 a ta parafia liczy\u0142a w latach trzydziestych XX wieku oko\u0142o siedmiu tysi\u0119cy dusz.\n\n\ud83d\udd34 Wiek samej \u015bwi\u0105tyni podawany jest dwojako: jedne zapisy wskazuj\u0105 1555 rok, inne \u2014 stulecie siedemnaste, z kt\u00f3rego pochodzi tak\u017ce cmentarz przyko\u015bcielny. R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nWszystkie trzy cmentarze pochodz\u0105 z czas\u00f3w, gdy wie\u015b by\u0142a ewangelicka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kobylnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0578","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.441863,"lng":16.987454,"name_de":"Kublitz","name_pl":"Kobylnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"To cmentarz przyko\u015bcielny w Kobylnicy, po niemiecku Kublitz \u2014 najstarszy z trzech tutejszych, za\u0142o\u017cony w XVII wieku w centrum wsi, na owalnym kopcu, i stanowi\u0105cy bezpo\u015brednie otoczenie \u015bwi\u0105tyni. Jeszcze na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142 na nim \u017celiwny krzy\u017c nagrobny z 1846 roku; dzi\u015b dawny uk\u0142ad nekropolii jest ca\u0142kowicie zatarty \u2014 nie przetrwa\u0142y ani nagrobki, ani krzy\u017ce. Pod o\u0142tarzem ko\u015bcio\u0142a urz\u0105dzono krypt\u0119 rodu von Puttkamer.\n\nParafi\u0119 ewangelick\u0105 usamodzielni\u0142a tu w 1612 roku ksi\u0119\u017cna Erdmuta, od\u0142\u0105czaj\u0105c tutejszych ewangelik\u00f3w od s\u0142upskiej parafii mariackiej, kt\u00f3rej diakoni sprawowali tu dot\u0105d opiek\u0119 duszpastersk\u0105. Po \u015bmierci drugiego z tutejszych pastor\u00f3w, Johanna Drenchaua, kt\u00f3r\u0105 M\u00fcller k\u0142adzie prawdopodobnie na 1702 rok, parafia wr\u00f3ci\u0142a pod ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy w S\u0142upsku jako jego filia.\n\nCeglana brama ze s\u0142upkami zwie\u0144czonymi \u017celiwnymi krzy\u017cami, kaplica z pocz\u0105tku minionego stulecia, granitowy krzy\u017c z poch\u00f3wku z 1934 roku oraz kolejne powi\u0119kszenia terenu, z 1951 i 2008 roku, nale\u017c\u0105 do m\u0142odszego cmentarza parafialnego przy ulicy Witosa, opisanego w atlasie osobno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kobylnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0580","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43928,"lng":16.99686,"name_de":"Kublitz","name_pl":"Kobylnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kobylnicy, do 1945 roku Kublitz, stoi w \u015brodku wsi na owalnym kopcu, otoczony cmentarzem przyko\u015bcielnym za\u0142o\u017conym w XVII wieku. \u015awi\u0105tyni\u0119 wznie\u015bli ewangelicy w 1555 roku, w miejscu starszej, \u015bredniowiecznej budowli, po kt\u00f3rej zosta\u0142a masywna, otynkowana wie\u017ca; barokowy he\u0142m zwie\u0144czono w 1781 roku, a wn\u0119trze urz\u0105dzono po lutera\u0144sku \u2014 z o\u0142tarzem ambonowym i empor\u0105 z prospektem organowym.\n\nPrzez pierwsze dziesi\u0119ciolecia po Reformacji tutejsza wsp\u00f3lnota by\u0142a fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w S\u0142upsku i pos\u0142ugiwali w niej diakoni tamtej parafii. Zmieni\u0142o si\u0119 to w 1612 roku, kiedy ksi\u0119\u017cna Erdmuta powo\u0142a\u0142a w Kobylnicy osobn\u0105 parafi\u0119 i 29 wrze\u015bnia uposa\u017cy\u0142a j\u0105 odsetkami od kapita\u0142u 500 gulden\u00f3w oraz ogrodem na s\u0142upskim Starym Mie\u015bcie. Pierwszym proboszczem zosta\u0142 ksi\u0105dz Erazm Janicke \u2014 \ud83d\udccc pochodzenie \u201ez Czarnego ko\u0142o Cz\u0142uchowa\u201d ustali\u0142 Jan Wild, bo M\u00fcller podaje przy tym nazwisku tylko lata urz\u0119dowania, kt\u00f3ry pozosta\u0142 tu w latach 1612\u20131655. Jego nast\u0119pca Johann Drenchau od 1668 roku zarz\u0105dza\u0142 parafi\u0105 na przemian z duchownymi s\u0142upskiego ko\u015bcio\u0142a zamkowego, a od 1685 roku, z rozkazu elektora, sam odprawia\u0142 w zamkowej \u015bwi\u0105tyni nabo\u017ce\u0144stwa dla tamtejszej gminy lutera\u0144skiej; po jego \u015bmierci, prawdopodobnie w 1702 roku, Kobylnic\u0119 po\u0142\u0105czono z parafi\u0105 zamkow\u0105 na sta\u0142e. W tym zwi\u0105zku kobylnicki ko\u015bci\u00f3\u0142 cieszy\u0142 si\u0119 nieformalnym pierwsze\u0144stwem \u2014 w pierwsze dni wielkich \u015bwi\u0105t g\u0142\u00f3wne nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano najpierw w\u0142a\u015bnie tutaj.\n\nZ dziejami wsi spl\u00f3t\u0142 si\u0119 mo\u017cny r\u00f3d von Puttkamer\u00f3w, kt\u00f3rego krypt\u0119 umieszczono pod o\u0142tarzem. Tu\u017c przed ko\u0144cem wojny, za zgod\u0105 radzieckiego komendanta, \u015bwiecki g\u0142osiciel S\u0142owa Paul Scharnofske jeszcze przez pewien czas przemawia\u0142 do pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w, lecz po ich wyje\u017adzie \u017cycie zboru wygas\u0142o. Do czerwca 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 lutera\u0144skim domem Bo\u017cym, a 15 sierpnia 1945 roku rekonsekrowano go na \u015bwi\u0105tyni\u0119 rzymskokatolick\u0105. Na otaczaj\u0105cym go cmentarzu jeszcze na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142 \u017celiwny krzy\u017c nagrobny z 1846 roku; dzi\u015b ju\u017c go nie ma.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w rozstrzyga metryk\u0119 budowli, datuj\u0105c osobno ka\u017cd\u0105 jej cz\u0119\u015b\u0107: wie\u017ca pochodzi z wieku czternastego i zosta\u0142a przekszta\u0142cona w 1781 roku, korpus z siedemnastego i osiemnastego, a przebudowa obj\u0119\u0142a lata 1925\u20131931. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano pod numerem A-392 decyzjami z 21 grudnia 1965 i 7 stycznia 2013 roku, wraz z cmentarzem przy nim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 466\u2013467 (has\u0142o Kublitz, synod Stolp Stadt); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 118; Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 2/2024.*","built_year":1781,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kobylnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0211","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.440556,"lng":16.998333,"name_de":"Kublitz","name_pl":"Kobylnica \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Kublitz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicko-augsburski w Kobysewie w gminie Przodkowo, w powiecie kartuskim, datowany jest na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Uj\u0119to go w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w na podstawie karty z 30 pa\u017adziernika 1985 roku; do rejestru zabytk\u00f3w nie trafi\u0142. Ewidencja nie odnotowuje w Kobysewie ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy ewangelickiej \u2014 zmar\u0142ych chowano tu, a na nabo\u017ce\u0144stwa je\u017cd\u017cono do Kartuz, bo do tamtejszej parafii ewangelickiej wie\u015b, wymieniana w\u00f3wczas jako \u201eKobissau\u201d, nale\u017ca\u0142a jeszcze w 1910 roku.\n\n\ud83d\udccc Liczby z tej wsi m\u00f3wi\u0105 co\u015b, czego nie wida\u0107 w innych. W 1865 roku S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 tu 141 katolik\u00f3w i 56 ewangelik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b mia\u0142a ju\u017c 482 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 410 wyznania ewangelickiego, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 412 os\u00f3b. \ud83d\udfe1 Siedmiokrotny wzrost liczby ewangelik\u00f3w w ci\u0105gu czterdziestu pi\u0119ciu lat jest przy kolonizacji mo\u017cliwy, ale zaskakuje \u2014 warto go potwierdzi\u0107.\n\nPo 1920 roku obraz zmieni\u0142 si\u0119 raz jeszcze. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 w Kobysewie 421 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 290 wyznania ewangelickiego \u2014 ale narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 zadeklarowa\u0142o 413 os\u00f3b, a niemieck\u0105 tylko osiem. \u26a0 Zestawienie trzeba czyta\u0107 ostro\u017cnie: spis z 1910 roku pyta\u0142 o j\u0119zyk ojczysty, spis z 1921 o narodowo\u015b\u0107 i wyznanie, a i samych ewangelik\u00f3w uby\u0142o w tym czasie o sto dwadzie\u015bcia.\n\nSam cmentarz le\u017cy na terenie zalesionym, poza zwart\u0105 zabudow\u0105 wsi. Uk\u0142ad kompozycyjny si\u0119 nie zachowa\u0142, teren porastaj\u0105 samosiewy, a nagrobki s\u0105 zdewastowane. Powiatowy program opieki nad zabytkami zaleca prace porz\u0105dkowe, usuni\u0119cie samosiew\u00f3w i uczytelnienie nagrobk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKobysewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0232","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35689,"lng":18.26384,"name_de":"Kobissau (nazistowska zmiana 1942\u20131945: Kobelsdorf)","name_pl":"Kobysewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kochanowo, po niemiecku Platenrode, jest m\u0142odsze od s\u0105siad\u00f3w: maj\u0105tek wydzielono w 1855 roku z d\u00f3br k\u0119b\u0142owskich (Kamlau), a murowany dw\u00f3r wzniesiono w 1888 roku. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; ewangelicy podlegali parafii w Bolszewie (Bohlschau), katolicy parafii w Luzinie.\n\nW\u0142a\u015bciciele byli Niemcami i zmieniali si\u0119 cz\u0119sto. W 1903 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Johanny Schroeder, a dzier\u017cawi\u0142 go Hermann von Hertell; po niej gospodarzy\u0142 doktor Edgar Schwarzenberger, a od 1912 roku Emil Koch. Koch zgin\u0105\u0142 w 1924 roku \u2014 zaczadzi\u0142 si\u0119, gasz\u0105c po\u017car w\u0142asnego dworu \u2014 i maj\u0105tek przeszed\u0142 na Magdalen\u0119 Koch z domu Zils. W 1936 roku dobra rozparcelowano; dw\u00f3r jest dzi\u015b w\u0142asno\u015bci\u0105 gminy.\n\nZachowanym \u015bladem tamtych czas\u00f3w jest niewielki cmentarz rodowy w lesie na p\u00f3\u0142noc od dworu. Najstarszy czytelny nagrobek nosi dat\u0119 1936 roku, a w\u015br\u00f3d pochowanych jest Emil Koch. \ud83d\udd34 Tych dw\u00f3ch dat nie da si\u0119 na razie pogodzi\u0107: gospodarz zmar\u0142 dwana\u015bcie lat wcze\u015bniej, ni\u017c wskazuje najstarszy kamie\u0144. \ud83d\udfe1 Konfesji rodziny \u017ar\u00f3d\u0142a wprost nie podaj\u0105. Prywatny poch\u00f3wek poza cmentarzem katolickim i niemieckie pochodzenie w\u0142a\u015bcicieli ka\u017c\u0105 my\u015ble\u0107 o tradycji ewangelickiej, ale to poszlaka, nie zapis \u2014 i tak nale\u017cy j\u0105 czyta\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); So\u0142ectwo Kochanowo \u2014 Gmina Luzino.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo Kochanowo \u2014 Gmina Luzino","url":"https://luzino.eu/pl/solectwa/solectwo-kochanowo/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0176","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.607248,"lng":18.104683,"name_de":"Gut Platenrode","name_pl":"Kochanowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Koczale (Fl\u00f6tenstein) \u2014 dzi\u015b Gminny O\u015brodek Kultury.\n\nKocza\u0142a le\u017ca\u0142a na katolicko-ewangelickim pograniczu Bor\u00f3w Tucholskich, w dawnym starostwie cz\u0142uchowskim Rzeczypospolitej, kt\u00f3re przypad\u0142o Prusom w 1772 roku. Wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka: spis wykaza\u0142 tu 1 227 katolik\u00f3w i 299 ewangelik\u00f3w przy 169 domach, a parafia rzymskokatolicka \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny liczy\u0142a oko\u0142o 2 260 dusz.\n\nMniejszo\u015b\u0107 ewangelicka ros\u0142a jednak wyra\u017anie: 299 os\u00f3b w 1864 roku, 362 w 1925. I doczeka\u0142a si\u0119 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1909 roku staraniem Gustaw-Adolf-Vereinu \u2014 stowarzyszenia, kt\u00f3re zbiera\u0142o w ca\u0142ych Niemczech pieni\u0105dze na budow\u0119 \u015bwi\u0105ty\u0144 dla ewangelickich wsp\u00f3lnot rozproszonych w\u015br\u00f3d ludno\u015bci innego wyznania. Dok\u0142adnie tak\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 byli ewangelicy w Koczale.\n\n\ud83d\udccc Postawiono go na wzg\u00f3rzu, kt\u00f3re nosi\u0142o nazw\u0119 Babylon. \u015awi\u0105tynia nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego w Cz\u0142uchowie.\n\nPo 1945 roku wie\u015b przypad\u0142a Polsce. Opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 cz\u0119\u015bciowo rozebrano i przebudowano; w tym, co zosta\u0142o, mie\u015bci si\u0119 dzi\u015b o\u015brodek kultury.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1909,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"polska-org.pl / kultura.koczala.pl \u2014 Kocza\u0142a, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), Kocza\u0142a \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Koczala, niem. Fl\u00f6tenstein, dok. Vliesensteyn, w\u015b ko\u015bcielna, pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0276","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9021,"lng":17.0664,"name_de":"Fl\u00f6tenstein","name_pl":"Kocza\u0142a \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Gminny O\u015brodek Kultury)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u0142czyg\u0142owy, po niemiecku Alt Kolziglow, le\u017ca\u0142y w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej; dzi\u015b to siedziba gminy w powiecie bytowskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ma tu rodow\u00f3d si\u0119gaj\u0105cy zapewne czas\u00f3w przedreformacyjnych, a ci\u0105g\u0142y szereg tutejszych duchownych ewangelickich zaczyna si\u0119 w 1586 roku. Pierwszy z nich, Andreas Rosin, wy\u015bwi\u0119cony w S\u0142upsku przez Davida Crolliusa, przez cztery lata sprawowa\u0142 urz\u0105d wbrew \u00f3wczesnym przepisom; wizytacja przys\u0142ana ze Szczecina zgani\u0142a ten nieporz\u0105dek i dopiero od 1591 roku dopu\u015bci\u0142a go jako pastora. S\u0142u\u017cy\u0142 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery lata, do \u015bmierci w 1640 roku.\n\nGdy w 1821 roku stwierdzono, \u017ce dawna budowla jest ca\u0142kowicie wys\u0142u\u017cona, za zgod\u0105 patron\u00f3w wzniesiono w 1823 roku obszern\u0105, jasn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o konstrukcji szachulcowej. We wn\u0119trzu znajdowa\u0142 si\u0119 o\u0142tarz ambonowy, w kt\u00f3ry w drugiej po\u0142owie XVIII wieku wprawiono obraz z 1600 roku; now\u0105 ambon\u0119 sprawiono tu zreszt\u0105 ju\u017c w 1754 roku, jeszcze do starego ko\u015bcio\u0142a. Parafia by\u0142a od Reformacji zwi\u0105zana z synodem s\u0142upskim, a w latach 1817\u20131871 stanowi\u0142a odr\u0119bn\u0105 diecezj\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 Ernst M\u00fcller potwierdza to od drugiej strony, pisz\u0105c o s\u0105siednich parafiach, kt\u00f3re w 1817 roku przesz\u0142y z synodu s\u0142upskiego do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a w 1871 zosta\u0142y przy\u0142\u0105czone do bytowskiego. Prawo obsadzania duchownego dzielili mi\u0119dzy sob\u0105 w\u0142a\u015bciciele siedmiu okolicznych d\u00f3br, a parafia mia\u0142a fili\u0119 i skupia\u0142a kilkana\u015bcie wsi i maj\u0105tk\u00f3w: spis z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w samych Ko\u0142czyg\u0142owach 358 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu katolik\u00f3w, a w\u015br\u00f3d przypisanych do tutejszej parafii miejscowo\u015bci by\u0142y i takie jak obw\u00f3d dworski Lindenbusch z 378 ewangelikami, i samotny obw\u00f3d le\u015bny Krummbach, gdzie mieszka\u0142y cztery osoby.\n\n\ud83d\udccc To w\u0142a\u015bnie w tym ko\u015bciele 28 lipca 1847 roku pastor Ernst Heinrich Wilhelm Sauer pob\u0142ogos\u0142awi\u0142 \u015blub Ottona von Bismarcka z Joann\u0105 von Puttkamer. M\u00fcller odnotowa\u0142 to przy jego nazwisku jednym zdaniem \u2014 \u017ce w 1847 roku udzieli\u0142 \u015blubu Bismarckowi w ko\u015bciele w Alt-C\u00f6lziglow. Dzi\u015b upami\u0119tnia to p\u0142askorze\u017aba przy wej\u015bciu.\n\n\ud83d\udccc Miejscowa mowa trzyma\u0142a si\u0119 tu d\u0142ugo. Franz Tetzner zapisa\u0142, \u017ce jeszcze nied\u0142ugo przed 1778 rokiem g\u0142oszono w Ko\u0142czyg\u0142owach kazania w mowie, kt\u00f3r\u0105 okre\u015blano jako z\u0142\u0105 polszczyzn\u0119, a w 1817 roku niema\u0142o ludzi w tych wsiach powiatu miasteckiego m\u00f3wi\u0142o jeszcze po s\u0142owia\u0144sku. Przytoczy\u0142 te\u017c zdanie us\u0142yszane od Kaszuby: \u201eale przyszed cwang i muszelo wszystko Polsko zagubione bec i wszystko po Niemecku bec\u201d \u2014 bo konfirmacja odbywa\u0142a si\u0119 ju\u017c tylko po niemiecku.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy i 27 pa\u017adziernika 1946 roku otrzyma\u0142a wezwanie Chrystusa Kr\u00f3la. Po po\u017carze w 2001 roku zosta\u0142a odrestaurowana i dosta\u0142a nowy wystr\u00f3j wn\u0119trza.\n\n\ud83d\udccc Miejscowo\u015bci parafii daj\u0105 si\u0119 dzi\u015b nazwa\u0107 po polsku: Lubben to \u0141ubno, Alt Kolziglow \u2014 Ko\u0142czyg\u0142owy, Barnow \u2014 Barnowo, Reddies \u2014 Radusz, Lindenbusch \u2014 Przyborze, a Kremerbruch \u2014 Kramarzyny. Odpowiedniki podaje tabela gmin powiatu miasteckiego prowadzona przez tamtejsze ziomkostwo.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 69\u201373; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 25 i 110; wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 160, pozycja 2 oraz strona 166, pozycje 86 i 87; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 3/2024.*","built_year":1823,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Wikipedia / Alt Kolziglow \u2014 de-academic","url":"https://de-academic.com/dic.nsf/dewiki/62302"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0252","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2378,"lng":17.2289,"name_de":"Alt Kolziglow","name_pl":"Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Alt Kolziglow)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u0142dowo, po niemiecku Kaldau, le\u017ca\u0142o oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Cz\u0142uchowa, przy bitym trakcie cz\u0142uchowsko-bia\u0142oborskim. S\u0142ownik geograficzny nazywa je wsi\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 \u2014 nie kr\u00f3lewsk\u0105, jak dot\u0105d zapisywano \u2014 i to w wyra\u017anej wi\u0119kszo\u015bci ewangelick\u0105: 642 ewangelik\u00f3w i 213 katolik\u00f3w, przy 97 domach i 225 budynkach, na areale 5 157 morg\u00f3w. Ko\u0142dowianie nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Cz\u0142uchowie; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o \u2014 funkcjonowa\u0142 cmentarz, kt\u00f3ry gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi pod pozycj\u0105 82 jako ewangelicki.\n\n\ud83d\udccc Dzia\u0142a\u0142a tu natomiast szko\u0142a protestancka, do kt\u00f3rej chodzi\u0142o 37 dzieci katolickich. To nie by\u0142 wyj\u0105tek: S\u0142ownik wylicza przy parafii cz\u0142uchowskiej pi\u0119\u0107 szk\u00f3\u0142 protestanckich z uczniami katolickimi \u2014 w Biskupnicy czworo, w Ko\u0142dowie i Mosinach po trzydzie\u015bcioro siedmioro, w Rychnowie czterdzie\u015bcioro troje, w Jaromierzu troje. \ud83d\udccc W samym Cz\u0142uchowie szko\u0142a miejska mia\u0142a dwie klasy wy\u017csze wyznaniowe i trzy ni\u017csze symultanne, czyli wsp\u00f3lne dla dzieci obu wyzna\u0144; katolicy mieli tam dw\u00f3ch w\u0142asnych nauczycieli, a w 1867 roku uczy\u0142o si\u0119 164 dzieci katolickich.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: Prusy Zachodnie, od 1920 roku Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. \u26a0 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani dzisiejszego stanu \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Ka\u0142dowo 1. (niem. Kaldau)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0501","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.68302,"lng":17.33418,"name_de":"Kaldau","name_pl":"Ko\u0142dowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kolkowo (po niemiecku Kolkau) to miejscowo\u015b\u0107, kt\u00f3ra dzi\u015b nie istnieje. Le\u017ca\u0142a w dawnym Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen, na obszarze obecnej gminy Gniewino.\n\nW spisie na 1 grudnia 1905 roku figuruje jako obszar dworski z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Gniewinie, katolick\u0105 w \u017barnowcu i w\u0142asnym urz\u0119dem stanu cywilnego. S\u0142ownik geograficzny notuje tu 106 ewangelik\u00f3w i 79 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz znamy z map. Zaznaczono go na niemieckiej mapie topograficznej w skali 1:25 000, arkusz 1274 Zarnowitz \u2014 w wydaniu z 1889 roku i ponownie w wydaniu z 1940 \u2014 jako niewielkie za\u0142o\u017cenie z opisem *Khf.*, czyli Kirchhof, po\u0142o\u017cone jakie\u015b 250\u2013350 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 dworu, przy drodze polnej. \ud83d\udfe1 Wyznania mapa nie podaje; za nekropoli\u0105 ewangelick\u0105 przemawiaj\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 Kolkowa do parafii w Gniewinie i dworski charakter osady, ale potwierdzenia \u017ar\u00f3d\u0142owego brak.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b pojawia si\u0119 te\u017c w wizytacji parafii \u017barnowiec, przeprowadzonej przez biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego mi\u0119dzy 9 a 11 lipca 1596 roku. \ud83d\udfe1 Metryka tego zapisu nie jest pewna: nag\u0142\u00f3wek wskazuje wizytacj\u0119 biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1596 roku, ale przypis wydawcy odsy\u0142a do kodeksu pelpli\u0144skiego z wizytacj\u0105 biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku. Wizytator wymienia okoliczne wsie po kolei i przy ka\u017cdej odnotowuje, kto p\u0142aci dziesi\u0119cin\u0119, a kto nie \u2014 a powodem odmowy bywa zmiana wyznania. Kolkowo opisano jako wie\u015b szlacheck\u0105 z dwoma dworami nale\u017c\u0105cymi do ewangelik\u00f3w; tylko cz\u0119\u015b\u0107 poddanych p\u0142aci\u0142a jeszcze proboszczowi po trzy miary owsa.\n\nOd 4 do 10 lutego 1945 roku, podczas ewakuacji obozu koncentracyjnego Stutthof, w zabudowaniach tutejszego maj\u0105tku dzia\u0142a\u0142 ob\u00f3z, w kt\u00f3rym zgromadzono oko\u0142o siedmiuset kobiet r\u00f3\u017cnych narodowo\u015bci, w wi\u0119kszo\u015bci Polek, przywiezionych z podoboz\u00f3w spod Bydgoszczy. W ci\u0105gu sze\u015bciu dni znaczna ich cz\u0119\u015b\u0107 zmar\u0142a albo zosta\u0142a rozstrzelana. W 1959 roku przeprowadzono w Kolkowie ekshumacje, a szcz\u0105tki z\u0142o\u017cono na Cmentarzu Ofiar Marszu \u015amierci w Rybnie.\n\nW 1974 roku wie\u015b zlikwidowano w zwi\u0105zku z budow\u0105 g\u00f3rnego zbiornika Elektrowni Wodnej \u017barnowiec. Teren dawnego cmentarza znalaz\u0142 si\u0119 w strefie rob\u00f3t ziemnych; ani na dzisiejszej ortofotomapie, ani na cieniowanym numerycznym modelu terenu nie wida\u0107 po nim \u017cadnego \u015bladu.\n\n\ud83d\udccc Wiadomo, dlaczego tej wsi ju\u017c nie ma. Kolkowo zlikwidowano w 1974 roku pod budow\u0119 Elektrowni Wodnej \u017barnowiec \u2014 w jego miejscu powsta\u0142 g\u00f3rny zbiornik Czymanowo o powierzchni 122 hektar\u00f3w i pojemno\u015bci trzynastu milion\u00f3w metr\u00f3w sze\u015bciennych. Wcze\u015bniej, w czasach Polski Ludowej, by\u0142a to wie\u015b pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego z w\u0142asn\u0105 niewielk\u0105 szko\u0142\u0105 i zabytkowym dworem. Po likwidacji zosta\u0142o jedno domostwo, odsuni\u0119te od zabudowy i po\u0142o\u017cone u podstawy zbiornika; nazwy Kolkowo u\u017cywano dla niego a\u017c do ko\u0144ca lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, gdy przesta\u0142o by\u0107 zamieszkane.\n\n\ud83d\udccc Ostatni rozdzia\u0142 niemieckich dziej\u00f3w wsi by\u0142 obozowy. Ewakuacja obozu Stutthof wraz z fili\u0105 w Rusocinie ruszy\u0142a oko\u0142o 11 lutego 1945 roku; po dotarciu w okolice L\u0119borka wi\u0119\u017ani\u00f3w umieszczono w dw\u00f3ch obozach Reichsarbeitsdienst \u2014 w Gniewinie i Toliszczku \u2014 oraz w nowo zorganizowanym obozie w Kolkowie. Po wyzwoleniu zastano tu sze\u015b\u0107set skrajnie wyczerpanych kobiet.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"cmentarze.lebork.pl \u2014 Kolkowo (Kolkau)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wikipedia: Kolkowo (gm. Gniewino)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kolkowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"geocode Nominatim 2026-06-22 (wie\u015b zlikwidowana 1974 \u2014 pozycja przybli\u017cona)","id":"CM-0934","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_kolkowo/kokowo__palac.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7165,"lng":18.0507,"name_de":"Kolkau","name_pl":"Kolkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wie\u015b Kolonia, po niemiecku Wilhelmshuld, powsta\u0142a oko\u0142o 1800\u20131802 roku na le\u015bnych gruntach kr\u00f3lewskich, za panowania Fryderyka Wilhelma III \u2014 i st\u0105d jej nazwa. \ud83d\udccc Wilhelmshuld to \u201e\u0142aska Wilhelma\u201d. Osadnik\u00f3w sprowadzono ze Schwarzwaldu; *S\u0142ownik geograficzny* podaje, \u017ce pochodzili z Badenii i Wirtembergii, a wie\u015b za\u0142o\u017cono w 1802 roku i by\u0142a tu szko\u0142a; to samo pochodzenie kolonist\u00f3w potwierdza niezale\u017cnie Agathon Harnoch. Administracyjnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej.\n\nPierwsi mieszka\u0144cy byli ewangelikami, z czasem przybywa\u0142o katolik\u00f3w \u2014 Harnoch t\u0142umaczy dlaczego: cz\u0119\u015b\u0107 kolonist\u00f3w wyemigrowa\u0142a do Ameryki, a w opuszczone gospodarstwa weszli katolicy. Ludno\u015bci przybywa\u0142o przy tym szybko w og\u00f3le: 141 os\u00f3b w 1820 roku, 371 w 1865, 431 w spisie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 z czego 132 wyznania ewangelickiego, przy 144 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 i 423 w 1943.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego wie\u015b nigdy nie mia\u0142a, cho\u0107 jej mieszka\u0144cy o niego zabiegali. Nadzieja si\u0119 nie spe\u0142ni\u0142a, a w 1854 roku tutejszy w\u0142a\u015bciciel ziemski sprawi\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 zbudowano w po\u0142o\u017conym opodal Mirachowie. Po\u015bwi\u0119cono j\u0105 7 listopada 1860 roku; pieni\u0105dze na budow\u0119, cztery tysi\u0105ce talar\u00f3w, da\u0142o 10 kwietnia 1859 roku gda\u0144skie Towarzystwo Gustawa Adolfa, kt\u00f3rego imi\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi\u0142. Kr\u0105\u017c\u0105cy po opisach rok 1862 nie ma w tym \u017ar\u00f3dle oparcia. Parafi\u0119 ograniczono dokumentem cyrkumskrypcyjnym z 23 lipca 1861 roku, ostatecznie ukonstytuowano 25 pa\u017adziernika 1875, a pierwszy duszpasterz obj\u0105\u0142 urz\u0105d 22 marca 1863. \ud83d\udd34 O tym, komu tutejsi ewangelicy podlegali wcze\u015bniej, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie: w wypisach powtarzano Bukowin\u0119 i Dzi\u0119gielec, a Harnoch pisze, \u017ce koloni\u015bci pocz\u0105tkowo sprowadzali duchownego z zewn\u0105trz, a gdy ustanowiono pastora w Kartuzach, Wilhelmshuld sta\u0142 si\u0119 fili\u0105 Kartuz. Katolicy chodzili do Sianowa. W 1859 roku za\u0142o\u017cono we wsi ewangelicki cmentarz, zwany \u201eCerpiskie\u201d, zachowany do dzi\u015b; cmentarze w Mirachowie i w Wilhelmshuld odnotowuje tak\u017ce Harnoch. Wykaz z 1910 roku przypisuje wie\u015b parafii ewangelickiej w Mirachowie. Po 1945 roku wielu Niemc\u00f3w wysiedlono do Szlezwiku-Holsztynu i Hamburga.\n\n\u26a0 Jedna liczba wr\u00f3ci\u0142a tu dwa razy i dwa razy by\u0142a fa\u0142szywa. Wypisy przypisywa\u0142y tej wsi \u201e314 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w\u201d za *S\u0142ownikiem geograficznym*, co mia\u0142oby oznacza\u0107 zapa\u015b\u0107 ewangelickiej wi\u0119kszo\u015bci mi\u0119dzy latami osiemdziesi\u0105tymi a spisem z 1910 roku. Sprawdzenie has\u0142a zamyka spraw\u0119: tom czwarty *S\u0142ownika* podaje przy Kolonii pod Kartuzami rok za\u0142o\u017cenia, pochodzenie osadnik\u00f3w i szko\u0142\u0119, ale \u017cadnych liczb wyznaniowych. Owe 314 i 40 nale\u017c\u0105 do nast\u0119pnego has\u0142a na tej samej stronie \u2014 \u201eKolonia nad kana\u0142em\u201d, niemieckie Kanalcolonie, w powiecie bydgoskim, gdzie na 354 mieszka\u0144c\u00f3w i 37 dom\u00f3w przypada\u0142o 314 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w. Odczyt maszynowy sklei\u0142 dwa has\u0142a, bo \u201ekolonia\u201d to rzeczownik pospolity i nazw takich jest w *S\u0142owniku* wiele.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Polskie cmentarze \u2014 powiat kartuski, gm. Kartuzy","url":"https://polskie-cmentarze.pl/pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-kartuski/Gmina-Kartuzy/Kartuzy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKolonia\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0128","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39918,"lng":18.11197,"name_de":"Wilhelmshuld","name_pl":"Kolonia \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Komaszewo (niem. Ober Komsow, w starszych zapisach te\u017c Comsow i Komsow) by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim (Rittergut) w Kreis Lauenburg i. Pom., w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1402 roku, a oko\u0142o 1885 roku liczy\u0142a oko\u0142o 88 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje j\u0105 w dziale obwod\u00f3w dworskich, na stronie 190 pod pozycj\u0105 131, z 77 ewangelikami i bez ani jednego katolika; s\u0105siedni obw\u00f3d Nieder Komsow, pozycja 130, mia\u0142 ich 67. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Charbrowie, katolicy do L\u0119borka, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g administracyjny mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Roszczycach (Rosch\u00fctz). W 1932 roku obwody dworskie Ober i Nieder Komsow w\u0142\u0105czono do gminy Maszewko (Klein Massow).\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o \u2014 po ewangelikach zosta\u0142 cmentarz, wsp\u00f3lny dla Maszewka i Komaszewa, o powierzchni oko\u0142o 0,46 hektara, po\u0142o\u017cony oko\u0142o kilometra na zach\u00f3d od wsi, w lesie. \ud83d\udd34 Dat\u0119 za\u0142o\u017cenia zapisano rozbie\u017cnie: raz jako rok 1883, raz jako 1898, i \u017cadnej z nich nie potwierdza \u017ar\u00f3d\u0142o drukowane. Zachowa\u0142 si\u0119 granitowy pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej 1914\u20131918 z gminy Klein Massow oraz pojedyncze nagrobki, w\u015br\u00f3d nich Zimdars\u00f3w z lat 1839\u20131925. Po 1945 roku cmentarz opuszczono; dzi\u015b jest silnie zaro\u015bni\u0119ty i zdewastowany.\n\n\ud83d\udccc Komaszewo ma w spisie z 2 grudnia 1895 roku jeden wiersz, w dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu l\u0119borskiego: Ober Komsow, strona 192, pozycja 131 \u2014 77 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em 77 (35 m\u0119\u017cczyzn i 42 kobiety). S\u0105siedni obw\u00f3d Nieder Komsow stoi na tej samej stronie pod pozycj\u0105 130 z 67 ewangelikami i zerem katolik\u00f3w (35 i 32). Oba wiersze wskazuj\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Charbrowie, katolick\u0105 w L\u0119borku oraz urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy w Roszczycach; \u26a0 opis rekordu podaje stron\u0119 190 \u2014 w druku jest strona 192.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Komaszewo (Comsow) \u2014 Cmentarze gminy Wicko (cmentarze.lebork.pl) [kopia archiwalna 2015-04-15]; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Komaszewo (Comsow) \u2014 Cmentarze gminy Wicko (cmentarze.lebork.pl) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 190, pozycje 130 i 131, dzia\u0142 obwod\u00f3w dworskich powiatu l\u0119borskiego); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eCharbrow (Charbrowo [?]) \u2014 Synode Lauenburg [s. 246]\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0774","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.681494,"lng":17.683515,"name_de":"Ober Komsow (hist. te\u017c Comsow / Komsow)","name_pl":"Komaszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Komnino, do 1945 roku Kuhnhof, wcze\u015bniej zapisywane te\u017c jako Kundehof i Kunhof, by\u0142o folwarkiem nale\u017c\u0105cym do gminy Wendisch Buckow \u2014 od 1938 roku Buchenstein, dzi\u015b Bukowa \u2014 w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1589 roku, kiedy ksi\u0105\u017c\u0119 Jan Fryderyk nada\u0142 je w lenno Johannowi Collreppowi. Przed 1822 rokiem mieszka\u0142o tu oko\u0142o 30 os\u00f3b, w 1868 roku \u2014 65.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Kuhnhof nie mia\u0142 i nale\u017ca\u0142 do ewangelickiej parafii Gro\u00df Garde, czyli Gardny Wielkiej \u2014 jednej z parafii s\u0142owi\u0144skich, gdzie lutera\u0144scy S\u0142owi\u0144cy s\u0142uchali kaza\u0144 i pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku a\u017c do XIX wieku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 66 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a i w 1925 roku nie mieszka\u0142 tu \u017caden katolik.\n\n\ud83d\udd34 W\u0142asny cmentarz Komnino jednak mia\u0142o \u2014 i to dobrze zachowany. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go osobnym has\u0142em: le\u017cy na po\u0142udnie od miejscowo\u015bci, pomi\u0119dzy dawn\u0105 lini\u0105 kolejow\u0105 a drog\u0105 do Dominka, jako niewielkie prostok\u0105tne za\u0142o\u017cenie, kt\u00f3rego granice znacz\u0105 wa\u0142 ziemny oraz nasadzenia \u015bwierkowe i d\u0119bowe. Zachowanych pozosta\u0142o\u015bci jest tu na tyle du\u017co, \u017ce da si\u0119 odczyta\u0107 spos\u00f3b urz\u0105dzenia: groby le\u017c\u0105 nieregularnie i tylko przy wschodniej granicy uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w rz\u0105d, a mogi\u0142y wyznaczaj\u0105 kamienne ramy, zwie\u0144czone mi\u0119dzy innymi niewielkimi pionowymi tablicami. \ud83d\udccc \u017beliwnych element\u00f3w zosta\u0142o niewiele \u2014 dwa najstarsze udokumentowane to \u017celiwny krzy\u017c z 1895 roku i \u017celiwna tablica z dekoracj\u0105 ro\u015blinn\u0105 z 1894.\n\nW marcu 1945 roku rejon zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, Niemc\u00f3w wysiedlono, a wie\u015b przemianowano na Komnino.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Komnino.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0714","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.603271,"lng":17.120685,"name_de":"Kuhnhof (dawniej te\u017c Kundehof / Kunhof)","name_pl":"Komnino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Konarzyny (po niemiecku Gro\u00df Konarczyn) le\u017c\u0105 dzi\u015b w powiecie chojnickim, a w czasach pruskich nale\u017ca\u0142y do powiatu cz\u0142uchowskiego w Prusach Zachodnich. Ewangelicy stanowili tu mniejszo\u015b\u0107 \u2014 i to mniejszo\u015b\u0107, kt\u00f3ra z pokolenia na pokolenie topnia\u0142a.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku prowadzi\u0142 wie\u015b dwoma osobnymi wierszami, bo wykaz dzieli\u0142 ka\u017cdy powiat na gminy wiejskie i obwody dworskie. W gminie wiejskiej naliczono 620 mieszka\u0144c\u00f3w: 431 katolik\u00f3w, 164 ewangelik\u00f3w i 4 osoby wyznania moj\u017ceszowego (strona 158, pozycja 34). Obw\u00f3d dworski o tej samej nazwie, wpisany na stronie 162 pod pozycj\u0105 104, liczy\u0142 265 os\u00f3b, w tym 200 katolik\u00f3w i 65 ewangelik\u00f3w. Proporcja wyzna\u0144 by\u0142a wi\u0119c w obu wierszach zbli\u017cona, cho\u0107 dw\u00f3r by\u0142 od wsi blisko trzykrotnie mniejszy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki sta\u0142 na miejscu, ewangelicy je\u017adzili natomiast do S\u0105polna (Sampohl), gdzie mie\u015bci\u0142a si\u0119 ich parafia \u2014 ta sama, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o s\u0105siednie Konarzy\u0144skie i kilka okolicznych osad. Zestawienie sporz\u0105dzone przez Benedykta Reszk\u0119 wed\u0142ug stanu z 1 grudnia 1910 roku daje w Konarzynach 626 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 135 ewangelik\u00f3w, a w s\u0105siednim Konarzy\u0144skim (Klein Konarczyn) \u2014 135 mieszka\u0144c\u00f3w i 42 ewangelik\u00f3w; na 1 stycznia 2007 roku wie\u015b liczy\u0142a 522 osoby.\n\n\ud83d\udccc Wcze\u015bniejsze dzieje t\u0142umacz\u0105, dlaczego wsp\u00f3lnota by\u0142a tu tak nieliczna. Benedykt Reszka pisze, \u017ce od 1620 roku na parafie dekanatu cz\u0142uchowskiego zacz\u0119li oddzia\u0142ywa\u0107 misjami jezuici z Chojnic, a chojnickie gimnazjum jezuickie kszta\u0142ci\u0142o m\u0142odzie\u017c szlacheck\u0105 i mieszcza\u0144sk\u0105 z tego i s\u0105siednich powiat\u00f3w; do 1721 roku wiele miejscowo\u015bci wr\u00f3ci\u0142o do wiary katolickiej \u2014 i jako przyk\u0142ad wymienia w\u0142a\u015bnie Konarzyny.\n\n\ud83d\udd34 Istnienia odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w samych Konarzynach nie potwierdza \u017cadne odnalezione \u017ar\u00f3d\u0142o. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Konarzyny, zaopiniowana przez Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w w 2013 roku, wymienia w Konarzynach jedynie cmentarz katolicki przy ulicy Rzemie\u015blniczej z po\u0142owy XIX wieku, a cmentarze ewangelickie na terenie gminy lokuje w Ciecholewach (pocz\u0105tek XIX wieku) i \u017bychcach (po\u0142owa XIX wieku). Dokumentacja terenowa FotoExploracje L\u0119bork opisuje we wsi cmentarz parafialny rzymskokatolicki w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-wschodniej i stwierdza, \u017ce jego przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniowa by\u0142a i jest katolicka. Zmar\u0142ych chowano zatem najpewniej przy ko\u015bciele parafialnym w S\u0105polnie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d (2008), s. 21 i s. 82; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Konarzyny (2013); dokumentacja terenowa FotoExploracje L\u0119bork.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0946","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.823433,"lng":17.378179,"name_de":"Gro\u00df Konarczyn","name_pl":"Konarzyny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u0144czewice \u2014 po niemiecku Kunzendorf \u2014 to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Malborskich, lokowana w 1338 roku przez wielkiego mistrza Dietricha von Altenburg; w XVI wieku by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 wojew\u00f3dztwa malborskiego.\n\nEwangelicy stanowili tu mniejszo\u015b\u0107, ale zorganizowan\u0105: gdy w 1885 roku spisano 599 mieszka\u0144c\u00f3w, 365 z nich by\u0142o katolikami, 217 ewangelikami, a siedemna\u015bcioro zapisano jako innych chrze\u015bcijan. Mimo tej przewagi katolik\u00f3w Ko\u0144czewice by\u0142y siedzib\u0105 parafii ewangelickiej, kt\u00f3rej Harnoch przypisuje 450 dusz i patronat w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw. \u26a0 Zweryfikowanych liczb parafian z innych lat brak.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 gotycki, tr\u00f3jnawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny z drugiej po\u0142owy XIV wieku, z wie\u017c\u0105 z XV stulecia i remontami w 1742 i 1904 roku; po 1945 roku jest rzymskokatolicki. Ewangelicy mieli osobn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 ryglow\u0105, wzniesion\u0105 w latach 1783\u20131788 i zniszczon\u0105 w 1945 roku. \u26a0 To ostatnie wymaga potwierdzenia.\n\n\ud83d\udccc Ten zaginiony ko\u015bci\u00f3\u0142 ryglowy by\u0142 budowl\u0105 nietypow\u0105. Viktor Zirkwitz, przegl\u0105daj\u0105c \u017cu\u0142awskie ko\u015bcio\u0142y XVII i XVIII wieku, stwierdzi\u0142, \u017ce ich rzuty s\u0105 niemal jednolite \u2014 prostok\u0105tne, z wielobocznym prezbiterium od wschodu \u2014 i wymieni\u0142 tylko dwa wyj\u0105tki: \u015awierki i w\u0142a\u015bnie Ko\u0144czewice, gdzie budowla zbli\u017ca\u0142a si\u0119 do za\u0142o\u017cenia centralnego. Wn\u0119trze by\u0142o p\u0142asko kryte i bielone, o\u015bwietlone czternastoma oknami, z emporami na drewnianych s\u0142upach od zachodu i po\u0142udnia. \u0141awki wymalowa\u0142 w wazony w gu\u015bcie empire malarz Giese w 1802 roku, a maj\u0105tek Adlig Renkau mia\u0142 tu w\u0142asn\u0105, oszklon\u0105 \u0142awk\u0119 z inskrypcj\u0105 \u201eRenkau Anno 1801\u201d, herbem i literami G. L. \u2014 Gottfried Lietz.\n\n\u26a0 Region \u017cu\u0142awski by\u0142 silnie protestancki, z du\u017cym osadnictwem mennonickim, jednak przynale\u017cno\u015bci Ko\u0144czewic do gminy mennonickiej nie potwierdzono. \ud83d\udccc Harnoch wymienia przy tej parafii ewangelickiej s\u0105siednie ko\u015bcio\u0142y katolickie \u2014 w Ko\u0144czewicach i Wielkim M\u0105tawach \u2014 oraz 600 katolik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Wyliczenie jest w naszym odczycie sklejone z przypisem bibliograficznym z do\u0142u kolumny; przypis odci\u0119to, a reszt\u0119 listy warto sprawdzi\u0107 na skanie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 428; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Gda\u0144sk 1940.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia Ko\u0144czewic \u2014 konczewice.pl [kopia archiwalna 2019-08-20]","url":"https://web.archive.org/web/20190820052101/http://www.konczewice.pl/historia-konczewic/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 428","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0278","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0583,"lng":18.8653,"name_de":"Kunzendorf","name_pl":"Ko\u0144czewice","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Koniecwa\u0142d \u2014 w dokumentach krzy\u017cackich Conratswald (1402), potem Conaradswalde, Kumrtswalde i Conderozwalde, a od 1659 roku Koniecwald \u2014 le\u017cy przy dawnym bitym trakcie z Malborka do Sztumu i pierwszy przywilej otrzyma\u0142 w 1284 roku. W czasach pruskich by\u0142a to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska w powiecie sztumskim, w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci katolicka, ze szko\u0142\u0105 na miejscu, parafi\u0105 i poczt\u0105 w Sztumie. *S\u0142ownik geograficzny* liczy jej 3406 m\u00f3rg obszaru, 102 budynki i 59 dom\u00f3w, a mieszka\u0144c\u00f3w dzieli na 377 katolik\u00f3w i 131 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 wie\u015b ju\u017c mniejsz\u0105: 440 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 337 katolik\u00f3w, 96 ewangelik\u00f3w i siedmioro innych chrze\u015bcijan. Oba pomiary dotycz\u0105 tej samej wsi w r\u00f3\u017cnym czasie \u2014 zgadza si\u0119 nawet liczba dom\u00f3w, kt\u00f3rych *S\u0142ownik* naliczy\u0142 59, a spis 60.\n\nEwangelicy z Koniecwa\u0142du nale\u017celi do parafii w Sztumie, a ta mia\u0142a za sob\u0105 d\u0142ug\u0105 drog\u0119 do w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Przywilej religijny miasto otrzyma\u0142o 27 czerwca 1570 roku od kr\u00f3la Zygmunta Augusta i nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142o najpierw, za zgod\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, w szpitalnym ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha \u2014 do 1599 roku, gdy trzeba go by\u0142o odda\u0107 katolikom. Potem zbierano si\u0119 w ratuszu, a gdy ratusz sp\u0142on\u0105\u0142 w 1683 roku, \u00f3wczesny burmistrz podarowa\u0142 gminie sw\u00f3j dom przy rynku i tam urz\u0105dzono ko\u015bci\u00f3\u0142. Dom rozebrano jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem w 1796 roku i przez ponad dwadzie\u015bcia lat nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w szkole i po domach prywatnych. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 w stylu roma\u0144skim, pod patronatem magistratu, po\u015bwi\u0119cono na sztumskim rynku 18 pa\u017adziernika 1818 roku; mia\u0142 dwa dzwony, a w 1876 roku dobudowano do niego organy o szesnastu g\u0142osach. Parafia liczy\u0142a w\u00f3wczas oko\u0142o 4600 dusz.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku na nieregularnym wzniesieniu, na powierzchni pi\u0119tnastu ar\u00f3w; wchodzi\u0142o si\u0119 na\u0144 od zachodu, przez niewielk\u0105 drewnian\u0105 bram\u0119. Dzi\u015b jest bardzo zniszczony \u2014 nagrobki porozbijane, ogrodzenia nie ma. \ud83d\udccc Najlepiej zni\u00f3s\u0142 up\u0142yw czasu drzewostan: ziele\u0144 przetrwa\u0142a to, czego nie przetrwa\u0142 kamie\u0144. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje pod pozycj\u0105 585, na dzia\u0142kach 234/3 i 237.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o Koniecwa\u0142d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, powiat sztumski; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), has\u0142o Stuhm; gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"sztum.pl","url":"https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Koniecwa\u0142d","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1004","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9576,"lng":19.0224,"name_de":"Konradswalde","name_pl":"Koniecwa\u0142d \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kopalinie (Koppalin) w gminie Choczewo powsta\u0142 najprawdopodobniej na pocz\u0105tku XX wieku, po podziale maj\u0105tku w Lubiatowie: do 1846 roku dobra kopali\u0144skie i lubiatowskie stanowi\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, p\u00f3\u017aniej rozdzielono je mi\u0119dzy rodze\u0144stwo Treichel. Sama nazwa Kopalino oznacza\u0142a pierwotnie tylko grunty tak zwanych Lubiatowskich Chat i dopiero w XVIII wieku sta\u0142a si\u0119 nazw\u0105 osobnej osady, a obw\u00f3d dworski rozwi\u0105zano 7 czerwca 1904 roku, dwa lata przed przekszta\u0142ceniem wsi w okr\u0119g gminny. St\u0105d bierze si\u0119 zapis w ewidencji konserwatorskiej, kt\u00f3ra \u26a0 nazywa t\u0119 nekropoli\u0119 cmentarzem ewangelickim wsi Lubiatowo i umieszcza j\u0105 na dzia\u0142ce 219, w lesie przy drodze z Kopalina do Osiek L\u0119borskich, oko\u0142o 400 metr\u00f3w od zabudowa\u0144; na s\u0105siedniej dzia\u0142ce 34 notuje cmentarz katolicki. Le\u017cy bowiem niedaleko nekropolii lubiatowskiej, na kt\u00f3rej wcze\u015bniej chowano mieszka\u0144c\u00f3w obu wsi.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Kopalino w dw\u00f3ch wierszach: w gminie wiejskiej zapisano 79 ewangelik\u00f3w, 1 katolika, 23 innych chrze\u015bcijan i 3 \u017byd\u00f3w, w obwodzie dworskim 75 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w. \u26a0 Zsumowanie obu wierszy \u2014 co daje 154 ewangelik\u00f3w i 6 katolik\u00f3w \u2014 zaciera ten podzia\u0142. Friedrich Tetzner wymieni\u0142 Kopalino, po kaszubsku Kopalena, w\u015br\u00f3d wsi mi\u0119dzy granic\u0105 zachodnioprusk\u0105 a \u0141eb\u0105, w kt\u00f3rych jeszcze w jego czasach przetrwa\u0142y resztki mowy s\u0142owia\u0144skiej.\n\nMiejsce zachowa\u0142o si\u0119 w stanie tragicznym. Resztki nielicznych tumb s\u0105 przemieszczone i po\u0142amane, nagrobki i kamienie z rozbitych mogi\u0142 porasta \u015bwierkowy m\u0142odnik i gruba warstwa mchu, przez co nie da si\u0119 jednoznacznie wytyczy\u0107 ani granic, ani wymiar\u00f3w cmentarza. Najwi\u0119cej szk\u00f3d przynios\u0142o s\u0105siedztwo powojennego cmentarza katolickiego: uk\u0142ad mogi\u0142 z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku oraz pomiary w terenie wskazuj\u0105, \u017ce obie nekropolie niegdy\u015b bezpo\u015brednio do siebie przylega\u0142y, a dzi\u015b dzieli je oko\u0142o 20 metr\u00f3w; cz\u0119\u015b\u0107 dawnego terenu ewangelickiego oczyszczono z mogi\u0142 i w\u0142\u0105czono do nowej nekropolii.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi nagrobek w kszta\u0142cie pnia drzewa oraz s\u0142upek ogrodzeniowy, kt\u00f3rego wykonanie wskazuje na pocz\u0105tek XX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0071","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_kopalino/kopalino01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.78421,"lng":17.85589,"name_de":"Koppalin","name_pl":"Kopalino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kopaniewo (niem. Koppenow) le\u017ca\u0142o w Kreis Lauenburg i. Pom., w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi je w dziale obwod\u00f3w dworskich, na stronie 192 pod pozycj\u0105 109, i notuje tu 154 ewangelik\u00f3w, 12 katolik\u00f3w oraz 4 \u017byd\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g administracyjny mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Roszczycach. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w \u0141ebieniu \u2014 samodzieln\u0105 parafi\u0119 Belgard-Labehn utworzono w 1893 roku z wikariatu istniej\u0105cego od 1890, a Kopaniewo wydzielono do niej z parafii w Charbrowie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o.\n\nCmentarz ewangelicki o powierzchni oko\u0142o 0,5 hektara za\u0142o\u017cono oko\u0142o kilometra od zabudowa\u0144, na niewielkim wzg\u00f3rzu pomi\u0119dzy \u0142\u0105kami, na skraju lasu, prawdopodobnie w po\u0142owie XIX wieku. Wed\u0142ug dokumentacji z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 wtedy dat\u0119 1906 roku, a mogi\u0142 naliczono oko\u0142o 60; z tej samej dokumentacji konserwatorskiej zachowa\u0142y si\u0119 zdj\u0119cia i szkic sytuacyjny cmentarza. Czytelne \u015blady granic nie przetrwa\u0142y, dawne drogi dojazdowe zaros\u0142y albo zosta\u0142y zaorane. Teren rozgrabiono i zdewastowano, uk\u0142ad kwater jest mocno zatarty \u2014 z trudem rozpozna\u0107 mo\u017cna 3 rz\u0119dy mogi\u0142, kwater\u0119 dzieci\u0119c\u0105 i kilka pojedynczych grob\u00f3w. Element\u00f3w metalowych nie ma; przed kradzie\u017c\u0105 zabezpieczono jedynie dwa \u017celiwne krzy\u017ce, Maxa Prochnow oraz Wilhelmine Sehnke z domu Srock.\n\nPoszukiwania prowadzone wiosn\u0105 na terenie cmentarza pozwoli\u0142y odnale\u017a\u0107 w cz\u0119\u015bci dzieci\u0119cej u\u0142amany krzy\u017c, fragmenty porcelanki nagrobnej \u2014 mi\u0119dzy innymi z napisem \u201e\u2026ul Klick\u201d oraz z imionami dzieci, Selene i Gertrud Schr\u00f6der, urodzonych i zmar\u0142ych w 1908 roku \u2014 betonowy krzy\u017c ze \u015bladami domowych napraw nad grobem Augusta Recka (1863\u20131938), przy kt\u00f3rym spocz\u0119\u0142a jego \u017cona Alvine z domu Wohlgemuth, zmar\u0142a w 1945 roku, fragment epitafium z piaskowca bez mo\u017cliwo\u015bci identyfikacji oraz u\u0142amek betonowego krzy\u017ca z wyrytym napisem \u201eHier ruht in Gott\u201d. \ud83d\udd34 Rok tych poszukiwa\u0144 zapisano w \u017ar\u00f3dle jako 1915, cho\u0107 z opisu stanu cmentarza wynika raczej wiosna 2015 roku.\n\n\ud83d\udccc Kopaniewo nosi\u0142o kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *Kopono* \u2014 Tetzner wymienia je w wykazie nazw wsi ziemi l\u0119borskiej, obok Sasina (*S\u00e1seno*), Ulini (*Uljanie*), Barg\u0119dzina (*Bargadzeno*), Roszczyc (*Roszcyce*), Strzy\u017cyna (*Strez\u00e9zowo*), Maszewa (*Maszewo*), Zdrzewna (*Zdrzewno*), Wicka (*Wick*), Wrze\u015bcia (*Wrzesce*) i Charbrowa (*Ch\u00e1browo*). Na po\u0142udnie od tych wsi, jak zanotowa\u0142, mo\u017cna by\u0142o jeszcze spotka\u0107 starych ludzi m\u00f3wi\u0105cych po kaszubsku.\n\n\ud83d\udccc Frakturowe \u201eYabehn\u201d to Labehn, czyli \u0141ebie\u0144, i potwierdzaj\u0105 to dwa \u017ar\u00f3d\u0142a. Spis 1895 notuje Koppenow w powiecie l\u0119borskim (poz. 109, str. 192) ze 154 ewangelikami i 12 katolikami, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 Labehn. Ernst M\u00fcller, wyliczaj\u0105c wsie parafii Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144, wymienia w\u015br\u00f3d nich Koppenow z zaznaczeniem, \u017ce przesz\u0142o tam z Charbrowa; sama parafia powsta\u0142a jako wikariat w 1890 roku, a samodzielna by\u0142a od 1893. Przed t\u0105 zmian\u0105 Kopaniewo nale\u017ca\u0142o wi\u0119c do parafii w Charbrowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Wicko. Cmentarze to nasza historia \u2014 L\u0119bork Nasze Miasto","url":"https://lebork.naszemiasto.pl/gmina-wicko-cmentarze-to-nasza-historia/ar/c8-6145301"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eLabehn (\u0141ebie\u0144 [?]) \u2014 Synode Lauenburg [s. 251]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 192, pozycja 109)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0775","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_kopaniewo/kopaniewo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.664179,"lng":17.699689,"name_de":"Koppenow","name_pl":"Kopaniewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kopernicy, po niemiecku Kupferm\u00fchle, w gminie Chojnice za\u0142o\u017cono w po\u0142owie XIX wieku. By\u0142 to cmentarz le\u015bny, wytyczony na planie trapezu, z zieleni\u0105 w granicach dzia\u0142ki. W ko\u0144cowym okresie u\u017cytkowania chowano tu tak\u017ce katolik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku cmentarz opuszczono. W 2022 roku uporz\u0105dkowa\u0142y go i upami\u0119tni\u0142y wsp\u00f3lnie Nadle\u015bnictwo Rytel, Gminny O\u015brodek Kultury w Chojnicach i wojew\u00f3dzki konserwator zabytk\u00f3w. Dzi\u015b jest nieczynny, ale zachowany jako miejsce pami\u0119ci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0089","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.78769,"lng":17.47796,"name_de":"Kupferm\u00fchle","name_pl":"Kopernica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Kopytkowie, gmina Sm\u0119towo Graniczne, uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy. Zachowany jako relikt dawnej ludno\u015bci ewangelickiej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0299","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.73778,"lng":18.64879,"name_de":"Cmentarz poewangelicki ( d. ewangelicki )","name_pl":"Kopytkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kopytkowo, po niemiecku Kopitkowo, a w latach 1942\u20131945 zniemczone na Hufenau, by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 rycersko-maj\u0105tkow\u0105, wzmiankowan\u0105 ju\u017c w 1290 roku. Od XIX wieku dobra nale\u017ca\u0142y do niemieckiej, ewangelickiej rodziny von Plehn. Dw\u00f3r z parkiem pochodzi z pierwszej po\u0142owy XIX wieku i by\u0142 przebudowywany oko\u0142o 1870 roku; gorzelni\u0119 wzniesiono w 1860. We wschodniej cz\u0119\u015bci parku zachowa\u0142 si\u0119 murowany, rodowy cmentarz w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku \u2014 prywatna nekropolia von Plehn\u00f3w, za\u0142o\u017cona przez ewangelick\u0105 szlacht\u0119; \ud83d\udfe1 podawany rok jej powstania, 1838, pozostaje niepotwierdzony.\n\nMiejscowi ewangelicy \u2014 luteranie i ewangelicy unijni \u2014 nale\u017celi do parafii w Nowem (Neuenburg), a od 1900 roku do nowej parafii ewangelickiej w Sm\u0119towie, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1904 roku s\u0142u\u017cy dzi\u015b rzymskim katolikom; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach. Ostatnim w\u0142a\u015bcicielem Kopytkowa by\u0142 Hans von Plehn, gospodaruj\u0105cy tu od 1934 roku, znany z prze\u015bladowa\u0144 Polak\u00f3w w czasie okupacji. W 1945 roku maj\u0105tek spl\u0105drowa\u0142y i zniszczy\u0142y wojska sowieckie, a dw\u00f3r popad\u0142 w ruin\u0119. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 powiatowa jest ustalona: wykaz gmin z 1885 roku notuje Kopytkowo w Kreis Marienwerder (strona osiemdziesi\u0105ta, pozycja sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta trzecia, \u201eKopittowo \u2020\u2020\u201d) \u2014 331 mieszka\u0144c\u00f3w, 25 ewangelik\u00f3w, 305 katolik\u00f3w i jeden inny chrze\u015bcijanin, przy parafii ewangelickiej w Nowem i katolickiej w Lalkowach.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku wymienia Kopytkowo dwukrotnie. Raz w sprawie dziesi\u0119ciny: wie\u015b p\u0142aci\u0142a j\u0105 biskupowi kujawskiemu, a \u00f3wczesny arcybiskup wcieli\u0142 ten doch\u00f3d do ko\u015bcio\u0142a w Pieni\u0105\u017ckowie. Drugi raz jako \u201eKopytkowo szlachty Kopyckich\u201d \u2014 z osiemnastoma poddanymi. \ud83d\udfe1 Z tym rodem wi\u0105\u017ce si\u0119 zapis o innowiercach, cho\u0107 stoi on w wizytacji przy s\u0105siednich Lalkowach: w tamtejszej parafii wszyscy przyst\u0105pili do spowiedzi i komunii z wyj\u0105tkiem so\u0142tysa Jana i Krzysztofa Kopiczkiego, \u201ekt\u00f3rzy s\u0105 heretykami\u201d. Poniewa\u017c obie wsie nale\u017ca\u0142y do jednej parafii, a Kopyccy byli dziedzicami Kopytkowa, przypisanie jest prawdopodobne, ale nie pewne \u2014 zapis dotyczy osoby, nie miejscowo\u015bci.\n\nWed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego* (Tom IV) miejscowo\u015b\u0107 \u2014 wymieniona jako \u201eKopytkowo\u201d (po niemiecku Kopitkowo), w \u00f3wczesnym powiecie kwidzy\u0144skim \u2014 liczy\u0142a 57 ewangelik\u00f3w i 242 katolik\u00f3w. Przynale\u017cno\u015b\u0107 tej wsi do wymienionego powiatu potwierdza indeks *Gemeindelexikonu* Prus Zachodnich z 1885 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0298","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73778,"lng":18.64879,"name_de":"Kopitkowo","name_pl":"Kopytkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Korzybie, do 1945 roku Zollbr\u00fcck, le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim w rejencji koszali\u0144skiej, na silnie ewangelickim Pomorzu. Osada rozwin\u0119\u0142a si\u0119 po 1871 roku wok\u00f3\u0142 w\u0119z\u0142a kolejowego i przed 1945 rokiem by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a do parafii w Barcinie, po niemiecku Bartin, w pomorskiej prowincji Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy przy drodze do Barcina i jest czynny do dzi\u015b jako komunalny. Kszta\u0142t zmieni\u0142 si\u0119 z czasem: pierwotnie zbli\u017cony do tr\u00f3jk\u0105ta, zosta\u0142 powi\u0119kszony o kolejne kwatery i o teren, na kt\u00f3rym stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Z dawnego zagospodarowania zosta\u0142y \u015bwierkowe nasadzenia wzd\u0142u\u017c granicy wschodniej, nieliczne przy zachodniej oraz kilka rz\u0119d\u00f3w z pozosta\u0142o\u015bciami pomnik\u00f3w w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-wschodniej. Kaplica cmentarna z prze\u0142omu XIX i XX wieku stoi obok wsp\u00f3\u0142czesnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 \ud83d\udfe1 monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zastrzega, \u017ce nie wiadomo, czy mie\u015bci\u0142a si\u0119 pierwotnie w granicach cmentarza, bo \u017ar\u00f3d\u0142a kartograficzne tego nie potwierdzaj\u0105. W bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie zachowa\u0142a si\u0119 kwatera rodziny Zirbel z poch\u00f3wkami z lat trzydziestych XX wieku.\n\nPo wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej w 1945 roku wie\u015b przej\u0119li polscy osadnicy katoliccy; wzniesiono ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej, nale\u017c\u0105cy do parafii w Barcinie, w dekanacie Polan\u00f3w diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej. Dzi\u015b Korzybie le\u017cy w gminie K\u0119pice, w powiecie s\u0142upskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Korzybie.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kepice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0568","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29894,"lng":16.87512,"name_de":"Zollbr\u00fcck (Pom.)","name_pl":"Korzybie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ko\u015bcieleczki (Irrgang), pow. malborski. Po 1945 r. przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 czynny.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=49310"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda Gemini (westpreussen.de / NID) \u2014 weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0337","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1015832,"lng":19.058275,"name_de":"Irrgang","name_pl":"Ko\u015bcieleczki","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bcierzyna, po niemiecku Berent, by\u0142a miastem powiatowym Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich \u2014 rdzennie kaszubskim i katolickim, z mniejszo\u015bci\u0105 niemiecko-ewangelick\u0105. Spis z 1892 roku notowa\u0142 tu 4 317 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1 471 Niemc\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelik\u00f3w, i 396 \u017byd\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Wsp\u00f3lnota ewangelicka jest tu starsza, ni\u017c zwyk\u0142o si\u0119 pisa\u0107. Rodziny niemieckie i protestanckie zacz\u0119\u0142y si\u0119 w mie\u015bcie osiedla\u0107 od 1773 roku, a ju\u017c w 1781 wiejskie gminy okolicy ukonstytuowano w parafi\u0119 i ustanowiono pierwszego pastora \u2014 Gottfrieda Litfaha z Sucha pod E\u0142kiem. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano od 1784 roku w domu modlitwy urz\u0105dzonym pod nowo wybudowanym ratuszem na rynku. Dopiero w latach 1821\u201323 stan\u0105\u0142 murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem gminy, niewielki, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 i trzema dzwonami; o\u0142tarz i ambona stanowi\u0142y w nim jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Rok 1781 potwierdza niezale\u017cnie B\u00e4r: od niego parafia prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w, a od 1863 ksi\u0119g\u0119 konfirmowanych; duplikaty w s\u0105dzie obwodowym w Kartuzach obejmuj\u0105 lata 1823\u20131874.\n\nOko\u0142o 1890 roku parafia liczy\u0142a blisko 2800 dusz, a w skali roku odnotowywa\u0142a 20 \u015blub\u00f3w, oko\u0142o 1300 komunikuj\u0105cych i 55 pogrzeb\u00f3w. \ud83d\udd34 Chrzt\u00f3w by\u0142o wtedy 103 albo 108 \u2014 nasze dwa odczyty tej samej strony Harnocha podaj\u0105 r\u00f3\u017cne liczby i nie rozstrzygamy, kt\u00f3ry jest w\u0142a\u015bciwy. Miasto by\u0142o siedzib\u0105 ewangelickiej parafii (Kirchspiel Berent) w diecezji tczewskiej, p\u00f3\u017aniej starogardzko-ko\u015bcierskiej; jej neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony w latach 1892\u20131894, zast\u0105pi\u0142 tamten murowany z lat dwudziestych, s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom do 1945 roku i jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em Zmartwychwstania Pa\u0144skiego przy ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz ewangelicki istnia\u0142 najp\u00f3\u017aniej w 1890 roku: Harnoch wymienia wtedy z nazwy cmentarze parafii ko\u015bcierskiej \u2014 w samej Ko\u015bcierzynie, w Dobrogoszczy, w Wielkim i Nowym Klinczu, w miejscowo\u015bci zapisanej jako \u201ePuz\u201d oraz w Ma\u0142ym Podlesiu. Ko\u015bcierski le\u017ca\u0142 przy dzisiejszej ulicy 8 Marca i przetrwa\u0142 do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej. Po wojnie teren przekszta\u0142cono w park, a z jego obszaru ekshumowano 236 \u017co\u0142nierzy Wehrmachtu. Miasto mia\u0142o zreszt\u0105 jeszcze jedn\u0105 star\u0105 nekropoli\u0119, katolick\u0105: ks. Jakub Fankidejski opisuje obszerny cmentarz przy kaplicy \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca, p\u00f3\u017aniej \u015bwi\u0119tej Barbary, na przedmie\u015bciu Starogardzkim przy drodze ku Wielkiemu Kli\u0144czowi, z osobnymi grobami okolicznej szlachty urz\u0105dzonymi pod sam\u0105 kaplic\u0105 \u2014 to inne miejsce i inna wsp\u00f3lnota.\n\n\ud83d\udfe1 \u017be dzisiejszy park osiedlowy imienia Jana Heermanna to w\u0142a\u015bnie teren cmentarza ewangelickiego, rekord odnotowuje jako niepotwierdzone; nie ustalono te\u017c jego dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia \u2014 wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne w atlasie wskazuj\u0105 \u015brodek miasta.\n\n\ud83d\udccc Gdzie dok\u0142adnie le\u017ca\u0142, m\u00f3wi relacja dw\u00f3ch mieszka\u0144c\u00f3w Ko\u015bcierzyny, zapisana na Pomorskim Forum Eksploracyjnym w marcu 2012 roku. Cmentarz by\u0142 spory i mie\u015bci\u0142 si\u0119 w czworoboku ulic Kasztanowej, 8 Marca, Piechowskiego i dzielnicy Szydlice \u2014 czyli po zachodniej stronie miasta, nie w jego \u015brodku. Sta\u0142a na nim kaplica, rozebrana zaraz po wojnie; pomniki i ogrodzenie znikn\u0119\u0142y oko\u0142o lat siedemdziesi\u0105tych, a teren zamieniono w park miejski, gdzie po latach ustawiono kamie\u0144 pami\u0105tkowy. Jeden z rozm\u00f3wc\u00f3w, ko\u015bcierzanin, bawi\u0142 si\u0119 tam jako dziecko i wspomina, \u017ce w tym samym czasie zniwelowano tak\u017ce cmentarz \u017cydowski przy ulicy Strzeleckiej.\n\n\ud83d\udfe1 To relacja, nie dokument, i tak j\u0105 tu traktujemy \u2014 ale zgadza si\u0119 z tym, co rekord mia\u0142 ju\u017c wcze\u015bniej: z ulic\u0105 8 Marca i z parkiem urz\u0105dzonym na dawnej nekropolii. \u26a0 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych na tej podstawie nie zmieniam: wskazany czworobok ma kilkaset metr\u00f3w boku, a punkt trzeba postawi\u0107 w konkretnym miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Pomorskie Forum Eksploracyjne, w\u0105tek \u201eCmentarz ewangelicki w Ko\u015bcierzynie\u201d, marzec 2012; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1971,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"forum","tytul":"Pomorskie Forum Eksploracyjne","url":"https://www.forum.eksploracja.pl/"}]},"gps_precision":"centrum miasta \u2014 GPS obiektu nieustalony","id":"CM-0139","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12102,"lng":17.97817,"name_de":"Evangelischer Friedhof Berent","name_pl":"Ko\u015bcierzyna \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 Lutherkirche \u2014 stoi w Ko\u015bcierzynie, przed 1945 rokiem nosz\u0105cej nazw\u0119 Berent i b\u0119d\u0105cej stolic\u0105 powiatu w rejencji gda\u0144skiej.\n\nEwangelicy stanowili w mie\u015bcie liczn\u0105 mniejszo\u015b\u0107. W 1865 roku na 4 004 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o ich 1 305 \u2014 oko\u0142o jednej trzeciej \u2014 obok 2 268 katolik\u00f3w i 431 \u017byd\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w Ko\u015bcierzynie 6 474 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki by\u0142 j\u0119zykiem ojczystym 2 903 z nich, a w\u015br\u00f3d tych 2 903 os\u00f3b spisano 1 992 ewangelik\u00f3w i 736 katolik\u00f3w. Po polsku m\u00f3wi\u0142o 3 096 os\u00f3b.\n\nNeogotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z nieotynkowanej czerwonej ceg\u0142y, z wie\u017c\u0105 wysoko\u015bci oko\u0142o trzydziestu pi\u0119ciu metr\u00f3w, wzniesiono w latach 1892\u20131894 wed\u0142ug projektu Juliusa von Hennicke i konsekrowano 18 kwietnia 1894 roku. \ud83d\udfe1 Budow\u0119 wi\u0105zano z jubileuszem lutrowym, cho\u0107 czterechsetna rocznica urodzin Marcina Lutra wypad\u0142a w 1883 roku, dziewi\u0119\u0107 lat przed rozpocz\u0119ciem prac; powi\u0105zanie mog\u0142o dotyczy\u0107 zbi\u00f3rki funduszy, nie samej budowy.\n\n\ud83d\udccc Przed obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 sta\u0142 tu inny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Statystyka Agathona Harnocha, wydana w 1890 roku \u2014 dwa lata przed rozpocz\u0119ciem nowej budowy \u2014 notuje przy parafii Berent w diecezji Pr. Stargard\u2013Berent ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, wzniesiony w 1821 roku, pod patronatem gminy, z trzema dzwonami, i 2 800 dusz; w skali roku odnotowano tam 103 chrzty, 20 \u015blub\u00f3w, 1 300 komunikant\u00f3w i 55 pogrzeb\u00f3w. Parafia by\u0142a p\u00f3\u017ana \u2014 fundacji Fryderyka II, oko\u0142o 1780 roku \u2014 a jej ksi\u0119gi metrykalne zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1781 roku. To wa\u017cne przy datowaniu tutejszego cmentarza ewangelickiego: wsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra go za\u0142o\u017cy\u0142a, powsta\u0142a dopiero wtedy. Zasi\u0119g parafii z czasem si\u0119 zmienia\u0142: Harnoch w 1890 roku zalicza do niej, obok samego miasta, mi\u0119dzy innymi Dobrogoszcz, Wielki i Nowy Klincz oraz Ma\u0142e Podlesie. Spis z 1910 roku wymienia przy Ko\u015bcierzynie dziesi\u0119\u0107 okolicznych miejscowo\u015bci \u2014 w\u015br\u00f3d nich Dobrogoszcz, Nowy Klincz i Grzybowski M\u0142yn (w\u00f3wczas Ludwigsthal) \u2014 ale Wielki Klincz podlega\u0142 ju\u017c s\u0105siedniemu okr\u0119gowi w Wielkim Podlesiu (Poldersee). Granica bieg\u0142a wi\u0119c mi\u0119dzy dwoma Kli\u0144czami.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki: najpierw jako ko\u015bci\u00f3\u0142 szkolny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Nepomucena, od 1947 roku pod opiek\u0105 zmartwychwsta\u0144c\u00f3w, a w 1976 roku erygowano przy niej parafi\u0119 Zmartwychwstania Pa\u0144skiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest czynny i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w; zachowa\u0142y si\u0119 trzy dzwony odlane w Bochum w 1893 roku oraz zegar wie\u017cowy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, pozycja 181; H. Neumeyer, dzieje ewangelickiej parafii w Ko\u015bcierzynie (opracowanie U. Kerntopfa).*","built_year":1892,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/SCHERGJO94LF"},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Berent","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/berent.htm"},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"Wikipedia \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zmartwychwstania Pa\u0144skiego w Ko\u015bcierzynie","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Zmartwychwstania_Pa%C5%84skiego_w_Ko%C5%9Bcierzynie"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zmartwychwstania Pa\u0144skiego w Ko\u015bcierzynie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Zmartwychwstania_Pa%C5%84skiego_w_Ko%C5%9Bcierzynie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456","url":""}]},"gps_precision":"Wikipedia (pinezka)","id":"KOS-0076","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.124167,"lng":17.976111,"name_de":"Berent","name_pl":"Ko\u015bcierzyna \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Berent)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Borowy M\u0142yn \u2014 po niemiecku Heidem\u00fchl \u2014 jest kaszubsk\u0105 wsi\u0105 na Gochach, w kt\u00f3rej sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, i jest to jeden z nielicznych obiekt\u00f3w tego atlasu, o kt\u00f3rym napisano osobn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119. Benedykt Reszka, sam st\u0105d pochodz\u0105cy, opar\u0142 j\u0105 na zbiorach Centralnego Archiwum Ewangelickiego w Berlinie i biblioteki Akademii Ba\u0142tyckiej w Lubece, a tak\u017ce na rozmowach z ostatnimi \u017cyj\u0105cymi parafianami. Dzieje ko\u015bcio\u0142a zamyka datami 1889\u20131967.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tyni\u0119 wzniesiono na wzg\u00f3rzu za rzek\u0105 Gwiazd\u0105, w kierunku Pr\u0105dzy, przy dzisiejszej ulicy Jana Paw\u0142a II. Dzia\u0142k\u0119 o powierzchni 0,4 hektara podarowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel ziemski Carl Str\u00f6mer \u2014 z rodziny osiad\u0142ej tu w 1820 roku, najbardziej znanej we wsi. Pieni\u0105dze zbierano latami: prawie po\u0142owa pochodzi\u0142a ze sk\u0142adek w ko\u015bcio\u0142ach i od os\u00f3b prywatnych w Prusach Zachodnich i poza nimi. Do ko\u0144ca 1886 roku wp\u0142yn\u0119\u0142o 3123,72 marek, a w 1887 roku do\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 towarzystwa dobroczynne, instytucje i osoby prywatne, daj\u0105c kolejnych 3095,27 marek. Zachowa\u0142 si\u0119 rachunek budowy z podzia\u0142em na dzia\u0142y: prace ziemne 55,60 marek, prace murarskie 2807,63, materia\u0142y murarskie 8602,53, prace ciesielskie 870,27.\n\n\ud83d\udd34 Nad prezbiterium umieszczono napis, kt\u00f3ry jest streszczeniem tego, o co w Reformacji sz\u0142o: \u201eAus Gnaden seid ihr selig geworden durch den Glauben, und dasselbige nicht aus euch: Gottes Gabe ist es\u201d \u2014 \u0142ask\u0105 bowiem jeste\u015bcie zbawieni przez wiar\u0119, i to nie z was, Bo\u017cy to dar. To List do Efezjan, rozdzia\u0142 2, wiersz 8, w przek\u0142adzie Lutra. \ud83d\udfe1 W naszym odczycie tego zapisu jedno s\u0142owo jest zniekszta\u0142cone, a odsy\u0142acz biblijny podany przy polskim t\u0142umaczeniu wskazuje inne miejsce Pisma; sam cytat jest jednak rozpoznawalny bez w\u0105tpliwo\u015bci.\n\nWie\u015b by\u0142a i pozosta\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka i kaszubska \u2014 rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 Ducha \u015awi\u0119tego erygowano w 1913 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w latach 1914\u20131916; wcze\u015bniej by\u0142a to filia Borzyszk\u00f3w. Ewangelicy stanowili mniejszo\u015b\u0107, ale nie garstk\u0119: parafia w Borowym M\u0142ynie obejmowa\u0142a dwana\u015bcie miejscowo\u015bci i liczy\u0142a 708 ewangelik\u00f3w, przy czym w samej wsi wraz z Upi\u0142k\u0105 i Wierzchocin\u0105 by\u0142o ich 205 wobec 1100 katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Sk\u0142ad tej wsp\u00f3lnoty zmienia\u0142a gospodarka. Gdy w s\u0105siedniej \u017bo\u0142nie \u2014 dawnym \u017belaznym Mo\u015bcie \u2014 dzia\u0142a\u0142a w latach 1859\u20131884 huta szk\u0142a, miejscowych Kaszub\u00f3w wypar\u0142a nap\u0142ywowa ludno\u015b\u0107 ewangelicka; w 1892 roku \u017cy\u0142o tam jeszcze 66 katolickich Kaszub\u00f3w, czyli 31 procent mieszka\u0144c\u00f3w, a reszta nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Borowym M\u0142ynie.\n\n\ud83d\udccc Parafia ewangelicka na Gochach nie by\u0142a zreszt\u0105 pierwsza w okolicy. Najstarsza na ziemi cz\u0142uchowskiej istnia\u0142a od 1554 roku w Debrznie, a w granicznym Bia\u0142ym Borze mieszka\u0144cy przeszli na luteranizm ju\u017c w 1560 roku i przej\u0119li tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 zwr\u00f3cony potem katolikom z nakazu Zygmunta III Wazy.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego w rejencji kwidzy\u0144skiej, a mimo linii wersalskiej pozosta\u0142a po stronie polskiej i wesz\u0142a do powiatu chojnickiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki rozebrano w 1967 roku wraz z karczm\u0105 i szko\u0142\u0105; zachowa\u0142y si\u0119 jego zdj\u0119cia z ostatniej zimy, wykonane przez Alfonsa Ulatowskiego. Dzi\u015b wie\u015b liczy oko\u0142o 883 mieszka\u0144c\u00f3w (2024) i jest katolicka.\n\n\ud83d\udccc Parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Borowym M\u0142ynie erygowano w 1885 roku \u2014 Reszka podaje t\u0119 dat\u0119 dwa razy niezale\u017cnie: w zestawieniu parafii protestanckich Prus Zachodnich i przy Przechlewie, kt\u00f3rego wsp\u00f3lnota usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1893 roku, \u201eosiem lat p\u00f3\u017aniej ni\u017c w Borowym M\u0142ynie\u201d. Budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a rozpocz\u0119to wiosn\u0105 1889 roku, maj\u0105c w kasie 10 767,55 marek. Minister wyzna\u0144 religijnych i szkolnictwa przyj\u0105\u0142 j\u0105 5 grudnia 1890 roku, a rada ko\u015bcielna uzna\u0142a budowl\u0119 za uko\u0144czon\u0105 i zgodn\u0105 z dokumentacj\u0105 na posiedzeniu 22 lutego 1891 roku.\n\nBy\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki z czerwonej ceg\u0142y, na fundamentach z \u0142upanego granitu, kryty naturalnym \u0142upkiem. Mierzy\u0142 dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 i p\u00f3\u0142 metra d\u0142ugo\u015bci, dziesi\u0119\u0107 czterdzie\u015bci szeroko\u015bci i trzyna\u015bcie i p\u00f3\u0142 wysoko\u015bci w nawie; wie\u017ca na kwadratowej podstawie pi\u0119\u0107 na pi\u0119\u0107 metr\u00f3w wznosi\u0142a si\u0119 na dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t, a z kul\u0105 i metalowym krzy\u017cem \u2014 na trzydzie\u015bci cztery metry. W bocznych \u015bcianach by\u0142o osiem okien witra\u017cowych, po cztery z ka\u017cdej strony. \ud83d\udccc Jedna rzecz odr\u00f3\u017cnia\u0142a go od innych \u015bwi\u0105ty\u0144 reformacyjnych: na szczycie wie\u017cy sta\u0142 krzy\u017c, a nie kur. W ko\u015bciele katolickim, wzniesionym \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, umieszczono koguta \u2014 jak zauwa\u017ca Reszka, widocznie dla odr\u00f3\u017cnienia.\n\nRad\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w 1891 roku tworzyli pastor Herner jako przewodnicz\u0105cy oraz czterej wybrani: Karl Str\u00f6mer, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, Tandetzki, Wilhelm Manzke \u2014 po polsku Ma\u0144ski \u2014 m\u0142ynarz na Pr\u0105dzonie, i Gaedke. Po 1920 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u0142\u0105czono do okr\u0119gu ko\u015bcielnego Chojnice\u2013Z\u0142ot\u00f3w; parafi\u0119 Pietrzykowo\u2013Borowy M\u0142yn rozdzielono administracyjnie, ale opiek\u0119 duszpastersk\u0105 nadal sprawowa\u0142 pastor z Pietrzykowa. Ostatnim, kt\u00f3ry od 1943 roku s\u0142u\u017cy\u0142 tu jako duszpasterz, by\u0142 pastor Erwin Zarbock.\n\n\ud83d\udd34 Najd\u0142u\u017csz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 dziej\u00f3w tej \u015bwi\u0105tyni jest jej powolne umieranie \u2014 i cz\u0142owiek, kt\u00f3ry je zatrzyma\u0142. Pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 rozbi\u00f3rki podj\u0119to w 1949 roku; okaza\u0142o si\u0119, \u017ce potrzeba na to zezwolenia ministerstwa, wi\u0119c odst\u0105piono. Gdy w 1959 roku usuni\u0119to religi\u0119 ze szk\u00f3\u0142, katolicki ksi\u0105dz Franciszek Perschke uczy\u0142 jej latem w tym w\u0142a\u015bnie ko\u015bciele \u2014 jeszcze w 1963 roku; Reszka przypuszcza, \u017ce robiono to tak\u017ce po to, by wykaza\u0107 si\u0119 opiek\u0105 nad budowl\u0105 i \u017ceby nikt nie o\u015bmieli\u0142 si\u0119 jej rozbiera\u0107. Stan techniczny by\u0142 wtedy dobry, dach nie przecieka\u0142. Gdy pad\u0142a propozycja rozebrania ko\u015bcio\u0142a dla ceg\u0142y, na wiejskim zebraniu sprzeciwi\u0142 si\u0119 jej Antoni Albrecht, by\u0142y \u017co\u0142nierz armii ko\u015bciuszkowskiej i prezes Gminnej Sp\u00f3\u0142dzielni \u201eSamopomoc Ch\u0142opska\u201d, s\u0142owami: \u201edop\u00f3ki ja \u017cyj\u0119, ten ko\u015bci\u00f3\u0142 nie zostanie rozebrany\u201d. I tak te\u017c by\u0142o.\n\nAlbrecht zmar\u0142 25 stycznia 1967 roku. Trzynastego lutego, dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej, zacz\u0119\u0142y si\u0119 przygotowania do rozbi\u00f3rki; wie\u017ca i \u015bciany no\u015bne run\u0119\u0142y na pocz\u0105tku marca. Na interwencj\u0119 ksi\u0119dza Witolda Chylewskiego przyjecha\u0142 na miejsce ewangelicki biskup, ale ko\u015bci\u00f3\u0142 praktycznie ju\u017c nie istnia\u0142 i nie podj\u0105\u0142 dalszych krok\u00f3w. \u015awiadkami byli Franciszek Patela i ewangelik Kurt Ma\u0144ski, kt\u00f3ry \u2014 jak zapisa\u0142 Reszka \u2014 z \u017calu i beznadziejno\u015bci uratowania \u015bwi\u0105tyni p\u0142aka\u0142 jak ma\u0142e dziecko. Do czyszczenia cegie\u0142 zaprz\u0119gni\u0119to starsze klasy szkolne, a od kwietnia uczni\u00f3w Szko\u0142y Rzemios\u0142 Budowlanych imienia Gagarina z Bydgoszczy; zaprawa okaza\u0142a si\u0119 tak sp\u00f3jna, \u017ce do powt\u00f3rnego u\u017cytku nadawa\u0142a si\u0119 co druga, trzecia ceg\u0142a. \u26a0 Zezwolenia na rozbi\u00f3rk\u0119 prawdopodobnie nigdy nie wydano \u2014 po\u015bpiech wskazuje, \u017ce go nie by\u0142o, a wojewoda pomorski zgody nie wyra\u017ca\u0142 wobec braku podstaw.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142a si\u0119 fotografia ko\u015bcio\u0142a z 1915 roku, udost\u0119pniona w serwisie Fotopolska; uj\u0119cie od strony \u0141\u0105kiego, w pobli\u017cu dzisiejszej ulicy Nadrzecznej. To jedyny znany nam wizerunek tej \u015bwi\u0105tyni. \u26a0 Zdj\u0119cie pochodzi z aukcji internetowej i nie ma podanych warunk\u00f3w wykorzystania, wi\u0119c go nie kopiujemy \u2014 odsy\u0142amy do serwisu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Fotopolska (fotografia z 1915 roku); Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1889,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ikonografia","tytul":"fotopolska \u2014 Borowy M\u0142yn (ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, rozbi\u00f3rka 1966/67)","url":"https://fotopolska.eu/zdjecia/m33860,Borowy_Mlyn.html"},{"typ":"portal","tytul":"polskaniezwykla \u2014 Borowy M\u0142yn, Gochy","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/13829,borowy-mlyn-gochy---co-to-takiego.html"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, Ewangelicy na Gochach","url":"https://czec.pl/pl/p/Ewangelicy-na-Gochach/3277"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Borowy M\u0142yn (powiat bytowski), Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Borowy_M%C5%82yn_(powiat_bytowski)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"ikonografia","tytul":"Fotopolska \u2014 fotografia ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Borowym M\u0142ynie z 1915 roku","url":"https://fotopolska.eu/623212,borowy-mlyn-ul-jana-pawla-ii-kosciol-ewangelicki,zdjecie.html"}]},"gps_precision":"centrum miejscowo\u015bci (OSM) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 zburzony, brak pinezki","id":"KOS-0183","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9656,"lng":17.3147,"name_de":"evangelische Kirche Heidem\u00fchl","name_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Borowym M\u0142ynie (nieistniej\u0105cy)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Jasie\u0144, po niemiecku Jassen, le\u017ca\u0142 do 1945 roku w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Od XV wieku do 1764 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Wussow, spolszczanego jako Osowscy, i to w\u0142a\u015bnie dw\u00f3r da\u0142 tu pocz\u0105tek ko\u015bcio\u0142owi. Oko\u0142o 1584 roku Hans von Wussow wzni\u00f3s\u0142 kaplic\u0119 grobow\u0105 \u2014 z dzwonem z tego samego roku \u2014 a pod koniec XVII wieku Miko\u0142aj Wawrzyniec von Wussow zbudowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w dzisiejszej postaci; chor\u0105giewka na wie\u017cy nosi dat\u0119 1699. Rozbudowano j\u0105 oko\u0142o 1810 roku.\n\nPo Reformacji ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci lutera\u0144ska: w 1925 roku na 376 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o tylko 11 katolik\u00f3w, a spis z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Jasieniu 357 ewangelik\u00f3w, 5 katolik\u00f3w i 4 \u017byd\u00f3w. Jako ko\u015bci\u00f3\u0142 szlachecki, podobnie jak s\u0105siedni w Wielkim Pomysku, \u015bwi\u0105tynia pozosta\u0142a ewangelicka nieprzerwanie. D\u0142ugo by\u0142a fili\u0105 Wielkiego Pomyska; w\u0142asnego duchownego \u2014 wikariusza parafialnego \u2014 dosta\u0142a w 1856 roku, a 1 grudnia 1894 roku prowizoryczne po\u0142\u0105czenie obu gmin ko\u015bcielnych rozwi\u0105zano i w Jasieniu utworzono osobn\u0105 parafi\u0119 z filiami w Buchwalde, Kl\u00f6\u00dfen i Neuendorf. W po\u0142owie XIX wieku by\u0142a to jedna z pi\u0119ciu ewangelickich parafii ziemi bytowskiej. Hermann Gribel pisa\u0142 w 1858 roku, \u017ce parafia ma jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 i jednego pastora, op\u0142acanego tymczasowo przez Towarzystwo Gustawa Adolfa, a patron \u2014 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku \u2014 dawa\u0142 mu bezp\u0142atne mieszkanie. Nie zawsze uk\u0142ada\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy nimi dobrze: gdy 17 listopada 1895 roku mia\u0142 tu wyg\u0142osi\u0107 kazanie zaproszony duchowny, odm\u00f3wiono wydania kluczy do ko\u015bcio\u0142a, drzwi otworzy\u0142 \u015blusarz pod os\u0142on\u0105 \u017candarma, a zb\u00f3r zebra\u0142 si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwie licznie. Rzecz opisa\u0142a gazeta \u201eDas Volk\u201d 28 lutego 1896 roku.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest ryglowy, zamkni\u0119ty tr\u00f3jbocznie i kryty trzcin\u0105 \u2014 Heinrich Schulz nazwa\u0142 go w 1963 roku jedyn\u0105 pomorsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 o mi\u0119kkim pokryciu dachu, a stoj\u0105cy w nim o\u0142tarz z pocz\u0105tku XVII wieku jest starszy od samej budowli i uchodzi\u0142 za najznakomitszy w powiecie. Schematyzm diecezji che\u0142mi\u0144skiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ufundowano tu po 1365 roku, pod patronatem prywatnym, i \u017ce od XVI wieku pozostawa\u0142 protestancki.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy. Jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii w Rokitach, z zachowanym wezwaniem Bo\u017cego Cia\u0142a; w ostatnich latach by\u0142 remontowany.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w opisuje ten ko\u015bci\u00f3\u0142 jako filialny pod wezwaniem Bo\u017cego Cia\u0142a, szachulcowy, i datuje go na 1699 rok z przebudowami w dziewi\u0119tnastym; wpisano go pod numerem A-118 decyzj\u0105 z 22 wrze\u015bnia 1959 roku. Wezwanie Bo\u017cego Cia\u0142a jest wi\u0119c po\u015bwiadczone przynajmniej od tej daty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 77\u201378 (has\u0142o Zassen, synod B\u00fctow); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, strona 198, pozycja 53; G. Bronisch (1938); H. Gribel (1858); H. Schulz (1963); Schematismus diecezji che\u0142mi\u0144skiej; Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Bo\u017cego Cia\u0142a w Jasieniu \u2014 pomorskie.travel (rejestr A-118); B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008.*","built_year":1699,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"portal","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. Bo\u017cego Cia\u0142a w Jasieniu \u2014 pomorskie.travel (rejestr A-214)","url":"https://pomorskie.travel/pl/-/kosciol-pw-bozego-ciala-w-jasieniu"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Jasie\u0144 (woj. pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Jasie%C5%84_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, Ewangelicy na Gochach","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0207","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.284557,"lng":17.631202,"name_de":"Kirche Jassen","name_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasieniu (dawniej ewangelicki, szachulcowy 1699)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Podg\u00f3rkach, po niemiecku Deutsch Puddiger, w gminie Malechowo, stoi na wzniesieniu w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi. To budowla p\u00f3\u017anogotycka, wzniesiona z kamienia polnego i ceg\u0142y na pocz\u0105tku XVI wieku; wie\u017c\u0119 przebudowano w latach 1690\u20131705. Otacza go cmentarz przyko\u015bcielny z kamiennym murem, si\u0119gaj\u0105cy prze\u0142omu XV i XVI wieku.\n\n\ud83d\udccc Jak dalece ewangelicka by\u0142a to wie\u015b, pokazuje stan z 1939 roku: wszyscy jej mieszka\u0144cy pr\u00f3cz dw\u00f3ch os\u00f3b nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. \u015awi\u0105tynia podlega\u0142a parafii w Ostrowcu, po niemiecku Wusterwitz.\n\n\ud83d\udccc Ostatnim patronem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 Horst von Blumenthal. R\u00f3d naby\u0142 tutejszy maj\u0105tek w 1844 roku i trzyma\u0142 go do 1945; na cmentarzu przyko\u015bcielnym zachowa\u0142y si\u0119 tablice i groby Blumenthal\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Nie nale\u017cy przypisywa\u0107 Podg\u00f3rkom grob\u00f3w rodu von Schlieffen \u2014 to rozpowszechniona pomy\u0142ka. Schliefenowie maj\u0105 mauzoleum w s\u0105siednim Sulech\u00f3wku, a w Podg\u00f3rkach spoczywaj\u0105 Blumenthalowie. \u26a0 Osobn\u0105 pu\u0142apk\u0105 jest sama nazwa: Deutsch Puddiger to nie Wendisch Puddiger, wie\u015b le\u017c\u0105ca w powiecie miasteckim, przy poczcie w Warcinie. Liczb ze spis\u00f3w przypisanych tej drugiej nie wolno przenosi\u0107 tutaj.\n\nPo wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; rekonsekrowano go 7 lipca 1947 roku jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, w parafii Malechowo. Jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: kwerenda dossierowa dotycz\u0105ca luk atlasu na Gochach i w powiecie s\u0142awie\u0144skim, czerwiec 2026 (Wikipedia niemiecka \u2014 has\u0142o Podg\u00f3rki, materia\u0142y gminy Malechowo, baza GOV genealogy.net); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":1690,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Podg\u00f3rki (Malechowo) \u2014 Wikipedia DE","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Podg%C3%B3rki_(Malechowo)"},{"typ":"portal","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Podg\u00f3rkach \u2014 Gmina Malechowo","url":"https://malechowo.pl/atrakcje/280/kosciol_w_podgorkach"},{"typ":"genealogia","tytul":"GOV genealogy.net \u2014 Deutsch Puddiger","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/object_388076"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Podg\u00f3rkach, malechowo.pl","url":"https://malechowo.pl/atrakcje/280/strona/1/kosciol-w-podgorkach"}]},"gps_precision":"geotag Wikipedia DE \u2014 bez niezale\u017cnej pinezki","id":"KOS-0184","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27417,"lng":16.63472,"name_de":"Kirche Deutsch Puddiger","name_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Podg\u00f3rkach (Deutsch Puddiger), dawniej ewangelicki","powiat":"s\u0142awie\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Starzno \u2014 po niemiecku Starsen \u2014 ma jeden z trzech zabytkowych drewnianych ko\u015bcio\u0142\u00f3w gminy Kocza\u0142a. Korpus pochodzi z prze\u0142omu XVI i XVII wieku, wie\u017ca s\u0142upowa z 1738 roku. Wyposa\u017cenie jest w wi\u0119kszo\u015bci barokowe: o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z ko\u0144ca XVII wieku z obrazami malowanymi na sk\u00f3rze, ambona p\u00f3\u017anobarokowa, chrzcielnica kielichowa z pierwszej po\u0142owy XVIII wieku. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w starszy odla\u0142 w 1648 roku gda\u0144ski ludwisarz Gerhard Bending.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105, i to trwa\u0142\u0105. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 200 katolik\u00f3w i 47 ewangelik\u00f3w, a zestawienie parafii ewangelickiej w Pietrzykowie, do kt\u00f3rej Starzno nale\u017ca\u0142o, podaje 51 ewangelik\u00f3w wobec 196 katolik\u00f3w \u2014 dwa niezale\u017cne rachunki, sporz\u0105dzone w r\u00f3\u017cnych latach, daj\u0105 wi\u0119c obraz zgodny: mniej wi\u0119cej jeden ewangelik na czterech katolik\u00f3w. W ca\u0142ej tamtej parafii proporcja by\u0142a odwrotna ni\u017c tutaj: 1742 ewangelik\u00f3w na 1857 katolik\u00f3w, a w samym Pietrzykowie 620 ewangelik\u00f3w wobec 24 katolik\u00f3w. Starzno le\u017ca\u0142o wi\u0119c na jej katolickim skraju.\n\n\u26a0 Dwuwyznaniowo\u015b\u0107 tego ko\u015bcio\u0142a to nast\u0119pstwo w czasie, nie jednoczesne wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowanie: by\u0142 lutera\u0144ski, a po 1945 roku katolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008.*","built_year":1738,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"portal","tytul":"kosciolydrewniane.pl \u2014 Starzno (zb\u00f3r lutera\u0144ski, wie\u017ca 1738)","url":"http://www.kosciolydrewniane.pl/pages/drewniane/starzno.html"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Starzno \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Starzno"},{"typ":"portal","tytul":"koczala.pl \u2014 zabytki gminy","url":"https://koczala.pl/zabytki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Starzno","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"KOS-0185","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9713792,"lng":17.0742685,"name_de":"Kirche Starsen","name_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starznie (drewniany), dawniej lutera\u0144ski","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki datowany na koniec XIX wieku, zamkni\u0119ty w 1961 roku; dzia\u0142ka w kszta\u0142cie czworoboku na wzg\u00f3rzu, powierzchnia oko\u0142o 0,17 ha. Pozosta\u0142y jedynie dwa nagrobki i \u015blady grob\u00f3w, krzewy lilaka i bzu; w osi dzia\u0142ki wsp\u00f3\u0142czesny krzy\u017c przydro\u017cny. Wpis GEZ poz. 132 (dz 10).\n\n\u26a0 Nazw\u0119 Ko\u015blinka nosi na Pomorzu wi\u0119cej ni\u017c jedna miejscowo\u015b\u0107. Wzmianka ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego o \u201eobszernej wsi Ko\u015blince, kt\u00f3ra dawniej stanowi\u0142a przedmie\u015bcie\u201d, a tak\u017ce wiersz spisu z 1 grudnia 1885 roku \u2014 987 mieszka\u0144c\u00f3w, 87 ewangelik\u00f3w i 900 katolik\u00f3w przy parafii w Tucholi \u2014 dotycz\u0105 Ko\u015blinki w powiecie tucholskim, nie tej wsi w gminie Sztum.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf; https://sztum.pl/gminna-ewidencja-zabytkow.html.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"sztum.pl","url":"https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1005","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9624,"lng":19.0749,"name_de":"Kiesling","name_pl":"Ko\u015blinka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kosobudach, po niemiecku Kossabude, wzniesiono w latach 1867\u20131871 dla miejscowej parafii ewangelickiej, na dawnym polu folwarcznym w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy ulicy Ko\u015bcielnej 1, na dzia\u0142ce numer 541. Jest ceglany, eklektyczny \u2014 o cechach neogotyckich i neoroma\u0144skich \u2014 jednonawowy, z wie\u017c\u0105 na osi elewacji p\u00f3\u0142nocnej i tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119tym prezbiterium. Pod koniec XIX wieku dobudowano w pobli\u017cu pastor\u00f3wk\u0119 przy ulicy Czerskiej 11, dzi\u015b mieszcz\u0105c\u0105 przedszkole.\n\n\ud83d\udfe1 Rok powstania parafii podawany jest rozbie\u017cnie: opis wi\u0105\u017ce j\u0105 z 1863 rokiem, a zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich sporz\u0105dzone przez Bogumi\u0142\u0119 Reszk\u0119 \u2014 z 1866. Kosobudy nale\u017c\u0105 w nim do fali parafii zak\u0142adanych na Kaszubach w drugiej po\u0142owie XIX wieku, obok Sul\u0119czyna w 1864, Lipusza w 1868 i Borowego M\u0142yna w 1885 roku. \ud83d\udccc Rzecz sz\u0142a wtedy o skal\u0119, o jakiej dzi\u015b \u0142atwo zapomnie\u0107: w 1914 roku w Prusach Zachodnich dzia\u0142a\u0142o 288 parafii ewangelickich, licz\u0105cych \u0142\u0105cznie 788 tysi\u0119cy wiernych.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142 si\u0119 tu zabytkowy pozytyw organowy, dzie\u0142o Christopha Obucha z Mor\u0105ga, dar hrabiego Dohny ze S\u0142obit. \ud83d\udfe1 Datowanie instrumentu jest rozbie\u017cne: parafia podaje rok 1796 i formy p\u00f3\u017anobarokowe, gminny program opieki nad zabytkami \u2014 1771. Tak czy inaczej organy s\u0105 o blisko sto lat starsze od ko\u015bcio\u0142a, w kt\u00f3rym stoj\u0105.\n\nPo ewakuacji ludno\u015bci niemieckiej w 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119\u0142a administracyjnie parafia rzymskokatolicka w Brusach i wy\u015bwi\u0119ci\u0142a j\u0105 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa; samodzielna parafia katolicka powsta\u0142a w 1975 roku. \ud83d\udccc To, \u017ce budowla dotrwa\u0142a do dzi\u015b, nie by\u0142o oczywiste. Reszka wymienia Kosobudy w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142y ewangelickie zachowa\u0142y si\u0119 dzi\u0119ki zapobiegliwo\u015bci miejscowych ksi\u0119\u017cy katolickich \u2014 obok Tuchomia, Ugoszczy i Sierakowic. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z dawn\u0105 pastor\u00f3wk\u0105 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 1714 decyzj\u0105 z 12 wrze\u015bnia 2000 roku (dawny rejestr gda\u0144ski, numer 1213).\n\n\ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny opisuje wie\u015b jako licz\u0105c\u0105 dwana\u015bcie dom\u00f3w i zaledwie 10 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 i poczt\u0105 w Brusach oraz szko\u0142\u0105 na miejscu \u2014 obraz osady, w kt\u00f3rej katolicy byli garstk\u0105.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1714, decyzj\u0105 z 19 wrze\u015bnia 2000 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, ul. Okr\u0119\u017cna 22, 1871\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008, s. 33 (zestawienie parafii) i s. 115 (ko\u015bcio\u0142y ocalone staraniem ksi\u0119\u017cy); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; gminny program opieki nad zabytkami.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.brusy.pl","url":"https://bip.brusy.pl/pliki/brusy/zalaczniki/12272/gminny-program-opieki-nad-zabytkami.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"brusy.pl","url":"https://www.brusy.pl/turysta/architektura-sakralna/kosciol-pw-najswietszego-serca-pana-jezusa-w-kosobudach"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"diecezja-pelplin.pl","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-najswietszego-serca-pana-jezusa-w-kosobudach/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kosobudy","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0494","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87259,"lng":17.75743,"name_de":"Kossabude","name_pl":"Kosobudy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Kossabude)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Kostkowo \u2014 z niemiecka Hammer, od pocz\u0105tku XX wieku Althammer \u2014 le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w prowincji Pomorze. Nazwa Hammer by\u0142a tu w urz\u0119dowym obiegu: otwarta 24 listopada 1902 roku kolejka dojazdowa z Wejherowa, kt\u00f3r\u0105 opisa\u0142 Franz Schultz, mia\u0142a przystanek Hammer-Chinow. Katolickim o\u015brodkiem parafialnym wie\u015b sta\u0142a si\u0119 dopiero w mi\u0119dzywojniu: w indeksie katolickich parafii powiatu l\u0119borskiego z 1905 roku jeszcze jej nie ma, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ottona wzniesiono tu w 1933 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Do kt\u00f3rej parafii ewangelickiej nale\u017celi tutejsi protestanci, pozostaje nierozstrzygni\u0119te. Najbli\u017csz\u0105 by\u0142a gniewi\u0144ska, ale wykaz jej wsi, kt\u00f3ry Ernst M\u00fcller zamie\u015bci\u0142 na stronie 252 spisu duchownych pomorskich, liczy dwana\u015bcie miejscowo\u015bci i ani Hammer, ani Althammer w nim nie wyst\u0119puje; nie ma ich r\u00f3wnie\u017c w \u017cadnym ze 171 zachowanych wierszy powiatu l\u0119borskiego w spisie z 2 grudnia 1895 roku.\n\nWe wsi by\u0142y dwa cmentarze. Starszy, poewangelicki, le\u017cy poza zabudow\u0105 \u2014 w lesie przy drodze gruntowej wiod\u0105cej do S\u0142uszewa, na dzia\u0142ce 128 \u2014 i zajmuje 0,53 hektara; jest sukcesywnie niszczony, a ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje go jako \u201ecmentarz ewangelicki, ob. komunalny\u201d z datowaniem 1952 roku \ud83d\udd34 (data ta nie mo\u017ce oznacza\u0107 za\u0142o\u017cenia nekropolii poewangelickiej). Nowszy, katolicki, ewidencjonowany z dat\u0105 1932 roku, le\u017cy w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, na dzia\u0142ce 136 granicz\u0105cej od po\u0142udnia z terenem ko\u015bcio\u0142a, i ma 0,22 hektara. Na obu zachowa\u0142y si\u0119 nagrobki dawnych niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w: niemieckie inskrypcje i \u017celiwne krzy\u017ce z sygnaturami l\u0119borskich producent\u00f3w Fritza Caspera i Herberta Peglowa.\n\n\ud83d\udfe1 Roku za\u0142o\u017cenia cmentarza ewangelickiego nie podaje \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kostkowo (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/kostkowo-woj-pomorskie"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0110","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.670256,"lng":18.037066,"name_de":"Hammer","name_pl":"Kostkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Koszwa\u0142y (po niemiecku Gottswalde) to dawna wie\u015b parafialna na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w powiecie Danziger Niederung; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142y na obszarze Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Czternastowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przej\u0119li tu po Reformacji ewangelicy-luteranie, a w 1672 roku wznie\u015bli now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o konstrukcji ryglowej, z wie\u017c\u0105 od zachodu. Cmentarz by\u0142 przyko\u015bcielny i lutera\u0144ski.\n\n\u26a0 Nie mennonicki \u2014 i m\u00f3wi\u0105 to liczby. S\u0142ownik geograficzny notuje pod koniec XIX wieku 434 ewangelik\u00f3w, siedemdziesi\u0119ciu katolik\u00f3w i zaledwie jedenastu mennonit\u00f3w przy 53 domach; mennonici byli tu nieliczn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 i w\u0142asnego cmentarza w tym miejscu nie mieli. \ud83d\udfe1 Inny wypis, przypisany tomowi IX S\u0142ownika, podaje w tym samym miejscu 340 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w \u2014 tych liczb nie da si\u0119 pogodzi\u0107 z poprzednimi i pochodz\u0105 najpewniej z s\u0105siedniego has\u0142a, na kt\u00f3re wypis zaszed\u0142; nie nale\u017cy ich traktowa\u0107 jako danych o tej wsi. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje tutejsz\u0105 parafi\u0119 jako \u201eGotteswalde\u201d w diecezji Danziger Werder: pod patronatem magistratu, z organami o 17 g\u0142osach i 560 duszami.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku, a po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej nekropoli\u0119 porzucono. \ud83d\udccc W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku wzniesiono na tym miejscu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 i wmurowano w jego \u015bciany zachowane p\u0142yty nagrobne z XVII i XVIII wieku. Powsta\u0142o w ten spos\u00f3b lapidarium: dawni mieszka\u0144cy zostali w murach nowej \u015bwi\u0105tyni.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Koszwa\u0142y","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0057","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29326,"lng":18.80931,"name_de":"Gottswalde","name_pl":"Koszwa\u0142y \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Koszwa\u0142y \u2014 po niemiecku Gottswalde \u2014 by\u0142y wsi\u0105 parafialn\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w powiecie Danziger Niederung: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. O wyznaniu ich ko\u015bcio\u0142a rozstrzygn\u0119\u0142a w\u0142asno\u015b\u0107. Patronat nale\u017ca\u0142 do miasta Gda\u0144ska, a rada miejska, sama lutera\u0144ska, obsadza\u0142a duchownych bez pytania biskupa. \ud83d\udccc Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wylicza wsie tego patronatu jednym ci\u0105giem, bo mechanizm by\u0142 wsz\u0119dzie ten sam \u2014 i dlatego w\u0142a\u015bnie z tych parafii znamy nazwiska i daty: magistrat prowadzi\u0142 spisy swoich pastor\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Koszwa\u0142y maj\u0105 w tej grupie dat\u0119 najwcze\u015bniejsz\u0105. Pierwszy pastor, Marcin Weidner, zmar\u0142 tutaj ju\u017c w 1570 roku, urz\u0119dowa\u0142 wi\u0119c w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XVI wieku \u2014 a wi\u0119c zanim jeszcze Gda\u0144sk uzyska\u0142 formalne przywileje wyznaniowe.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z pierwszej po\u0142owy XIV wieku przej\u0119li po Reformacji luteranie, a w 1672 roku wznie\u015bli now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o konstrukcji ryglowej, z wie\u017c\u0105 od zachodu. S\u0142ownik geograficzny notuje pod koniec XIX wieku 434 ewangelik\u00f3w, 70 katolik\u00f3w i zaledwie 11 mennonit\u00f3w przy 53 domach \u2014 obiekt by\u0142 lutera\u0144ski, nie mennonicki, mimo \u017cu\u0142awskiego po\u0142o\u017cenia. \n\n\ud83d\udccc Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku pokazuje, jak daleko zasz\u0142a tu zmiana: przy ka\u017cdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. Przy Koszwa\u0142ach wizytator jest jednak rozbrajaj\u0105co szczery \u2014 o tutejszych dochodach nie ustali\u0142 jeszcze nic pewnego i tak to zapisa\u0142.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku, a po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej cmentarz porzucono. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku wzniesiono na tym miejscu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, w kt\u00f3rego mury wmurowano poddane renowacji p\u0142yty nagrobne z XVII i XVIII wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Koszwa\u0142y","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Koszwa\u0142y (Gottswalde) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-cedry-wielkie/koszwaly"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Koszwa\u0142y","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0282","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2933,"lng":18.8093,"name_de":"Gottswalde","name_pl":"Koszwa\u0142y \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gottswalde, nieistniej\u0105cy)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kote\u017ce, po niemiecku Kottisch, le\u017ca\u0142y tu\u017c pod Starogardem i przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142y do tamtejszego powiatu. Blisko\u015b\u0107 miasta wida\u0107 w spisie z 1885 roku: na 367 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 255 ewangelik\u00f3w i tylko 112 katolik\u00f3w. By\u0142a to wi\u0119c jedna z niewielu wsi Kociewia, w kt\u00f3rej to ewangelicy stanowili wyra\u017an\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107, a swojego duchownego mieli o rzut kamieniem \u2014 parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Starogardzie.\n\nPo tej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 cmentarz, wymieniany w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. Osobnego opisu stanu zachowania dla niego nie sporz\u0105dzono. \ud83d\udfe1 Wymaga weryfikacji terenowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0327","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.92566,"lng":18.49175,"name_de":"Kottisch","name_pl":"Kote\u017ce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kot\u0142o le\u017ca\u0142o w XIX wieku w powiecie kwidzy\u0144skim, na nizinach lewego brzegu Wis\u0142y, p\u00f3\u0142 mili od Gniewu; dzi\u015b nale\u017cy do powiatu tczewskiego i gminy Gniew.\n\nBy\u0142a to osada ma\u0142a i wyznaniowo podzielona. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 przy sze\u015bciu domach 40 katolik\u00f3w i 17 ewangelik\u00f3w. Cztery dziesi\u0119ciolecia p\u00f3\u017aniej obraz jest ju\u017c inny: pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku zasta\u0142 tu 52 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych tylko dw\u00f3ch by\u0142o wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro, niemieck\u0105 dwoje. \ud83d\udccc Mi\u0119dzy jednym spisem a drugim liczba ewangelik\u00f3w spad\u0142a z siedemnastu do dw\u00f3ch.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni we wsi nie by\u0142o \u2014 pozosta\u0142 sam cmentarz. \ud83d\udccc Jest to cmentarz mennonicki, a wi\u0119c protestancki, lecz nie ewangelicko-augsburski; atrybucja mennonicka jest potwierdzona, cho\u0107 w ewidencji obiekt figuruje jako poewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta i gminy Gniew","url":"https://www.gniew.pl/plik,4014,obwieszczenie-burmistrza-aktualizacja.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0098","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.86677,"lng":18.86157,"name_de":"","name_pl":"Kot\u0142o \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kozin \u2014 po niemiecku Kosem\u00fchl, w starszym zapisie Cosemuhl \u2014 to dawna osada kaszubska, dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 so\u0142ectwa Kozy w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku figuruje wy\u0142\u0105cznie jako obszar dworski, bez odr\u0119bnej gminy wiejskiej: naliczono w nim 240 ewangelik\u00f3w i troje katolik\u00f3w, a kaza\u0144 mieszka\u0144cy s\u0142uchali w Mikorowie.\n\nMiejscowo\u015b\u0107 by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 lutera\u0144skiej parafii w Mikorowie \u2014 jej fili\u0105. \ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy, prosta budowla szachulcowa, sta\u0142 tu wed\u0142ug wykazu duchownych pomorskich Ernsta M\u00fcllera od 1744 roku; ufundowa\u0142 go Christian Ernst von M\u00fcnchow, \u00f3wczesny pan na Mikorowie. \ud83d\udd34 W obiegu jest tak\u017ce rok 1746 \u2014 obie daty podaje to samo opracowanie dziej\u00f3w parafii. W 1913 roku powsta\u0142 w Kozinie samodzielny zb\u00f3r filialny z w\u0142asn\u0105 Rad\u0105 Zboru. Po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b budowli ju\u017c nie ma.\n\nCmentarz rozci\u0105ga si\u0119 przy drodze g\u0142\u00f3wnej do Czarnej D\u0105br\u00f3wki, oko\u0142o 400 metr\u00f3w na po\u0142udnie od zabudowa\u0144 wsi, na terenie \u0142agodnie wznosz\u0105cym si\u0119 od strony szosy. Nekropoli\u0119 za\u0142o\u017cono w XIX wieku, a jej powierzchnia wynosi blisko 0,45 hektara. Do oko\u0142o 1945 roku s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom, po wojnie za\u015b, wraz z przej\u0119ciem tutejszych \u015bwi\u0105ty\u0144 przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, sta\u0142a si\u0119 cmentarzem parafialnym i pozostaje czynna; najstarsze nagrobki dotrwa\u0142y do naszych czas\u00f3w w z\u0142ym stanie. \ud83d\udd34 Kamie\u0144 b\u0119d\u0105cy podstaw\u0105 o\u0142tarza polowego, z herbem rodu von Zitzewitz i dat\u0105 1802, opisywany bywa raz tutaj, raz przy cmentarzu w Mikorowie; kt\u00f3rej z dw\u00f3ch nekropolii dotyczy, pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kozin (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 FotoExploracje; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2025; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kozin (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/kozin-woj-pomorskie"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0820","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3760209,"lng":17.6261723,"name_de":"Kosem\u00fchl","name_pl":"Kozin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u017aliny, do 1945 roku G\u00fcttland, le\u017c\u0105 nad Mot\u0142aw\u0105, na skraju \u017bu\u0142aw. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Dirschau, czyli powiatu tczewskiego, w rejencji gda\u0144skiej \u2014 a nie, jak dot\u0105d zak\u0142adano w atlasie, do Kreis Danziger Niederung.\n\nBy\u0142a przy tym siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej, kt\u00f3rej ksi\u0119gi metrykalne zachowa\u0142y si\u0119 do dzi\u015b. S\u0142ownik geograficzny odnotowuje tu wprost ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski parafialny w miejscu i podaje liczby: 294 ewangelik\u00f3w i 346 katolik\u00f3w. Ci ostatni podlegali parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu, po niemiecku M\u00fchlbanz \u2014 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie mieli, bo ten jeden, kt\u00f3ry sta\u0142, nale\u017ca\u0142 do ewangelik\u00f3w.\n\nBy\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki, murowano-szachulcowy, z 1353 roku, przebudowywany w XV i XVI wieku, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 z lat 1684\u20131686. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 jako \u201eG\u00fcttland\u201d, diecezja \u017cu\u0142awska \u2014 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesion\u0105 w 1582 roku, patronat magistratu i 750 dusz; data 1582 odnosi si\u0119 do przebudowy, kt\u00f3r\u0105 S\u0142ownik wymienia osobno. Oko\u0142o 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 488 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPo 1920 roku granica Wolnego Miasta Gda\u0144ska, poprowadzona Mot\u0142aw\u0105, przeci\u0119\u0142a dawne osady K\u00f6sslin i G\u00fcttland; upami\u0119tnia to tablica z 2018 roku. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej R\u00f3\u017ca\u0144cowej \u2014 a cmentarz przyko\u015bcielny pozosta\u0142 \u015bladem po ewangelikach. Obecno\u015bci mennonit\u00f3w w Ko\u017alinach \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 Ko\u017aliny (G\u00fcttland)","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/kozliny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0398","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15975,"lng":18.80267,"name_de":"G\u00fcttland","name_pl":"Ko\u017aliny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u017aliny (po niemiecku G\u00fcttland) \u2014 wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, przed 1945 rokiem w Kreis Danziger Niederung (do 1920 Prowincja Prusy Zachodnie, rejencja gda\u0144ska; 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk; 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Gotycki, murowano-szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z oko\u0142o 1353 roku z charakterystyczn\u0105 wie\u017c\u0105 w konstrukcji szachulcowej z lat 1684\u20131686. Od Reformacji do 1945 roku by\u0142 ko\u015bcio\u0142em parafialnym ewangelicko-lutera\u0144skim (siedziba parafii w miejscu); katolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wie\u015b liczy\u0142a oko\u0142o 294 ewangelik\u00f3w i 346 katolik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej R\u00f3\u017ca\u0144cowej (dekanat \u017bu\u0142awy Steblewskie, archidiecezja gda\u0144ska). Wie\u015b le\u017cy na terenie dawnego osadnictwa ol\u0119derskiego, lecz sam ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 lutera\u0144ski, nie mennonicki. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich o tutejszych ewangelikach podaje: ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski parafialny w miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1686,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Ko\u017aliny","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u017aliny (G\u00fcttland) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane / zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pg/gsuchydab/kozliny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0274","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16,"lng":18.8033,"name_de":"G\u00fcttland","name_pl":"Ko\u017aliny \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (G\u00fcttland)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kozy \u2014 po niemiecku Kose, w starszych zapisach Cose i Coose, po kaszubsku Koz\u00eb \u2014 maj\u0105 metryk\u0119 si\u0119gaj\u0105c\u0105 prze\u0142omu XIII i XIV wieku: nazwa pojawia si\u0119 jako Cosa w 1301 i Kosen w 1305 roku. Do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze; dopiero po wojnie znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie bytowskim.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Kozy nie mia\u0142y. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Mikorowie (Mickrow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, a od 1913 roku samodzieln\u0105 gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105 sta\u0142 si\u0119 s\u0105siedni Kozin (Kosem\u00fchl). \ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy \u2014 szachulcowy \u2014 sta\u0142 tam, wed\u0142ug wykazu duchownych pomorskich Ernsta M\u00fcllera, od 1744 roku; \ud83d\udd34 spotyka si\u0119 tak\u017ce dat\u0119 1746, obie podawane przez opracowania tej parafii. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Kozinie przej\u0119li katolicy, a dzi\u015b budowli ju\u017c nie ma. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Kozy zapisano dwoma wierszami: gmina wiejska liczy\u0142a 352 ewangelik\u00f3w i dwoje katolik\u00f3w, obszar dworski \u2014 254 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119cioro katolik\u00f3w; jedni i drudzy s\u0142uchali kaza\u0144 w Mikorowie. \ud83d\udfe1 Katolik\u00f3w ten spis kieruje do parafii w L\u0119borku, dla roku 1925, gdy by\u0142o ich 59, podawana bywa parafia w S\u0142upsku. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 739 mieszka\u0144c\u00f3w. Jeszcze w 1788 roku, przy wprowadzeniu pastora Samuela Gotthilfa Seebalda na urz\u0105d w Mikorowie, proboszcz z No\u017cyna wyg\u0142osi\u0142 obok niemieckiej tak\u017ce mow\u0119 polsk\u0105 \u2014 jak zapisano, \u201eum der Koeschen Leute willen\u201d, ze wzgl\u0119du na ludzi z K\u00f3z. Franz Tetzner uzna\u0142 j\u0105 za ostatnie polskie kazanie w tej parafii.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na prze\u0142omie XIX i XX wieku oko\u0142o 1200 metr\u00f3w za zabudowaniami, przy drodze do Mikorowa; zajmuje oko\u0142o 0,20 hektara, w przybli\u017ceniu pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w na dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107. Najstarszy czytelny nagrobek pochodzi z 1922 roku: Paul Busch, urodzony 10 kwietnia 1889, zmar\u0142y 23 lutego 1922. Z p\u00f3\u017aniejszych ocala\u0142a tablica Gustava R\u00f6skego, zmar\u0142ego 20 lipca 1938 roku. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono do 1947 roku, a cmentarz zniszczono doszcz\u0119tnie: nagrobki rozbito i zgarni\u0119to w pryzmy, z ogrodzenia zosta\u0142 \u015blad przy tylnej granicy, z bramy dwa fragmenty, a z murowanej kaplicy \u2014 resztki \u015bcian z bia\u0142ej ceg\u0142y.\n\n\ud83d\udccc To jeden i ten sam cmentarz. Pomiary terenowe Mariusza Drzewieckiego rozdzielaj\u0105 w tej okolicy trzy punkty: Mikorowo (54,41200 / 17,57904), Kozy (54,39391 / 17,61427) oraz \u2014 pomi\u0119dzy nimi \u2014 punkt podpisany \u201eKozy \u2014 Mikorowo\u201d (54,40778 / 17,59722). Ten ostatni le\u017cy oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od K\u00f3z, a wi\u0119c dok\u0142adnie tam, gdzie opis terenowy umieszcza cmentarz oddalony od wsi o mniej wi\u0119cej tysi\u0105c dwie\u015bcie metr\u00f3w przy drodze do Mikorowa. Zgadzaj\u0105 si\u0119 i szczeg\u00f3\u0142y: rozbite nagrobki z\u0142o\u017cone w kupki, resztki bramy, ruina niewielkiego budynku z bia\u0142ej ceg\u0142y i najstarszy czytelny poch\u00f3wek z 1922 roku. Nekropolia opisana przy Mikorowie jako trzecia i cmentarz w Kozach to zatem ten sam obiekt; Jan Wild liczy zreszt\u0105 w Kozach jeden cmentarz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kozy (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 cmentarz wiejski, FotoExploracje; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Jan Wild, \u201eMikorowo, Kozy i Kozin \u2014 parafia ewangelicka i jej ko\u015bcio\u0142y\u201d, 1/2025.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kozy (woj. pomorskie) \u2014 cmentarz wiejski, FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/kozy-woj-pomorskie---cmentarz-wiejski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Jan Wild, \u201eMikorowo, Kozy i Kozin \u2014 parafia ewangelicka i jej ko\u015bcio\u0142y\u201d, 1/2025","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0818","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39936,"lng":17.6122,"name_de":"Kose (Friedhof Kose)","name_pl":"Kozy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u0105g, po niemiecku Krangen, to wie\u015b kociewska w dzisiejszej gminie Starogard Gda\u0144ski. Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w Kreis Preu\u00dfisch Stargard, w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, i by\u0142a o\u015brodkiem maj\u0105tku ziemskiego \u2014 po dworze zosta\u0142 pa\u0142ac z 1854 roku i podworski park. Z tym maj\u0105tkiem wi\u0105za\u0142a si\u0119 miejscowa spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka: luteranie, g\u0142\u00f3wnie niemieccy, nale\u017c\u0105cy do parafii w Starogardzie.\n\nJak liczna by\u0142a, zale\u017cy od tego, do kt\u00f3rego \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119gn\u0105\u0107. \ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (Tom IV, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) notuje tu 70 ewangelik\u00f3w i 203 katolik\u00f3w, a parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuje w Kokoszkach. \ud83d\udccc Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (*Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen*) daje inny obraz: na 264 mieszka\u0144c\u00f3w 98 ewangelik\u00f3w, 166 katolik\u00f3w i 6 innych chrze\u015bcijan, przy parafii ewangelickiej w miejscowo\u015bci Preu\u00dfisch Stargard. \ud83d\udfe1 Obie pary liczb s\u0105 dobre, tylko obejmuj\u0105 jednostki o r\u00f3\u017cnym zasi\u0119gu \u2014 has\u0142o S\u0142ownika opisuje dobra wraz z Grabowcem i m\u0142ynem Kreskim, wiersz spisu tylko sam\u0105 jednostk\u0119 Krangen.\n\n\ud83d\udfe1 W spisie zwraca uwag\u0119 drobiazg rachunkowy: ewangelicy i katolicy daj\u0105 razem r\u00f3wno tyle, ile wynosi podana ludno\u015b\u0107, a sze\u015bcioro \u201einnych chrze\u015bcijan\u201d zostaje ponad t\u0119 sum\u0119. Obie liczby wyznaniowe mo\u017cna wi\u0119c uzna\u0107 za pewne. Tak stoi w \u017ar\u00f3dle i liczb nie poprawiamy, bo nie wiadomo, kt\u00f3ra jest b\u0142\u0119dna.\n\nWe wsi sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony w latach 1905\u20131907. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy i u\u017cytkuj\u0105 do dzi\u015b jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Cmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, zamkni\u0119to w 1945 roku; najstarszy zachowany na nim nagrobek pochodzi z 1912 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kr\u0105g (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kr\u0105g (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Kr%C4%85g_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0328","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.00331,"lng":18.44236,"name_de":"Krangen","name_pl":"Kr\u0105g \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kramarzyny \u2014 po niemiecku Kremerbruch, po kaszubsku Kramarz\u00ebn\u00eb \u2014 le\u017ca\u0142y przed 1945 rokiem w Kreis Rummelsburg, czyli w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, przy bitym trakcie z Bytowa do Miastka, blisko granicy Prus Zachodnich. \ud83d\udfe1 Has\u0142o *S\u0142ownika geograficznego* zalicza wie\u015b do powiatu bytowskiego; rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygni\u0119to. Ten sam S\u0142ownik przechowa\u0142 obraz jej dawnej biedy: przed wojn\u0105 sta\u0142y tu huty szklane, wie\u015b by\u0142a obsadzona, a czynszu z hut przychodzi\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t floren\u00f3w; w zapisie z 1656 roku wszystko ju\u017c puste, siedz\u0105 tylko dwaj ogrodnicy-hutnicy, kt\u00f3rzy od czas\u00f3w polskich dzier\u017cawi\u0105 \u015bwie\u017co okopan\u0105 rol\u0119. Wok\u00f3\u0142 rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 b\u00f3r mil\u0119 d\u0142ugi i szeroki, z d\u0119bami, bukami i sosnami, a w tym borze \u2014 jak zanotowano \u2014 mieszka\u0142 jaki\u015b Puttkamer.\n\nWie\u015b by\u0142a w przewadze ewangelicka, zamieszkana mi\u0119dzy innymi przez Kaszub\u00f3w ewangelickich. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 431 ewangelik\u00f3w i 38 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Wa\u0142dowie (Waldow), katolik\u00f3w spis odsy\u0142a\u0142 do odleg\u0142ej parafii w Borzyszkowach, ju\u017c w Prusach Zachodnich. *Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon* notuje 689 mieszka\u0144c\u00f3w oko\u0142o 1905 roku; \ud83d\udfe1 r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy tymi liczbami nie wyja\u015bniono \u2014 dla Kramarzyn spis z 1895 roku ma tylko jedn\u0105 pozycj\u0119.\n\nOko\u0142o 1900 roku, przy przebudowie granic rozleg\u0142ej parafii tuchomskiej, utworzono w Kramarzynach odr\u0119bn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 i przy\u0142\u0105czono do niej Lonken oraz Gro\u00df i Klein Gli\u00dfow. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stan\u0105\u0142 jednak dopiero na pocz\u0105tku XX wieku: budow\u0119 zako\u0144czono i po\u015bwi\u0119cono w 1912 roku, a jej inicjatorem by\u0142 majster Emil K\u00f6sterke, osiad\u0142y we wsi w 1901 roku. Organy sprawiono w 1917 roku, nabo\u017ce\u0144stwa za\u015b odprawia\u0142 co drug\u0105 niedziel\u0119 pastor z Wa\u0142dowa.\n\nCmentarz ewangelicki, o powierzchni oko\u0142o 0,7 hektara, le\u017cy na wzg\u00f3rzu po prawej stronie przy wje\u017adzie od strony Bytowa; przed nim rozpo\u015bciera si\u0119 cmentarz katolicki. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim sporo grob\u00f3w, \u017celiwnych krzy\u017cy, tablic nagrobnych i metalowych ogrodze\u0144 mogi\u0142, typowych dla cmentarzy ewangelickich, a z czas\u00f3w powojennych \u2014 pewna liczba grob\u00f3w katolickich, kt\u00f3rymi opiekuj\u0105 si\u0119 osiad\u0142e tu rodziny. Cmentarze w Kramarzynach i w s\u0105siedniej Piaszczynie nie nale\u017c\u0105 do najstarszych na ziemi miasteckiej, istnia\u0142y jednak ju\u017c w XVII wieku: od czas\u00f3w Reformacji ka\u017cda wi\u0119ksza miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a tu w\u0142asny cmentarz. W 1997 roku cmentarz uporz\u0105dkowano i ods\u0142oni\u0119to na nim tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105 z napisem po niemiecku i po polsku \u2014 \u201eWir sind alle Kinder Gottes. Den Toten der Gemeinde Kremerbruch\u201d i \u201eMy jeste\u015bmy wszyscy Dzie\u0107mi Bo\u017cymi. Zmar\u0142ym w gminie Kramarzyny\u201d \u2014 pod dat\u0105 17 maja 1997 roku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa erygowano 25 pa\u017adziernika 1951 roku.\n\n\ud83d\udccc Rozbie\u017cno\u015b\u0107 co do powiatu rozstrzyga s\u0142ownik historyczny miejscowo\u015bci wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego: Kramarzyny przez wieki nale\u017ca\u0142y do powiatu miasteckiego, czyli Kreis Rummelsburg \u2014 a wra\u017cenie przynale\u017cno\u015bci bytowskiej bierze si\u0119 st\u0105d, \u017ce wie\u015b le\u017cy przy trakcie z Bytowa do Miastka i kulturowo nale\u017cy do Goch\u00f3w. Ten sam s\u0142ownik zbiera dawne zapisy nazwy: Cremerbroeck w 1618 roku, Kremerbruch w 1628, Kramarzyn w 1638, Kremerbrug w 1662 \u2014 a wywodzi j\u0105 od kramarzy w\u0119druj\u0105cych traktem handlowym. Wie\u015b lokowano w 1596 roku, cho\u0107 inne \u017ar\u00f3d\u0142a przesuwaj\u0105 to na oko\u0142o 1610; do 1624 by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 domeny ksi\u0105\u017c\u0119cej, potem dzier\u017cawili j\u0105 Puttkamerowie. Przed wojn\u0105 mieszkali tu w wi\u0119kszo\u015bci Niemcy, a po wojnie wie\u015b zasiedlili Kaszubi z okolicznych wsi na Gochach \u2014 jest to jedna z najdalej na zach\u00f3d wysuni\u0119tych wsi kaszubskich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, S\u0142upsk 1998; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie / Parafia Kramarzyny (diec. pelpli\u0144ska)","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-najswietszego-serca-pana-jezusa-w-kramarzynach/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKramarzyny\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Reszka, Ewangelicy na Gochach, rozdz. 19 pkt G; M\u00fcller 1912, has\u0142a Alt-C\u00f6lziglow s. 69 i Gro\u00df-Tuchen s. 78-79; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Rummelsburg, strona 164, pozycja 85; S\u0142ownik geograficzny t. IV, has\u0142o Kramarzyny","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d, S\u0142upsk 1998","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0736","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.05944,"lng":17.24194,"name_de":"Kremerbruch (hist. Cramarsin / Cramerdorf; kaszb. Kramarz\u00ebn\u00eb)","name_pl":"Kramarzyny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kra\u015bniewo, po niemiecku Sch\u00f6nau, dosta\u0142o przywilej lokacyjny ju\u017c w 1321 roku od wielkiego mistrza Wernera von Orseln \u2014 wcze\u015bniej ni\u017c s\u0105siedni Wernersdorf, kt\u00f3rego przywilej na 63 w\u0142\u00f3ki wystawi\u0142 wielki mistrz Dietrich von Altenburg w 1340 roku i z kt\u00f3rym Kra\u015bniewo mia\u0142o p\u00f3\u017aniej dzieli\u0107 duchownego. Od drugiej po\u0142owy XVI wieku odprawiano tu ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwa i obie wsie mia\u0142y w\u0142asnych pastor\u00f3w; w Kra\u015bniewie umar\u0142 w 1608 roku Johann Rienath. Dziewi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej tutejsi ewangelicy rozebrali sw\u00f3j podupad\u0142y dom modlitwy \u2014 i zgody na odbudow\u0119 ju\u017c nie otrzymali. Od 1617 roku obs\u0142ugiwali ich duchowni z Wernersdorfu, dzisiejszej Pogorza\u0142ej Wsi, a ca\u0142a ta parafia, licz\u0105ca 553 dusze, mia\u0142a jeden cmentarz.\n\nW 1885 roku na 348 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o tu 206 katolik\u00f3w i zaledwie 140 ewangelik\u00f3w; spis notuje przy tym 2 innych chrze\u015bcijan. To niewiele, a jednak w centrum wsi zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz mennonicki z XIX wieku \u2014 za\u0142o\u017cony na parceli zbli\u017conej do kwadratu, z cz\u0119\u015bciowo zachowan\u0105 zieleni\u0105 obwiedni\u0105 ze starodrzewu lipowego i jesionowego. Uk\u0142ad wn\u0119trza jest dzi\u015b nieczytelny. Przetrwa\u0142y trzy kute obej\u015bcia kwater grobowych, stela nagrobna Johanna Wiensa oraz stela mennonicka Heinricha Pennera, zmar\u0142ego w 1859 roku.\n\n\ud83d\udd34 Kwalifikacja wyznaniowa obiektu bywa podawana dwojako: J. Domino uznaje go za wy\u0142\u0105cznie mennonicki, wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnej ewidencji zabytk\u00f3w nazywa go cmentarzem ewangelickim. Nazwiska z zachowanych stel \u2014 Wiens i Penner \u2014 s\u0105 mennonickie, ale rozbie\u017cno\u015b\u0107 zapis\u00f3w pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; J. Domino, opracowanie cmentarzy mennonickich \u017bu\u0142aw; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/malbork/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.malbork.pl","url":"https://powiat.malbork.pl/pliki/powiatmalborski/pliki/przewodnik_po_powiecie_malborskim.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0973","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0105,"lng":18.9663,"name_de":"Sch\u00f6nau","name_pl":"Kra\u015bniewo \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Krastudy, po niemiecku Krastuden, by\u0142y dobrami rycerskimi w powiecie sztumskim; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Miko\u0142ajki Pomorskie. *S\u0142ownik geograficzny* liczy tu 1715 m\u00f3rg obszaru, dwadzie\u015bcia dwa budynki i osiem dom\u00f3w, 87 katolik\u00f3w i 60 ewangelik\u00f3w, parafi\u0119 i szko\u0142\u0119 wskazuje w Nowym Targu, a poczt\u0119 w Starym Targu \u2014 i dodaje uwag\u0119, kt\u00f3ra brzmi dzi\u015b jak ostrze\u017cenie dla ka\u017cdego, kto szuka tej wsi w starych drukach: \u201eNazwy bardzo przy tej wsi poprzekr\u0119cano\u201d.\n\n\ud83d\udd34 Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku daje obraz wyra\u017anie inny. W dziale obwod\u00f3w dworskich, gdzie Krastudy figuruj\u0105 zgodnie ze swoim dworskim rodowodem, zapisano 119 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 54 m\u0119\u017cczyzn i 65 kobiet \u2014 w siedmiu domach i dwudziestu jeden gospodarstwach, a w\u015br\u00f3d nich zaledwie siedmioro ewangelik\u00f3w wobec 112 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Gro\u00df Rohdau, le\u017c\u0105cej poza powiatem sztumskim, katolicy do parafii Altmark, czyli w Starym Targu. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej z dw\u00f3ch relacji zaufa\u0107 przy liczbie ewangelik\u00f3w, \u017ar\u00f3d\u0142a nie rozstrzygaj\u0105.\n\nCmentarz podworski, w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w opisany jako ewangelicki i datowany na XIX\u2013XX wiek, dokumenty gminy Miko\u0142ajki Pomorskie zgodnie umieszczaj\u0105 w centrum wsi, na wzniesieniu, na dzia\u0142ce numer 113 w obr\u0119bie Krastudy. Istnienie i po\u0142o\u017cenie tej dzia\u0142ki potwierdza pa\u0144stwowa ewidencja grunt\u00f3w i budynk\u00f3w, a na zdj\u0119ciu lotniczym wida\u0107 w tym miejscu zadrzewion\u0105 k\u0119p\u0119 na \u0142agodnym wyniesieniu po\u015br\u00f3d p\u00f3l, po zachodniej stronie drogi przez wie\u015b. Ochrona si\u0119ga tu poziomu ewidencji gminnej \u2014 ani rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, ani ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa cmentarza nie obejmuj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IV, has\u0142o Krastudy; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 72, pozycja 113; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Miko\u0142ajki Pomorskie; Program opieki nad zabytkami gminy Miko\u0142ajki Pomorskie na lata 2024\u20132027; pa\u0144stwowa ewidencja grunt\u00f3w i budynk\u00f3w, dzia\u0142ka 221602_2.0002.113 w obr\u0119bie Krastudy; ortofotomapa Geoportalu.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.mikolajkipomorskie.pl","url":"https://bip.mikolajkipomorskie.pl/files/file_add/download/2631_zarzadzenie-nr-16.pdf"},{"typ":"gminny program opieki nad zabytkami (skan \u2192 OCR) \u2014 ta sama w\u0142adza co GEZ, nie licz\u0119 jako niezale\u017cny","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Miko\u0142ajki Pomorskie na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a Rady Gminy z 13 III 2024, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024 poz. 1743), tabela gminnej ewidencji zabytk\u00f3w: \u201eKrastudy \u2014 Cmentarz podworski \u2013 ewangelicki \u2014 W centrum wsi, na wzniesieniu \u2014 dz. 113, obr. Krastudy\u201d","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=1743"},{"typ":"pa\u0144stwowa ewidencja grunt\u00f3w i budynk\u00f3w \u2014 niezale\u017cna, ale potwierdza wy\u0142\u0105cznie dzia\u0142k\u0119","tytul":"ULDK / G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii \u2014 dzia\u0142ka 221602_2.0002.113, obr\u0119b Krastudy, gm. Miko\u0142ajki Pomorskie; geometria zwr\u00f3cona przez us\u0142ug\u0119, centroid 53,879174 N / 19,159356 E (ok. 293 m od wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych rekordu, w zwartej zabudowie wsi)","url":"https://uldk.gugik.gov.pl/?request=GetParcelById&id=221602_2.0002.113&result=id,parcel,region,commune,geom_wkt"},{"typ":"obserwacja z ortofoto \u2014 poszlaka zgodna z opisem, nie \u017ar\u00f3d\u0142o o wyznaniu","tytul":"Geoportal, ortofotomapa (WMS StandardResolution) \u2014 na dz. 113 zadrzewiona k\u0119pa na \u0142agodnym wyniesieniu po\u015br\u00f3d p\u00f3l, po zachodniej stronie drogi przez wie\u015b","url":"https://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/PZGIK/ORTO/WMS/StandardResolution"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Krastudy","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0999","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87953,"lng":19.1637829,"name_de":"Krastuden","name_pl":"Krastudy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u0119pa, po niemiecku Krampe, le\u017cy na po\u0142udnie od S\u0142upska; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. S\u0142ownik geograficzny odnotowuje j\u0105 jako dobra rycerskie w r\u0119kach rodu \u015awi\u0119c\u00f3w w XIII i XIV wieku. \ud83d\udd34 Powtarzana w opracowaniach wzmianka z 1313 roku i przej\u015bcie wsi w 1347 roku na w\u0142asno\u015b\u0107 zakonu krzy\u017cackiego nie znajduj\u0105 potwierdzenia ani w monografii cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, ani u M\u00fcllera, ani u Schultza; przywilej komtura gda\u0144skiego dotyczy innej Kr\u0119py \u2014 kaszubskiej, w dawnym powiecie l\u0119borskim, wytyczonej 11 grudnia 1382 roku. P\u00f3\u017aniejszy rodow\u00f3d d\u00f3br jest dobrze udokumentowany: r\u00f3d von Puttkamer sprzeda\u0142 Kr\u0119p\u0119 w 1844 roku rodzinie Breyer, a przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo potomkini przesz\u0142a ona na w\u0142asno\u015b\u0107 rodziny Genth.\n\nMieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami \u2014 w 1925 roku naliczono tu jedena\u015bcioro katolik\u00f3w \u2014 i nale\u017celi do parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, bo w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Kr\u0119pa nie mia\u0142a. Spis z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 wie\u015b dwoma wierszami: w gminie wiejskiej 169 ewangelik\u00f3w i 1 katolika, w obwodzie dworskim 361 ewangelik\u00f3w i 4 katolik\u00f3w, razem wi\u0119c 530 i 5. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 344 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nCmentarzy by\u0142o dwa. Rodowy, niewielki, le\u017cy na po\u0142udnie od za\u0142o\u017cenia parkowego przy dzisiejszej ulicy Le\u015bnej, gdzie sta\u0142 pa\u0142ac wzniesiony najpewniej jeszcze przez von Puttkamer\u00f3w; spocz\u0119li na nim ostatni w\u0142a\u015bciciele wsi, a na g\u0142azie narzutowym pe\u0142ni\u0105cym funkcj\u0119 kamienia nagrobnego wyrze\u017abiono herb rodu Genth. Cmentarz wiejski, ewangelicki, za\u0142o\u017cono w XIX wieku i otoczono wa\u0142em kamienno-ziemnym; zajmuje oko\u0142o 5110 metr\u00f3w kwadratowych, a najstarszy zachowany nagrobek granitowy pochodzi z 1882 roku. \ud83d\udd34 Co do jego po\u0142o\u017cenia \u017ar\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105 jednym g\u0142osem: inwentaryzacja umieszcza go po prawej stronie drogi do P\u0142aszewka przy ulicy Le\u015bnej, monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, w s\u0105siedztwie dawnej zabudowy gospodarczej folwarku.\n\nWojska sowieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b 8 marca 1945 roku, latem przybyli polscy osadnicy. Cmentarz wiejski przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany, nie pozostawiono go jednak w\u0142asnemu losowi: w 2011 roku mieszka\u0144cy Kr\u0119py uporz\u0105dkowali go i z fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w odnalezionych pod warstw\u0105 ziemi i bluszczu utworzyli lapidarium. Znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d nich kamie\u0144 po\u015bwi\u0119cony Erichowi Wittowi, poleg\u0142emu w 1917 roku podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej; jego potomkowie od lat odwiedzali to miejsce, a akcja z 2011 roku da\u0142a im namacalny dow\u00f3d poch\u00f3wku najbli\u017cszych. W 2013 roku ods\u0142oni\u0119to na cmentarzu kamie\u0144 ku czci Stanis\u0142awa Szpilewskiego, historyka sztuki i wieloletniego pracownika Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w S\u0142upsku, kt\u00f3ry wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w rewaloryzacji tego miejsca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0683","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.421,"lng":17.053,"name_de":"Krampe","name_pl":"Kr\u0119pa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u0119pa Kaszubska, po niemiecku Krampe, le\u017ca\u0142a w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, na terenie zluteranizowanym od XVI wieku. Meyers Gazetteer podaje dla niej \ud83d\udfe1 572 mieszka\u0144c\u00f3w oko\u0142o 1905 roku. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Bia\u0142ogarda\u2013\u0141ebie\u0144: powsta\u0142a ona w 1890 roku jako wikariat, a od 1893 roku by\u0142a samodzieln\u0105 parafi\u0105 o dw\u00f3ch siedzibach \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ebieniu po\u015bwi\u0119cono 16 pa\u017adziernika 1891 roku, w Bia\u0142ogardzie w 1902. Ernst M\u00fcller wymienia Kr\u0119p\u0119 w jej sk\u0142adzie obok Bia\u0142ogardy, G\u0119si, L\u0119dziechowa, Zdrzewna i Kopaniewa. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Bia\u0142ogardzie, obw\u00f3d urz\u0119dowy w \u0141ebieniu, a katolicy podlegali parafii w L\u0119borku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach, jak ka\u017cd\u0105 miejscowo\u015b\u0107 o rozdzielonej gminie i maj\u0105tku. Gmina wiejska liczy\u0142a 64 ewangelik\u00f3w, czterech katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w (strona 186, pozycja 26); obszar dworski \u2014 157 ewangelik\u00f3w, 49 katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina (strona 192, pozycja 110). Wie\u015b i dw\u00f3r by\u0142y wi\u0119c pod wzgl\u0119dem wyznaniowym dwoma r\u00f3\u017cnymi \u015bwiatami: w gminie mieszka\u0142a garstka katolik\u00f3w, w maj\u0105tku niemal co czwarty cz\u0142owiek.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej we wsi nie by\u0142o \u2014 po tutejszych ewangelikach zosta\u0142y dwa cmentarze, \ud83d\udfe1 datowane, bez potwierdzenia w \u017ar\u00f3d\u0142ach, na wiek XIX. Pierwszy le\u017cy oko\u0142o kilometra od wsi i ma oko\u0142o 0,57 hektara; stoi na nim dwuj\u0119zyczny kamie\u0144 ku czci ofiar obozu Stutthof. Drugi, o powierzchni oko\u0142o 0,30 hektara, znajduje si\u0119 jakie\u015b 650 metr\u00f3w na po\u0142udnie, przy alei \u015bwierkowej. Oba s\u0105 dzi\u015b zaniedbane i zdewastowane, z zachowanymi fragmentami nagrobk\u00f3w i urz\u0105dzonym lapidarium, cho\u0107 wida\u0107 przy nich \u015blady opieki. Odr\u0119bnym obiektem jest pobliski cmentarz ofiar Marszu \u015amierci z 1945 roku, na kt\u00f3ry po wojnie zwieziono prochy oko\u0142o dziewi\u0119ciuset wi\u0119\u017ani\u00f3w z oboz\u00f3w w Kr\u0119pie i s\u0105siedniej G\u0119si oraz ze zbiorowych mogi\u0142 w God\u0119towie, \u0141\u0119czycach i Lubowidzu.\n\n\ud83d\udccc Oba wiersze Kr\u0119py Kaszubskiej przesz\u0142y kontrol\u0119 arytmetyczn\u0105: gmina wiejska, strona 186, pozycja 26 \u2014 64 ewangelik\u00f3w, czworo katolik\u00f3w i troje \u017byd\u00f3w, razem 71 os\u00f3b; obw\u00f3d dworski, strona 192, pozycja 110 \u2014 157 ewangelik\u00f3w, 49 katolik\u00f3w i jeden inny chrze\u015bcijanin, razem 207 os\u00f3b. \u0141\u0105cznie 278, tak jak w opisie. Ten sam spis zna drug\u0105 wie\u015b Krampe, w powiecie s\u0142upskim (dzisiejsza Kr\u0119pa S\u0142upska): gmina wiejska strona 172, pozycja 68 \u2014 169 ewangelik\u00f3w i jeden katolik, razem 170 os\u00f3b, oraz obw\u00f3d dworski strona 180, pozycja 238 \u2014 361 ewangelik\u00f3w i czworo katolik\u00f3w, razem 365 os\u00f3b; obie pozycje razem daj\u0105 535 mieszka\u0144c\u00f3w. Homonim jest wi\u0119c realny i liczbowo bliski 572.\n\n\ud83d\udccc Scalony wykaz WEZ/WUOZ dla gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska notuje w Kr\u0119pie Kaszubskiej dwie pozycje i tylko dwie: numer 69 \u2014 zabytkowy cmentarz na dzia\u0142ce 350/1, oraz numer 58 \u2014 cmentarz wi\u0119\u017ani\u00f3w Stutthofu na fragmencie dzia\u0142ki 281L (281k); drugiego cmentarza ewangelickiego w wykazie nie ma. Marek Drzewiecki nie ma dla Kr\u0119py has\u0142a o cmentarzu ewangelickim \u2014 jego jedyne has\u0142o o tej wsi opisuje cmentarz ofiar Marszu \u015amierci, a w jego bazie GPS dwa punkty kr\u0119pskie nosz\u0105 nazwy \u201eKr\u0119pa\u201d z dopiskiem \u201eMogi\u0142y wojenne\u201d i \u201eKr\u0119pa mogi\u0142y\u201d. Teza o dw\u00f3ch cmentarzach opiera si\u0119 wi\u0119c nadal na jednym opisie terenowym (FotoExploracje) i na arkuszu Bia\u0142ych Kart. \ud83d\udfe1 Mapy TK25 tego nie rozstrzygn\u0105: arkusze maj\u0105 oko\u0142o 4,15 metra na piksel, wi\u0119c podpis\u00f3w Khf. na nich si\u0119 nie odczyta \u2014 sprawdzono, a pr\u00f3ba kontrolna na B\u0105sewicach (arkusz Taw\u0119cino 1911) to potwierdzi\u0142a. Zbi\u00f3r nadaje si\u0119 do lokalizowania wsi, dr\u00f3g i dwor\u00f3w, nie do potwierdzania sygnatur cmentarnych.\n\nDrzewiecki opisuje cmentarz ofiar Marszu \u015amierci jako obiekt osobny \u2014 urz\u0105dzony na miejscu obozu, w lasku po wschodniej stronie drogi z L\u0119borka do \u0141eby \u2014 i nie wi\u0105\u017ce go z \u017cadnym cmentarzem wiejskim. Ewidencja gminna prowadzi go na innej dzia\u0142ce (fragm. 281L) ni\u017c zabytkowy cmentarz (350/1). \u26a0 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu (54,624285; 17,655223) s\u0105 co do sz\u00f3stego miejsca po przecinku identyczne z punktem GPS Drzewieckiego podpisanym \u201eMogi\u0142y wojenne\u201d, czyli wskazuj\u0105 obiekt wojenny, nie ewangelicki; drugi punkt kr\u0119pski, \u201eKr\u0119pa mogi\u0142y\u201d, ma 54,629797; 17,675253. Zdania o dwuj\u0119zycznym kamieniu stoj\u0105cym na cmentarzu ewangelickim nie potwierdza \u017cadne z naszych \u017ar\u00f3de\u0142.\n\nLiczba mieszka\u0144c\u00f3w Kr\u0119py Kaszubskiej oko\u0142o 1905 roku jest ju\u017c zakotwiczona w \u017ar\u00f3dle urz\u0119dowym i nie wymaga Meyersa. Spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku prowadzi Krampe jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 powiatu l\u0119borskiego pod pozycj\u0105 26: 1127,0 hektara, 82 domy mieszkalne, 91 gospodarstw domowych, 570 mieszka\u0144c\u00f3w obecnych, w tym 283 m\u0119\u017cczyzn, 567 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Bia\u0142ogardzie, katolicka w L\u0119borku, urz\u0105d stanu cywilnego w Bia\u0142ogardzie, obw\u00f3d urz\u0119dowy w \u0141ebieniu. Domys\u0142, jakoby liczba 572 nale\u017ca\u0142a do Kr\u0119py w powiecie s\u0142upskim, upada: tamtejsza gmina wiejska Krampe liczy\u0142a w 1905 roku 122 mieszka\u0144c\u00f3w, a obw\u00f3d dworski o tej samej nazwie 346 \u2014 \u017cadna z tych liczb nie zbli\u017ca si\u0119 do 572. W opisie nale\u017cy poda\u0107 570 mieszka\u0144c\u00f3w w 1905 roku za pomorskim Gemeindelexikonem i zdj\u0105\u0107 powo\u0142anie na Meyersa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kr\u0119pa Kaszubska \u2013 cmentarze ewangelickie | FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/krepa-kaszubska---cmentarze-ewangelickie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg: s. 186 poz. 26 i s. 192 poz. 110","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Labehn, s. 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja C, pozycja 22","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Kr\u0119pa Kaszubska \u2014 cmentarz ofiar Marszu \u015amierci","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzyi 600","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0869","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.624285,"lng":17.655223,"name_de":"Krampe","name_pl":"Kr\u0119pa Kaszubska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u0119pkowice, po niemiecku Krampkewitz, po kaszubsku Kr\u0105pkojce, le\u017c\u0105 w gminie Cewice, w powiecie l\u0119borskim. Osada jest stara: jej nazw\u0119 po\u015bwiadcza przywilej z 1362 roku, kt\u00f3rym komtur gda\u0144ski nada\u0142 tutejsze dobro na prawie rycerskim. \ud83d\udfe1 Podawana czasem data dzienna \u2014 16 lutego \u2014 nie ma oparcia w ha\u015ble S\u0142ownika geograficznego. Spis kaszubskich rod\u00f3w wolnych, sporz\u0105dzony przy ho\u0142dzie z\u0142o\u017conym 18 czerwca 1658 roku, wymienia w Kr\u0119pkowicach dwa rody: Bialck\u00f3w, czyli Jakoba i Martena, oraz Plochwitz\u00f3w, Clau\u00dfa i Paula, z krewnymi nieobecnymi \u2014 jedni s\u0142u\u017cyli wtedy w wojsku szwedzkim, inni mieszkali w okr\u0119gu mirachowskim.\n\nW\u0142asnej parafii ewangelickiej wie\u015b doczeka\u0142a si\u0119 dopiero u schy\u0142ku XIX wieku. Wcze\u015bniej nale\u017ca\u0142a do \u0141ebuni: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 332 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, w\u0142a\u015bnie przy tamtejszej parafii; katolik\u00f3w liczono do L\u0119borka, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142y siedzib\u0119 we wsi. Wiersz jest tylko jeden \u2014 na stronie 192, pod pozycj\u0105 111, w dziale obwod\u00f3w dworskich; s\u0105siednie \u0141ebunia, Cewice i Krampe maj\u0105 w tym powiecie po dwa. Po wizytacji z 1887 roku osiedlono tu w 1890 roku wikarego podleg\u0142ego pastorowi w \u0141ebuni, a 15 marca 1901 roku wikariat podniesiono do rangi samodzielnej parafii, obejmuj\u0105cej pr\u00f3cz Kr\u0119pkowic jeszcze Lischnitz i Mallsch\u00fctz. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 23 lipca 1905 roku, \u015bwi\u0105tyni\u0119 oddano do u\u017cytku 18 wrze\u015bnia 1906 roku, a patronat sprawowa\u0142 hrabia von der Osten z majoratu w Janowicach.\n\nCmentarz le\u017cy tarasowo na wzg\u00f3rzu, a prowadzi do niego dwustronna aleja starych buk\u00f3w. Granice wyznaczaj\u0105 skarpa wzg\u00f3rza z rowem, ledwo widoczna droga dojazdowa i niewielki wa\u0142 ziemny z rowem od ty\u0142u \u2014 \u015blad\u00f3w muru ani innego ogrodzenia nie ma. \ud83d\udccc Uk\u0142ad poch\u00f3wk\u00f3w odbija dawny porz\u0105dek spo\u0142eczny: na dolnym tarasie groby g\u0119ste i skromne, z tanich materia\u0142\u00f3w, wy\u017cej lu\u017aniejsze i bogatsze groby rodzinne. Na szczycie zachowa\u0142y si\u0119 dwie kamienne p\u0142yty z inskrypcjami rodziny Hoffmeier\u00f3w, tutejszych w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, znaleziono te\u017c tak zwany krzy\u017c kaszubski.\n\nZ odczytanych nazwisk wymienia si\u0119 mi\u0119dzy innymi Auguste Schulz z domu Pelz (1868\u20131931), Paula Jacha (1906\u20131941), Bert\u0119 Pinske z domu Noske (1869\u20131937), Karla Mischa (1856\u20131938) i Carla Kr\u00fcgera (1834\u20131894), a na kamiennym obelisku Marth\u0119 (1889\u20131942) i Augusta Perlicka, urodzonego w 1886 roku. Mimo zniszcze\u0144 cmentarz sprawia wra\u017cenie jasnego i przestronnego, z licznym starodrzewem i widocznymi \u015bladami odwiedzin dawnych mieszka\u0144c\u00f3w. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako nieczynny cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, o bardzo z\u0142ym stanie nagrobk\u00f3w i drzewostanu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kr\u0119pkowice (Krampkewitz) \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm.","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0459","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_krepkowice/krepkowice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.459556,"lng":17.691861,"name_de":"Krampkewitz","name_pl":"Kr\u0119pkowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u0119pkowice \u2014 po niemiecku Krampkewitz \u2014 nale\u017c\u0105 do tych parafii powiatu l\u0119borskiego, kt\u00f3re powsta\u0142y p\u00f3\u017ano i z rachunku odleg\u0142o\u015bci. Wie\u015b notowano od 16 lutego 1362 roku, gdy komtur gda\u0144ski Giselbrecht von Dudelsheim sprzeda\u0142 dobro za dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 grzywien na polskim prawie rycerskim czterem szlachcicom pomorskiego pochodzenia; oko\u0142o 1400 roku posiad\u0142o\u015b\u0107 przesz\u0142a w r\u0119ce zakonu krzy\u017cackiego. Przez stulecia maj\u0105tek dzielono mi\u0119dzy rody \u2014 Bia\u0142ke, P\u0142ochnicz, Grubba, Czapskich \u2014 a\u017c wykupili go von der Ostenowie i w\u0142\u0105czyli udzia\u0142y do powiernictwa w Janowicach; oni te\u017c sprawowali patronat nad ko\u015bcio\u0142em.\n\n\ud83d\udccc Samodzielno\u015b\u0107 ko\u015bcielna narasta\u0142a stopniowo i mia\u0142a konkretn\u0105 przyczyn\u0119. Wizytacja ewangelicka z 1887 roku ujawni\u0142a, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 miejscowo\u015bci le\u017cy nawet pi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w od macierzystej parafii w \u0141ebuni \u2014 dla wiernych oznacza\u0142o to kilka godzin drogi w jedn\u0105 stron\u0119. W 1890 roku osiedlono tu wi\u0119c wikarego podleg\u0142ego \u0141ebuni, a 15 marca 1901 roku wikariat podniesiono do rangi samodzielnej parafii, obejmuj\u0105cej Kr\u0119pkowice, Le\u015bnice, Ma\u0142oszyce, Unieszyno, Unieszynko i Karwic\u0119, z kaplicami filialnymi w Le\u015bnicach i Maszewie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 neogotycki, wzniesiony z pa\u0144stwowej dotacji 80 000 marek \u2014 jest m\u0142odszy od parafii. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 23 lipca 1905 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 oddano do u\u017cytku 18 wrze\u015bnia 1906. W\u015br\u00f3d duchownych odnotowano pastora Herzberga w 1925 roku. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a 313 w 1902 roku, 294 w 1910 i 236 w 1939.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, podporz\u0105dkowali go parafii w Cewicach i po\u015bwi\u0119cili 15 maja 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":1906,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / cmentarze.lebork.pl \u2014 Kr\u0119pkowice","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kr\u0119pkowice \u2013 Krampkewitz (cmentarze.lebork.pl) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0237","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_krepkowice/krepkowice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.459556,"lng":17.691861,"name_de":"Krampkewitz","name_pl":"Kr\u0119pkowice \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Krampkewitz)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kr\u0119psku w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 powiecie, w kt\u00f3rym ludno\u015b\u0107 ewangelicka mia\u0142a wyra\u017an\u0105 przewag\u0119.\n\n\u26a0 Przy tym obiekcie trzeba powiedzie\u0107 wprost, na czym polega trudno\u015b\u0107. Cmentarz przyko\u015bcielny przy osiemnastowiecznej \u015bwi\u0105tyni bywa w opisach okre\u015blany jako katolicki, tymczasem mieszka\u0144cy wsi byli do 1945 roku w przewadze ewangelikami. Obiekt uj\u0119to w atlasie jako poewangelicki, ale rozstrzygni\u0119cie nie jest oczywiste i wymaga sprawdzenia w dokumentacji konserwatorskiej.\n\nOsobno notowany by\u0142 Kr\u0105pski M\u0142yn (Kramskerm\u00fchle) \u2014 osada licz\u0105ca osiem budynk\u00f3w przy trzech domach, zamieszkana przez pi\u0119tnastu ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 \u26a0 Cytat ze S\u0142ownika geograficznego jest w tym miejscu urwany \u2014 podano pocz\u0105tek liczby area\u0142u (\u201e591\u2026\u201d), reszty w dost\u0119pnym odczycie brakuje \u2014 liczby nie da si\u0119 uzupe\u0142ni\u0107 bez powrotu do has\u0142a w tomie.\n\n\ud83d\udccc Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (*Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen*) notuje tu \u2014 na 672 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 130 ewangelik\u00f3w, 355 katolik\u00f3w, 7 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w miejscowo\u015bci Schlochau.\n\n\u26a0 W spisie figuruje kilka miejscowo\u015bci o nazwie Kramsk \u2014 ta pochodzi z powiatu Schlochau.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Kr\u0105psk (niem. Kramska)","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0502","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.70795,"lng":17.22738,"name_de":"Kramsk","name_pl":"Kr\u0119psk \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Krojantach, w gminie Chojnice, le\u017cy przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim i razem z nim zmienia\u0142 losy. \u015awi\u0105tyni\u0119 wzni\u00f3s\u0142 w 1892 roku, staraniem i kosztem w\u0142asnym, baron Richard von Eckardstein, w\u0142a\u015bciciel tutejszego maj\u0105tku. Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i pod ich opiek\u0105 pozostaje do dzi\u015b, jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny; samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano w 1936 roku. Wraz z ko\u015bcio\u0142em cmentarz zmieni\u0142 wyznanie, nie przestaj\u0105c by\u0107 cmentarzem \u2014 chowa si\u0119 tu nieprzerwanie, dzi\u015b wed\u0142ug obrz\u0105dku rzymskokatolickiego.\n\n\ud83d\udccc Szczeg\u00f3\u0142y samej \u015bwi\u0105tyni \u2014 bry\u0142\u0119, zniszczenia wojenne, odbudow\u0119 bez wie\u017cy w 1947 roku i rekonstrukcj\u0119 wie\u017cy w latach 1995\u20131997 \u2014 opisuje osobny wpis atlasu, po\u015bwi\u0119cony ko\u015bcio\u0142owi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0090","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72663,"lng":17.63197,"name_de":"Krojanten","name_pl":"Krojanty \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Krojantach, po niemiecku Krojanten, wzni\u00f3s\u0142 w 1892 roku w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, baron Eckardstein. Jest murowany z ceg\u0142y, neogotycki, z wysmuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 od frontu zwie\u0144czon\u0105 wysokim he\u0142mem ostros\u0142upowym.\n\nPo 1926 roku, wraz ze zmian\u0105 granic, ustanowiono przy nim katolick\u0105 fili\u0119 parafii chojnickiej, a w 1936 roku erygowano samodzieln\u0105 parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny \u2014 \u015bwi\u0105tynia zmieni\u0142a wi\u0119c wyznanie jeszcze przed wojn\u0105, nie po niej.\n\nW czasie drugiej wojny \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 cz\u0119\u015bciowo zniszczono; odbudowano go w 1947 roku, ale bez wie\u017cy. Zrekonstruowano j\u0105 dopiero podczas generalnego remontu w latach 1995\u20131997. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 1621 decyzj\u0105 z 3 marca 1997 roku.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1621, decyzj\u0105 z 3 marca 1997 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP, 1892, 1945, 1996\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"edziennik.gdansk.uw.gov.pl","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/344/Oryginal/Zalacznik1.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0495","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72714,"lng":17.62669,"name_de":"Krojanten","name_pl":"Krojanty \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Krokowa, po niemiecku Krockow, by\u0142a przed 1945 rokiem najsilniejszym o\u015brodkiem ewangelickim tej okolicy \u2014 za spraw\u0105 rodu von Krockow. Tutejsza parafia, nale\u017c\u0105ca do Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unijnego w superintendenturze wejherowskiej, liczy\u0142a w 1937 roku 1407 wiernych i by\u0142a najliczniejsza w ca\u0142ej superintendenturze.\n\n\ud83d\udccc Jak daleko si\u0119ga\u0142o to oddzia\u0142ywanie, pokazuje zapis starszy o trzysta lat \u2014 cho\u0107 \ud83d\udfe1 jego metryka nie jest pewna: nag\u0142\u00f3wek wskazuje wizytacj\u0119 parafii \u017barnowiec przeprowadzon\u0105 przez biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego mi\u0119dzy 9 a 11 lipca 1596 roku, natomiast przypis wydawcy odsy\u0142a do kodeksu pelpli\u0144skiego z wizytacj\u0105 biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku. Sam zapis notuje przy wsi Wysoka, \u017ce jej w\u0142a\u015bciciel \u2014 pan Krokowski, ewangelik \u2014 nie daje proboszczowi \u017carnowieckiemu nic, poniewa\u017c \u201eod\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 od tej parafii i przysta\u0142 do krokowskiej\u201d. Ten sam Krokowski trzyma\u0142 wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 s\u0105siednich L\u0119towic i r\u00f3wnie\u017c tam nie p\u0142aci\u0142. To zapisana wprost zmiana przynale\u017cno\u015bci parafialnej na tle wyznaniowym, a nie domys\u0142 o wp\u0142ywach.\n\nEwangelicy mieli tu w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 neogotyck\u0105 Kreuzkirche, czyli ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca, wzniesion\u0105 w latach 1833\u20131850 wed\u0142ug projektu hrabiego Karola Gustawa Adolfa von Krockow, na miejscu \u015bwi\u0105tyni z XVI wieku. Po jej wschodniej stronie stoi mauzoleum i krypta rodu.\n\nLiczby dotycz\u0105 tu kilku r\u00f3\u017cnych jednostek i nie nale\u017cy ich myli\u0107. S\u0142ownik geograficzny podaje oko\u0142o 1880 roku dla obszaru wraz z wybudowaniami Glinki i Nowy Dw\u00f3r 62 w\u0142\u00f3ki, 255 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w w dwunastu domach; Krokowa le\u017ca\u0142a w\u00f3wczas w powiecie wejherowskim, a dopiero dzisiejszy podzia\u0142 umieszcza j\u0105 w puckim. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 w samej wsi 217 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 202 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w. Parafia obejmowa\u0142a natomiast, jak wspomniano, ponad tysi\u0105c czterysta os\u00f3b z ca\u0142ej okolicy. \ud83d\udccc Czwarty wypis, z tomu II S\u0142ownika geograficznego, notuje 52 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w \u2014 \ud83d\udfe1 tych liczb nie da si\u0119 pogodzi\u0107 z podanymi wy\u017cej. Trop jest jednak wyra\u017any: wypis przypisano tomowi drugiemu *S\u0142ownika*, a Krokowa ma has\u0142o w tomie czwartym \u2014 chodzi wi\u0119c najpewniej o wybudowanie Glinki, wymienione w tym samym akapicie i notowane w wykazie z 1885 roku przy tej samej parafii krokowskiej. Rozstrzygni\u0119cia jednak brak.\n\nSam obiekt to przyko\u015bcielny cmentarz parafialny o owalnym zarysie, otoczony kamiennym murem z trzema bramami. W 1995 roku znaleziono na nim nagrobek rodziny Hevelke z 1812 roku.\n\nW 1945 roku, po wysiedleniu Niemc\u00f3w, nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie usta\u0142y, a ko\u015bci\u00f3\u0142 spl\u0105drowano. W 1946 roku przej\u0119to go na kult katolicki; dzi\u015b jest to parafia \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej, a cmentarz pozostaje czynny jako parafialny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny (1908)","tytul":"B\u00e4r M., Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreu\u00dfen, Danzig 1908","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/20647/edition/31692/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKrokowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0156","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.779644,"lng":18.164692,"name_de":"Krockow (evangelischer Friedhof / Kirchhof bei der Kreuzkirche)","name_pl":"Krokowa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Krokowa \u2014 po niemiecku Krockow \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie puckim, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi tu od prze\u0142omu XIII i XIV wieku: 1 czerwca 1300 roku biskup w\u0142oc\u0142awski Bart\u0142omiej zaleci\u0142 wzniesienie \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3r\u0105 zbudowa\u0142 Jan Piotr Krockowski, nadaj\u0105c jej wezwanie \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej. Wystawi\u0142 j\u0105 i uposa\u017cy\u0142 sam dziedzic, zatrzymuj\u0105c prawo patronatu \u2014 i to przes\u0105dzi\u0142o o wszystkim, co nast\u0105pi\u0142o potem. W 1498 roku Wawrzyniec Krockowski postawi\u0142 na jej miejscu ko\u015bci\u00f3\u0142 kamienny z wie\u017c\u0105 kryt\u0105 gontami.\n\nW 1572 roku Reinhold von Krockow wraz z ca\u0142ym dworem przyj\u0105\u0142 luteranizm i \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 zborem protestanckim \u2014 pozosta\u0142a nim do 1945 roku. \ud83d\udd34 Fankidejski wskazuje dat\u0119 wcze\u015bniejsz\u0105: w 1583 roku wizytator zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 jest w r\u0119kach lutera\u0144skich ju\u017c od szesnastu lat, a wi\u0119c mniej wi\u0119cej od 1567 roku. Obu wersji nie po\u0142\u0105czono.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego zasta\u0142a Krokow\u0105 ju\u017c po tej zmianie i skwitowa\u0142a j\u0105 dwoma s\u0142owami: omnia haeretica \u2014 wszystko heretyckie. Wie\u015b \u201eod szesnastu lat przyj\u0119\u0142a herezj\u0119 wraz ze swoim proboszczem, ju\u017c nie\u017cyj\u0105cym, a teraz ma heretyka rezyduj\u0105cego na miejscu\u201d. Ko\u015bcielne uposa\u017cenie stopnia\u0142o z czterech \u0142an\u00f3w do jednego, a do parafii nale\u017ca\u0142o siedem wsi, kt\u00f3rych nazw wizytator nie zdo\u0142a\u0142 ustali\u0107, poniewa\u017c \u2014 jak zapisa\u0142 \u2014 \u201eheretyk nie dopu\u015bci\u0142 wizytacji, a nawet grozi\u0142\u201d. Jako dziedzica wymienia Leonarda Krokowskiego. To najostrzejszy zapis o przyj\u0119ciu wizytatora w ca\u0142ym tym \u017ar\u00f3dle: gdzie indziej notowano, \u017ce nikogo nie zastano, tutaj \u2014 \u017ce gro\u017cono. Wizytator poleci\u0142 \u201eprzy sposobno\u015bci wesprze\u0107 pana tego miejsca\u201d, a zuchwa\u0142ego duchownego protestanckiego poskromi\u0107. Sformu\u0142owanie jest znacz\u0105ce: biskup nie zamierza\u0142 walczy\u0107 z dziedzicem, lecz go pozyska\u0107, bo na Pomorzu o wyznaniu wsi rozstrzyga\u0142 zwykle w\u0142a\u015bciciel, nie mieszka\u0144cy.\n\nZabiegi biskupa opisuje Fankidejski niemal humorystycznie. Wizytator pos\u0142a\u0142 panu Krokowskiemu ksi\u0105\u017ck\u0119 apologetyczn\u0105 niejakiego Edera, by go przekona\u0107; biskup trzy razy odwiedzi\u0142 Krokow\u0105 osobi\u015bcie. Ilekro\u0107 jednak zamierza\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, albo duchowny chowa\u0142 klucze, albo pan niedomaga\u0142 na zdrowiu \u2014 a raz nawet pogro\u017cono biskupowi ch\u0142ost\u0105. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wtedy ca\u0142y murowany z ceg\u0142y i wzniesiony wielkim nak\u0142adem, pierwszy proboszcz, kt\u00f3ry da\u0142 si\u0119 nak\u0142oni\u0107 do zmiany wyznania, ju\u017c nie \u017cy\u0142, a Leonard Krokowski utrzymywa\u0142 w\u0142asnego duchownego.\n\nKrokowa by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej, kt\u00f3rej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1617 roku. W okresie mi\u0119dzywojennym nale\u017ca\u0142a do wejherowskiej superintendentury Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unijnego i by\u0142a jej najliczniejsz\u0105 parafi\u0105 \u2014 1407 wiernych w 1937 roku. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono staraniem rodu von Krockow, od 9 czerwca 1833 roku do 12 maja 1850, jako ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca, na miejscu budowli z 1498 roku. Jest neogotycki, za\u0142o\u017cony na planie krzy\u017ca, zwie\u0144czony dwiema p\u0142asko zako\u0144czonymi wie\u017cami; ma dwadzie\u015bcia jeden metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, dwana\u015bcie szeroko\u015bci i jedena\u015bcie wysoko\u015bci od posadzki do sufitu. Od wschodu przylega mauzoleum rodziny von Krockow, w kt\u00f3rego podziemiach trumny stoj\u0105 do dzi\u015b; samo mauzoleum przebudowano p\u00f3\u017aniej na zakrysti\u0119.\n\nSama wie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: spis z 1885 roku wykaza\u0142 217 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 202 ewangelik\u00f3w i pi\u0119tnastu katolik\u00f3w, a S\u0142ownik geograficzny \u2014 licz\u0105c obszar wraz z wybudowaniami Glinki i Nowy Dw\u00f3r \u2014 255 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w w dwunastu domach. \ud83d\udd34 W innym miejscu, w tomie drugim, ten sam S\u0142ownik notuje tu 52 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w; has\u0142a dotycz\u0105 najpewniej r\u00f3\u017cnych jednostek, a rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygni\u0119to. \u26a0 Wspominana w \u017ar\u00f3d\u0142ach liczba oko\u0142o tysi\u0105ca o\u015bmiuset katolik\u00f3w ucz\u0119szczaj\u0105cych do \u017barnowca dotyczy ca\u0142ej okolicy, nie samej Krokowej.\n\n\ud83d\udfe1 Liczby te m\u00f3wi\u0105 zreszt\u0105 tylko, ilu by\u0142o ewangelik\u00f3w w og\u00f3le. Pruskie i polskie spisy powszechne nie rozdziela\u0142y od\u0142am\u00f3w ewangelickich: rubryka \u201eewangelicy\u201d obejmowa\u0142a \u0142\u0105cznie luteran, kalwinist\u00f3w i ewangelik\u00f3w unijnych, co przypis pod tabel\u0105 wyznaniow\u0105 Drugiego Powszechnego Spisu Ludno\u015bci z 9 grudnia 1931 roku m\u00f3wi wprost, wymieniaj\u0105c wyznania \u201eewangelicko-augsburskie, ewangelicko-reformowane, ewangelicko-unijne oraz ewangelickie bez bli\u017cszego okre\u015blenia\u201d. O wyznaniowym obliczu tutejszej parafii \u015bwiadcz\u0105 wi\u0119c inne przekazy, nie statystyka spisowa. \ud83d\udfe1 Sama nazwa \u015bwi\u0105tyni okre\u015bla j\u0105 jako ewangelicko-reformowan\u0105, kalwi\u0144sk\u0105, podczas gdy przytoczone \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o luteranizmie i o Ko\u015bciele unijnym; rozbie\u017cno\u015b\u0107 pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nW 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie usta\u0142y; ko\u015bci\u00f3\u0142 przez ca\u0142y rok pl\u0105drowano \u2014 rozebrano i wywieziono mi\u0119dzy innymi organy. W 1946 roku przej\u0119to go na kult katolicki: 4 czerwca 1946 roku \u015bwi\u0105tynia odzyska\u0142a dawne wezwanie \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej, a po\u015bwi\u0119cenia dokona\u0142 ksi\u0105dz dziekan Feliks Fischoeder z Pucka. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano 15 pa\u017adziernika 1947 roku; od 1948 roku prowadz\u0105 j\u0105 ksi\u0119\u017ca zmartwychwsta\u0144cy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest czynny i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 1147 z 11 marca 1996 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u201d, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, opracowany przez Kr\u00f3lewskie Biuro Statystyczne; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Drugi Powszechny Spis Ludno\u015bci z 9 grudnia 1931 roku, Statystyka Polski, seria C, zeszyt 75, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1938 \u2014 przypis do tabeli 16.*","built_year":1833,"currently_active":false,"denom_label":"nieokre\u015blona","denomination":"ewangelicko-reformowane","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny Aleksandryjskiej w Krokowej \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Katarzyny_Aleksandryjskiej_w_Krokowej"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, zeszyt 1 \u2014 opis Krokowej: przyj\u0119cie herezji wraz z proboszczem, dziedzic Leonard Krokowski, niedopuszczenie wizytacji","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKrokowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0029","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.779644,"lng":18.164692,"name_de":"Krockow (Kreuzkirche / evangelische Kirche Krockow)","name_pl":"Krokowa \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-reformowany (kalwi\u0144ski), obecnie rzymskokatolicki; kaplica grobowa von Krockow","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u00f3lewo, przed 1945 rokiem K\u00f6nigsdorf, le\u017cy w gminie Stare Pole w powiecie malborskim. Przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja zachowa\u0142 si\u0119 park z prze\u0142omu XVIII i XIX wieku \u2014 pozosta\u0142o\u015b\u0107 dawnego folwarku albo cmentarza. \ud83d\udfe1 Ewangelickiego charakteru tego za\u0142o\u017cenia nie potwierdza jednoznacznie \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Sama wie\u015b ma jednak w dziejach pomorskiego luteranizmu miejsce osobne, i to od samego pocz\u0105tku. Adolf Harnoch zapisa\u0142, \u017ce w 1565 roku rzymskokatolicki proboszcz Friedrich Eichenbruch, urz\u0119duj\u0105cy w\u0142a\u015bnie w Kr\u00f3lewie, przeszed\u0142 wraz z du\u017c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 swojej gminy do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Luteranie u\u017cywali z pocz\u0105tku tutejszej \u015bwi\u0105tyni katolickiej, ale p\u00f3\u017aniej ich st\u0105d wyp\u0119dzono \u2014 i wtedy, w 1618 roku, wznie\u015bli w\u0142asny dom Bo\u017cy w s\u0105siednim Ragnase, odnowiony w 1705 roku i stoj\u0105cy do dzi\u015b. \ud83d\udccc Do tego w\u0142a\u015bnie roku 1618 Kr\u00f3lewo pozostawa\u0142o siedzib\u0105 tutejszego proboszcza ewangelickiego; potem sta\u0142o si\u0119 miejscem szkolnym parafii, wraz z Jonasdorf, K\u00f6nigshof, Sch\u00f6nwiese i Sommerort. Parafia liczy\u0142a 600 dusz i mia\u0142a jeden cmentarz.\n\nSpis z 1885 roku zasta\u0142 tu 358 os\u00f3b \u2014 181 ewangelik\u00f3w i 177 katolik\u00f3w, a wi\u0119c niemal po po\u0142owie.\n\n\u26a0 Odczyt spisu z 1910 roku przypisuje Kr\u00f3lewo parafii ewangelickiej w Lipuszu, co dzieli od tej wsi osiemdziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w. Rozstrzyga to Harnoch: K\u00f6nigsdorf figuruje u niego r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii lipuskiej w powiecie ko\u015bcierskim, a osobno prowadzi jeszcze trzecie K\u00f6nigsdorf \u2014 koloni\u0119 za\u0142o\u017con\u0105 przez kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III w 1829 roku, z parafi\u0105 wydzielon\u0105 w 1857, w rejencji kwidzy\u0144skiej. T\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 nosi\u0142y wi\u0119c co najmniej trzy r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci i wiersz spisu z 1910 roku dotyczy innej z nich.\n\n\ud83d\udccc Odczyt potwierdzony w druku: spis gmin z 1 grudnia 1910 roku dla rejencji gda\u0144skiej podaje przy Kr\u00f3lewie parafi\u0119 ewangelick\u0105 Katznase, parafi\u0119 katolick\u0105 K\u00f6nigsdorf oraz urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Katznase. Kaczynos ma w atlasie dwa w\u0142asne rekordy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 KOS-0478 i cmentarz CM-0982 \u2014 wi\u0119c oba wpisy mo\u017cna z tym powi\u0105za\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (has\u0142a Ragnase i Fischau); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"grabsteine.genealogy.net \u2014 inwentaryzacja nagrobk\u00f3w","url":"https://grabsteine.genealogy.net/namelist.php?cem=8406&lang=de"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kr\u00f3lewo (K\u00f6nigsdorf) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-stare-pole/krolewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0929","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.044299,"lng":19.137652,"name_de":"K\u00f6nigsdorf","name_pl":"Kr\u00f3lewo","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u00f3l\u00f3w Las, po niemiecku *K\u00f6nigswalde*, le\u017ca\u0142 przed 1920 rokiem w powiecie starogardzkim (*Kreis Preu\u00dfisch Stargard*). By\u0142 zak\u0105tkiem niemal wy\u0142\u0105cznie katolickim: spis z 1885 roku naliczy\u0142 tu 328 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 317 nale\u017ca\u0142o do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, a ewangelik\u00f3w by\u0142o zaledwie jedena\u015bcioro. Ci ostatni podlegali odleg\u0142ej parafii ewangelickiej w Gniewie. Obiekt zapisano w ewidencji jako domniemany cmentarz poewangelicki z mogi\u0142ami dw\u00f3ch os\u00f3b z czasu drugiej wojny \u015bwiatowej. \u26a0 \u017baden katalog cmentarny go nie potwierdza \u2014 charakter miejsca rozstrzygnie dopiero wizyta w terenie.\n\n\ud83d\udccc O tym, \u017ce granica wyznaniowa bywa\u0142a tu przekraczana, m\u00f3wi wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku, zapisana w *Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae*. Mszy w Kr\u00f3lowym Lesie wtedy nie odprawiano, by\u0142o tylko kazanie co czwarty tydzie\u0144. Proboszcz skar\u017cy\u0142 si\u0119 wizytatorowi, \u017ce so\u0142tys wsi pochowa\u0142 tu bezprawnie syna-heretyka i \u017ce pochowany dot\u0105d tam pozostaje; wizytator zanotowa\u0142, \u017ce nale\u017ca\u0142oby upomnie\u0107 opata. Wida\u0107 w tym codzienn\u0105 praktyk\u0119 pogranicza wyznaniowego: rodzina chowa swojego zmar\u0142ego tam, gdzie ma gr\u00f3b rodzinny, niezale\u017cnie od tego, czyj jest cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Rok p\u00f3\u017aniej, w 1584, ten sam objazd rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 od dekanatu nowskiego, a wizytator rozpisa\u0142 jego parafie na dwie kolumny. Kr\u00f3l\u00f3w Las \u2014 w zapisie \u201eKrolowi Las\u201d \u2014 znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d dwunastu ko\u015bcio\u0142\u00f3w wyliczonych jako katolickie, a nie w\u015br\u00f3d dziewi\u0119ciu, o kt\u00f3rych zanotowano, \u017ce s\u0105 wtedy w r\u0119kach ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kr\u00f3l\u00f3w Las \u2014 so\u0142ectwo gm. Morzeszczyn [kopia archiwalna 2019-03-07]","url":"https://web.archive.org/web/20190307052415/http://nowa.morzeszczyn.pl:80/solectwa/krolow-las.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0197","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.81434,"lng":18.701,"name_de":"K\u00f6nigswalde","name_pl":"Kr\u00f3l\u00f3w Las \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Krolowie (Kr\u00f3lewo, gmina Postomino, powiat s\u0142awie\u0144ski) sta\u0142 ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142, s\u0142u\u017c\u0105cy wiernym do oko\u0142o 1870/80, po czym zosta\u0142 rozebrany \u2014 odt\u0105d parafianie chodzili do \u0141\u0105cka (Lanzig). Niemiecka nazwa \u201eK\u00f6nigsdorf\u201d w atlasie jest b\u0142\u0119dna (poprawnie Krolow).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Kr\u00f3lewo (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; Kr\u00f3lewo (K\u00f6nigsdorf) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane / infopl.info; Evangelische Kirche in Westpreu\u00dfen \u2014 Kirchspiele (AGOFF).*","built_year":1820,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://gov.genealogy.net/KONORFJO94NA"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Kr\u00f3lewo (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Kr%C3%B3lewo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"portal regionalny","tytul":"Kr\u00f3lewo (K\u00f6nigsdorf) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane / infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-stare-pole/krolewo"},{"typ":"genealogia","tytul":"Evangelische Kirche in Westpreu\u00dfen \u2014 Kirchspiele (AGOFF)","url":"https://agoff.de/?p=53657"},{"typ":"genealogia","tytul":"Kreis Marienburg (Westpreu\u00dfen) \u2014 AGOFF","url":"https://agoff.de/?p=29166"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kr\u00f3lewo (Postomino) \u2014 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Kr%C3%B3lewo_(Postomino)"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0151","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.5145113,"lng":16.6551404,"name_de":"Krolow","name_pl":"Krolow (parafia)","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Krynica Morska, przed 1945 rokiem Kahlberg, by\u0142a wsi\u0105 ryback\u0105 i k\u0105pieliskiem na Mierzei Wi\u015blanej. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do Kreis Danziger Niederung w prowincji Prusy Zachodnie; po korekcie granicy Wolnego Miasta Gda\u0144ska wr\u00f3ci\u0142a do Rzeszy i od 1 lipca 1922 roku znalaz\u0142a si\u0119 w Landkreis Elbing, w rejencji zachodniopruskiej z siedzib\u0105 w Kwidzynie, w prowincji Prusy Wschodnie, a w latach 1939\u20131945 w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. W 1818 roku mieszka\u0142o w Kahlbergu 127 luteran\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, w 1871 roku \u2014 322 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, spis z 1885 roku wykaza\u0142 439 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 422 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w, a w 1933 roku by\u0142o we wsi 802 mieszka\u0144c\u00f3w. Tutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a ich parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Przebrnie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej \u2014 i obejmowa\u0142a wsie mierzejowe od Skowronek po Kahlberg; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Mierzei. W\u0142asny cmentarz Kahlberg mia\u0142 na miejscu.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a dawny cmentarz ewangelicki s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako katolicki cmentarz parafialny. \ud83d\udfe1 Adres podawany jest rozbie\u017cnie: pole atlasu m\u00f3wi o ulicy Le\u015bnej, \u017ar\u00f3d\u0142o kwerendy \u2014 o Piaskowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz parafialny, ul. Piaskowa, Krynica Morska \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0414","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.37814,"lng":19.43101,"name_de":"Kahlberg","name_pl":"Krynica Morska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz parafialny w Krzemieniewie, po niemiecku Krummensee, w powiecie cz\u0142uchowskim, le\u017cy trzysta pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a i od otaczaj\u0105cego go cmentarza przyko\u015bcielnego. Zb\u00f3r protestancki istnia\u0142 w Krzemieniewie od drugiej po\u0142owy XVI wieku, a pierwszy twardy \u015blad daje wizytacja Trebnica z 1653 roku: o dawnym katolickim ko\u015bciele nie wie ju\u017c nic i wymienia wy\u0142\u0105cznie tutejszy zb\u00f3r lutera\u0144ski, jej zdaniem istniej\u0105cy nieprawnie.\n\n\ud83d\udccc Trzy prowincje w niespe\u0142na dwadzie\u015bcia lat \u2014 bez przeprowadzki. Wie\u015b przechodzi\u0142a kolejno przez trzy struktury administracyjne: do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku nale\u017ca\u0142a do prowincji Prusy Zachodnie w rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w rejencji pilskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej rejencji podlega\u0142a po tej ostatniej zmianie, atlas rozstrzyga rozbie\u017cnie i \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o rekordu nie si\u0119ga 1938 roku. Trudno przy tym o lepszy przyk\u0142ad tego, jak zmienne by\u0142y granice wewn\u0119trzne pa\u0144stwa niemieckiego po pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje tu ludno\u015b\u0107 niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelick\u0105, w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska 279 mieszka\u0144c\u00f3w z 257 ewangelikami, obw\u00f3d dworski 262 osoby z 259 ewangelikami; katolik\u00f3w by\u0142o razem szesna\u015bcioro. Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w L\u0119dyczku, katolicka w Chrz\u0105stowie.\n\n\ud83d\udccc Pozosta\u0142e obiekty Krzemieniewa w atlasie: ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przyko\u015bcielny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0472","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60575,"lng":17.01513,"name_de":"Krummensee","name_pl":"Krzemieniewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Krzemieniewie, po niemiecku Krummensee, otacza szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1629 roku, opisany w atlasie osobno. Wie\u015b lokowano w 1354 roku, a o samym ko\u015bciele ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisa\u0142, \u017ce pewne jest tyle, i\u017c istnia\u0142 przed Reformacj\u0105 i by\u0142 parafialny: w 1410 roku dziekan Miko\u0142aj zaliczy\u0142 go do swojego dekanatu chojnickiego, a po Reformacji arcybiskup G\u0119bicki przy\u0142\u0105czy\u0142 go w 1617 roku do nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego. \ud83d\udccc Kiedy t\u0119dy przesz\u0142a wizytacja Trebnica w 1653 roku, o katolickim ko\u015bciele nie wiedzia\u0142a ju\u017c nic \u2014 wymieni\u0142a tylko zb\u00f3r lutera\u0144ski w Krzemieniewie jako istniej\u0105cy, jej zdaniem, nieprawnie. Zb\u00f3r protestancki istnia\u0142 tu bowiem od drugiej po\u0142owy XVI wieku. Przynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjna zmienia\u0142a si\u0119 potem trzykrotnie: do 1920 roku by\u0142 to powiat cz\u0142uchowski w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1938 roku prowincja Pomorze.\n\n\ud83d\udccc Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu ludno\u015b\u0107 niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelick\u0105 i wylicza j\u0105 w dw\u00f3ch wierszach \u2014 nie dlatego, \u017ce chodzi o dwie miejscowo\u015bci, lecz dlatego, \u017ce osobno liczono gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. Gmina wiejska mia\u0142a 279 mieszka\u0144c\u00f3w w trzydziestu dziewi\u0119ciu domach, w tym 257 ewangelik\u00f3w, trzyna\u015bcioro katolik\u00f3w i dziewi\u0119cioro \u017byd\u00f3w (strona 160, pozycja 46); obw\u00f3d dworski \u2014 262 osoby w dziewi\u0119tnastu domach, w tym 259 ewangelik\u00f3w i troje katolik\u00f3w (strona 162, pozycja 113). Obie jednostki przypisano do tej samej parafii ewangelickiej w L\u0119dyczku i katolickiej w Chrz\u0105stowie.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. We wsi zachowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce dziewi\u0119tnastowieczny pa\u0142ac, dzi\u015b w ruinie. \ud83d\udccc Drugi, parafialny cmentarz, opisany w atlasie osobno, le\u017cy trzysta pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w dalej; to nie jest ten sam obiekt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0471","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60737,"lng":17.01059,"name_de":"Krummensee","name_pl":"Krzemieniewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wie\u015b lokowano w 1354 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano w niej ju\u017c w 1410 \u2014 wtedy dziekan Miko\u0142aj zaliczy\u0142 krzemieniewsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, w\u00f3wczas parafialn\u0105, do swojego dekanatu chojnickiego. Zb\u00f3r protestancki istnia\u0142 tu od drugiej po\u0142owy XVI wieku. Po Reformacji, w 1617 roku, arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 do nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego, zwanego te\u017c hamerszty\u0144skim \u2014 ale wizytacja Trebnica z 1653 roku o katolickim ko\u015bciele w Krzemieniewie nic ju\u017c nie wie i wymienia wy\u0142\u0105cznie tutejszy zb\u00f3r luterski jako istniej\u0105cy bezprawnie.\n\nBudowla, kt\u00f3ra stoi tu dzisiaj, pochodzi z 1629 roku i jest szachulcowa: nawa w murze pruskim, wie\u017ca s\u0142upowo-ramowa szalowana deskami, z elementami i przebudow\u0105 osiemnastowieczn\u0105. W rejestrze zabytk\u00f3w figuruje pod numerem A-102 z 21 lutego 1959 roku.\n\n\ud83d\udccc Spis z 1885 roku notuje przy Krzemieniewie dwie osady o tej samej nazwie, obie w powiecie cz\u0142uchowskim: pierwsza liczy\u0142a 279 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 257 ewangelik\u00f3w, 13 katolik\u00f3w i dziewi\u0119cioro \u017byd\u00f3w \u2014 druga 262 osoby, z tego 259 ewangelik\u00f3w i troje katolik\u00f3w. W obu ewangelicy stanowili przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107, po dwustu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu kilku na niespe\u0142na trzysta os\u00f3b. Obie nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w L\u0119dyczku (Landeck), a nieliczni katolicy \u2014 do parafii w Heinrichswalde. \ud83d\udfe1 Wierszy tych nie wolno sumowa\u0107: spis wylicza je osobno, pod r\u00f3\u017cnymi numerami i na r\u00f3\u017cnych stronach, a czy s\u0105 to wie\u015b i maj\u0105tek, czy dwie odr\u0119bne osady, pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z cmentarzem przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem Chrystusa Kr\u00f3la. We wsi zachowa\u0142y si\u0119 dwa cmentarze: przyko\u015bcielny, otaczaj\u0105cy t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119, i drugi, oddalony o trzysta pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 352\u2013353.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/krzemieniewo-kosciol-par-pw-chrystusa-krola"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"de.wikipedia.org","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Krzemieniewo_(Czarne)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0496","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60737,"lng":17.0106,"name_de":"Krummensee","name_pl":"Krzemieniewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Krummensee)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Krzykosy, po niemiecku Kr\u00f6xen, w powiecie kwidzy\u0144skim by\u0142y wsi\u0105 niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105. S\u0142ownik geograficzny notuje tu 235 ewangelik\u00f3w wobec osiemnastu katolik\u00f3w, a spis gmin z 1 grudnia 1910 roku \u2014 224 ewangelik\u00f3w wobec dwudziestu katolik\u00f3w. Dwa niezale\u017cne odczyty, oddalone o \u0107wier\u0107 wieku, daj\u0105 wi\u0119c obraz zgodny.\n\n\ud83d\udccc Z ca\u0142ego cmentarza zosta\u0142 jeden nagrobek. Wed\u0142ug stanu z 2010 roku zachowa\u0142 si\u0119 gr\u00f3b Karla Gollnischa, urodzonego w 1878 roku. \u26a0 W dokumentacji terenowej nazwisko zapisano tak\u017ce jako Gollnish \u2014 na zatartym kamieniu litery bywaj\u0105 nieczytelne.\n\n\ud83d\udd34 Trzeci odczyt do tego obrazu nie pasuje: przypisywana S\u0142ownikowi liczba 32 ewangelik\u00f3w jest siedmiokrotnie ni\u017csza od 235 i nie da si\u0119 jej pogodzi\u0107 tak\u017ce z 224 ze spisu z 1910 roku. Wskazano przy niej inny tom S\u0142ownika, wi\u0119c has\u0142a dotycz\u0105 najpewniej dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bci tej samej nazwy. Rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygni\u0119to.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz Krzykosy \u2014 Genoroots","url":"https://genoroots.com/pl/cmentarz-krzykosy/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Krzykosy","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0408","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.68233,"lng":19.01008,"name_de":"Kr\u00f6xen","name_pl":"Krzykosy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Krzywe Ko\u0142o, po niemiecku Kriefkohl, dawniej Kriwakol, to \u017cu\u0142awska wie\u015b nad Mot\u0142aw\u0105, w naj\u017cy\u017aniejszej cz\u0119\u015bci \u017bu\u0142aw; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Danziger Niederung. Pierwszy przywilej da\u0142 jej w 1363 roku wielki mistrz Winrych von Kniprode \u2014 pi\u0119tna\u015bcie w\u0142\u00f3k i jedena\u015bcie morg\u00f3w \u2014 a w latach 1558 i 1591 wie\u015b spiera\u0142a si\u0119 o w\u0142\u00f3ki so\u0142tyskie.\n\nBy\u0142a wyznaniowo mieszana: S\u0142ownik geograficzny liczy tu 233 katolik\u00f3w, 222 ewangelik\u00f3w, pi\u0119cioro mennonit\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. Mennonici tworzyli wi\u0119c niewielk\u0105, odr\u0119bn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 \u2014 zosta\u0142 po niej dom mennonicki z pocz\u0105tku XIX wieku \u2014 a cmentarz, o kt\u00f3rym mowa, nale\u017ca\u0142 do luteran.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, gotycki, z XIV wieku, przebudowany w latach 1685\u20131686, z polichromiami z 1687 roku i wie\u017c\u0105 z lat 1747\u20131748, po Reformacji sta\u0142 si\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 i pozosta\u0142 ni\u0105 do 1945 roku; katolicy chodzili do Giemlic. Oko\u0142o stu metr\u00f3w od niego zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicki z bogato zdobionymi stelami i dwiema du\u017cymi siedemnastowiecznymi p\u0142ytami nagrobnymi. \ud83d\udfe1 Datowanie samego cmentarza na XVIII wiek trudno pogodzi\u0107 z tymi p\u0142ytami, starszymi o ca\u0142e stulecie; nota rekordu nazywa go zreszt\u0105 przyko\u015bcielnym, a opis stawia sto metr\u00f3w dalej \u2014 jedno i drugie do sprawdzenia w terenie.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem Znalezienia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego \u2014 a protestancka ludno\u015b\u0107 niemiecka ust\u0105pi\u0142a. Cmentarz przetrwa\u0142 jako relikt.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1883, decyzj\u0105 z 17 kwietnia 2012 roku, a wykaz datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 wieku osiemnastego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 Krzywe Ko\u0142o (Kriefkohl)","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/krzywe-kolo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0399","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18091,"lng":18.77804,"name_de":"Kriefkohl","name_pl":"Krzywe Ko\u0142o \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krzywym Kole, po niemiecku Kriefkohl, wzniesiono w XIV wieku i przebudowano w latach 1685\u20131686. \ud83d\udfe1 Powiatowy program opieki nad zabytkami datuje t\u0119 przebudow\u0119 na lata 1686\u20131688. Jest to \u015bwi\u0105tynia orientowana, salowa, murowana z ceg\u0142y, oskarpowana, ze schodkowym szczytem wschodnim zdobionym ostro\u0142ukowymi blendami i z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105 wtopion\u0105 w korpus od zachodu, kt\u00f3rej he\u0142m pochodzi z 1747 roku. W drugiej po\u0142owie XIX wieku dobudowano kaplic\u0119 po\u0142udniow\u0105 i neogotyck\u0105 krucht\u0119 zachodni\u0105, a bry\u0142\u0119 poddano regotycyzacji.\n\n\ud83d\udccc Nad wej\u015bciem do kruchty wmurowano herb Gda\u0144ska \u2014 wie\u015b od 1454 roku by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta. To przes\u0105dzi\u0142o o jej dziejach wyznaniowych. Fankidejski zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krzywym Kole do \u015bwi\u0105ty\u0144 \u201ewcze\u015bnie utraconych dla wiary \u015bwi\u0119tej wskutek prawa patronatu, kt\u00f3re wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski\u201d, a jako dow\u00f3d wskazuje s\u0105siednie Giemlice: le\u017c\u0105ce w tej samej okolicy i maj\u0105ce t\u0119 sam\u0105 ludno\u015b\u0107, pozosta\u0142y katolickie \u2014 \u201eniby lilia mi\u0119dzy cierniem\u201d \u2014 bo podlega\u0142y patronatowi biskupa kujawskiego, nie miasta.\n\n\ud83d\udd34 St\u0105d wynika sprostowanie. Wcze\u015bniejszy zapis m\u00f3wi\u0142, \u017ce tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach, co jest odwr\u00f3ceniem rzeczywistego uk\u0142adu: to ewangelicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu, a do katolickich Giemlic chodzili katolicy. Potwierdza to zreszt\u0105 samo wyposa\u017cenie \u015bwi\u0105tyni \u2014 niemal kompletne, z XVII i XVIII wieku, z o\u0142tarzem opatrzonym obrazami z 1687 roku, ambon\u0105, konfesjona\u0142em oraz stallami ze znakami gospodarstw, jakie stawiano w ko\u015bcio\u0142ach wiejskich gmin protestanckich.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 310 (dawniej 214) decyzj\u0105 z 5 wrze\u015bnia 1962 roku; nosi wezwanie Znalezienia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego i jest ko\u015bcio\u0142em filialnym. Na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od niej le\u017cy cmentarz lutera\u0144ski, wpisany do rejestru pod numerem 1883 decyzj\u0105 z 17 kwietnia 2012 roku, z dwiema barokowymi p\u0142ytami nagrobnymi z ko\u0144ca XVII i pocz\u0105tku XVIII wieku oraz czterema stelami \u2014 w atlasie uj\u0119ty osobno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, spis rycin i uwaga o patronacie gda\u0144skim; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w oraz powiatowy program opieki nad zabytkami.*","built_year":1685,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"biuletyn.net","url":"https://biuletyn.net/powiat-gdanski/fls/bip_pliki/2020_10/BIPF5B0AF39F19DFBZ/27_XXVII_189_2020.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/krzywe-kolo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"turystyczny.powiat-gdanski.pl","url":"https://turystyczny.powiat-gdanski.pl/?product=krzywe-kolo-kosciol"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0475","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18116,"lng":18.77924,"name_de":"Kriefkohl","name_pl":"Krzywe Ko\u0142o \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Kriefkohl)","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Kukowo \u2014 do 1945 roku Kuckow \u2014 by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim (Rittergut) w Kreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, i siedzib\u0105 rodu von Bandemer, dla kt\u00f3rego w 1889 roku wzniesiono pa\u0142ac. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni wie\u015b nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego we Wrze\u015bciu (po niemiecku Freist). Oko\u0142o 1905 roku mieszka\u0142y tu 142 osoby; okolica by\u0142a zdecydowanie lutera\u0144ska, odk\u0105d Pomorze przyj\u0119\u0142o Reformacj\u0119 w XVI wieku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry notuje Kukowo jako obw\u00f3d dworski parafii Freist, wykaza\u0142 tu 147 ewangelik\u00f3w wobec 2 katolik\u00f3w.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 dwa cmentarze. Parafialny, o powierzchni oko\u0142o 2500 metr\u00f3w kwadratowych, le\u017cy oko\u0142o 570 metr\u00f3w na po\u0142udnie od pa\u0142acu, po zachodniej stronie drogi do Rogawicy, i rozplanowano go na prostok\u0105cie; widnieje ju\u017c na arkuszu Messtischbl\u00e4tter z 1889 roku. Rodowy cmentarz von Bandemer\u00f3w, oko\u0142o 800 metr\u00f3w kwadratowych, znajduje si\u0119 na zach\u00f3d od niego.\n\nDzi\u015b oba s\u0105 nieczynne. Na parafialnym usuni\u0119to ca\u0142y starodrzew \u2014 wok\u00f3\u0142 rosn\u0105 nasadzenia sosnowe, a na samym cmentarzu samosiejki \u015bwierka \u2014 i tylko cz\u0119\u015b\u0107 zachodni\u0105, tam gdzie by\u0142y widoczne pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w, ogrodzono drewnianym p\u0142otem sztachetowym. W tej w\u0142a\u015bnie cz\u0119\u015bci przetrwa\u0142y fragmenty nagrobk\u00f3w z lat trzydziestych XX wieku, dwie granitowe podstawy pod krzy\u017ce \u017celiwne oraz kamienna p\u0142yta z inskrypcj\u0105 wskazuj\u0105c\u0105 na poch\u00f3wek z 1890 roku \u2014 najstarszy tu udokumentowany, kowala Alexandra Adolfa Kleina (1850\u20131890). Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\n\ud83d\udccc W Kukowie s\u0105 dwa za\u0142o\u017cenia grobowe, oddalone od siebie o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w. Cmentarz wiejski \u2014 dzi\u015b mocno zaro\u015bni\u0119ty i zdewastowany \u2014 le\u017cy pi\u0119\u0107set siedemdziesi\u0105t metr\u00f3w od pa\u0142acu, po prawej stronie drogi ku Rogawicy; wej\u015bcie znajdowa\u0142o si\u0119 pierwotnie od wschodu i wyznacza\u0142y je dwa ceglane filary, kt\u00f3rych pozosta\u0142o\u015bci stoj\u0105 do dzi\u015b. Sze\u015b\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w na zach\u00f3d le\u017cy nekropolia rodowa Bandemer\u00f3w, po kt\u00f3rej zosta\u0142y tylko wn\u0119ki grobowe z czerwonej ceg\u0142y i granitowe obramienia mogi\u0142. Dawni mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii we Wrze\u015bciu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0684","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.54077,"lng":17.17159,"name_de":"Kuckow (Rittergut)","name_pl":"Kukowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kuleszewie, po niemiecku Kulsow, ufundowali w 1587 roku \u00f3wcze\u015bni w\u0142a\u015bciciele wsi, J\u00fcrgen i Micha\u0142 von Boehn; obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 szkieletow\u0105 na planie krzy\u017ca wzniesiono w po\u0142owie XVIII wieku.\n\n\ud83d\udccc Wykaz duchownych Pomorza potwierdza to, co o miejscu tutejszej wsp\u00f3lnoty m\u00f3wi opis, i dodaje szczeg\u00f3\u0142 t\u0142umacz\u0105cy fundacj\u0119: Kuleszewo by\u0142o filia\u0142em parafii w Sierakowie S\u0142upskim, w synodzie miejskim S\u0142upsk, a prawo obsadzania duchownego nale\u017ca\u0142o wsp\u00f3lnie do w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br Sierakowa i Kuleszewa. Fundatorzy ko\u015bcio\u0142a byli wi\u0119c zarazem wsp\u00f3\u0142patronami parafii. W 1924 roku filia\u0142 liczy\u0142 592 zborownik\u00f3w, a w 1940 \u2014 658 os\u00f3b.\n\nKres ewangelickiego \u017cycia przynios\u0142o wysiedlenie sierakowskiego proboszcza, ksi\u0119dza Siegfrieda Finkbeina, kt\u00f3ry ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 1 wrze\u015bnia 1946 roku. W spisie z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 229 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nW latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku b\u0142\u0119dnie przeprowadzony remont doprowadzi\u0142 do zawilgocenia mur\u00f3w; ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano wtedy do fundament\u00f3w i odbudowano staraniem Spo\u0142ecznego Komitetu Odbudowy, zawi\u0105zanego 10 sierpnia 1994 roku z inicjatywy Helli von Boehn, c\u00f3rki przedwojennych w\u0142a\u015bcicieli. \ud83d\udccc \u015awi\u0105tyni\u0119 wzniesion\u0105 przez von Boehn\u00f3w w XVI wieku odbudowa\u0142a wi\u0119c po czterystu latach von Boehn. Dzi\u015b s\u0142u\u017cy wiernym rzymskokatolickim.\n\nWe wsi by\u0142y dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny, w \u015brodku wsi, przyjmowa\u0142 poch\u00f3wki jeszcze do ko\u0144ca XIX wieku; dzi\u015b nie ma po nim \u017cadnych \u015blad\u00f3w poza postumentem pomnika poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, na kt\u00f3rym postawiono figur\u0119 Maryi. Cmentarz wiejski le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, obok czynnej nekropolii katolickiej \u2014 za\u0142o\u017cony na planie prostok\u0105ta, o granicach wzmocnionych kamienno-ziemnym wa\u0142em, z zachowanymi cz\u0119\u015bciowo nasadzeniami.\n\n\ud83d\udccc Datowanie budowli potwierdza wykaz rejestru zabytk\u00f3w: prowadzi tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa, szachulcowy, i datuje j\u0105 na po\u0142ow\u0119 wieku osiemnastego, z przebudow\u0105 w 1906 roku (numer A-200 z 2 lutego 1961).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 486\u2013487 (Zirchow); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Kuleszewo; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicki (dzi\u015b rzymskokatolicki)","denomination":"ewangelicki (dzi\u015b rzymskokatolicki)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kuleszewo/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"kobylnica.pl","url":"https://kobylnica.pl/kuleszewo-gieldon.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/910457126"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 2/2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0485","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.353664,"lng":16.968079,"name_de":"Kulsow","name_pl":"Kuleszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Kulsow)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Kulice, po niemiecku Kulitz, to kociewska wie\u015b nad Wierzyc\u0105. Do 1945 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau), a przed reform\u0105 powiatow\u0105 z 1887 roku \u2014 do starogardzkiego (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej. Wie\u015b wyros\u0142a z gospodarki cysters\u00f3w pelpli\u0144skich, a po kasacie klasztoru przej\u0105\u0142 j\u0105 skarb pruski i oddawa\u0142 w dzier\u017caw\u0119 kolejnym gospodarzom.\n\nLudno\u015b\u0107 pozosta\u0142a polska i katolicka. Na 263 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 225 katolik\u00f3w i zaledwie 38 ewangelik\u00f3w, a w 1921 roku \u2014 na 248 os\u00f3b \u2014 237 katolik\u00f3w i ju\u017c tylko 11 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Pierwszy z tych odczyt\u00f3w opatrzono w atlasie rokiem 1883, cho\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142o daty nie podaje. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiej parafii Nowa Cerkiew w dekanacie gniewskim, a garstka ewangelik\u00f3w \u2014 do gminy ewangelickiej w Rudnie (Rauden), w superintendenturze Tczew\u2013Starogard.\n\nCmentarz, o kt\u00f3rym tu mowa, nie by\u0142 cmentarzem gminnym. To cmentarz rodowy z kaplic\u0105, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku przez niemieckie rody w\u0142a\u015bcicieli i dzier\u017cawc\u00f3w maj\u0105tku \u2014 Nadolnych i Fischer\u00f3w. W 1880 roku dzier\u017cawc\u0105 by\u0142 Richard Nadolny, po nim maj\u0105tek obj\u0105\u0142 Arnold Fischer, a w 1903 roku Marie Fischer z domu Aichile. Kaplica figuruje w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w jako neogotyckie, ceglane mauzoleum grobowe rodziny Nadolnych z 1850 roku; \ud83d\udd34 sam cmentarz ma odr\u0119bn\u0105 kart\u0119 z 30 wrze\u015bnia 1985 roku i datowanie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku, wi\u0119c obie daty si\u0119 rozmijaj\u0105. Chowali si\u0119 tu ewangelicy z rod\u00f3w ziemia\u0144skich, nie mennonici.\n\nPo 1945 roku maj\u0105tek Fischer\u00f3w, licz\u0105cy 317 hektar\u00f3w, przeszed\u0142 na Skarb Pa\u0144stwa i zosta\u0142 rozdzielony mi\u0119dzy sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 produkcyjn\u0105 a osadnik\u00f3w. Gmina ewangelicka w Rudnie przesta\u0142a wtedy istnie\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0214","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.88414,"lng":18.69691,"name_de":"Kulitz","name_pl":"Kulice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kurowo, po niemiecku Kurow, by\u0142o dawnym maj\u0105tkiem rycerskim (Rittergut) w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b ma metryk\u0119 krzy\u017cack\u0105: sprawozdanie wizytacyjne z 1437 roku wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d niemieckich wsi ch\u0142opskich w\u00f3jtostwa l\u0119borskiego i podaje jej wymiar \u2014 dziewi\u0119\u0107 \u0142an\u00f3w, z ka\u017cdego marka czynszu p\u0142atna na \u015bwi\u0119tego Marcina, przy czym dwa \u0142any le\u017ca\u0142y wtedy pustk\u0105. Oko\u0142o 1905 roku mieszka\u0142o tu 151 os\u00f3b, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 we wsi 134 ewangelik\u00f3w wobec 5 katolik\u00f3w \u2014 by\u0142a to wi\u0119c miejscowo\u015b\u0107 niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. Friedrich Tetzner zapisa\u0142 j\u0105 pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 K\u00fcrowo w\u015br\u00f3d wsi tej okolicy, w kt\u00f3rych przetrwa\u0142y jeszcze resztki mowy s\u0142owia\u0144skiej.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Kurowo nie mia\u0142o. Do 1888 roku nale\u017ca\u0142o pod wzgl\u0119dem ewangelickim do rozleg\u0142ej parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken) \u2014 tak te\u017c przypisuje je spis z 1895 roku. W tym samym 1888 roku powsta\u0142 w Ciekocinie (Zackenzin) wikariat, kt\u00f3rego ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 18 pa\u017adziernika 1891 roku; samodzieln\u0105 parafi\u0119 wydzielono tam w 1903 roku i obj\u0119to ni\u0105 S\u0142ajszewo, Sasino, Biebrowo, Kurowo oraz Choczewko, wszystkie od\u0142\u0105czone od Osiek. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 do Ciekocina dotyczy wi\u0119c dopiero ostatniego p\u00f3\u0142wiecza przed 1945 rokiem. Katolicy podlegali parafii w \u017barnowcu (Zarnowitz), cho\u0107 spis z 1895 roku odsy\u0142a\u0142 ich jeszcze do L\u0119borka.\n\nMaj\u0105tek cz\u0119sto zmienia\u0142 w\u0142a\u015bcicieli. Dzier\u017cyli go kolejno von Krockowowie, od 1803 roku von Jasmundowie, a od 1819 roku rodzina Flie\u00dfbach \u2014 Carl Georg Flie\u00dfbach kupi\u0142 dobra za 20 000 talar\u00f3w. Ostatnim niemieckim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Gerhard Flie\u00dfbach.\n\nPo lewej stronie drogi z Kurowa do Ciekocina, oko\u0142o czterystu metr\u00f3w za wsi\u0105, zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz ewangelicki, dzi\u015b silnie zaro\u015bni\u0119ty; ewidencja konserwatorska notuje go na dzia\u0142ce 7 i odnotowuje, \u017ce p\u00f3\u017aniej s\u0142u\u017cy\u0142 jako katolicki. Przetrwa\u0142 na nim \u017celazny krzy\u017c z grobu Paula Flie\u00dfbacha. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia nekropolii nie podaje ani ewidencja, ani \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 drukowanych, w kt\u00f3rych wie\u015b wyst\u0119puje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze regionu \u2014 Pa\u0142ac Ciekocinko","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0072","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.73778,"lng":17.82888,"name_de":"Kurow","name_pl":"Kurowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kursztyn \u2014 wie\u015b kociewska w gminie Gniew, powiat tczewski \u2014 mia\u0142 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142ek, uposa\u017cony sze\u015bcioma morgami na nizinach i otoczony cmentarzem. \ud83d\udd34 Ks. Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w czasie Reformacji ko\u015bci\u00f3\u0142ek opustosza\u0142, rol\u0119 przej\u0119li ewangelicy i oni te\u017c chowali si\u0119 na tutejszym cmentarzu. Dopiero oko\u0142o 1740 roku katolicy odzyskali owe sze\u015b\u0107 morg\u00f3w \u2014 jak zaznacza autor, zapewne niewielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dawnego uposa\u017cenia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 257; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2178 Mewe, zdj\u0119cie 1908, wydanie 1910 (nasz zbi\u00f3r map historycznych, skan oryginalny); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, has\u0142o Kursztyn (gmina Gniew): przydro\u017cna aleja d\u0119bowa wzd\u0142u\u017c drogi Janiszewo \u2014 Kursztyn \u2014 Cierzpice; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, spis z 30 IX 1921, powiat Gniew, pozycja 19 (Kursztyn: 163 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 6 ewangelik\u00f3w).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 257","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2178 Mewe, zdj\u0119cie 1908, wydanie 1910 (zbi\u00f3r MapyHistoryczne_Pomorze, skan oryginalny assets/orig/2178.jpg, 6948 na 7448 pikseli)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, has\u0142o Kursztyn (gmina Gniew): przydro\u017cna aleja d\u0119bowa wzd\u0142u\u017c drogi Janiszewo \u2013 Kursztyn \u2013 Cierzpice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, spis z 30 IX 1921, powiat Gniew, pozycja 19 (Kursztyn: 163 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 6 ewangelik\u00f3w)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1129","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":null,"lng":null,"name_de":"","name_pl":"Kursztyn \u2014 cmentarz przy dawnym ko\u015bciele","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kusowo, przed 1945 rokiem Kussow, by\u0142o wsi\u0105 maj\u0105tkow\u0105 (Gutsbezirk) w Kreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin) prowincji Pomorze. Le\u017cy oko\u0142o 5 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska. Wzmiankowano je w 1315 roku, maj\u0105tek istnia\u0142 od 1357, a przez wieki \u2014 do oko\u0142o 1930 roku \u2014 trzyma\u0142 go r\u00f3d von Zitzewitz. Odk\u0105d Pomorze przyj\u0119\u0142o Reformacj\u0119 w XVI wieku, okolica by\u0142a silnie lutera\u0144ska; w czasach pruskich Kusowo pozostawa\u0142o wsi\u0105 ewangelick\u0105 bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a i nale\u017ca\u0142o do miejskiej parafii \u015bwi\u0119tego Piotra (St. Petri) w S\u0142upsku.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144, nieopodal \u00f3wczesnego budynku szkolnego. By\u0142o to za\u0142o\u017cenie dwukwaterowe, na rzucie kwadratu, z wej\u015bciem od strony wschodniej. Stoi na nim kamie\u0144 z krzy\u017cem i wyryt\u0105 dat\u0105 1914 \u2014 \u015blad po pomniku ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, zbiorowym albo indywidualnym; obok przedwojennych mogi\u0142 s\u0105 poch\u00f3wki p\u00f3\u017aniejsze, bo korzystali z tego miejsca tak\u017ce powojenni mieszka\u0144cy i chowano tu do 1962 roku.\n\nOstatnie poch\u00f3wki si\u0119gaj\u0105 1962 roku \u2014 z tego w\u0142a\u015bnie roku pochodzi metalowy krzy\u017c na jednej z mogi\u0142, sfotografowany jeszcze w 1995 roku przez Ryszarda Patorskiego. Pa\u0142ac zniszczono po 1945 roku, ocala\u0142 park krajobrazowy, a sam\u0105 wie\u015b przekszta\u0142cono w pa\u0144stwowe gospodarstwo rolne. Cmentarz s\u0105siaduje dzi\u015b z nowo powsta\u0142\u0105 obwodnic\u0105 S\u0142upska i zosta\u0142 uporz\u0105dkowany; nekropoli\u0119 porz\u0105dkuje w ostatnich latach s\u0142upskie Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne \u201eGryf\u201d.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi, w znacznym oddaleniu; jego po\u0142udniowa granica s\u0105siaduje dzi\u015b bezpo\u015brednio z obwodnic\u0105 S\u0142upska. Zachowa\u0142y si\u0119 liczne podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce, obramowania grob\u00f3w ze sztucznego kamienia i betonu oraz jedno \u017celiwne z fragmentami siatki drucianej, betonowy krzy\u017c i piaskowcowy postument w kszta\u0142cie pnia drzewa. Uwag\u0119 zwracaj\u0105 dwie granitowe podstawy z tablic\u0105, na kt\u00f3rej widnieje krzy\u017c \u017celazny i rok 1914 \u2014 prawdopodobnie cz\u0119\u015bci wi\u0119kszego pomnika poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n\ud83d\udd34 Mimo niedawnego porz\u0105dkowania cmentarz s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako wysypisko \u015bmieci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kusowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 183.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0685","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43181,"lng":17.08429,"name_de":"Kussow","name_pl":"Kusowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 wiejski w Kussen (ob. Wesnowo, obw\u00f3d kaliningradzki), parafia ewangelicka od 1586, budowla z kamienia polnego rozbudowana 1790. Przetrwa\u0142 wojn\u0119 bez zniszcze\u0144, po 1945 u\u017cytkowany jako magazyn sprz\u0119tu rolniczego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Dorfkirche Kussen \u2013 Wikipedia (DE).*","built_year":1742,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Dorfkirche_Kussen"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dorfkirche Kussen \u2013 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Dorfkirche_Kussen"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0129","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.7558,"lng":22.3469,"name_de":"Dorfkirche Kussen","name_pl":"Kusy \u2014 Dorfkirche Kussen","powiat":"","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kwakowie ma wie\u017c\u0119 z XIV wieku i korpus z lat 1864\u20131865; dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Wok\u00f3\u0142 niego, na terenie podwy\u017cszonym i wydzielonym kamiennym murkiem oporowym, le\u017ca\u0142 niewielki cmentarz przyko\u015bcielny, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1801 z 22 grudnia 2006 roku. Jeszcze na prze\u0142omie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku wej\u015bcie na niego wyznacza\u0142y ceglane s\u0142upki; dzisiejsze otoczenie ko\u015bcio\u0142a cmentarza ju\u017c niczym nie przypomina \u2014 jest wyr\u00f3wnane i poro\u015bni\u0119te traw\u0105.\n\nGrzebano tu od \u015bredniowiecza do ko\u0144ca XIX wieku, na terenie tak niewielkim, \u017ce poch\u00f3wki nawarstwia\u0142y si\u0119 jedne na drugich. Ujawni\u0142y to prace ziemne w 2010 roku, a wydobyte szcz\u0105tki z\u0142o\u017cono ponownie w przygotowanej w tym celu mogile. Zachowa\u0142y si\u0119 granitowe podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce, wt\u00f3rnie u\u017cyte jako kraw\u0119\u017cniki. Spoczywa tu kr\u00f3lewski superintendent i pastor Anton Christian Wilhelm Heinrich Zollfeldt (1785\u20131851), syn pastora z Hohenselchow, wykszta\u0142cony w Halle i we Frankfurcie, ordynowany w sierpniu 1810 roku wprost na t\u0119 parafi\u0119 i prowadz\u0105cy j\u0105 przez czterdzie\u015bci lat, do 1851 roku; by\u0142 te\u017c superintendentem synodu Alt-Kolziglow. Odnaleziony fragment jego \u017celiwnego krzy\u017ca przechowywany jest w kruchcie ko\u015bcio\u0142a.\n\nParafia kwakowska nale\u017ca\u0142a do synodu S\u0142upsk-Miasto i obejmowa\u0142a pr\u00f3cz samego Kwakowa Krussen, Lubu\u0144, Gro\u00df i Klein Silkow, Cunsow, Cothlow, Lulemino oraz Wendisch Plassow, a jako gmin\u0119 c\u00f3rk\u0119 \u2014 Wobeser z Missow; prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie dziedzice Kwakowa, Klein Silkow i Wobeser. Pierwszym tutejszym duchownym po Reformacji by\u0142 Paul Schipper, syn s\u0142upskiego mieszczanina, sprawuj\u0105cy urz\u0105d do 1580 roku. Christian Vilang, proboszcz w latach 1675\u20131702, zbudowa\u0142 dom sierocy i by\u0142 ostatnim, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 tu kazania po polsku, czyli po kaszubsku. Do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Kwakowie, kt\u00f3ra w 1940 roku liczy\u0142a 3112 wyznawc\u00f3w; ostatni niemiecki pastor, Max Lechner, zosta\u0142 z niej usuni\u0119ty 7 listopada 1946 roku.\n\nDrugi cmentarz Kwakowa, wiejski, za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od miejscowo\u015bci, w lesie, przy drodze do Lulemina. Jego granice s\u0105 dzi\u015b s\u0142abo czytelne, bo starodrzew cz\u0119\u015bciowo wyci\u0119to, ale zachowa\u0142o si\u0119 na nim oko\u0142o 70 pozosta\u0142o\u015bci pomnik\u00f3w nagrobnych \u2014 postument\u00f3w i kamiennych ram wyznaczaj\u0105cych mogi\u0142y, w\u015br\u00f3d nich postumenty w kszta\u0142cie d\u0119bowego pnia. \u017baden z nich nie ma ju\u017c inskrypcji, z kt\u00f3rej da\u0142oby si\u0119 odczyta\u0107 dat\u0119 poch\u00f3wku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart (1912), has\u0142o Quackenburg; portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej, has\u0142o Kwakowo; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kwakowo/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1014","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3687,"lng":17.0231,"name_de":"Quackenburg","name_pl":"Kwakowo \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kwakowie, po niemiecku Quackenburg, si\u0119ga rodowodem \u015bredniowiecza. Dokument odnaleziony w 1615 roku w ga\u0142ce wie\u017cy wskazywa\u0142 na rok 1208, sam\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwiadczono w 1508 roku, a wizytowano j\u0105 w 1539 roku, gdy Reformacja zd\u0105\u017cy\u0142a ju\u017c ogarn\u0105\u0107 tutejsz\u0105 parafi\u0119. Pierwotny, gotycki i murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z czasem okaza\u0142 si\u0119 zbyt ciasny, wi\u0119c w 1863 roku go rozebrano i z licznych na tym terenie g\u0142az\u00f3w narzutowych wzniesiono wi\u0119ksz\u0105, neogotyck\u0105 budowl\u0119, uko\u0144czon\u0105 w 1865 roku i zachowuj\u0105c\u0105 dawn\u0105 wie\u017c\u0119.\n\nParafia by\u0142a rozleg\u0142a i ludna. Pr\u00f3cz samego Kwakowa obejmowa\u0142a Crussen, Labuhn, Gro\u00df- i Klein-Silkow, Cunsow, Cothlow, S\u00fcllemin oraz Wendisch Plassow, a gmin\u0105 c\u00f3rk\u0105 by\u0142o Wobeser z Missowem; prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie dziedzice na Kwakowie, na Klein-Silkow i na Wobeser. W 1932 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3350 ewangelik\u00f3w, a do 1945 roku wszyscy mieszka\u0144cy Kwakowa byli luteranami. Pierwszym tutejszym duchownym po Reformacji by\u0142 Paul Schipper ze S\u0142upska, syn mieszczanina, na urz\u0119dzie do 1580 roku. \ud83d\udfe1 Jego nast\u0119pcy zapisali dwie rzeczy warte pami\u0119ci: Christian Bilang, proboszcz w latach 1675\u20131702, zbudowa\u0142 dom sierocy i by\u0142 ostatnim, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 tu kazania w s\u0142owia\u0144skiej mowie miejscowych ludzi, a Christoph Brauer prze\u017cy\u0142 na tym urz\u0119dzie zaraz\u0119 1707 roku. Przez p\u00f3\u0142 wieku Kwakowo by\u0142o te\u017c siedzib\u0105 zwierzchnika okolicznych parafii \u2014 superintendentami synodu Starego Ko\u0142czyg\u0142owa byli kolejno tutejsi proboszczowie Anton Zollfeldt, w latach 1810\u20131851, i Daniel August Lorenz, w latach 1852\u20131861.\n\n\u017bycie parafialne mia\u0142o swoje instytucje: dzia\u0142a\u0142o tu przyparafialne Towarzystwo Ch\u00f3ralne \u201eEintracht\u201d, za\u0142o\u017cone w 1913 roku. Ostatnim niemieckim proboszczem by\u0142 ksi\u0105dz Max Lechner, kt\u00f3ry po kr\u00f3tkiej deportacji wr\u00f3ci\u0142 jesieni\u0105 1945 roku i ostatecznie zosta\u0142 wydalony z kraju przez milicj\u0119 7 listopada 1946 roku.\n\nPo przej\u0119ciu \u015bwi\u0105tyni przez katolik\u00f3w w latach 1959\u20131960 usuni\u0119to boczne empory ewangelickie i ustawiono neogotycki o\u0142tarz maryjny, jednak ze starego wyposa\u017cenia ocala\u0142y mi\u0119dzy innymi dziewi\u0119tnastowieczna ambona i chrzcielnica, prospekt organowy, tylna empora oraz osiemnastowieczne malowid\u0142o ze scen\u0105 narodzenia Chrystusa na drewnianym stropie. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\n\ud83d\udccc Kwakowo te\u017c mia\u0142o dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny le\u017ca\u0142 na podwy\u017cszonym terenie wydzielonym kamiennym murkiem oporowym; jeszcze na prze\u0142omie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku wej\u015bcie na niego wyznacza\u0142y ceglane s\u0142upki, dzi\u015b otoczenie ko\u015bcio\u0142a niczym cmentarza nie przypomina \u2014 jest wyr\u00f3wnane i poro\u015bni\u0119te traw\u0105. Wiejski za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi, w lesie przy drodze do Lulemina.\n\n\ud83d\udccc M\u00fcller zapisuje o nim wprost: \u201eEr war der letzte, der hier polnisch oder kassubisch predigte\u201d \u2014 by\u0142 ostatnim, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 tu po polsku albo po kaszubsku. Zmar\u0142 2 marca 1702 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wikipedia / Magazyn Kaszuby \u2014 Kwakowo; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2025; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 195.*","built_year":1865,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia / Magazyn Kaszuby \u2014 Kwakowo","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Kwakowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0263","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3687,"lng":17.0231,"name_de":"Quackenburg","name_pl":"Kwakowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Quackenburg)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Kwidzyn (po niemiecku Marienwerder), gmina Kwidzyn, powiat kwidzy\u0144ski. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako: cmentarz ewangelicki, ul. Piastowska. Spis gmin z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tu 9 730 ewangelik\u00f3w i 2 383 katolik\u00f3w; miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej Marienwerder. Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 541), stan z 29 sierpnia 2026 roku. Lokalizacja przybli\u017cona \u2014 do u\u015bci\u015blenia w terenie.\n\n\ud83d\udccc Kwidzyn by\u0142 miastem w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelickim i zarazem o\u015brodkiem administracji ko\u015bcielnej: spis z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 tu 9730 ewangelik\u00f3w wobec 2383 katolik\u00f3w, a Adolf Harnoch prowadzi diecezj\u0119 kwidzy\u0144sk\u0105 jako jedn\u0105 z jednostek swojego wykazu \u2014 obejmowa\u0142a ona parafie od Dzierzgonia po okoliczne wsie. \ud83d\udccc Miasto mia\u0142o wi\u0119cej ni\u017c jeden cmentarz ewangelicki i atlas prowadzi je osobno: ten przy ulicy Hallera oraz drugi przy ulicy Piastowskiej.\n\n\ud83d\udccc Miasto wyros\u0142o wok\u00f3\u0142 zamku, kt\u00f3ry Hermann Balk za\u0142o\u017cy\u0142 w 1233 roku na wi\u015blanej wyspie zwanej Quidin albo Quidzin, wkr\u00f3tce jednak przeniesiono go na dzisiejsze miejsce; w tym samym roku Kwidzyn otrzyma\u0142 przywilej. Po podziale Prus na cztery biskupstwa w 1243 roku zamek sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 biskupa pomeza\u0144skiego i kapitu\u0142y katedralnej. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony podobno w 1236 roku, by\u0142 drewniany i sp\u0142on\u0105\u0142 razem z zamkiem w 1243; odbudowany, wci\u0105\u017c nie odpowiada\u0142 randze katedry \u2014 biskup Berthold nazwa\u0142 go budowl\u0105 \u201epokorn\u0105, zrujnowan\u0105 i ca\u0142kiem nieprzystojn\u0105 katedrze\u201d, i dlatego postanowi\u0142 wznie\u015b\u0107 wi\u0119ksz\u0105. Tak zapisa\u0142 to Adolf Harnoch.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn (miasto), stan 29 VIII 2026, poz. 541","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1095","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73799,"lng":18.94136,"name_de":"Marienwerder","name_pl":"Kwidzyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Kwidzyn (po niemiecku Marienwerder), gmina Kwidzyn, powiat kwidzy\u0144ski. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako: cmentarz ewangelicki, ul. Hallera. Spis gmin z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tu 9 730 ewangelik\u00f3w i 2 383 katolik\u00f3w; miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej Marienwerder. Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 539), stan z 29 sierpnia 2026 roku. Lokalizacja przybli\u017cona \u2014 do u\u015bci\u015blenia w terenie.\n\n\ud83d\udccc Kwidzyn by\u0142 miastem w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelickim i zarazem o\u015brodkiem administracji ko\u015bcielnej: spis z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 tu 9730 ewangelik\u00f3w wobec 2383 katolik\u00f3w, a Adolf Harnoch prowadzi diecezj\u0119 kwidzy\u0144sk\u0105 jako jedn\u0105 z jednostek swojego wykazu \u2014 obejmowa\u0142a ona parafie od Dzierzgonia po okoliczne wsie. \ud83d\udccc Miasto mia\u0142o wi\u0119cej ni\u017c jeden cmentarz ewangelicki i atlas prowadzi je osobno: ten przy ulicy Hallera oraz drugi przy ulicy Piastowskiej.\n\n\ud83d\udccc Miasto wyros\u0142o wok\u00f3\u0142 zamku, kt\u00f3ry Hermann Balk za\u0142o\u017cy\u0142 w 1233 roku na wi\u015blanej wyspie zwanej Quidin albo Quidzin, wkr\u00f3tce jednak przeniesiono go na dzisiejsze miejsce; w tym samym roku Kwidzyn otrzyma\u0142 przywilej. Po podziale Prus na cztery biskupstwa w 1243 roku zamek sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 biskupa pomeza\u0144skiego i kapitu\u0142y katedralnej. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony podobno w 1236 roku, by\u0142 drewniany i sp\u0142on\u0105\u0142 razem z zamkiem w 1243; odbudowany, wci\u0105\u017c nie odpowiada\u0142 randze katedry \u2014 biskup Berthold nazwa\u0142 go budowl\u0105 \u201epokorn\u0105, zrujnowan\u0105 i ca\u0142kiem nieprzystojn\u0105 katedrze\u201d, i dlatego postanowi\u0142 wznie\u015b\u0107 wi\u0119ksz\u0105. Tak zapisa\u0142 to Adolf Harnoch.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn (miasto), stan 29 VIII 2026, poz. 539","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1094","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72735,"lng":18.92029,"name_de":"Marienwerder","name_pl":"Kwidzyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Katedra w Kwidzynie (*Marienwerder*) wyros\u0142a przy zamku, kt\u00f3ry po podziale Prus na cztery biskupstwa sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 biskup\u00f3w pomeza\u0144skich i kapitu\u0142y. Gdy w 1525/1526 roku Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce przesz\u0142y na protestantyzm, \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka i pozosta\u0142a ni\u0105 do ko\u0144ca niemieckiego Kwidzyna. Od 1993 roku jest konkatedr\u0105 diecezji elbl\u0105skiej.\n\nNajciekawsze w dziejach tej katedry jest to, \u017ce mie\u015bci\u0142a naraz trzy wsp\u00f3lnoty m\u00f3wi\u0105ce trzema j\u0119zykami. Po Reformacji podzielono j\u0105 na trzy cz\u0119\u015bci: Polacy otrzymali ko\u015bci\u00f3\u0142 g\u00f3rny, a w latach 1547\u20131576 w zachodnim kra\u0144cu korpusu, odgrodzonym krat\u0105, odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa Czesi; organy s\u0142u\u017cy\u0142y wtedy zborowi niemieckiemu i czeskiemu naraz. Potem ta cz\u0119\u015b\u0107 sta\u0142a pusta i do 1782 roku chowano w niej zmar\u0142ych. Jako pierwszego duchownego ewangelickiego wymieniano Simona Kleina, od 1537 roku Hansa von Sadag; diakon\u00f3w niemieckich notowano od 1586 roku, a polskich \u2014 wcze\u015bniej, bo od 1560. \ud83d\udccc Polszczyzna nie by\u0142a w tym Ko\u015bciele j\u0119zykiem obcym. To duchowny z Kwidzyna doje\u017cd\u017ca\u0142 do pobliskich Rakowic, gdzie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano \u2014 jak notuje Harnoch \u2014 \u201edawniej tak\u017ce po polsku, przez diakona z Kwidzyna\u201d, a sama tamtejsza parafia by\u0142a do 1576 roku fili\u0105 kwidzy\u0144skiej. W lutera\u0144skim Gimnazjum Akademickim w Gda\u0144sku katedra j\u0119zyka polskiego obsadzana by\u0142a bez przerwy: gdy w 1734 roku umar\u0142 jej lektor Paulus \u015awietlicki, nast\u0119pc\u0119 znaleziono w ci\u0105gu roku.\n\nParafia by\u0142a wielka. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku liczy w niej 17 000 dusz i notuje rocznie 571 chrzt\u00f3w, 83 \u015bluby i 760 pogrzeb\u00f3w, a obok tego dwadzie\u015bcioro staroluteran i sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioro irwingian. Miasto sz\u0142o w t\u0119 sam\u0105 stron\u0119: w spisie z 1 grudnia 1885 roku Kwidzyn mia\u0142 8 079 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 3 939 m\u0119\u017cczyzn i 4 140 kobiet \u2014 mieszkaj\u0105cych w 630 domach i tworz\u0105cych 1 844 gospodarstwa domowe; ewangelik\u00f3w by\u0142o 6 537, katolik\u00f3w 1 257, innych chrze\u015bcijan dwunastu, a wyznania moj\u017ceszowego 243 osoby. Parafia ewangelicka i katolicka mia\u0142y siedziby na miejscu.\n\n\u015alady tych stuleci wida\u0107 w budowli do dzi\u015b. Od p\u00f3\u0142nocy stoi wzniesiona w 1705 roku kaplica grobowa von der Gr\u00f6ben\u00f3w, w kt\u00f3rej spocz\u0119li Friedrich von der Gr\u00f6ben i jego \u017cony; z czas\u00f3w ewangelickich zachowa\u0142y si\u0119 konfesjona\u0142y z 1716 roku. Najgorsze przysz\u0142o z wojn\u0105: w 1807 roku Napoleon zamieni\u0142 katedr\u0119 na magazyn fura\u017cu i uje\u017cd\u017calni\u0119, a na jej odnowienie trzeba by\u0142o potem zebra\u0107 czterdzie\u015bci tysi\u0119cy talar\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509 (Rakowice) i 510\u2013516 (Kwidzyn); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger-Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, egzemplarz interfoliowany z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105; Konkatedra \u015bwi\u0119tego Jana Ewangelisty w Kwidzynie \u2014 Wikipedia.*","built_year":1325,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Konkatedra \u015bw. Jana Ewangelisty w Kwidzynie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Konkatedra_%C5%9Bw._Jana_Ewangelisty_w_Kwidzynie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"zapis Harnocha o Rakowicach oraz lista lektor\u00f3w gda\u0144skiego Gimnazjum Akademickiego, za naszym opracowaniem egzemplarza Praetoriusa z dopiskami","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0044","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7335842,"lng":18.9319222,"name_de":"Marienwerder","name_pl":"Kwidzyn \u2014 katedra \u015bw. Jana Ewangelisty (Marienwerder)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kwietniewie, po niemiecku K\u00f6nigsblumenau, to budowla gotycka z lat 1330\u20131350, dzi\u015b pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego.\n\nW czasie Reformacji przeszed\u0142 w r\u0119ce protestant\u00f3w i by\u0142 lutera\u0144skim ko\u015bcio\u0142em parafialnym do 1945 roku. \ud83d\udccc Jak jednolita wyznaniowo by\u0142a to wie\u015b, pokazuje spis z 1931 roku: na 690 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 671 ewangelik\u00f3w. Po wojnie \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego.\n\nObiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-785 decyzj\u0105 z 27 lutego 1968 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; materia\u0142y gminy Rychliki.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (lutera\u0144skie, unijne po 1817)","denomination":"ewangelickie (lutera\u0144skie, unijne po 1817)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"rychliki.pl","url":"https://rychliki.pl/kwietniewo-niem-konigsblumenau/"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0519","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.974846,"lng":19.453155,"name_de":"K\u00f6nigsblumenau","name_pl":"Kwietniewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (K\u00f6nigsblumenau)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w latach 1714\u20131719 (karta NID: 1714\u20131718) z inicjatywy w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku Carla Friedricha Ludwiga Barfusa, sfinansowany z funduszy rodowych, w tym wk\u0142adu Eleonory hrabiny Barfus, c\u00f3rki Fryderyka D\u00f6nhoffa z Friedrichstein. Nabo\u017ce\u0144stwa reformowane odprawiano w Kwitajnach ju\u017c od ko\u0144ca XVII w. \u2014 wie\u015b by\u0142a fili\u0105 kalwi\u0144skiej parafii w Sambrodzie w Inspektoracie G\u00f3rnopruskim; pod koniec XVIII w. do komunii przyst\u0119powa\u0142o tu oko\u0142o 130 os\u00f3b, co dawa\u0142o oko\u0142o 300 wiernych tego wyznania. \u015awi\u0105tynia mia\u0142a charakter symultaniczny: zasady naprzemiennego korzystania z niej przez kalwin\u00f3w i luteran ustali\u0142a w 1733 roku specjalna komisja \u2014 luteran\u00f3w obs\u0142ugiwa\u0142 pastor z Gr\u0105dek, kalwin\u00f3w duchowny z Sambrodu. Unia symultaniczna przetrwa\u0142a do 1873 roku; w latach 1873\u20131945 ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do luteran. Po II wojnie \u015bwiatowej przej\u0119ty przez katolik\u00f3w, obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny (pw. \u015bw. Teresy wed\u0142ug rejestru zabytk\u00f3w i studium gmina Pas\u0142\u0119k, pw. Chrystusa Kr\u00f3la wed\u0142ug karty i ewidencji NID). Ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany z ceg\u0142y na rzucie pod\u0142u\u017cnego o\u015bmioboku, z wie\u017c\u0105 od zachodu i zakrysti\u0105 od wschodu. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w 627/69 z 27.02.1968 (wraz z cmentarzem). W 2016 roku laureat konkursu \u201eZabytek Zadbany\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-reformowane (kalwi\u0144skie; dawny, ob. rzym.-kat.)","denomination":"ewangelicko-reformowane (kalwi\u0144skie; dawny, ob. rzym.-kat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/kwitajny-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-sw-teres"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Kwitajny"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0512","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.01636,"lng":19.80795,"name_de":"Quittainen","name_pl":"Kwitajny \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Quittainen)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141abiszewo, do 1945 roku Lab\u00fcssow, w gminie D\u0119bnica Kaszubska, by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej. Mieszkali tu niemal sami ewangelicy \u2014 w 1925 roku \u017cy\u0142o w\u015br\u00f3d nich tylko czworo katolik\u00f3w \u2014 a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 221 mieszka\u0144c\u00f3w w 47 gospodarstwach.\n\n\ud83d\udccc Podawana dot\u0105d liczba 443 ewangelik\u00f3w ze spisu z 2 grudnia 1895 roku jest sum\u0105 dw\u00f3ch wierszy: gminy wiejskiej ze 165 ewangelikami i obwodu dworskiego z 278. Obie jednostki przypisano do parafii w Dobieszewie, po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej; katolicy nale\u017celi do parafii w S\u0142upsku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y trzy i monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego rozdziela je co do miejsca. Dwa dziewi\u0119tnastowieczne \u2014 wiejski i rodowy \u2014 le\u017c\u0105 na p\u00f3\u0142nocnym zachodzie, w lesie; trzeci, znacznie oddalony od zabudowa\u0144, na po\u0142udniowym wschodzie, przy drodze do Podola Ma\u0142ego. P\u00f3\u0142nocny cmentarz wiejski rozplanowano jako wyd\u0142u\u017cony prostok\u0105t; dzi\u015b granic nie spos\u00f3b dok\u0142adnie wyznaczy\u0107, a \u015blad\u00f3w nagrobk\u00f3w niewiele \u2014 o dziewi\u0119tnastowiecznym rodowodzie m\u00f3wi\u0105 resztki starodrzewu i pojedyncze fragmenty kamieni.\n\n\ud83d\udccc Najciekawszy jest cmentarz rodowy, bo zachowa\u0142 i uk\u0142ad przestrzenny, i ma\u0142\u0105 architektur\u0119. Na mapie zaznaczono go jako kwadrat, w rzeczywisto\u015bci jednak mur graniczny uformowano z jednej strony na planie ko\u0142a, a ca\u0142o\u015b\u0107 zwie\u0144czono wysokim krzy\u017cem \u2014 granitowym, mierz\u0105cym oko\u0142o sze\u015bciu metr\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce tablica i czytelne obrysy grob\u00f3w. Na cmentarzu po\u0142udniowym przetrwa\u0142 fragment tablicy z dat\u0105 poch\u00f3wku 1919 roku. Dwa z tych za\u0142o\u017ce\u0144 ewidencja prowadzi pod numerami 1 i 2, o powierzchni oko\u0142o 3000 i oko\u0142o 1850 metr\u00f3w kwadratowych.\n\n\u26a0 Nazwiska \u201evon Steegen i von Zitzewitz\u201d w\u015br\u00f3d pochowanych nie znajduj\u0105 potwierdzenia w \u017cadnym z wykorzystanych \u017ar\u00f3de\u0142; dokumentacja wymienia tablic\u0119 Marthy von Zakrzewski.\n\n8 marca 1945 roku do wsi wesz\u0142a Armia Czerwona; zgin\u0119\u0142o wtedy dziewi\u0119tna\u015bcioro cywil\u00f3w, a czterdzie\u015bci dwie osoby uznano za zaginione.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u0141abiszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o \u0141abiszewo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141abiszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/labiszewo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp \u2014 dwa wiersze Lab\u00fcssow (165 i 278 ewangelik\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0551","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.403,"lng":17.2717,"name_de":"Lab\u00fcssow","name_pl":"\u0141abiszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141\u0105cki M\u0142yn to przysi\u00f3\u0142ek m\u0142y\u0144ski w obr\u0119bie wsi \u0141\u0105kie (niemieckie Lonken), w regionie Gochy, w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci dzisiejszej gminy Lipnica w powiecie bytowskim. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau) w rejencji kwidzy\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie, w mi\u0119dzywojniu do polskiego powiatu chojnickiego, a w latach 1939\u20131945 do Landkreis Konitz w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nGochy by\u0142y w przewadze kaszubskie i katolickie \u2014 w \u0141\u0105kiem dosz\u0142o w latach 1906\u20131907 do strajku szkolnego \u2014 a ewangelicy stanowili tu mniejszo\u015b\u0107: niemieckich kolonist\u00f3w i m\u0142ynarzy. Katolicy nale\u017celi do parafii w Borzyszkowach, ewangelicy do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen); tak podaje niemiecki wykaz miejscowo\u015bci Meyersa z prze\u0142omu wiek\u00f3w i tak samo notuje spis z 1 grudnia 1885 roku, kt\u00f3ry przy \u0141\u0105kiem wykazuje 838 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 252 ewangelik\u00f3w i 565 katolik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Reszka wi\u0105\u017ce jednak tutejszych ewangelik\u00f3w z ko\u015bcio\u0142em macierzystym w Pietrzykowie, oddalonym o dziesi\u0119\u0107, dwana\u015bcie kilometr\u00f3w \u2014 obie przynale\u017cno\u015bci mog\u0142y po sobie nast\u0119powa\u0107.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz zajmuje oko\u0142o 0,2 hektara \u2014 powierzchni\u0119 dostosowan\u0105, jak pisze Reszka, do liczby mieszkaj\u0105cych tu ewangelik\u00f3w; w 1876 roku by\u0142o ich 242, a w 1910 ju\u017c tylko 99. Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 opu\u015bci\u0142a \u0141\u0105kie. Zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi nagrobek z napisem \u201eRuht in Gott\u201d \u2014 \u201eSpoczywa w Bogu\u201d \u2014 postawiony w\u0142a\u015bcicielowi Carlowi Dommerowi, urodzonemu 25 listopada 1850 i zmar\u0142emu 17 lutego 1885 roku.\n\nOstatniego uroczystego pogrzebu dokonano tu w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej, a po jej zako\u0144czeniu pochowano na cmentarzu ponad dwudziestu niemieckich \u017co\u0142nierzy; w pogrzebie uczestniczy\u0142 Eugeniusz Tandecki z \u0141\u0105kiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Lipnica \u2014 wykaz miejscowo\u015bci","url":"https://wykaz.rky.pl/g2201052.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0605","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03372,"lng":17.27553,"name_de":"","name_pl":"\u0141\u0105cki M\u0142yn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141\u0105g \u2014 po niemiecku Lonk \u2014 le\u017cy w gminie Czersk, w powiecie chojnickim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu chojnickiego w rejencji kwidzy\u0144skiej.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142 si\u0119 tu zamkni\u0119ty cmentarz ewangelicki \u2014 jeden z sze\u015bciu w gminie Czersk. Wymienia go studium uwarunkowa\u0144 uchwalone przez Rad\u0119 Miejsk\u0105 w Czersku 20 grudnia 2022 roku, w rozdziale o miejscach pami\u0119ci narodowej oraz cmentarzach ewangelickich i \u017cydowskich, a tak\u017ce w wykazie obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Poza tym o tej nekropolii nie wiemy na razie nic: ani daty za\u0142o\u017cenia, ani powierzchni, ani stanu zachowania. Studium nie podaje te\u017c, czy \u2014 jak w Mokrem i Odrach \u2014 przylega ona do czynnego cmentarza katolickiego. Wie\u015b ma osobny cmentarz rzymskokatolicki przy ulicy Ko\u015bcielnej, uj\u0119ty w tej samej ewidencji, oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny.\n\n\ud83d\udfe1 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne w atlasie s\u0105 przybli\u017cone \u2014 wskazuj\u0105 wie\u015b, nie cmentarz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokument planistyczny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/chojnice/czersk/000.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1132","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8256,"lng":18.0069,"name_de":"Lonk","name_pl":"\u0141\u0105g \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Korekta: gotycka fara \u015bw. Katarzyny w \u0141asinie nie by\u0142a ko\u015bcio\u0142em ewangelickim \u2014 pozostawa\u0142a rzymskokatolicka. Ewangelicy mieli w mie\u015bcie w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, kt\u00f3rej budow\u0119 uko\u0144czono w 1864 roku Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten wraz z przyleg\u0142ym cmentarzem ewangelickim zosta\u0142 zniszczony i rozebrany w latach 1965\u20131970; na jego fundamentach stan\u0105\u0142 obecny dom kultury przy ul. Marii Sk\u0142odowskiej-Curie 1.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Historia \u0141asina \u2014 Wikipedia; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), \u0141asin \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]; kwerenda w\u0142asna, weryfikacja 18 czerwca 2026.* Ks. Jakub Fankidejski notuje, \u017ce \u0141asin \u2014 zawsze niewielkie miasteczko \u2014 mia\u0142 dwa ko\u015bcio\u0142y. Obok obszernej fary Krzy\u017cacy wznie\u015bli przed bram\u0105 Malborsk\u0105, na przedmie\u015bciu zwanym Motylka, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny, po\u0142\u0105czony ze szpitalem miejskim dla ubogich i chorych. Opiek\u0119 sprawowa\u0142 nad nimi osobny proboszcz (*praepositus*, st\u0105d nazwa prepozytury), a na utrzymanie ko\u015bcio\u0142a i szpitala zapisano kilka pobliskich dom\u00f3w, grunt zwany Grodziskiem, \u0142\u0105k\u0119 Rozgart i kilka ogrod\u00f3w. *\u0179r\u00f3d\u0142o: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 105.*","built_year":1864,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Historia \u0141asina \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%81asina"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), \u0141asin \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 105","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0051","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.5196526,"lng":19.0870311,"name_de":"Lessen","name_pl":"\u0141asin \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Lessen, nieistniej\u0105cy)","powiat":"grudzi\u0105dzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Lasowice Ma\u0142e (Klein Lesewitz), pow. malborski. Po 1945 r. przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 czynny.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=49674"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda Gemini (westpreussen.de / NID) \u2014 weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0448","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1023,"lng":19.1087,"name_de":"Klein Lesewitz","name_pl":"Lasowice Ma\u0142e","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Lasowice Wielkie, po niemiecku Gro\u00df Lesewitz, by\u0142y siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej, a odnowiony przywilej dla wsi wystawiono w 1350 roku. Wsp\u00f3lnota istnia\u0142a tu ju\u017c w 1565 roku i wtedy te\u017c wymieniany jest jej pierwszy duchowny, Balthasar Richter, ale na w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 czeka\u0142a blisko sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat. Bernhard Schmid, autor inwentarza zabytk\u00f3w powiatu malborskiego, zapisa\u0142, \u017ce od 1565 roku zbierano si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwa w izbie nad podcieniem domu ch\u0142opa Langwalda, p\u00f3\u017aniej w stodole i spichlerzu. Agathon Harnoch dopowiada reszt\u0119: stodo\u0142\u0119 urz\u0105dzon\u0105 na nabo\u017ce\u0144stwa trzeba by\u0142o w 1619 roku rozebra\u0107 na wniosek miejscowego ksi\u0119dza katolickiego wniesiony do s\u0105du w Malborku, w 1626 roku Gustaw Adolf odda\u0142 ewangelikom ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a po pokoju w Sztumskiej Wsi w 1635 roku odebrano im go z powrotem. Dopiero potem przysz\u0142a swoboda: w 1652 roku przerobiono na dom ko\u015bcielny spichlerz, w kt\u00f3rym si\u0119 dot\u0105d modlono, i przetrwa\u0142 on do 1710 roku, a w 1711 \u2014 wbrew zakazowi biskupa che\u0142mi\u0144skiego \u2014 stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nTa budowla, ryglowa, o wymiarach 10,14 na 21,82 metra w \u015bwietle, z dwiema kruchtami i trzema dzwonami, przetrwa\u0142a bez ma\u0142a dwie\u015bcie lat. Rozebrano j\u0105 wiosn\u0105 1902 roku, a now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, postawion\u0105 w latach 1902\u20131903, po\u015bwi\u0119cono 8 grudnia 1903 roku. Parafia liczy\u0142a w czasach Harnocha oko\u0142o 450 dusz, do Sto\u0142u Pa\u0144skiego przyst\u0119powa\u0142o w niej rocznie blisko 395 os\u00f3b, a cmentarz ko\u015bcielny mia\u0142a jeden \u2014 w Lasowicach.\n\nEwangelicy nie mieli tu przewagi, cho\u0107 byli liczni: w pruskim spisie powszechnym z 1885 roku na 569 mieszka\u0144c\u00f3w wsi przypada\u0142o 261 ewangelik\u00f3w, 290 katolik\u00f3w i 18 innych chrze\u015bcijan, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Katolik\u00f3w by\u0142o wi\u0119c o niespe\u0142na trzydziestu wi\u0119cej.\n\nDawny cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w 1843 roku. Dzi\u015b jest to park wiejski z zachowanym kutym ogrodzeniem i bramami oraz pojedynczymi nagrobkami; ewidencja zabytk\u00f3w podaje jego powierzchni\u0119 \u2014 0,30 hektara \u2014 i prowadzi go pod pozycj\u0105 131. Stele z tego cmentarza przeniesiono na cmentarz mennonicki w Stogach, kt\u00f3ry pe\u0142ni funkcj\u0119 lapidarium. \ud83d\udfe1 Po\u0142o\u017cenie bywa wskazywane dwojako: ewidencja umieszcza cmentarz w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, notatka terenowa \u2014 w zachodniej cz\u0119\u015bci nawsia; r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Gda\u0144sk 1919; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/malbork/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.malbork.pl","url":"https://powiat.malbork.pl/pliki/powiatmalborski/pliki/przewodnik_po_powiecie_malborskim.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-malbork"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0974","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0885,"lng":19.0745,"name_de":"Gro\u00df Lesewitz","name_pl":"Lasowice Wielkie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lasy le\u017c\u0105 w gminie Stary Targ, w powiecie sztumskim, na Powi\u015blu. Po tutejszej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej zosta\u0142 cmentarz, o kt\u00f3rym wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje samo istnienie i wyznanie \u2014 bez opisu po\u0142o\u017cenia, bez powierzchni i bez datowania.\n\n\ud83d\udfe1 Czasu za\u0142o\u017cenia ani granic cmentarza nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stary Targ.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stary Targ","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1124","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0137685,"lng":19.1273181,"name_de":"","name_pl":"Lasy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary cmentarz ewangelicki w \u0141ebie (niemieckie Leba) le\u017cy przy dzisiejszej ulicy Parkowej. Przed 1945 rokiem \u0141eba by\u0142a samodzielnym miastem w powiecie l\u0119borskim rejencji koszali\u0144skiej i mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 z ko\u015bcio\u0142em parafialnym; nieliczni katolicy podlegali parafii w L\u0119borku, jak notuje zapis z 1932 roku. Jak bardzo by\u0142a to spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka, wida\u0107 w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku: zapisano w niej wtedy 1872 ewangelik\u00f3w, 19 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro \u017byd\u00f3w.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w XIX wieku i nigdy nie by\u0142 du\u017cy \u2014 ju\u017c na pocz\u0105tku XX wieku brakowa\u0142o na nim wolnych miejsc. Poch\u00f3wk\u00f3w zaprzestano po 1945 roku, gdy wysiedlono niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku, przy okazji budowy dom\u00f3w przy ulicach Parkowej, Mickiewicza i S\u0142owackiego, w\u0142adze przeprowadzi\u0142y na jego terenie ekshumacje. \ud83d\udfe1 Ilu ludzi tu spoczywa\u0142o, nie wiadomo i zapewne ju\u017c si\u0119 nie dowiemy; miar\u0105 wsp\u00f3lnoty pozostaj\u0105 liczby ze spisu.\n\n23 maja 1993 roku po\u015bwi\u0119cono tu kamie\u0144 pami\u0105tkowy ku czci zmar\u0142ych z miejscowej parafii; postawi\u0142 go Bund der Lebaer, Zwi\u0105zek By\u0142ych \u0141ebian. Osobny, le\u015bny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,37 hektara zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy \u0141eb\u0105 a R\u0105bk\u0105, na terenie S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u0141eba \u2014 Dawny cmentarz ewangelicki, Polska Niezwyk\u0142a; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141eba \u2014 Dawny cmentarz ewangelicki \u2014 Polska Niezwyk\u0142a","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/22703,leba-cmentarz-ewangelicki.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0003","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.75852,"lng":17.55542,"name_de":"Evangelischer Friedhof Leba (Stary cmentarz ewangelicki, ul. Parkowa)","name_pl":"\u0141eba \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki le\u017cy przy ulicy Parkowej w \u0141ebie (niemieckie Leba), mie\u015bcie nad Ba\u0142tykiem, kt\u00f3re przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze.\n\n\u0141eba mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 z ko\u015bcio\u0142em w mie\u015bcie, a do niej nale\u017ca\u0142a jeszcze filia w Sarbsku oraz Now\u0119cin, Szczenurze, Uhlingen i Barg\u0119dzino. M\u00fcller wylicza jedenastu tutejszych pastor\u00f3w; najwcze\u015bniejszy odnotowany urz\u0119dowa\u0142 ju\u017c podczas wizytacji 23 stycznia 1560 roku, a Gregorius Bunck obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1590 jako \u201epierwszy pastor przy nowo wzniesionym ko\u015bciele\u201d. Katolicy je\u017adzili do L\u0119borka, bo najbli\u017csz\u0105 parafi\u0119 swojego wyznania mieli dopiero tam. Miasto by\u0142o wi\u0119c protestanckie niemal bez reszty: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 1872 ewangelik\u00f3w, 19 katolik\u00f3w i 10 \u017byd\u00f3w, a wykaz Meyersa oko\u0142o 1905 roku podaje 1972 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz pochodzi\u0142 z XIX wieku i by\u0142 niewielki \u2014 ju\u017c na pocz\u0105tku XX wieku brakowa\u0142o na nim wolnych miejsc. Chowano tu do 1945 roku; potem, po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej, poch\u00f3wk\u00f3w zaprzestano. Na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku na cz\u0119\u015bci dawnej nekropolii przeprowadzono ekshumacje i postawiono osiedle mieszkaniowe, niszcz\u0105c nagrobki, krzy\u017ce i \u017celiwne ogrodzenia.\n\nDo dzi\u015b stoj\u0105 fragmenty muru i przewr\u00f3cone elementy nagrobk\u00f3w. Z inicjatywy Zwi\u0105zku By\u0142ych \u0141ebian (Bund der Lebaer) i w\u0142adz miasta 23 maja 1993 roku po\u015bwi\u0119cono na tym miejscu kamie\u0144 z napisem \u201ePami\u0119ci Gminy Ewangelickiej\u201d w czterech j\u0119zykach: kaszubskim, niemieckim, polskim i \u0142aci\u0144skim.\n\n\ud83d\udccc Osobnym obiektem jest natomiast le\u015bny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,37 hektara, zachowany mi\u0119dzy \u0141eb\u0105 a R\u0105bk\u0105, na terenie S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Stary cmentarz ewangelicki \u2014 \u0141eba Miasto \u017bywio\u0142\u00f3w (leba.eu); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, s. 254.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stary cmentarz ewangelicki \u2013 \u0141eba Miasto \u017bywio\u0142\u00f3w","url":"https://leba.eu/pl/stary-cmentarz-ewangelicki-2020-07/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0607","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.75276,"lng":17.56178,"name_de":"Leba (Evangelischer Friedhof Leba)","name_pl":"\u0141eba \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ruina \u015bredniowiecznego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Miko\u0142aja w Starej \u0141ebie, opuszczonego po sztormach XVI w. Miasto przyj\u0119\u0142o reformacj\u0119 w 1521 r. i pozosta\u0142o ewangelickie a\u017c do 1945 r.; dzi\u015b parafi\u0119 upami\u0119tnia obelisk. Pierwszego ewangelickiego duchownego odnotowano w 1560 r. (Zetzke), cho\u0107 biskup Martin Weiher bezskutecznie pr\u00f3bowa\u0142 utrzyma\u0107 katolicki charakter rodzinnej \u0141eby. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano w latach 1667\u201368, a po po\u017carze, od 1683 r., wzniesiono nowy; jego patronami byli von Neuhoff (z \u0142awk\u0105 patronack\u0105) oraz starosta von Natzmer. W spisie figuruje jeden tutejszy duchowny ewangelicki. (na podstawie: F. Schultz, 1912)","built_year":1362,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Miko\u0142aja w \u0141ebie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Miko%C5%82aja_w_%C5%81ebie"},"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)"]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0012","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.764,"lng":17.53587,"name_de":"Leba","name_pl":"\u0141eba \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Miko\u0142aja (Stara \u0141eba)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141eba (po niemiecku Leba) \u2014 miasto nad Ba\u0142tykiem w Kreis Lauenburg i. Pom. (rejencja koszali\u0144ska, Prowincja Pomorze). Protestantyzm przyj\u0119\u0142a wcze\u015bnie, a dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki sta\u0142 si\u0119 zborem ewangelickim. \ud83d\udfe1 Rok 1521, podawany tu dot\u0105d jako data przyj\u0119cia, wymaga potwierdzenia \u2014 by\u0142aby to jedna z najwcze\u015bniejszych dat w ca\u0142ym atlasie, a ks. Fankidejski, na kt\u00f3rym opiera si\u0119 dalsza cz\u0119\u015b\u0107 tego opisu, daty przej\u015bcia \u0141eby na luteranizm nie podaje; wspomina jedynie nadanie praw miejskich w 1351 roku i ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Gdy podupada\u0142 stary ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja (dzi\u015b ruina w wydmach Starej \u0141eby), w 1590 roku wzniesiono w nowym mie\u015bcie kolejn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119; po po\u017carze wywo\u0142anym uderzeniem pioruna (20 lipca 1682 roku) odbudowano j\u0105 w 1683 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142 barokowy. Kamienn\u0105 wie\u017c\u0119 uko\u0144czono w 1685 roku, a po jej zawaleniu (1761) postawiono ceglan\u0105 w 1763 roku. Ludno\u015b\u0107 miasta by\u0142a w przewadze ewangelicka (w 1871 roku 1975 ewangelik\u00f3w wobec 8 katolik\u00f3w). Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 lutera\u0144ski a\u017c do ostatniego nabo\u017ce\u0144stwa 14 kwietnia 1946 roku, po czym 11 maja 1946 roku przekazano go katolikom i erygowano parafi\u0119 Wniebowzi\u0119cia NMP. To jedyny wpisany zabytek \u0141eby (ul. Powsta\u0144c\u00f3w Warszawy 28). Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 na miejscu. Ks. Jakub Fankidejski opisa\u0142 dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a szczeg\u00f3\u0142owo. Krzy\u017cacy wynie\u015bli \u0141eb\u0119 do rz\u0119du miast w 1351 roku; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny by\u0142 murowany, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, patrona rybak\u00f3w, a proboszcz posiada\u0142 w\u0142\u00f3k\u0119 roli. W\u0142a\u015bcicielami miasta byli od dawna Wejherowie.\n\n\ud83d\udfe1 Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce Marcin Wejher, biskup kamie\u0144ski, trwa\u0142 przy wierze katolickiej, i \u017ce *podobno* pisa\u0142 do niego sam Marcin Luter, nak\u0142aniaj\u0105c go do zmiany wyznania \u2014 wola\u0142 jednak straci\u0107 maj\u0105tek. To relacja zas\u0142yszana, zaznaczona przez samego autora s\u0142owem \u201epodobno\u201d. Pod nast\u0119pnymi, ju\u017c ewangelickimi patronami ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Starego ko\u015bcio\u0142a u\u017cywali kr\u00f3tko: w 1570 roku wielkie wzburzenie morza zala\u0142o i zniszczy\u0142o \u015bwi\u0105tyni\u0119 wraz z ca\u0142ym miastem. Jeszcze w 1602 roku wida\u0107 by\u0142o w wodzie znaczne cz\u0119\u015bci muru \u2014 Fankidejski podaje ich wysoko\u015b\u0107 obrazowo, \u201ena trzech ch\u0142op\u00f3w\u201d. Mieszczanie przenie\u015bli si\u0119 na inne miejsce i wznie\u015bli nowy ko\u015bci\u00f3\u0142; prawo patronatu pozosta\u0142o przy Wejherach.\n\n\ud83d\udd34 W 1637 roku przyby\u0142 tu nadaremnie oficja\u0142 pomorski Judycki, \u017ceby odzyska\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 dla katolik\u00f3w \u2014 jego \u017c\u0105daniom stanowczo opar\u0142 si\u0119 Ernst Wejher, \u00f3wczesny patron. \ud83d\udfe1 Fankidejski dodaje, \u017ce *podobno* za tym przyk\u0142adem poszli inni panowie ziemi bytowskiej i l\u0119borskiej, wskutek czego wszystkie tamtejsze ko\u015bcio\u0142y patronatu prywatnego pozosta\u0142y na zawsze w r\u0119kach ewangelickich.\n\n\ud83d\udccc To jedno zdanie t\u0142umaczy struktur\u0119 wyznaniow\u0105 ca\u0142ej ziemi l\u0119borsko-bytowskiej \u2014 ale i ono opatrzone jest przez autora zastrze\u017ceniem. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w tej miejscowo\u015bci 1872 ewangelik\u00f3w, 19 katolik\u00f3w, 10 \u017byd\u00f3w. \ud83d\udd34 Wizytacji z 1583 roku w og\u00f3le tu nie przeprowadzono. Akta notuj\u0105 przy dekanacie l\u0119borskim zdanie kr\u00f3tkie i mocne: *\u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d* \u2014 nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wymienia osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec \u2014 i przy wszystkich stawia t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119: *omnes ab haereticis occupatae*, wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie nazywa tutejszych ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Ostatniej z tych nazw nie uda\u0142o si\u0119 przypisa\u0107 do dzisiejszej miejscowo\u015bci. \ud83d\udccc To ten sam obraz, kt\u00f3ry daje zapis o tutejszym ko\u015bciele: miasto przyj\u0119\u0142o Reformacj\u0119 wcze\u015bnie i \u015bwi\u0105tynia by\u0142a ju\u017c wtedy w r\u0119kach ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1683,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowzi\u0119cia NMP w \u0141ebie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Wniebowzi%C4%99cia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_w_%C5%81ebie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 247\u2013248","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0013","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7565,"lng":17.55568,"name_de":"Leba","name_pl":"\u0141eba \u2014 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 (Wniebowzi\u0119cia NMP, dawniej ewangelicki)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u0141ebieniu \u2014 po niemiecku Labehn, w polskim zapisie dziewi\u0119tnastowiecznym tak\u017ce Lebino \u2014 le\u017cy w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego, obszaru w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickiego, i tworzy\u0142a wsp\u00f3ln\u0105 parafi\u0119 z s\u0105siedni\u0105 Bia\u0142ogard\u0105; u Franza Schultza, w monografii powiatu z 1912 roku, figuruje ona jako Belgard-Labehn.\n\n\ud83d\udccc Parafia jest m\u0142oda i ma dok\u0142adn\u0105 metryk\u0119. Po wizytacji generalnej z 1887 roku, gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce tutejsze parafie licz\u0105 po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi, a do ko\u015bcio\u0142a bywa mil\u0119 albo dwie drogi, powiat podzielono: z sze\u015bciu wikariat\u00f3w utworzono samodzielne parafie. \u0141ebie\u0144 z Bia\u0142ogard\u0105 dosta\u0142 w\u0142asn\u0105 w 1890 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 we wsi po\u015bwi\u0119cono 16 pa\u017adziernika 1891 roku; bia\u0142ogardzki \u2014 w 1902. \ud83d\udccc W samym pa\u017adzierniku 1891 po\u015bwi\u0119cono w powiecie trzy ko\u015bcio\u0142y w ci\u0105gu jednego tygodnia: God\u0119towo 13 pa\u017adziernika, \u0141ebie\u0144 16, S\u0105kno 18. Schultz nazywa to wydarzeniem w prowincji wyj\u0105tkowym.\n\nW 1923 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze.\n\nCmentarz le\u017cy oko\u0142o p\u00f3\u0142 kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od \u015brodka wsi. \ud83d\udccc Potwierdza go gminna ewidencja zabytk\u00f3w, kt\u00f3ra prowadzi w \u0141ebieniu \u201ezabytkowy cmentarz\u201d na dzia\u0142ce numer 479.\n\n\u26a0 Nie myli\u0107 z \u0141ebieniem w powiecie s\u0142upskim \u2014 spis z 2 grudnia 1895 roku notuje tam osobn\u0105 wie\u015b Labehn z 216 ewangelikami przy parafii Damno. To inna miejscowo\u015b\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1923.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\", Gda\u0144sk 1912 \u2014 wyci\u0105g atlasowy parafii l\u0119borskich","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0523","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_lebien/kos_lebien__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.64406,"lng":17.71892,"name_de":"Labehn","name_pl":"\u0141ebie\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ebunia \u2014 po niemiecku Labuhn \u2014 jest star\u0105 wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105, ewangelick\u0105 od czas\u00f3w Reformacji. \ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest tu starszy ni\u017c pierwsza wzmianka o nim: schematyzm diecezji che\u0142mi\u0144skiej notuje go dopiero w 1410 roku, ale zak\u0142ada, \u017ce ufundowa\u0142 go znacznie wcze\u015bniej jeden z biskup\u00f3w kujawskich, do kt\u00f3rych wie\u015b nale\u017ca\u0142a. Z obszaru tej parafii wydzielono p\u00f3\u017aniej ko\u015bcio\u0142y w Roz\u0142azinie, Dzi\u0119cielcu i Bukowinie \u2014 \u0141ebunia by\u0142a wi\u0119c pniem, z kt\u00f3rego wyros\u0142o s\u0105siedztwo.\n\n\ud83d\udccc Rok 1566 przes\u0105dzi\u0142 o wyznaniu. Biskup Wolski sprzeda\u0142 wtedy wie\u015b Ernstowi von Weiher, a ten jako prywatny patron trwale wprowadzi\u0142 Reformacj\u0119; pierwszego pastora, Cassiusa, odnotowano w 1570 roku, a w 1764 urz\u0105d sprawowa\u0142 Gallasius. Wed\u0142ug Neuendorffa (1850) do 1637 roku patronami parafii byli Grellowie; nale\u017ca\u0142 do niej mi\u0119dzy innymi Dzi\u0119cielec z kaplic\u0105, w kt\u00f3rej nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w \u015bwi\u0119to Oczyszczenia Marii i jesieni\u0105. Heinrich Koops (1967) zaznacza, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ebuni uchodzi\u0142 za fili\u0119 Bukowiny \u2014 w wykazach powiatowych figuruje jednak jako samodzielna parafia z patronem honorowym.\n\nZachowany ceglany, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1870 roku. Meyers notuje oko\u0142o 1905 roku w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i 284 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku \u2014 494 ewangelik\u00f3w i 47 katolik\u00f3w; ci ostatni podlegali parafii w L\u0119borku. \ud83d\udfe1 Liczb\u0119 oko\u0142o 2 100 wiernych parafii w 1940 roku podaje si\u0119 bez wskazania \u017ar\u00f3d\u0142a.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1532 w 1995 roku. Przy ko\u015bciele zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz.\n\n\u26a0 Nie nale\u017cy myli\u0107 \u0141ebuni z \u0141ebieniem \u2014 to inna miejscowo\u015b\u0107, opisana w atlasie osobno; nazwy r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 jedn\u0105 sylab\u0105, a obie le\u017c\u0105 w tym samym powiecie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1870,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / lotzl.lebork.pl \u2014 \u0141ebie\u0144","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141ebie\u0144 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. MB Kr\u00f3lowej Polski (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-259470"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0239","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_lebunia/lebunia_kosciol01.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.457871,"lng":17.808333,"name_de":"Labuhn","name_pl":"\u0141ebie\u0144 \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. NMP Kr\u00f3lowej Polski)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ebieniec, po niemiecku Labenz, po kaszubsku Lebine, le\u017cy dzi\u015b w gminie Wicko w powiecie l\u0119borskim, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do Kreis Lauenburg i. Pom. w rejencji koszali\u0144skiej. Jego losy zwi\u0105za\u0142y si\u0119 wcze\u015bnie z Charbrowem i Osiekami: wszystkie trzy wsie by\u0142y dobrami sto\u0142owymi biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich, dop\u00f3ki biskup Nicolaus Wolski nie sprzeda\u0142 ich w 1564 roku staro\u015bcie Ernstowi von Weiher, starszemu bratu biskupa kamie\u0144skiego Marcina von Weiher, za 12 000 talar\u00f3w \u2014 i to bez zgody Stolicy Apostolskiej, o co jeszcze d\u0142ugo si\u0119 spierano. Wed\u0142ug Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon wie\u015b liczy\u0142a oko\u0142o 312 mieszka\u0144c\u00f3w w okolicach 1900 roku; urz\u0105d stanu cywilnego i poczt\u0119 mia\u0142a w Charbrowie, a s\u0105d w L\u0119borku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u0141ebieniec nie mia\u0142; by\u0142 gmin\u0105 filialn\u0105 parafii ewangelickiej w Charbrowie, kt\u00f3r\u0105 Ernst M\u00fcller wymienia w sk\u0142adzie: Wrze\u015bcie, \u0141ebieniec, Wicko, Sarbsk, Nieznachowo, Kanie Dolne i G\u00f3rne, Scharschow i Roszczyce. \u015awi\u0105tyni\u0105 macierzyst\u0105 by\u0142 tamtejszy zb\u00f3r, wzniesiony w 1669 roku na miejscu starszego ko\u015bcio\u0142a, staraniem w\u0142a\u015bciciela wsi, Lorenza Christopha von Somnitz; od 1947 roku s\u0142u\u017cy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Parafia by\u0142a kaszubska d\u0142ugo i uparcie: kazania g\u0142oszono w niej po polsku, a nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie odprawiano mniej wi\u0119cej do 1870 roku, sam za\u015b \u0141ebieniec Franz Tetzner wymienia pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 Lebine w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych mowy tej jeszcze nie zapomniano.\n\nWie\u015b by\u0142a wyznaniowo jednorodna. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 411 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a jako ich parafi\u0119 wskaza\u0142 Charbrowo; obw\u00f3d urz\u0119dowy \u0141ebieniec mia\u0142 w\u00f3wczas we Wrze\u015bciu Kr\u00f3lewskim.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono i cmentarz utraci\u0142 opiek\u0119. \ud83d\udfe1 Ani daty jego za\u0142o\u017cenia, ani dzisiejszego stanu zachowania nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107.\n\n\ud83d\udccc Potwierdzone: \u0141ebieniec ma w spisie z 2 grudnia 1895 roku jeden wiersz \u2014 gmina wiejska Labenz, strona 186, pozycja 28: 411 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em 411 os\u00f3b (202 m\u0119\u017cczyzn i 209 kobiet), parafia ewangelicka i urz\u0105d stanu cywilnego Charbrowo, obw\u00f3d urz\u0119dowy Wrze\u015bcie Kr\u00f3lewskie. Przejrzano ca\u0142y dzia\u0142 obwod\u00f3w dworskich powiatu (pozycje 66\u2013172): stoj\u0105 tam Labuhn (pozycja 114) i Labehn, ale Labenz nie \u2014 sumowa\u0107 rzeczywi\u015bcie nie ma czego.\n\n\ud83d\udccc Schultz rozstrzyga spraw\u0119 na rzecz Somnitz\u00f3w. Pisze o \u201eim Jahre 1669 nach dem Zusammenbruche der alten, f\u00fcr den Preis von 4904 Talern hergestellte neue Kirche von Charbrow\u201d, dodaje, \u017ce ze starego, katolickiego ko\u015bcio\u0142a ocala\u0142 tylko ch\u00f3r, i wprost nazywa fundatora \u201eihrem Erbauer und Besitzer reformierter Konfession\u201d \u2014 czyli von Somnitzem, patronem wyznania reformowanego, o kt\u00f3rego prawo obsadzania ko\u015bcio\u0142a toczy\u0142 si\u0119 potem trzydziestoletni sp\u00f3r z lutera\u0144sk\u0105 szlacht\u0105 powiatu. Krokowscy, luteranie, do tego opisu nie pasuj\u0105; przypisanie im odbudowy jest wy\u0142\u0105cznie zapisem Drzewieckiego. Pe\u0142ne dwucz\u0142onowe imi\u0119 jest wi\u0119c uzasadnione, rozbie\u017cny bywa tylko szyk: Schultz zapisuje \u201eChristoph Lorentz von Somnitz\u201d, brat Ulricha Gottfrieda, Drzewiecki \u2014 \u201eLorenz Christoph\u201d. \u26a0 Ten sam Drzewiecki podaje jednak, \u017ce w 1660 roku Krokowscy sprzedali wie\u015b \u201eWawrzy\u0144cowi i Krzysztofowi von Somnitz\u201d, jakby dw\u00f3m braciom \u2014 to ta sama niepewno\u015b\u0107 odczytu i lepiej jej nie rozstrzyga\u0107 w tek\u015bcie.\n\n\ud83d\udccc Potwierdzone bezpo\u015brednio w \u017ar\u00f3dle. Na stronie 14 \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d Tetzner podaje dwukolumnowy wykaz nazw kaszubsko-niemieckich i w jego ko\u0144cowej cz\u0119\u015bci stoi wprost \u201eLebine \u2014 Labenz\u201d; kilkana\u015bcie wierszy wy\u017cej \u201eChabrowo \u2014 Charbrow\u201d. \ud83d\udfe1 W naszym skanie znak diakrytyczny nad pierwszym \u201ea\u201d w Chabrowie nie wychodzi \u2014 form\u0119 Ch\u00e1browo trzeba potwierdzi\u0107 na czystszym odbiciu, natomiast Lebine jest czytelne bez zastrze\u017ce\u0144. Rekord mo\u017ce dosta\u0107 pole z nazw\u0105 kaszubsk\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Charbrow; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Wicko \u2014 Warto Zobaczy\u0107 (powiat l\u0119borski)","url":"https://www.powiat-lebork.com/turystyka-i-rekreacja/warto-zobaczyc/gmina-wicko/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Charbrow \u2014 Synode Lauenburg, s. 246: z Freest, Labenz, Vietzig, Speck, Nesmachow, Nieder- i Ober-Kanzow, Scharschow, Rosch\u00fctz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, strona 186, pozycja 28 (Labenz: 411 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w, parafia Charbrow, urz\u0105d stanu cywilnego Charbrow, obw\u00f3d urz\u0119dowy K\u00f6niglich Freist)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. 1, w. 9038 i 9494 (sprzeda\u017c d\u00f3br sto\u0142owych Charbrow, Labenz i Ossecken w 1564 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, Die Slowinzen \u2014 F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899 (\u201eLebine \u2014 Labenz\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eCharbrowo \u2013 Degendorf, Charbrow\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja A.3 (Charbrowo)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0885","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.718358,"lng":17.608115,"name_de":"Labenz","name_pl":"\u0141ebieniec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ebie\u0144 \u2014 po niemiecku Labehn \u2014 by\u0142 do 1945 roku wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie l\u0119borskim, zamieszkan\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci przez ewangelik\u00f3w, i siedzib\u0105 parafii, kt\u00f3ra obejmowa\u0142a tak\u017ce s\u0105siedni\u0105 Bia\u0142ogard\u0119.\n\n\ud83d\udccc Parafi\u0119 Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144 utworzono w 1890 roku, a jej siedzib\u0105 zosta\u0142 w\u0142a\u015bnie \u0141ebie\u0144 \u2014 mimo \u017ce Bia\u0142ogarda by\u0142a miejscowo\u015bci\u0105 znacznie starsz\u0105, z kasztelani\u0105 si\u0119gaj\u0105c\u0105 1209 roku. Zadecydowa\u0142a kolejno\u015b\u0107 budowy: tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 16 pa\u017adziernika 1891 roku, a bia\u0142ogardzki dopiero w 1902. W 1940 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3 200 wiernych, a nale\u017ca\u0142o do niej kilka okolicznych wsi.\n\n\ud83d\udccc Po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a w \u0141ebieniu wypad\u0142o w tygodniu bez precedensu: mi\u0119dzy 13 a 18 pa\u017adziernika 1891 roku po\u015bwi\u0119cono w powiecie l\u0119borskim trzy nowe \u015bwi\u0105tynie \u2014 13 pa\u017adziernika w God\u0119towie, 16 w \u0141ebieniu i 18 w Ciekocinie. Wszystkie trzy wyros\u0142y z tej samej decyzji, podj\u0119tej po wizytacji generalnej w 1887 roku, gdy uznano, \u017ce tutejsze parafie s\u0105 za rozleg\u0142e.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 jest murowany, neogotycki, orientowany, z wie\u017c\u0105 od zachodu. \ud83d\udd34 Rok jego budowy bywa podawany jako 1882, co nie godzi si\u0119 z dat\u0105 po\u015bwi\u0119cenia i z ca\u0142\u0105 chronologi\u0105 powstawania tej parafii; monografia powiatu prowadzi \u0141ebie\u0144 w\u015br\u00f3d parafii utworzonych w 1890 roku, z ko\u015bcio\u0142em po\u015bwi\u0119conym w 1891.\n\nKatolicy przed 1945 rokiem nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. Wiosn\u0105 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ich miejsce zaj\u0119li polscy osadnicy. Poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej Polski, z parafi\u0105 erygowan\u0105 w 1981 roku. Ksi\u0119gi ko\u015bcielne zachowa\u0142y si\u0119 i przechowuje je Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku. W 1923 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Parafia NMP Kr\u00f3lowej Polski w \u0141ebieniu; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1923.*","built_year":1891,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parafia NMP Kr\u00f3lowej Polski w \u0141ebieniu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_Kr%C3%B3lowej_Polski_w_%C5%81ebieniu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0240","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_lebien/kos_lebien__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6442,"lng":17.7178,"name_de":"Labehn","name_pl":"\u0141ebie\u0144 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Labehn)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Kaszubskiej w L\u0119borku, dawnej Spechlshagener Chaussee, zacz\u0105\u0142 si\u0119 nie od parafii, lecz od zarazy. \ud83d\udd34 Rok pocz\u0105tku zapisano dwojako \u2014 raz jako 1830, raz jako 1831; ten drugi to rok wielkiej epidemii cholery, kiedy miejsce na poch\u00f3wki wytyczy\u0142 tu inspektor Schwartz i z\u0142o\u017cono w nim oko\u0142o 100 cia\u0142. Przez nast\u0119pne sto lat teren le\u017ca\u0142 na uboczu miasta i nikogo tu nie grzebano.\n\nEwangelicy mieli wtedy sw\u00f3j cmentarz w \u015brodku L\u0119borka, a ich ko\u015bci\u00f3\u0142 zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 ju\u017c raz przenie\u015b\u0107. Far\u0119 \u015bwi\u0119tego Jakuba u\u017cytkowali do 1637 roku; potem nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do sali ratusza, po\u015bwi\u0119conej 2 grudnia 1638 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, i tam gmina trwa\u0142a a\u017c do rozbi\u00f3rki ratusza w 1874 roku, kiedy stan\u0105\u0142 dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Od gminy ko\u015bcielnej \u015bwi\u0119tego Zbawiciela wysz\u0142a te\u017c zachowana ordynacja porz\u0105dkuj\u0105ca sprawy cmentarza.\n\nW okresie mi\u0119dzywojennym w\u0142adze miejskie postanowi\u0142y zamkn\u0105\u0107 ciasn\u0105 nekropoli\u0119 w centrum i przenie\u015b\u0107 poch\u00f3wki na teren przy Spechlshagener Chaussee. W 1932 roku wzniesiono tam kaplic\u0119 i ogrodzono obszar \u2014 i dopiero wtedy, po stu latach od poch\u00f3wk\u00f3w epidemicznych, zacz\u0119to chowa\u0107 tu l\u0119borczan. Sz\u0142o opornie: przyzwyczajenia trzyma\u0142y mieszka\u0144c\u00f3w przy starym cmentarzu i ma\u0142o kto chcia\u0142 k\u0142a\u015b\u0107 bliskich na nowym.\n\nPo 1945 roku usuni\u0119to wi\u0119kszo\u015b\u0107 niemieckich nagrobk\u00f3w, od lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku chowano tu katolik\u00f3w, w latach siedemdziesi\u0105tych teren powi\u0119kszono o 6 ha, a dzi\u015b jest to jedyna czynna nekropolia miasta i okolicznych parafii wiejskich; ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi j\u0105 jako cmentarz historyczny, obecnie komunalny. Z dawnej warstwy zosta\u0142o niema\u0142o: grobowiec przedwojennych l\u0119borskich pastor\u00f3w ze stel\u0105, na kt\u00f3rej wypisano ich nazwiska, p\u0142yta nagrobna duchownego z Wierzchucina, a nad zbiorow\u0105 mogi\u0142\u0105 wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu Stutthof \u2014 obelisk przeniesiony ze starego cmentarza ewangelickiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Marek Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej; Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg 1912; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (obecnie rzymskokatolicki)","denomination":"ewangelickie (obecnie rzymskokatolicki)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"polskie-cmentarze.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-leborski/Gmina-Lebork/Lebork/Cmentarz-Parafialny"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotoexploracje.manifo.com","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/lebork-woj-pomorskie---cmentarz-epidemiczny-przy-ul--kaszubskiej"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.lebork.pl","url":"http://cmentarze.lebork.pl/index.php/pl/en/przyjazne-strony/6"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1055","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.52429,"lng":17.77889,"name_de":"Neuer Friedhof (Kaschubenstra\u00dfe / Spechlshagener Chaussee)","name_pl":"L\u0119bork \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Do 1945 roku L\u0119bork by\u0142 miastem w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelickim \u2014 w 1931 roku ewangelicy stanowili blisko 87 procent mieszka\u0144c\u00f3w. Przewaga lutera\u0144ska si\u0119ga\u0142a tu XVI wieku: pierwszego ewangelickiego pastora, Lukasa Schubbego, odnotowano przy farze \u015bwi\u0119tego Jakuba w 1560 roku, a L\u0119bork by\u0142 w\u00f3wczas miastem kr\u00f3lewskim w obr\u0119bie starostwa l\u0119borskiego. \ud83d\udccc O tym, jak wygl\u0105da\u0142a pobo\u017cno\u015b\u0107 miasta tu\u017c przed prze\u0142omem, m\u00f3wi zapis z 8 sierpnia 1512 roku: wikariusz Grzegorz Vielte i l\u0119borski rajca Hans Howeschild zawarli wtedy z gda\u0144skim mistrzem Micha\u0142em umow\u0119 o wykonanie o\u0142tarza. P\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej ten sam ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 ju\u017c pastora. Po \u015bmierci Bogus\u0142awa XIV w 1637 roku ziemia l\u0119borska wr\u00f3ci\u0142a do Korony i rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 rekatolicyzacja \u2014 obie ziemie, l\u0119borsk\u0105 i bytowsk\u0105, wyj\u0119to wtedy spod biskupstwa kamie\u0144skiego i podporz\u0105dkowano kujawskiemu, a stamt\u0105d przys\u0142ano wikariusza generalnego Johanna Judicisa, kt\u00f3ry usuwa\u0142 ewangelickich duchownych i przejmowa\u0142 ko\u015bcielne uposa\u017cenia. W L\u0119borku znaczy\u0142o to tyle: 27 marca 1639 roku fara \u015bwi\u0119tego Jakuba przesz\u0142a w r\u0119ce katolik\u00f3w, a 10 pa\u017adziernika 1640 roku biskup Maciej \u0141ubie\u0144ski po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 ponownie jako ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Ewangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa do sali ratusza, gdzie 2 grudnia 1638 roku po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Salvatorkirche); s\u0142u\u017cy\u0142 on do rozbi\u00f3rki ratusza w 1874 roku, kiedy stan\u0105\u0142 dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki.\n\nW tym samym czasie, gdy miasto zacz\u0119\u0142o wyrasta\u0107 poza mury, mieszczanie przenie\u015bli poch\u00f3wki poza teren zamieszkany. Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie znamy; przypuszcza si\u0119, \u017ce sta\u0142o si\u0119 to zaraz po rozpocz\u0119ciu kontrreformacji, a wi\u0119c mi\u0119dzy 1637 a 1640 rokiem, prawdopodobnie na miejscu starego cmentarza przy szpitalu \u015bwi\u0119tego Jerzego, le\u017c\u0105cego w\u00f3wczas poza murami. Nekropolia ros\u0142a w trzech etapach, rozszerzaj\u0105c si\u0119 ku zachodowi w kszta\u0142t tr\u00f3jk\u0105ta, a\u017c do 4,01 hektara: cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia, najstarsza, pochodzi\u0142a z pierwszej po\u0142owy XVII wieku, \u015brodkowa z prze\u0142omu XVIII i XIX stulecia, najm\u0142odsza z pierwszej po\u0142owy XX wieku. Oko\u0142o 1870 roku firma C. Hahna z L\u0119borka wznios\u0142a tu kaplic\u0119 przedpogrzebow\u0105 na gruncie udost\u0119pnionym przez znan\u0105 l\u0119borsk\u0105 rodzin\u0119 Nipkow, a w 1906 roku cmentarz otoczono niskim murem z ciosanych g\u0142az\u00f3w z ozdobn\u0105 \u017celazn\u0105 krat\u0105; mia\u0142 trzy bramy i dwie furty. W najstarszej cz\u0119\u015bci stan\u0119\u0142y cztery okaza\u0142e grobowce \u2014 rodziny Troike, dwa rodziny burmistrza Karla H\u00f6nego, w pierwszym z nich spocz\u0105\u0142 jego ojciec, a nad wej\u015bciem widnia\u0142 napis \u201eRuhestaette f\u00fcr Joh. Christian Hoene und die seinigen Anno 1813\u201d, oraz grobowiec rodziny kr\u00f3lewskiego poborcy podatkowego Johanna Friedricha Schmalza i jego \u017cony Friederike z domu Retzlaff; czwartego dot\u0105d nie rozpoznano. Chowano tu nie tylko wiernych parafii ewangelickiej, lecz tak\u017ce staroluteran i cz\u0142onk\u00f3w ewangelicko-lutera\u0144skiej gminy separatystycznej, a nadto zmar\u0142ych ze szpitala \u015bwi\u0119tego Jerzego i, na prze\u0142omie XIX i XX wieku, ze szpitala joannit\u00f3w \u2014 bez wzgl\u0119du na wyznanie. Na formy nagrobk\u00f3w wp\u0142yn\u0119\u0142y miejscowe zak\u0142ady: odlewnia \u017celiwa braci St\u00fctzke przy dzisiejszej ulicy Gda\u0144skiej, za\u0142o\u017cona w 1866 roku, kamieniarze z rodziny Peglow i zak\u0142ad Caspera, a tak\u017ce firma pogrzebowa Emila Rogalskiego z filiami w \u0141ebie, Choczewie, Pob\u0142ociu i Pot\u0119gowie. Gdy parafia rozbudowywa\u0142a swoje plac\u00f3wki, w 1932 roku uko\u0144czono jeszcze jedn\u0105 kaplic\u0119 przy \u00f3wczesnej Spechtshagener Chaussee, dzi\u015b ulicy Kaszubskiej.\n\nDzia\u0142ania wojenne nie wyrz\u0105dzi\u0142y cmentarzowi wi\u0119kszych szk\u00f3d; zniszczenia przynios\u0142y dopiero powojenne poszukiwania rzekomych skarb\u00f3w przy grobach. Ewangelikom pozostawiono po wojnie cmentarz wraz z kaplic\u0105, jednak na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych w\u0142adze miasta zdecydowa\u0142y o likwidacji nieczynnej ju\u017c od dawna nekropolii. Kasacj\u0119 rozpocz\u0119to wiosn\u0105 1963 roku i prowadzono do jesieni 1965: p\u0142yty nagrobne rozprzedano, cz\u0119\u015b\u0107 kamienia trafi\u0142a do przedsi\u0119biorcy ze \u015al\u0105ska, kilka wagon\u00f3w wywieziono w ramach akcji odbudowy Warszawy, \u017celiwne krzy\u017ce, p\u0142otki i \u0142a\u0144cuchy przygrobowe posz\u0142y na z\u0142omowisko, a gruz pos\u0142u\u017cy\u0142 do odrestaurowania schod\u00f3w wiod\u0105cych do wie\u017cy ci\u015bnie\u0144 w parku imienia Boles\u0142awa Chrobrego. Teren zamieniono na park imienia XX-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, dzi\u015b imienia Mieczys\u0142awa Michalskiego, u zbiegu ulic I Armii Wojska Polskiego i 1 Maja. Ocala\u0142a kaplica cmentarna, spore fragmenty kamiennej podmur\u00f3wki ogrodzenia i kr\u00f3tki odcinek oryginalnego \u017celaznego p\u0142otu na jej ty\u0142ach; obok urz\u0105dzono niewielkie lapidarium z jednym zachowanym krzy\u017cem i kilkoma epitafiami. Na \u015brodku placyku stoi obelisk z czarnego marmuru w kszta\u0142cie ksi\u0119gi, wystawiony w 2008 roku przez dawnych mieszka\u0144c\u00f3w miasta i powiatu, z dwuj\u0119zycznym napisem otwartym s\u0142owami \u201eChrystus m\u00f3wi: Pok\u00f3j wam!\u201d z Ewangelii \u0141ukasza. Kaplica pe\u0142ni odt\u0105d rol\u0119 g\u0142\u00f3wnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w mie\u015bcie i do dzi\u015b jest miejscem kultu lutera\u0144skiego.\n\n\ud83d\udccc To dwa r\u00f3\u017cne cmentarze i osobny wpis jest uzasadniony. W okresie mi\u0119dzywojennym w\u0142adze L\u0119borka zamierza\u0142y zamkn\u0105\u0107 cmentarz ewangelicki le\u017c\u0105cy w \u015brodku miasta i szuka\u0142y terenu pod now\u0105 nekropoli\u0119; wyb\u00f3r pad\u0142 na miejsce przy dzisiejszej ulicy Kaszubskiej, dawnej Spechtshagener Chaussee, gdzie w 1932 roku wzniesiono kaplic\u0119 cmentarn\u0105 i ogrodzono teren \u2014 ale l\u0119borczanie nowego cmentarza nie chcieli i chowano tam rzadko. W wykazie miejsc grzebalnych miasta oba za\u0142o\u017cenia figuruj\u0105 osobno: cmentarz ewangelicki przy ulicy I Armii Wojska Polskiego i cmentarz komunalny przy ulicy Kaszubskiej. Opisywany obiekt to ten pierwszy; jego w\u0142asn\u0105 kaplic\u0119 wznios\u0142a oko\u0142o 1870 roku l\u0119borska firma C. Hahn na gruncie udost\u0119pnionym przez rodzin\u0119 Nipkow, a w 1906 roku cmentarz otoczono niskim murem z ciosanych g\u0142az\u00f3w z \u017celiwn\u0105 krat\u0105 i trzema bramami.\n\nSama kaplica ma teraz \u015bwiadectwo niezale\u017cne od cyklu Jana Wilda. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi w L\u0119borku ewangelick\u0105 kaplic\u0119 cmentarn\u0105 przy ulicy Wojska Polskiego 47, wzniesion\u0105 w 1870 roku, wpisan\u0105 17 sierpnia 2009 roku pod numerem A-1855. Wild dopowiada dalszy ci\u0105g: w\u0142asno\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego kaplica sta\u0142a si\u0119 dopiero w 1972 roku, polski zb\u00f3r lutera\u0144ski w L\u0119borku rozpocz\u0105\u0142 legaln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 1 stycznia 1955 roku, a do 1986 roku l\u0119borscy ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sopocie i dopiero potem do s\u0142upskiej.\n\nRozbie\u017cno\u015b\u0107 adresu rozstrzyga sam rejestr zabytk\u00f3w: prowadzi kaplic\u0119 cmentarn\u0105, ewangelick\u0105, przy ulicy Wojska Polskiego 47, datowan\u0105 na 1870 rok, pod numerem A-1855 z 17 sierpnia 2009 roku. Cytuj\u0105c rejestr, trzeba wi\u0119c podawa\u0107 t\u0119 posta\u0107 adresu; dzisiejsz\u0105 pe\u0142n\u0105 nazw\u0119 ulicy, je\u015bli atlas chce j\u0105 zachowa\u0107, nale\u017cy oprze\u0107 na w\u0142asnym \u017ar\u00f3dle, a nie na rejestrze. Rok 1870 z rejestru warto przy okazji wprowadzi\u0107 do opisu. Zdanie o roli kaplicy w latach tu\u017c po 1945 roku nadal stoi wy\u0142\u0105cznie na Wildzie i wymaga si\u0119gni\u0119cia po sam numer Informatora Parafialnego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, numer 5 z 2024 roku; G. Freytag, \u201eDanzig und Wittenberg\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins 38, 1898; Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899; Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694912"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o L\u0119bork \u2014 Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), punkt 1 \u201eL\u0119bork (Lauenburg) \u2014 parafia miejska\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Lauenburg, s. 230\u2013233","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0860","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.538823,"lng":17.745374,"name_de":"Lauenburg","name_pl":"L\u0119bork \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaplic\u0119 ewangelick\u0105 w L\u0119borku wzniesiono w 1870 roku na cmentarzu ewangelickim przy dzisiejszej ulicy Wojska Polskiego, dawnej Stolper Chaussee, pierwotnie jako kaplic\u0119 cmentarn\u0105. Neogotycka budowla z ceg\u0142y, za\u0142o\u017cona na planie zbli\u017conym do kwadratu, sk\u0142ada si\u0119 z podpiwniczonego korpusu, kruchty i p\u00f3\u0142kolistej apsydy z aneksami \u2014 dostawionej p\u00f3\u017aniej, o czym \u015bwiadcz\u0105 r\u00f3\u017cnice w materiale i detalu. Korpus nakryto dachem nacz\u00f3\u0142kowym z sygnaturk\u0105 zwie\u0144czon\u0105 krzy\u017cem, a elewacje zdobi\u0105 ostro\u0142ukowe blendy, lizeny i ceramiczne gzymsy.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy l\u0119borscy tracili \u015bwi\u0105tynie ju\u017c wcze\u015bniej. Fara \u015bwi\u0119tego Jakuba s\u0142u\u017cy\u0142a im do 1637 roku \u2014 Schultz liczy ten okres na sto dwadzie\u015bcia lat \u2014 po czym kontrreformacja odebra\u0142a ko\u015bcio\u0142y patronatu kr\u00f3lewskiego i zb\u00f3r przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do sali ratusza, po\u015bwi\u0119conej jako ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela 2 grudnia 1638 roku. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tam a\u017c do rozbi\u00f3rki ratusza w 1874 roku, kiedy stan\u0105\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Kaplica cmentarna z 1870 roku by\u0142a wi\u0119c o cztery lata starsza od niego \u2014 i to ona jedna przetrwa\u0142a jako miejsce ewangelickiego nabo\u017ce\u0144stwa.\n\nWn\u0119trze jest jednoprzestrzenne, przykryte drewnianym, malowanym na zielono stropem. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia pochodzi z dawnych \u015bwi\u0105ty\u0144 ewangelickich okolicy: krucyfiks, \u0142awki, dwie fisharmonie oraz kielich i misa chrzcielna z ko\u015bcio\u0142a w Janowicach. Najcenniejsza jest polichromowana ambona ze S\u0142uszewa, utrzymana w zieleni i ozdobiona malowanymi wizerunkami czterech ewangelist\u00f3w; chrzcielnic\u0119 i o\u0142tarz wykonano w 2014 roku. U podn\u00f3\u017ca apsydy urz\u0105dzono lapidarium z sze\u015bciu XIX- i XX-wiecznych p\u0142yt nagrobnych ocala\u0142ych z cmentarza, mi\u0119dzy innymi rodzin Grueder, Muenchow i Borrhardt. Na dawnym cmentarzu, dzi\u015b przekszta\u0142conym w park, spocz\u0119li rodzice Paula Nipkowa \u2014 l\u0119borczanina, wynalazcy tarczy Nipkowa, jednej z podstaw telewizji mechanicznej; w 2008 roku stan\u0105\u0142 tu pomnik pojednania w formie otwartej ksi\u0119gi z napisami po polsku i po niemiecku. Kaplic\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w w 2009 roku.\n\nPo 1945 roku, gdy dawne \u015bwi\u0105tynie l\u0119borskich luteran przej\u0119li katolicy, ewangelikom pozostawiono cmentarz i t\u0119 kaplic\u0119. Ostatni niemieccy duchowni \u2014 ksi\u0119\u017ca Gerhard Ehrenforth, Willy Haack i Hans Pribnow \u2014 musieli opu\u015bci\u0107 miasto w latach 1945\u20131946; do 1948 roku pos\u0142ug\u0119 pe\u0142ni\u0142a jeszcze diakonisa Frieda Zilz. Polski zb\u00f3r ewangelicki rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 1 stycznia 1955 roku, a jego trzon stanowili przesiedle\u0144cy z okolic Lwowa. Do 1986 roku l\u0119borscy ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sopocie, nast\u0119pnie do parafii ewangelicko-augsburskiej w S\u0142upsku; w 1987 roku wsp\u00f3lnota liczy\u0142a ju\u017c tylko 52 wiernych. Dzi\u015b kaplica pozostaje czynnym ko\u015bcio\u0142em filialnym tej parafii oraz miejscem spotka\u0144 ekumenicznych i wydarze\u0144 kulturalnych \u2014 trwa\u0142ym \u015bladem niegdy\u015b licznej, a po wojnie zaledwie garstki, wsp\u00f3lnoty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, L\u0119bork 1912 \u2014 wyci\u0105g dotycz\u0105cy parafii powiatu; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1870,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Dominika Gzowska \u2014 opracowanie i dokumentacja fotograficzna kaplicy (2026)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0469","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.538823,"lng":17.745374,"name_de":"Lauenburg in Pommern","name_pl":"L\u0119bork \u2014 Kaplica Ewangelicko-Augsburska","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycka fara \u015bwi\u0119tego Jakuba w L\u0119borku \u2014 czteroprz\u0119s\u0142owy, tr\u00f3jnawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 halowy z ceg\u0142y, z wie\u017c\u0105 zachodni\u0105, wyodr\u0119bnionym prezbiterium zamkni\u0119tym prost\u0105 \u015bcian\u0105 i sklepieniem gwia\u017adzistym we wn\u0119trzu. Pocz\u0105tki \u015bwi\u0105tyni wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z lokacj\u0105 miasta w 1341 roku przez wielkiego mistrza zakonu krzy\u017cackiego Dietricha von Altenburg, wskazywanego jako fundator. Datowanie budowy jest w \u017ar\u00f3d\u0142ach rozbie\u017cne (wzmianka o ko\u015bciele z wie\u017c\u0105 i proboszczu Ulrichu w 1337 roku, zako\u0144czenie budowy przyjmowane na 1345 roku, ostro\u017cniejsze datowanie na prze\u0142om XIV i XV wieku). W 1519 roku miasto opanowa\u0142 luteranizm i przez nast\u0119pne sto dwadzie\u015bcia lat fara by\u0142a \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105. Po \u015bmierci ostatniego ksi\u0119cia pomorskiego Bogus\u0142awa XIV (10 marca 1637 roku) ziemia l\u0119borsko-bytowska wr\u00f3ci\u0142a do Polski, a 15 kwietnia 1637 roku L\u0119bork zaj\u0105\u0142 wojewoda che\u0142mi\u0144ski Melchior Weyher. Zgodnie z zapisk\u0105 z archiwum ko\u015bcielnego 27 marca 1639 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 odebrali ewangelikom katolicy \u2014 czynno\u015bci dokona\u0142 oficja\u0142 Jan Judicki w imieniu biskupa Macieja \u0141ubie\u0144skiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ucierpia\u0142 w po\u017carze szwedzkim w pa\u017adzierniku 1657 roku oraz podczas huraganu w styczniu 1818 roku; w latach 1907\u20131910 przeprowadzono gruntown\u0105 restauracj\u0119, wprowadzaj\u0105c nowe sklepienia i detal neogotycki. Od 1945 roku opiekuj\u0105 si\u0119 nim franciszkanie konwentualni, a klasztor erygowano 3 marca 1973 roku. Dekretem biskupa pelpli\u0144skiego Jana Bernarda Szlagi z 25 lipca 2010 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 podniesiono do godno\u015bci diecezjalnego sanktuarium \u015bwi\u0119tego Jakuba Starszego, po\u0142o\u017conego na Pomorskiej Drodze \u015bwi\u0119tego Jakuba. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-268 (12 grudnia 1961 roku).\n\n\ud83d\udd34 Wizytacji z 1583 roku w og\u00f3le tu nie przeprowadzono. Spis notuje przy dekanacie l\u0119borskim zdanie kr\u00f3tkie i mocne: *\u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d* \u2014 nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wymienia osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec \u2014 i przy wszystkich stawia t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119: *omnes ab haereticis occupatae*, wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie nazywa tutejszych ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Ostatniej z tych nazw nie uda\u0142o si\u0119 przypisa\u0107 do dzisiejszej miejscowo\u015bci. \u26a0 Przy samym L\u0119borku wizytator doda\u0142, \u017ce tamtejszy klasztor by\u0142 w\u00f3wczas zniszczony (*coenobium vastatum*).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia / Zabytek.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w L\u0119borku","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jakuba_Aposto%C5%82a_w_L%C4%99borku"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0090","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.538631,"lng":17.747606,"name_de":"Lauenburg, St. Jakobikirche","name_pl":"L\u0119bork \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela w L\u0119borku (po niemiecku Salvatorkirche, St. Salvatorkirche) wzniesiono dla rosn\u0105cej gminy lutera\u0144skiej, kt\u00f3rej na pocz\u0105tku XIX wieku \u2014 ponad dwa tysi\u0105ce os\u00f3b \u2014 nie mie\u015bci\u0142a ju\u017c sala modlitewna w ratuszu. Rol\u0119 fary ewangelickiej pe\u0142ni\u0142y w mie\u015bcie kolejno trzy obiekty: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba, sala Salvatora w ratuszu i wreszcie nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 Salvatora. Nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odprawiano w L\u0119borku prawdopodobnie ju\u017c od 1518\u20131519 roku, a pe\u0142na luteranizacja miasta nast\u0105pi\u0142a oko\u0142o 1539 roku. Po przymusowej rekatolicyzacji fary \u015bwi\u0119tego Jakuba ewangelicy od 2 grudnia 1639 roku przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa do ratusza. Pomieszczenia ratuszowe przystosowano do cel\u00f3w kultowych w latach 1638\u20131639, a wy\u015bwi\u0119cenie g\u0142\u00f3wnej sali na I pi\u0119trze na ko\u015bci\u00f3\u0142 Salvatora odby\u0142o si\u0119 2 grudnia 1638 roku. Sala mia\u0142a 100 \u00d7 18 st\u00f3p (oko\u0142o 30 \u00d7 5,5 m) i s\u0142u\u017cy\u0142a tak\u017ce sejmikom oraz posiedzeniom Rady Miejskiej. W 1839 roku sporz\u0105dzono spis ewangelik\u00f3w L\u0119borka i miejscowo\u015bci parafialnych: w\u015br\u00f3d 4410 mieszka\u0144c\u00f3w (3144 w samym L\u0119borku) do parafii nale\u017ca\u0142y 4023 osoby, w tym 2464 powy\u017cej 14. roku \u017cycia; przyj\u0119to, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ma pomie\u015bci\u0107 dwie trzecie doros\u0142ych, czyli 1643 osoby. Projekt \u015bwi\u0105tyni i miejsce budowy ustalono w 1860 roku, nabo\u017ce\u0144stwa zacz\u0119to odprawia\u0107 w 1866 roku, a po czterech latach doposa\u017cania ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1870 roku. Neogotycka budowla jest orientowana. Sk\u0142ada si\u0119 z pot\u0119\u017cnego korpusu, pi\u0119ciobocznego prezbiterium przylegaj\u0105cego do nawy \u015brodkowej oraz r\u00f3wnej mu szeroko\u015bci\u0105 wie\u017cy zachodniej o wysoko\u015bci blisko 40 m. Wystr\u00f3j elewacji nawi\u0105zuje do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba: \u015blepe tynkowane blendy \u0142ukowate i \u015blepe okulusy obiegaj\u0105ce \u015bciany prezbiterium; nad portalem zachodnim umieszczono medalion z g\u0142ow\u0105 Zbawiciela. Wn\u0119trze organizuj\u0105 typowe dla zbor\u00f3w ewangelickich empory wstawione w nawy boczne, od zachodu spi\u0119te empor\u0105 muzyczn\u0105. Ambona ma bogato zdobiony korpus z przedstawieniami ewangelist\u00f3w i dekoracj\u0119 ornamentaln\u0105 z motywem maswerku. W latach 1895\u20131896 za\u0142o\u017cono centralne ogrzewanie i o\u015bwietlenie gazowe, a pierwszy generalny remont przeprowadzono w latach 1910\u20131911. W marcu 1945 roku cz\u0119\u015bciowo uszkodzono dach, okna, instalacj\u0119 elektryczn\u0105 i centralne ogrzewanie, a organy zdewastowano; prace porz\u0105dkowe i remont w 1946 roku wykonali jeszcze miejscowi ewangelicy.\n\nPo wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy \u2014 od 1958 roku jest siedzib\u0105 rzymskokatolickiej parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej Polski. \ud83d\udccc Wykaz duchownych pomorskich prowadzi tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela jako osobn\u0105 pozycj\u0119, z w\u0142asnym ci\u0105giem pastor\u00f3w od Johanna Benthera, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1641 roku \u2014 cztery lata po odebraniu ewangelikom fary \u015bwi\u0119tego Jakuba \u2014 i zmar\u0142 w 1655 jako senior inspekcji. Po nim przyszli Karl Heinrich B\u00fcttner (1655\u20131693), Daniel Bunk z Nowego i Ernst Bock; osobno wyliczano diakon\u00f3w, poczynaj\u0105c od Johanna Gaede ze S\u0142upska, ordynowanego 21 maja 1647 roku. Ostatni w tym szeregu, Karl August Bogdan, obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1897 roku i by\u0142 zarazem superintendentem. \ud83d\udccc Ta lista zaczyna si\u0119 jednak wcze\u015bniej ni\u017c sam ko\u015bci\u00f3\u0142: diakon l\u0119borski Christophorus Klock, ordynowany w 1570 roku przez Jakuba Hogensee, by\u0142 zarazem pastorem w Nowej Wsi L\u0119borskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 20 maja 1988 roku pod numerem A-1226.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912.*","built_year":1866,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"L\u0119bork \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki Zbawiciela, ob. rzym.-kat. NMP Kr\u00f3lowej Polski (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/lebork-kosciol-ewangelicki-zbawiciela-ob-rzym-kat-pw-nmp-kr"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0089","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.538823,"lng":17.745374,"name_de":"Lauenburg, Erl\u00f6serkirche","name_pl":"L\u0119bork \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (ob. NMP Kr\u00f3lowej Polski)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ebunia, po niemiecku Labuhn, by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Le\u017ca\u0142a w w\u0105skim pasie powiatu przylegaj\u0105cym do Prus Zachodnich, kt\u00f3ry Tetzner opisa\u0142 jako kaszubski, wymieniaj\u0105c \u0141ebuni\u0119 obok Bukowiny, Popowa i Dziecielic. Mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 z ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u2014 pierwotnie fili\u0119 Bukowiny \u2014 a nale\u017ca\u0142o do niej sze\u015b\u0107 miejscowo\u015bci, w\u015br\u00f3d nich Cewice i Popowo oraz Occalitz i Werder, le\u017c\u0105ce ju\u017c po zachodniopruskiej stronie granicy: spis z 1910 roku prowadzi obie w powiecie wejherowskim, przy parafii Labuhn w prowincji Pomorze. Sama \u0141ebunia sta\u0142a na granicy dw\u00f3ch diecezji, biegn\u0105cej rzek\u0105 \u0141eb\u0105; Schultz zalicza j\u0105 do parafii lewobrze\u017cnych, podleg\u0142ych biskupstwu kamie\u0144skiemu, odnotowuj\u0105c przy tym, \u017ce wymieniana bywa po obu stronach tej granicy.\n\nNauczanie lutera\u0144skie si\u0119ga\u0142o tu Reformacji, ale imi\u0119 pierwszego duchownego zapisano rozbie\u017cnie: \ud83d\udd34 jedne przekazy m\u00f3wi\u0105 o Gregoriusie Licetzkim, kt\u00f3ry osiad\u0142 we wsi w 1571 roku, Schultz podaje natomiast rok 1570 i pastora Cassiusa. Patronat by\u0142 honorowy, a w 1764 roku probostwo trzyma\u0142 Gallasius; do parafii nale\u017ca\u0142a te\u017c prywatna kaplica w Mallsch\u00fctz. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ceglany, neogotycki \u2014 wzniesiono w 1870 roku w miejsce starszej, zrujnowanej \u015bwi\u0105tyni; dzwony odlano w tym samym roku w Bochum, organy sprowadzono w 1906 roku ze Szczecina.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi \u0141ebuni\u0119 w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska ze strony 186, spod pozycji 29, liczy\u0142a 234 ewangelik\u00f3w i czterna\u015bcioro katolik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski ze strony 192, spod pozycji 114 \u2014 260 ewangelik\u00f3w i 33 katolik\u00f3w; razem 494 ewangelik\u00f3w i 47 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w L\u0119borku. \ud83d\udfe1 Meyers notuje tu oko\u0142o 1885 roku 284 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 liczba ta nie odpowiada ani \u017cadnemu z dw\u00f3ch wierszy spisowych, ani ich sumie. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu s\u0142owia\u0144ska i mieszana wyznaniowo; Tetzner zalicza\u0142 parafi\u0119 \u0142ebu\u0144sk\u0105 do po\u0142udniowych parafii powiatu, w kt\u00f3rych \u2014 jak pisa\u0142 z niemieckiego punktu widzenia \u2014 katolicyzm posuwa\u0142 si\u0119 od po\u0142udnia ku p\u00f3\u0142nocy, i odnotowa\u0142, \u017ce ostatnie ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwo po polsku odprawiono w powiecie w Osiekach w 1865 roku.\n\nMaj\u0105tek by\u0142 w r\u0119kach rodziny Grel\u00f3w, a do 1944 roku rodziny Rotteck, kt\u00f3ra wznios\u0142a pa\u0142ac w 1865 roku. Cmentarz ewangelicki le\u017ca\u0142 przy ko\u015bciele; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go dzi\u015b jako nieczynny, datowany na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku, o bardzo z\u0142ym stanie nagrobk\u00f3w i drzewostanu.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy. Po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 29 wrze\u015bnia 1946 roku ksi\u0105dz Stefan Chodukiewicz, a parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a erygowano w 1951 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer - parafia ewang. Labuhn (Lebunia)","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/labuhn.htm"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm.","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0461","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.454556,"lng":17.807194,"name_de":"Labuhn","name_pl":"\u0141ebunia - Cewice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u0141ebuni (po niemiecku Labuhn, wcze\u015bniej Labune 1414, Lebone 1440), gmina Cewice, powiat l\u0119borski. Do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Lauenburg i. Pom. (rejencja K\u00f6slin, Prowincja Pomorze) i by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Labuhn) w Kirchenkreis Lauenburg Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej, obejmuj\u0105cej tak\u017ce Cewice, Maszewo L\u0119borskie, Okalice, Popowo i Unieszyno \u2014 w 1940 roku liczy\u0142a 2100 wiernych; katolicy podlegali parafii \u015bwi\u0119tego Jakuba w L\u0119borku. Wed\u0142ug Meyersa wie\u015b liczy\u0142a 284 mieszka\u0144c\u00f3w; w 2011 roku \u2014 686. We wsi znajduje si\u0119 maj\u0105tek z pa\u0142acem rodziny von Rotteck, nale\u017c\u0105cy do niej do 1944 roku. W 1870 roku wzniesiono tu neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z ceg\u0142y lic\u00f3wki, z trzema metalowymi dzwonami odlanymi tego samego roku w stalowni w Bochum. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a; parafi\u0119 erygowano w 1951 roku. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1532 dnia 20 marca 1995 roku. Cmentarz ewangelicki le\u017cy oko\u0142o 150 m na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a, na p\u00f3\u0142nocnych obrze\u017cach wsi, w lesie za pozosta\u0142o\u015bciami dawnej szko\u0142y. Stara droga dojazdowa praktycznie nie istnieje, granice wyznaczaj\u0105 pola uprawne i skarpa w\u0105wozu. Teren jest zaro\u015bni\u0119ty m\u0142odym drzewostanem i zdewastowany; zachowa\u0142y si\u0119 rz\u0119dy podstaw krzy\u017cy, kwatera dzieci\u0119ca, kwatera z du\u017cymi grobami i grobowcami oraz zawalony grobowiec rodziny von Rotteck. \u017beliwnych krzy\u017cy nie ma. Z odczytanych inskrypcji znane s\u0105 mi\u0119dzy innymi nagrobki Christela West\u00fchala (1907) i Marthy Schr\u00f6der (1906\u20131927). Drugi cmentarz, z grobowcem Grell\u00f3w na po\u0142udnie od pa\u0142acu, zlikwidowano w czasach PGR-u. Cmentarz nie figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 W \u0141ebuni atlas ma dwa cmentarze oddalone o niespe\u0142na trzysta metr\u00f3w \u2014 oba z pomiaru terenowego M. Drzewieckiego z 2013 roku, wi\u0119c zapewne s\u0105 to dwa odr\u0119bne za\u0142o\u017cenia, a nie jeden zapisany dwukrotnie. Rozstrzygni\u0119cie wymaga ogl\u0119dzin w terenie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w tej miejscowo\u015bci 494 ewangelik\u00f3w, 47 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Dwa \u0142ebu\u0144skie cmentarze \u2014 ewangelicki i katolicki \u2014 spotka\u0142y si\u0119 w losie jednej rodziny. W lipcu 1944 roku Kanonienk\u00f3w, Jana i Lub\u0119 z c\u00f3rkami Iren\u0105 i trzytygodniow\u0105 Nin\u0105, wysiedlono z ziem wschodnich; do \u0141ebuni przybyli w pa\u017adzierniku tego roku z nakazu niemieckiego Urz\u0119du Pracy w L\u0119borku i zamieszkali z czterdziestoma dziewi\u0119cioma innymi rodzinami w baraku stoj\u0105cym tam, gdzie dzi\u015b szko\u0142a. Kobiety z barak\u00f3w krad\u0142y groch z p\u00f3l, \u017ceby nakarmi\u0107 dzieci \u2014 wracaj\u0105c, \u015bpiewa\u0142y g\u0142o\u015bno, bo \u015bpiew zag\u0142usza\u0142 grzechotanie ziarna schowanego pod sp\u00f3dnicami. Jan Kanonienko zmar\u0142 w 1950 roku i jego gr\u00f3b jest najstarszym na tutejszym cmentarzu katolickim; jego c\u00f3rki spocz\u0119\u0142y na cmentarzu ewangelickim w tej samej wsi.\n\n\ud83d\udccc Parafia \u0142ebu\u0144ska miewa\u0142a d\u0142ugie wakaty i wtedy obs\u0142ugiwali j\u0105 duchowni z s\u0105siedztwa: Ernst M\u00fcller wymienia A. D. B. Schwarzego do 1850 roku, Chr. H. Hertzberga w 1859 i Sellentina w latach 1885\u20131888. \ud83d\udccc Franz Schultz przypomina przy tym rzecz wa\u017cn\u0105 dla ca\u0142ej okolicy: granica dw\u00f3ch diecezji bieg\u0142a \u0141eb\u0105 \u2014 parafie na prawym brzegu nale\u017ca\u0142y do biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego, a Reformacja wesz\u0142a tu \u0142agodnie, za spraw\u0105 ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, po tym jak sejm w Trzebiatowie przyj\u0105\u0142 w 1534 roku luteranizm.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141ebunia (woj. pomorskie) :: FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/lebunia-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0926","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_lebunia/lebunia_kosciol01.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.453324,"lng":17.811115,"name_de":"Labuhn","name_pl":"\u0141ebunia \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141\u0119czyce, po niemiecku Lanz, le\u017ca\u0142y do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze \u2014 a wi\u0119c nie w Prusach Zachodnich, do kt\u00f3rych bywaj\u0105 mylnie zaliczane. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego wie\u015b nigdy nie mia\u0142a: od czas\u00f3w Reformacji nale\u017ca\u0142a do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresin), wchodz\u0105cej w sk\u0142ad l\u0119borskiej diecezji Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. Wsp\u00f3lnota by\u0142a tu przyt\u0142aczaj\u0105co liczna. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 410 ewangelik\u00f3w wobec zaledwie 10 katolik\u00f3w, a trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej, w 1925 roku, na 676 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 645 ewangelik\u00f3w, czyli 95,4 procent, i 30 katolik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku wie\u015b obj\u0119\u0142a ludno\u015b\u0107 polska, powsta\u0142a katolicka parafia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego z Padwy, a dawny cmentarz opuszczono. \ud83d\udfe1 Tu trzeba jednak uczciwie zaznaczy\u0107: poza dokumentacj\u0105 terenow\u0105 \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o pisane nie potwierdza cmentarza w samych \u0141\u0119czycach, a wyszukiwanie myli t\u0119 wie\u015b z \u0141\u0119czyc\u0105 w Polsce \u015brodkowej. Zachowa\u0142 si\u0119 w stanie mocno zniszczonym: pozosta\u0142y resztki bramy, kamienny obelisk i pojedyncze nagrobki, opisane w dokumentacji terenowej M. Drzewieckiego z lat 2011\u20132013.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0189","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/ob_leczyce/leczyce_oboz1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.592222,"lng":17.850764,"name_de":"Lanz","name_pl":"\u0141\u0119czyce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141\u0119czyn Dolny to dawne Unter Bismark \u2014 dolna cz\u0119\u015b\u0107 kolonii Bismark w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b-koloni\u0119 w Lasach \u015awiesi\u0144skich (Schwesliner Forst) za\u0142o\u017cy\u0142 pruski urz\u0105d w L\u0119borku oko\u0142o 1746\u20131750 roku: osadnictwo ruszy\u0142o w 1746, urz\u0119dowe przywileje przysz\u0142y w 1750. Nazwa upami\u0119tnia pruskiego ministra sprawiedliwo\u015bci Levina Friedricha von Bismarcka (1703\u20131774). Osiad\u0142y tu pocz\u0105tkowo dwadzie\u015bcia dwie rodziny protestant\u00f3w z Palatynatu, cz\u0119\u015b\u0107 z nich z Zweibr\u00fccken. Franz Tetzner, przytaczaj\u0105c raport etnograficzny Aleksandra Hilferdinga, wymienia jednak Bismark i s\u0105siednie Rybienko jako dwie przygraniczne wsie pomorskie, w kt\u00f3rych mowa kaszubska wci\u0105\u017c si\u0119 utrzyma\u0142a.\n\nOd 1837 roku, gdy Bismark uzyska\u0142 status wsi kolonialnej, mieszka\u0144c\u00f3w przydzielono do parafii ewangelickiej w Salinie \u2014 tak podaje Mariusz Drzewiecki, i tak te\u017c zapisa\u0142 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, prowadz\u0105c Bismarck na stronie 186 pod pozycj\u0105 4: 337 ewangelik\u00f3w, 22 katolik\u00f3w, parafia ewangelicka i urz\u0105d stanu cywilnego w Salinie, parafia katolicka w L\u0119borku. P\u00f3\u017aniej ewangelicy przeszli do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w 1912 roku; w 1910 roku Bismark liczy\u0142 339 mieszka\u0144c\u00f3w i nale\u017ca\u0142 ju\u017c do Brze\u017ana, a katolicko \u2014 do Kostkowa. Ca\u0142y Bismark, G\u00f3rny i Dolny razem, liczy\u0142 w 1925 roku 423 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 399 ewangelik\u00f3w i 23 katolik\u00f3w, a w 1939 roku \u2014 409 os\u00f3b. W 2011 roku \u0141\u0119czyn Dolny liczy\u0142 dwadzie\u015bcia osiem os\u00f3b.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a kolonia nie mia\u0142a; pozosta\u0142 po niej cmentarz ewangelicki, w lesie kilometr na zach\u00f3d od wsi, o powierzchni pi\u0119ciu ar\u00f3w. Mariusz Drzewiecki opisuje teren o wymiarach oko\u0142o 20 na 40 metr\u00f3w, niegdy\u015b otoczony z trzech stron niskim wa\u0142em ziemnym, z karczami po pot\u0119\u017cnych drzewach na granicach. Naliczy\u0142 26 nagrobk\u00f3w betonowo-kamiennych i sze\u015b\u0107 podstaw krzy\u017cy ustawionych w czterech rz\u0119dach, a liczb\u0119 poch\u00f3wk\u00f3w oszacowa\u0142 na oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t. Czytelne pozosta\u0142y tablice Augusty Poweleit (1887\u20131974), Oskara Gruby (1896\u20131974), Ottona Labudda (1888\u20131972) i Huldy Labudda z domu Alfeldt (1906\u20131962), a w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci zasypane ziemi\u0105 epitafium Emila Mielkego (1866\u20131928) oraz odnalezione podczas prac porz\u0105dkowych epitafium Ericha Schulza (1928\u20131930).\n\nPo marcu 1945 roku ludno\u015b\u0107 wysiedlono. Poch\u00f3wk\u00f3w dokonywano tu jednak jeszcze w 1974 roku. W latach 2013\u20132014 Nadle\u015bnictwo Strzebielino oczy\u015bci\u0142o teren z zaro\u015bli i ogrodzi\u0142o go, a po prawej stronie wej\u015bcia ustawi\u0142o pami\u0105tkowy obelisk; groby pozostaj\u0105 zniszczone, a metalowe krzy\u017ce wyci\u0119te.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze Gmina Gniewino \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Gniewino \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0112","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_leczyn/leczyn__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.64597,"lng":17.932,"name_de":"Unter Bismark (Unter Bismarck) \u2014 dolna cz\u0119\u015b\u0107 kolonii Bismark; \u0141\u0119czyn G\u00f3rny = Ober Bismark","name_pl":"\u0141\u0119czyn Dolny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"L\u0119dyczek Drugi jest dzi\u015b przysi\u00f3\u0142kiem wsi Krzemieniewo w gminie Czarne; do 1954 roku stanowi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 miasta L\u0119dyczek, po niemiecku Landeck. Miasto le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 do lat 1919\u20131920 w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. Osobne has\u0142o S\u0142ownika geograficznego o dobrach Adlig Landeck dotyczy innej miejscowo\u015bci, w powiecie z\u0142otowskim.\n\n\ud83d\udccc Ludno\u015b\u0107 by\u0142a z dawna niemiecka i wcze\u015bnie lutera\u0144ska. S\u0142ownik geograficzny notuje w mie\u015bcie 854 ewangelik\u00f3w wobec trzydziestu czterech katolik\u00f3w i 112 \u017byd\u00f3w, przy 272 budynkach; osobno wylicza owe dobra Adlig Landeck \u2014 550 ewangelik\u00f3w i szesnastu katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Historia tutejszego zboru ma dat\u0119 i nazwisko. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce na pocz\u0105tku XVI wieku tutejsi luteranie rozebrali stary ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i na jego miejscu postawili w\u0142asny zb\u00f3r, a rozebra\u0107 go musieli w 1721 roku na rozkaz \u00f3wczesnego dziedzica, Jakuba Dzia\u0142y\u0144skiego. \u26a0 S\u0142ownik geograficzny umiejscawia ten zb\u00f3r we dworze i m\u00f3wi o zniesieniu go rozkazem w\u0142adzy w latach 1721\u20131722; obie wersje zapisano. Ostatnim pastorem by\u0142 J. Gr\u00fctzmacher, kt\u00f3ry wyszed\u0142 za granic\u0119. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142, zanim przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w, niewielki i drewniany, patronatu rz\u0105dowego, z dwoma dzwonami na dzwonnicy i jednym o\u0142tarzem; w 1617 roku arcybiskup G\u0119bicki przy\u0142\u0105czy\u0142 go jako filialny do Frydlandu. Miasteczko nale\u017ca\u0142o w po\u0142owie do starostwa, drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142 w 1653 roku Zygmunt Grudzi\u0144ski, wojewoda kaliski, a po nim Dzia\u0142y\u0144scy. Regularna parafia ewangelicka powsta\u0142a dopiero za czas\u00f3w pruskich, a murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1882\u20131884; od 1945 roku s\u0142u\u017cy katolikom.\n\n\u26a0 Przypisywane temu miejscu liczby ze spisu z 1885 roku \u2014 39 mieszka\u0144c\u00f3w, 36 ewangelik\u00f3w i troje katolik\u00f3w \u2014 pochodz\u0105 w rzeczywisto\u015bci z wiersza opisanego jako \u201eLandeck, Oberf\u00f6rsterei\u201d, czyli tutejsze nadle\u015bnictwo o pi\u0119ciu domach (strona 162, pozycja 114). Osobnego wiersza dla przysi\u00f3\u0142ka wykaz w tym miejscu nie ma.\n\n\ud83d\udfe1 Samego cmentarza katalogi konserwatorskie nie potwierdzaj\u0105 wprost. Datowanie i dok\u0142adna lokalizacja nekropolii wymagaj\u0105 weryfikacji terenowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"L\u0119dyczek Drugi \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/L%C4%99dyczek_Drugi"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Lendyczek, 1. niem. Landeck, mko, pow. cz\u0142uchowski; 2. L. Szlach., niem. Adl. Landeck, dobra, pow. z\u0142otowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0473","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.58448,"lng":16.99741,"name_de":"Landeck","name_pl":"L\u0119dyczek Drugi \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"L\u0119dyczek \u2014 po niemiecku Landeck \u2014 le\u017cy w gminie Okonek, w powiecie z\u0142otowskim, i by\u0142 parafi\u0105 macierzyst\u0105 dla Ostrza w powiecie cz\u0142uchowskim; bez tej zale\u017cno\u015bci trudno wyja\u015bni\u0107, dok\u0105d chodzili tamtejsi ewangelicy.\n\n\ud83d\udccc Sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 tu w og\u00f3le ludno\u015b\u0107 ewangelicka, t\u0142umaczy gospodarka. Przez L\u0119dyczek wi\u00f3d\u0142 po\u0142udniowy szlak drogowy z Gda\u0144ska do Brandenburgii, a na mo\u015bcie na Dobrzynce, gdzie przebiega\u0142a granica pa\u0144stwa, sta\u0142a komora celna. Miasteczko \u017cy\u0142o z rzemios\u0142a: w po\u0142owie XIX wieku spo\u015br\u00f3d 145 rodzin a\u017c 42 trudni\u0142y si\u0119 tkactwem, a warsztat\u00f3w szewskich naliczono trzydzie\u015bci cztery. Handel i rzemios\u0142o ci\u0105gn\u0119\u0142y tu osadnik\u00f3w z zachodu \u2014 a osadnicy przynosili wyznanie.\n\nParafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej diecezji cz\u0142uchowskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1882\u20131883, w formach eklektycznych, a wi\u0119c \u0142\u0105cz\u0105cych elementy zaczerpni\u0119te z kilku dawniejszych styl\u00f3w, co pod koniec XIX wieku by\u0142o w budownictwie ko\u015bcielnym rozwi\u0105zaniem cz\u0119stym.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej budowla nie zosta\u0142a opuszczona ani rozebrana: konsekrowano j\u0105 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki 29 czerwca 1946 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, kt\u00f3rych wezwanie nosi do dzi\u015b. Od budowy do zmiany wyznania min\u0119\u0142y sze\u015b\u0107dziesi\u0105t trzy lata.\n\n\u26a0 O dawnym wyposa\u017ceniu zboru dost\u0119pne zapisy milcz\u0105. Z ewangelickiej przesz\u0142o\u015bci L\u0119dyczka zosta\u0142y przede wszystkim mury z lat 1882\u20131883 \u2014 i pami\u0119\u0107 o tym, \u017ce to tutaj, a nie w Ostrzu, bi\u0142o serce miejscowej parafii.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w L\u0119dyczku; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 27 i 124.*","built_year":1882,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w L\u0119dyczku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Awi%C4%99tych_Aposto%C5%82%C3%B3w_Piotra_i_Paw%C5%82a_w_L%C4%99dyczku"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0288","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.5358,"lng":16.9569,"name_de":"Landeck","name_pl":"L\u0119dyczek \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Landeck)","powiat":"z\u0142otowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w L\u0119dziechowie (Landechow), gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Za\u0142o\u017cony w 1868 roku, po\u0142o\u017cony na wzniesieniu na p\u00f3\u0142noc od wsi; prowadzi do niego droga obsadzona starymi topolami. Granice wyznacza starodrzew, brak wa\u0142u i muru oraz czytelnego wej\u015bcia. Wymiary oko\u0142o 50\u00d730 m. Teren jest mocno zaro\u015bni\u0119ty. Zachowa\u0142y si\u0119 jedynie pojedyncze podstawy krzy\u017cy, sterta czerwonych cegie\u0142 (zapewne pozosta\u0142o\u015b\u0107 kaplicy), d\u00f3\u0142 po ekshumacji i brak czytelnego uk\u0142adu kwater \u2014 \u017caden nagrobek nie ocala\u0142 w ca\u0142o\u015bci. Z literatury wiadomo, \u017ce spocz\u0119li tu w\u0142a\u015bciciele L\u0119dziechowa, mieszka\u0144cy tutejszego pa\u0142acu: Carl Flie\u00dfbach (zm. 1896) i jego \u017cona Bianka z domu Fischer (zm. 1893), oraz Heinrich Kreft (1852\u20131914). Rodzina Flie\u00dfbach\u00f3w w\u0142ada\u0142a wsi\u0105 od po\u0142owy XIX w. a\u017c do 1945 roku W 1911 roku L\u0119dziechowo by\u0142o okr\u0119giem folwarcznym z 358 mieszka\u0144cami. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)\n\n\ud83d\udccc Przez L\u0119dziechowo bieg\u0142a stara droga, kt\u00f3ra ju\u017c we wczesnym \u015bredniowieczu \u0142\u0105czy\u0142a dwa o\u015brodki kasztela\u0144skie \u2014 Chmielno i Bia\u0142ogard\u0119. \ud83d\udccc Z dziej\u00f3w maj\u0105tku zachowa\u0142 si\u0119 konkret: 22 maja 1754 roku pu\u0142kownik Miko\u0142aj Wojciech Wejher sprzeda\u0142 L\u0119dziechowo, Osowo i cz\u0119\u015b\u0107 Le\u015bnic Jerzemu Wejherowi za sze\u015b\u0107dziesi\u0105t tysi\u0119cy talar\u00f3w, a kontrakt zatwierdzono w L\u0119borku 23 wrze\u015bnia tego roku. Po \u015bmierci Jerzego Wejhera w 1760 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 na trzech jego syn\u00f3w z drugiego ma\u0142\u017ce\u0144stwa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"L\u0119dziechowo - Landechow (cmentarze.lebork.pl) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0630","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_ledzichowo/krzyz.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.64754,"lng":17.68473,"name_de":"Landechow","name_pl":"L\u0119dziechowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w \u0141\u0119gowie (po niemiecku Langenau) w gminie Pruszcz Gda\u0144ski. \ud83d\udccc W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje jako cmentarz rzymskokatolicki o funkcji pierwotnej \u2014 protestanckiej, datowany na lata 1936\u20131937. Za\u0142o\u017cono go wi\u0119c tu\u017c przed wojn\u0105, ledwie kilka lat przed ko\u0144cem tutejszej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 937 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 916 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, ale wyznania ewangelickiego by\u0142o 169 \u2014 a wi\u0119c niespe\u0142na jedna pi\u0105ta. S\u0142ownik geograficzny notuje tu szko\u0142\u0119 protestanck\u0105, przy ko\u015bciele parafialnym katolickim.\n\nPowiatowy program opieki nad zabytkami odnotowuje cmentarz jako katolicki, za\u0142o\u017cony w pierwszej po\u0142owie XX wieku, w centralnej cz\u0119\u015bci wsi \u2014 z cz\u0119\u015bciowo zachowanym starodrzewem, zachowanym uk\u0142adem przestrzennym i zadbany.\n\nObiekt obj\u0119ty jest gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w; w rejestrze wojew\u00f3dzkim nie figuruje. Z \u0141\u0119gowa wpisano tam wy\u0142\u0105cznie ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja \u2014 numer 281, wpis z 23 lutego 1962 roku.\n\nWedle pruskiego spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 (w\u00f3wczas Langenau) liczy\u0142a 937 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 916 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, w tym 169 wyznania ewangelickiego. \n\n\ud83d\udfe1 Prawdopodobnie tej wsi dotyczy zapis wizytacji Rozra\u017cewskiego z 1583 roku. Wizytator opisuje wie\u015b Langenowo (w innym miejscu zapisan\u0105 jako *Lagnowo*), nale\u017c\u0105c\u0105 do opactwa oliwskiego, lecz b\u0119d\u0105c\u0105 w posiadaniu podskarbiego koronnego Dulskiego, i notuje przy niej: skoro wszystko w tej wsi odbywa si\u0119 po heretycku, wizytowanie nie by\u0142o wskazane (*quandoquidem haeretice omnia in hoc pago peraguntur, visitare non fuit consultum*). Dodaje, \u017ce gdy sprawy oliwskie si\u0119 u\u0142o\u017c\u0105, trzeba b\u0119dzie zaj\u0105\u0107 si\u0119 odzyskaniem tych d\u00f3br. \ud83d\udccc To rzadki przypadek, gdy wizytator odst\u0119puje od wizytacji ca\u0142ej wsi \u2014 nie z powodu odleg\u0142o\u015bci czy zniszczenia ko\u015bcio\u0142a, lecz dlatego, \u017ce nie ma tam ju\u017c czego wizytowa\u0107 po katolicku. \ud83d\udfe1 Zastrze\u017cenie: niemiecka nazwa tej wsi brzmi *Langenau*, a \u017ar\u00f3d\u0142o pisze *Langenowo* i *Lagnowo*. Za uto\u017csamieniem przemawia s\u0105siedztwo \u2014 zapis stoi bezpo\u015brednio przy K\u0142odawie i dobrach oliwskich w powiecie gda\u0144skim \u2014 ale to\u017csamo\u015b\u0107 wymaga potwierdzenia na innym \u017ar\u00f3dle.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 1 (wizytacja 1583, kapelan Sebastian Liwierzki)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0225","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.22253,"lng":18.64686,"name_de":"Langenau","name_pl":"\u0141\u0119gowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lankwitz \u2014 dzi\u015b L\u0119kwica \u2014 nale\u017ca\u0142a przed 1945 rokiem do powiatu s\u0142upskiego (Landkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej, w pruskiej prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nigdy nie mia\u0142a, a jej mieszka\u0144cy byli niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelikami: w 1925 roku stanowili 98,8 procent, katolik\u00f3w by\u0142o dwoje. Chodzili do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Ta parafia macierzysta le\u017ca\u0142a ju\u017c w stronach s\u0142owi\u0144skich nad jeziorem Gardno, gdzie do XIX wieku g\u0142oszono kazania po s\u0142owi\u0144sku \u2014 w narzeczu kaszubskim. Gardno by\u0142o wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w amcie Smo\u0142dzino, wi\u0119c kolatorem pozostawa\u0142 sam w\u0142adca, a dawny tamtejszy proboszcz nosi\u0142 tytu\u0142 episcopus vicarius in pontificalibus. Parafia sp\u0142on\u0119\u0142a dwukrotnie, w 1692 roku i 27 listopada 1772 roku, i za ka\u017cdym razem razem z aktami ko\u015bcielnymi \u2014 st\u0105d p\u00f3\u017aniejsze luki w jej dokumentacji. Jeszcze wcze\u015bniej, w 1632 roku, wydzielono z niej Smo\u0142dzino, gdzie 28 pa\u017adziernika po\u015bwi\u0119cono nowy, ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 Lankwitz dwoma wierszami, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w pierwszej naliczono 80 ewangelik\u00f3w, w drugim 77, razem wi\u0119c 157, i ani jednego katolika po \u017cadnej ze stron.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono za wsi\u0105, na \u0142agodnym stoku, z wej\u015bciem od wschodu, od drogi gruntowej; zajmowa\u0142 oko\u0142o 0,22 hektara. \ud83d\udd34 Opisy tego miejsca rozchodz\u0105 si\u0119. Inwentaryzacja podaje prostok\u0105t oddalony o oko\u0142o 320 metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, po prawej stronie drogi do Wiklina, z osi\u0105 biegn\u0105c\u0105 z p\u00f3\u0142nocnego wschodu na po\u0142udniowy zach\u00f3d, i wylicza jedn\u0105 \u017celiwn\u0105 tablic\u0119, pozbawion\u0105 porcelanowej p\u0142ytki, dwie mogi\u0142y i betonowy obrys grobu, a w\u015br\u00f3d drzew d\u0119by, \u015bwierki i topole. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, dokumentuj\u0105ca teren w 1994 roku, opisuje za\u0142o\u017cenie w kszta\u0142cie zbli\u017conym do kwadratu, po\u0142o\u017cone na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, i stwierdza, \u017ce teren dok\u0142adnie oczyszczono: nie zachowa\u0142y si\u0119 na nim ani elementy nagrobk\u00f3w, ani \u015blady mogi\u0142, a z pierwotnych granicznych nasadze\u0144 \u015bwierkowych przetrwa\u0142y nieliczne drzewa.\n\nPo wysiedleniu niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w jesieni\u0105 1945 roku cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany i zdzicza\u0142.\n\n\ud83d\udd34 Z tego cmentarza nie zosta\u0142o nic. Le\u017cy trzysta dwadzie\u015bcia metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od centrum wsi, po prawej stronie drogi do Wiklina; wej\u015bcie znaczy dzi\u015b drewniany p\u0142otek, a granice \u2014 cz\u0119\u015bciowo zachowany starodrzew. Na terenie nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017cadne elementy nagrobk\u00f3w, brak te\u017c jest jakichkolwiek \u015blad\u00f3w mogi\u0142. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 167 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 ewangelik\u00f3w nale\u017c\u0105cych do parafii w Gardnie Wielkiej; w 1925 roku tylko dwie osoby deklarowa\u0142y katolicyzm.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"L\u0119kwica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/lekwica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0686","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57604,"lng":17.14108,"name_de":"Lankwitz","name_pl":"L\u0119kwica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lepno, po niemiecku L\u00f6pen, le\u017cy w gminie Rychliki, w dawnym powiecie Preu\u00dfisch Holland w prowincji Prusy Wschodnie. Okolica by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w 1870 roku, przy drodze z Lepna do Drulit. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-4528, decyzj\u0105 z 26 czerwca 2009 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (unijne/lutera\u0144skie)","denomination":"ewangelickie (unijne/lutera\u0144skie)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Rychliki_(gmina_wiejska)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1049","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96125,"lng":19.609639,"name_de":"L\u00f6pen","name_pl":"Lepno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lesiaki, po niemiecku Lessaken, le\u017c\u0105 dzi\u015b w gminie Cewice w powiecie l\u0119borskim, ale przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami \u2014 Pomorze przyj\u0119\u0142o luteranizm w XVI wieku \u2014 i chodzili do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Mikorowie, po niemiecku Mickrow, w diecezji staromiejskiej w S\u0142upsku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Lesiaki nie mia\u0142y; jedynym miejscem ko\u015bcielnym w\u0142asnej wsp\u00f3lnoty by\u0142 cmentarz.\n\nWie\u015b by\u0142a niewielka i taka pozosta\u0142a: 47 mieszka\u0144c\u00f3w w 1871 roku, 103 w 1925 i 70 w 1939. Dawny maj\u0105tek dzi\u015b nie istnieje. \ud83d\udfe1 Trzy szczeg\u00f3\u0142y powtarzane przy tym wpisie \u2014 przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii mikorowskiej ju\u017c w spisie z 1819 roku, lenno rodziny von Lietzen od 1686 roku i zaj\u0119cie wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 9 marca 1945 roku \u2014 nie maj\u0105 oparcia w \u017cadnym ze \u017ar\u00f3de\u0142 wskazanych przy tym wpisie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie gminy Cewice \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]; Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie gminy Cewice \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0460","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_lesiaki/lesiaki__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.42185,"lng":17.67883,"name_de":"Lessaken","name_pl":"Lesiaki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Le\u015bna Jania, po niemiecku Lesnian, by\u0142a drug\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 rozleg\u0142ych d\u00f3br ja\u0144skich. Wielki mistrz krzy\u017cacki Konrad von Jungingen nada\u0142 j\u0105 w 1400 roku braciom Filipowi i Jerzemu. Jako osobni w\u0142a\u015bciciele Le\u015bnej Jani wyst\u0119puj\u0105 w 1570 roku Konopaccy, a w 1630 roku Jerzy Konopacki, starosta mitawski. \ud83d\udccc Wizytacja biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1596 roku zapisa\u0142a wie\u015b jako dobra \u201eD. Konopaczki\u201d z czternastoma poddanymi, z kt\u00f3rych ka\u017cdy oddawa\u0142 na ko\u015bci\u00f3\u0142 miar\u0119 \u017cyta i tyle\u017c owsa; starsza wizytacja tego samego dekanatu liczy\u0142a w Le\u015bnej Jani szesnastu kmieci. Parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Ko\u015bcielnej Jani, przy drewnianym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, kt\u00f3ry wtedy nie mia\u0142 w\u0142asnego proboszcza \u2014 od pi\u0119ciu lat s\u0142u\u017cy\u0142 w nim komendarz Miko\u0142aj Boruczki, a parafianie prosili wizytatora o innego kap\u0142ana.\n\n\ud83d\udccc Wyznanie w\u0142a\u015bcicieli zapisano wprost. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski podaje, \u017ce w 1626 roku Jerzy Konopacki, starosta mitawski, wraz z \u017con\u0105 Ann\u0105 Konarsk\u0105 zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 dostarcza\u0107 klasztorowi w Nowem na wieczne czasy \u2014 z d\u00f3br Rynk\u00f3wka i Le\u015bnej Jani \u2014 dwa \u0142aszty j\u0119czmienia, \u0142aszt \u017cyta oraz po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t z\u0142otych na wino i na wosk. Wcze\u015bniej, w 1603 roku, Jerzy Konopacki, kasztelan che\u0142mi\u0144ski, przyczyni\u0142 si\u0119 do odzyskania klasztoru nowskiego, kt\u00f3ry po reformacji sta\u0142 opustosza\u0142y. Konopaccy byli wi\u0119c katolikami.\n\nW drugiej po\u0142owie XIX wieku maj\u0105tek liczy\u0142 819 hektar\u00f3w, mia\u0142 gorzelni\u0119 oraz folwarki S\u0142uchacz i Piecki, a jego dziedzicem by\u0142 E. von Rabe. \u00d3wczesny spis rozdzieli\u0142 ludno\u015b\u0107 dworu i wsi: w dobrach naliczono 171 katolik\u00f3w i 23 ewangelik\u00f3w, we wsi za\u015b 319 katolik\u00f3w i czworo ewangelik\u00f3w. \ud83d\udccc Wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku dopowiada, dok\u0105d ci ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a: gmina wiejska Le\u015bna Jania liczy\u0142a 264 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 19 ewangelik\u00f3w i 242 katolik\u00f3w, a jej parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Nowem, katolicka za\u015b w Lalkowach. Po zmianie granic pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 we wsi 64 budynki mieszkalne i 552 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 536 rzymskich katolik\u00f3w i 16 ewangelik\u00f3w, przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 543 osoby, a niemieck\u0105 dziewi\u0119\u0107.\n\nDo dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz z grobowcem dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. \u26a0 Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jednak jako cmentarz dworski, nie ewangelicki. \ud83d\udfe1 Powi\u0105zanie poch\u00f3wk\u00f3w z konkretn\u0105 rodzin\u0105 pozostaje wnioskiem: z wymienionych w\u0142a\u015bcicieli ewangelikiem by\u0142 E. von Rabe, Konopaccy za\u015b byli katolikami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902 (area\u0142, folwarki, w\u0142a\u015bciciele i liczby wyznaniowe); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902 (area\u0142, folwarki, w\u0142a\u015bciciele i liczby wyznaniowe)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0300","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72126,"lng":18.60466,"name_de":"Lesnian","name_pl":"Le\u015bna Jania \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Le\u015bnice, po niemiecku Lischnitz, to dawna wie\u015b folwarczna siedem kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od L\u0119borka, przy trasie do S\u0142upska; wzmiankowana ju\u017c w 1320 roku, a jej zacz\u0105tkiem mia\u0142a by\u0107 karczma przy Trakcie S\u0142upskim, biegn\u0105cym wzd\u0142u\u017c morenowych wzg\u00f3rz nad bagnami pradoliny \u0141eby. Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 dziej\u00f3w by\u0142a posiad\u0142o\u015bci\u0105 szlacheck\u0105. Od 1756 roku nale\u017ca\u0142a do starosty l\u0119borsko-bytowskiego Jerzego Wejhera, w 1767 przej\u0105\u0142 j\u0105 Ernest Ludwik Wejher, kt\u00f3ry 15 kwietnia 1778 roku otrzyma\u0142 oczynszowan\u0105 dotacj\u0119 i przeznaczy\u0142 j\u0105 na ferm\u0119 mleczn\u0105; w 1784 roku mia\u0142 tu jeden folwark z czterema dymami. Po nim gospodarzy\u0142 Karol Wejher, posiadacz Le\u015bnic i Dziechlina, a w 1840 roku oba dobra kupi\u0142 hrabia Aleksander Przebendowski, kt\u00f3ry w 1847 roku rozbudowa\u0142 osiemnastowieczny dworek. Od 1858 roku maj\u0105tek trzyma\u0142a wdowa z tej rodziny, w 1871 sprzeda\u0142a go Wojciechowi Pollowi, a ten Karolowi Edwardowi Geblowi z Osiek\u00f3w, w\u0142a\u015bcicielowi Le\u015bnic w latach 1873\u20131886. W 1886 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Leopolda von der Osten z Janowic, kt\u00f3ry przy\u0142\u0105czy\u0142 zakupione 332 hektary lasu do swojego folwarku w Kr\u0119pkowicach, a w latach 1887\u20131906 do Adolfiny Dorothei Luise Gebel z domu Wichmann. W listopadzie 1906 roku kupi\u0142 j\u0105 Jan Zoch z L\u0119borka, a od pa\u017adziernika 1909 roku gospodarzy\u0142 tu Ernest von Dewitz; rodzina ta zosta\u0142a w Le\u015bnicach do 1925 roku, wyremontowa\u0142a dw\u00f3r i wznios\u0142a manierystyczny ko\u015bci\u00f3\u0142ek oraz szko\u0142\u0119. Od 1924 roku 486 hektar\u00f3w ziemi dworskiej nale\u017ca\u0142o do Pomorskiego Towarzystwa Rolniczego. G\u00f3ruj\u0105cy nad wsi\u0105 pag\u00f3r morenowy nosi nazw\u0119 Zb\u00f3jeckiej G\u00f3ry \u2014 w \u015bredniowieczu w okolicznych lasach kry\u0142y si\u0119 bandy napadaj\u0105ce na kupc\u00f3w jad\u0105cych traktem z Gda\u0144ska do S\u0142upska.\n\nPod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym Le\u015bnice nale\u017ca\u0142y najpierw do parafii miejskiej w L\u0119borku. Po wizytacji z 1887 roku, kt\u00f3ra wykaza\u0142a, jak daleko bywa st\u0105d do ko\u015bcio\u0142a, utworzono w 1890 roku wikariat w Kr\u0119pkowicach, obejmuj\u0105cy Kr\u0119pkowice, Le\u015bnice, Ma\u0142oszyce, Unieszyno, Unieszynko i Karwic\u0119; 15 marca 1901 roku wikariat sta\u0142 si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105. Na jej terenie stan\u0119\u0142y kaplice filialne, jedna z nich w\u0142a\u015bnie w Le\u015bnicach \u2014 Franz Schultz wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych powiatu z dat\u0105 1910, a wi\u0119c z pierwszego roku gospodarowania von Dewitz\u00f3w, kt\u00f3rym Drzewiecki przypisuje jej budow\u0119.\n\nZa\u0142o\u017cenia grobowe s\u0105 tu dwa i oba figuruj\u0105 w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Pierwsze to niewielki cmentarz wiejski przy drodze biegn\u0105cej obok ko\u015bcio\u0142a i szko\u0142y, o wymiarach oko\u0142o 15 na 50 metr\u00f3w, mocno rozci\u0105gni\u0119ty, w najg\u0142\u0119bszym miejscu licz\u0105cy cztery rz\u0119dy grob\u00f3w; nie ma wyra\u017anych granic, zachowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie obud\u00f3w grob\u00f3w ze sztucznego kamienia, przero\u015bni\u0119tych traw\u0105 i mchem, oraz pojedyncze podstawy krzy\u017cy. Uderza brak tablic z nazwiskami \u2014 jedyn\u0105 ocalon\u0105 odnaleziono 28 marca 2014 roku: upami\u0119tnia rencist\u0119 Wilhelma Rennarta (1872\u20131942) i August\u0119 Rennart z domu Gietasf (1869\u20131942). Drugie, wa\u017cniejsze, to cmentarz przydworski, dawna cz\u0119\u015b\u0107 parku, oko\u0142o 150 metr\u00f3w od dworu, ze starym drzewostanem posadzonym na planie kwadratu o boku mniej wi\u0119cej 50 metr\u00f3w. Zachowa\u0142a si\u0119 tu du\u017ca liczba nagrobk\u00f3w pojedynczych i dzieci\u0119cych, a w centralnej cz\u0119\u015bci murowany grobowiec z ceg\u0142y i kamienia polnego, ze sklepieniem \u0142ukowym, podzielony na dwie komory i nosz\u0105cy wyra\u017ane \u015blady rabunku. Rzadko\u015bci\u0105 jest pole grobowe z zachowanym \u017celiwnym p\u0142otkiem i furtk\u0105 z resztkami zamka, a osobliwo\u015bci\u0105 pojedynczy nagrobek o wyra\u017anie mennonickim kszta\u0142cie. Prace poszukiwawcze prowadzone w 2014 roku ods\u0142oni\u0142y wielu pochowanych: troje dzieci rodziny M\u00fcller \u2014 Roberta, Id\u0119 i Marth\u0119 \u2014 zmar\u0142ych mi\u0119dzy 17 listopada a 9 grudnia 1885 roku, a wi\u0119c w niespe\u0142na miesi\u0105c; Gustava Bieberta (zmar\u0142ego w 1914 roku), weterana wojny 1870\u20131871; oraz prawdopodobnie Carla Eduarda Gebla, w\u0142a\u015bciciela Le\u015bnic, zmar\u0142ego w 1895 roku. Spoczywaj\u0105 tu tak\u017ce cz\u0142onkowie rodziny von Dewitz: Hans Bernd (1913\u20131914), syn w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku majora Hansa Maxa von Dewitz, oraz jego babka Julie Lingmann z domu Andresen, zmar\u0142a w 1923 roku; upami\u0119tniono tu r\u00f3wnie\u017c Bernda Jobsta von Dewitz, brata Hansa Maxa.\n\n\ud83d\udccc Roku 1839 nie potwierdzam, ale sam\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 da si\u0119 opisa\u0107 dok\u0142adniej. Franz Schultz wymienia Le\u015bnice w\u015br\u00f3d wsi parafii Kr\u0119pkowice, obok Ma\u0142oszyc, i notuje, \u017ce w 1910 roku wzniesiono tam ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy. Parafia kr\u0119pkowicka wyros\u0142a z wizytacji generalnej 1887 roku: od 1890 dzia\u0142a\u0142 wikariat, a Ernst M\u00fcller podaje, \u017ce samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano 15 marca 1901 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u015b po\u015bwi\u0119cono 18 wrze\u015bnia 1906. Wcze\u015bniejsze losy Le\u015bnic pozostaj\u0105 w \u017ar\u00f3d\u0142ach nieopisane.\n\n\ud83d\udccc Za\u0142o\u017cenie noty jest b\u0142\u0119dne: rok 1872 dzieli si\u0119 przez cztery i nie jest rokiem stulecia, wi\u0119c by\u0142 rokiem przest\u0119pnym \u2014 29 lutego 1872 istnia\u0142 naprawd\u0119. Data z tablicy Rennart\u00f3w niczego nie \u0142amie i nie wymaga zastrze\u017cenia. Odczyt potwierdza zdj\u0119cie tablicy: \u201eWilhelm Rennart, Rentner, * 29.2.1872, \u2020 8.1.1942\u201d obok \u201eAugusta Rennart geb. Gietasf, * 22.8.1869, \u2020 27.8.1942\u201d, pod wsp\u00f3lnym nag\u0142\u00f3wkiem \u201eHier ruhen in Gott\u201d.\n\n\ud83d\udccc Sprawdzone: w tomie V Le\u015bnice maj\u0105 dwa wiersze i oba s\u0105 puste. Has\u0142o g\u0142\u00f3wne brzmi w ca\u0142o\u015bci \u201eLe\u015bnice, wie\u015b w powiecie l\u0119borskim ziemi pomorskiej\u201d, a niemiecki odsy\u0142acz \u2014 \u201eLischnitze niem., Le\u015bnice, wie\u015b, powiat l\u0119borski na Pomorzu\u201d. Nic pr\u00f3cz lokalizacji: ani liczby mieszka\u0144c\u00f3w, ani wyzna\u0144, ani parafii. \u26a0 Uwaga na roboczy wyci\u0105g ze S\u0142ownika: przy wierszu Le\u015bnic stoj\u0105 w nim liczby 49 katolik\u00f3w i 27 ewangelik\u00f3w, przeniesione z s\u0105siedniego has\u0142a (Lisewko w powiecie inowroc\u0142awskim) \u2014 tych liczb nie wolno u\u017cy\u0107.\n\nZagadka \u201eLijchnika\u201d rozwi\u0105zana: to przesuni\u0119cie o jeden wiersz w naszym wyci\u0105gu, nie b\u0142\u0105d druku. Na stronach 192 i 193 spisu z 2 grudnia 1895 roku pozycja 118 to Lischnitz jako obw\u00f3d dworski \u2014 1207,5 hektara, dziewi\u0119\u0107 osad, 40 dom\u00f3w, 599 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 546 ewangelik\u00f3w i 53 katolik\u00f3w, parafia ewangelicka \u0141ebunia, parafia katolicka L\u0119bork, urz\u0105d stanu cywilnego Osowo L\u0119borskie, obw\u00f3d urz\u0119dowy Lischnitz. Liczba 77 ewangelik\u00f3w razem z Gniewinem nale\u017cy do pozycji nast\u0119pnej, czyli do Lissowa. Spis z 1 grudnia 1905 roku daje dla Lischnitz 564 mieszka\u0144c\u00f3w, 435 ewangelik\u00f3w i 129 katolik\u00f3w, a parafi\u0119 ewangelick\u0105 ju\u017c w Kr\u0119pkowicach \u2014 zgodnie z histori\u0105 wikariatu z 1890 roku i parafii z 1901 roku. Rok 1839 nadal bez kotwicy: \u017caden z obu spis\u00f3w ani Franz Schultz go nie potwierdza, a oba spisy wskazuj\u0105 na \u0141ebuni\u0119, nie na L\u0119bork. Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych rekordu nie da si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107 bez wgl\u0105du w to, kt\u00f3ry z dw\u00f3ch obiekt\u00f3w opisano.\n\nWsp\u00f3\u0142rz\u0119dne uda\u0142o si\u0119 przypisa\u0107 jednoznacznie: rekord stoi co do sz\u00f3stego miejsca po przecinku w punkcie, kt\u00f3ry Mariusz Drzewiecki podpisa\u0142 \u201eLe\u015bnice \u2014 Dworski\u201d, a jego punkt cmentarza wiejskiego le\u017cy 1,1 kilometra dalej na po\u0142udniowy wsch\u00f3d, nie 950 metr\u00f3w. Rekord opisuje wi\u0119c dzi\u015b cmentarz dworski i trzeba go albo tak nazwa\u0107, albo przesun\u0105\u0107 na punkt wiejski. Data 1839 traci ostatnie oparcie: przynale\u017cno\u015b\u0107 Le\u015bnic do parafii w \u0141ebuni w 1895 roku i do Kr\u0119pkowic w 1905 roku t\u0142umaczy si\u0119 bez niej, bo parafi\u0119 kr\u0119pkowick\u0105 erygowano 15 marca 1901 roku \u2014 potwierdzaj\u0105 to zgodnie urz\u0119dowy wykaz parafii prowincji Pomorze i Ernst M\u00fcller. Ten sam wykaz wymienia kaplic\u0119 w Le\u015bnicach jako kaplic\u0119 parafii kr\u0119pkowickiej, licz\u0105c\u0105 633 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Le\u015bnice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a Le\u015bnice \u2014 Lischnitz i Rodzina von Dewitz Le\u015bnice (poz. 1)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, has\u0142o Kr\u0119pkowice \u2014 Krampkewitz (poz. 15) \u2014 okr\u0119g wikariatu i kaplice filialne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja C (\u201eKo\u015bcio\u0142y pomocnicze: \u2026 Lischnitz 1910\u201d) i sekcja D (sk\u0142ad parafii Krampkewitz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Krampkewitz, s. 245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ze S\u0142ownika geograficznego, S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, wiersz has\u0142a \u201eLe\u015bnice\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzyi 602","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0868","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_lesnice_dworski/krzyz_lesnice.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.517005,"lng":17.663454,"name_de":"Lischnitz","name_pl":"Le\u015bnice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Le\u015bniewo \u2014 po niemiecku Lessnau albo Le\u00dfnau, dawniej Neu-Mechow \u2014 wzmiankowane jest po raz pierwszy w 1432 roku, a do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu puckiego w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Wie\u015b mia\u0142a ludno\u015b\u0107 mieszan\u0105; *S\u0142ownik geograficzny* notuje tu 329 katolik\u00f3w i 258 ewangelik\u00f3w, roku przy tych liczbach nie podaj\u0105c.\n\nPrze\u0142om przyszed\u0142 w 1887 roku, gdy w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, rodzina van Bosch, sprzeda\u0142 folwark Ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu. W latach 1892\u20131893 stan\u0105\u0142 murowany ko\u015bci\u00f3\u0142, a przy nim powsta\u0142a samodzielna parafia ewangelicka z w\u0142asnym cmentarzem, wchodz\u0105ca w sk\u0142ad diecezji wejherowskiej. \ud83d\udd34 Przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna tej parafii wymaga jeszcze rozstrzygni\u0119cia: cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w wi\u0105\u017ce j\u0105 z Ko\u015bcio\u0142em unijnym, cz\u0119\u015b\u0107 z odr\u0119bnym od niego Ko\u015bcio\u0142em staroluterskim. Parafia przesta\u0142a istnie\u0107 u schy\u0142ku drugiej wojny \u015bwiatowej, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w 1945 roku.\n\nPo wojnie dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przej\u0119to na kult katolicki. S\u0142u\u017cy\u0142 najpierw jako kaplica parafii w Mechowie, a od 1975 roku jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Niepokalanego Serca Maryi, w dekanacie \u017carnowieckim archidiecezji gda\u0144skiej. Cmentarz poewangelicki przeszed\u0142 wraz z nim w r\u0119ce parafii katolickiej i pozostaje czynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia parafii w Le\u015bniewie (parafia-lesniewo.pl)","url":"http://www.parafia-lesniewo.pl/o-parafii-12599"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. V, has\u0142o \u201eLe\u015bniewo\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0270","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.694221,"lng":18.245334,"name_de":"Lessnau (Le\u00dfnau)","name_pl":"Le\u015bniewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Le\u015bniewo, po niemiecku Lessnau albo Le\u00dfnau, to kaszubska wie\u015b w powiecie puckim, przed 1945 rokiem w Kreis Putzig, w rejencji gda\u0144skiej i Prusach Zachodnich. Nazw\u0119 wzi\u0119\u0142a od jeziora Leszno, wspomnianego w dokumencie z 1334 roku jako \u017ar\u00f3d\u0142o strumienia nap\u0119dzaj\u0105cego m\u0142yn pucki; wcze\u015bniej sta\u0142a tu osada Struga. Miejscowo\u015b\u0107 rozwin\u0119\u0142a si\u0119 pod opiek\u0105 opactwa oliwskiego i pod koniec XVI wieku nosi\u0142a jeszcze nazw\u0119 Neu-Mechow, licz\u0105c 25 w\u0142\u00f3k che\u0142mi\u0144skich, so\u0142tysa i czterech gbur\u00f3w. W 1772 roku by\u0142 to folwark nale\u017c\u0105cy do Oliwy, od 18 lipca 1783 roku wydzier\u017cawiony amtmanowi Hevelkemu, a w 1789 roku kr\u00f3lewski folwark wieczysto-dzier\u017cawny o 15 paleniskach w domenie Starzyno. Samodzielnym okr\u0119giem gminnym Le\u015bniewo uznano 17 kwietnia 1874 roku. Katolicy nale\u017celi do parafii w Mechowie, dzieci chodzi\u0142y do szko\u0142y w Starzynie.\n\nEwangelik\u00f3w przybywa\u0142o tu w miar\u0119 rozdrabniania folwarku, a\u017c postanowiono da\u0107 im w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142. 19 wrze\u015bnia 1887 roku reszt\u0119 maj\u0105tku odkupi\u0142a od dotychczasowego w\u0142a\u015bciciela, pana v. Bosc, Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna \u2014 za 24 000 marek i wprost w tym celu, by za\u0142o\u017cy\u0107 tu parafi\u0119. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw na plebanii. Konsystorz gda\u0144ski zarz\u0105dzi\u0142 wydzielenie gminy ko\u015bcielnej 28 lipca 1888 roku, a od 1 pa\u017adziernika 1888 roku Le\u015bniewo by\u0142o samodzieln\u0105 parafi\u0105 w superintendenturze wejherowskiej. Pierwszy duchowny, Gustav M\u00fcller, przyby\u0142 6 czerwca 1888 roku jeszcze jako pomocnik dla parafii w Bolszewie, Krokowej i Pucku, a proboszczem zosta\u0142 mianowany 20 lutego 1891 roku. Dopiero potem zacz\u0119to budowa\u0107: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 29 maja 1892 roku, a po\u015bwi\u0119cenia dokonano 16 maja \u2014 \ud83d\udfe1 roku po\u015bwi\u0119cenia nie ustalono. Stan\u0105\u0142 murowany, okaza\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 z wolnostoj\u0105c\u0105 dzwonnic\u0105 obok. Od 16 maja 1904 roku proboszczem by\u0142 tu Johannes Otto.\n\nParafia nie by\u0142a du\u017ca. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy niej \u2014 pod zapisem \u201eLeknau\u201d, w diecezji wejherowskiej \u2014 485 dusz, a jako s\u0105siednie ko\u015bcio\u0142y katolickie wymienia Mechowo. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku liczy tu 329 katolik\u00f3w i 258 ewangelik\u00f3w, roku nie podaj\u0105c; Meyers oko\u0142o 1905 roku \u2014 549 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego i ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; monografia powiatu z 1907 roku \u2014 552 mieszka\u0144c\u00f3w gminy wiejskiej nale\u017c\u0105cej do okr\u0119gu urz\u0119dowego Darzlubie.\n\nParafia ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107 w 1945 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, najpierw jako fili\u0119 Mechowa, a od 1975 roku jako parafi\u0119 Niepokalanego Serca Maryi. \u015awi\u0105tynia jest zachowana i czynna do dzi\u015b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, 1907, s. 606\u2013607; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 450; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom V, has\u0142o Le\u015bniewo; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":1892,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Le\u015bniewo (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Le%C5%9Bniewo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"monografia powiatowa","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Puzig\u201d, Gda\u0144sk 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. V, has\u0142o \u201eLe\u015bniewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 450","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0210","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.694221,"lng":18.245334,"name_de":"Le\u00dfnau","name_pl":"Le\u015bniewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 staroluterski (Le\u00dfnau, 1892)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Leszkowy (po niemiecku Letzkau) le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnych \u017bu\u0142awach Steblewskich, w powiecie Danziger Niederung: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 jest tu \u015bredniowieczny \u2014 drewniano-ceglany, z po\u0142owy XIV wieku, o konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej ceg\u0142\u0105, z wie\u017c\u0105 i krucht\u0105; w XIX wieku dostawiono naw\u0119 boczn\u0105 i neogotycki szczyt wzorowany na \u015bwi\u0105tyni w Trutnowach. Do ewangelik\u00f3w przeszed\u0142 w czasach Reformacji wraz z ca\u0142\u0105 okolic\u0105: ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 w Leczkowach (Letzkau)\u201d w zwartej grupie \u015bwi\u0105ty\u0144 dawnego dekanatu steblewskiego, nad kt\u00f3rymi prawo patronatu wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski, i notuje w 1880 roku, \u017ce wszystkie one \u2014 poza zaginionym ko\u015bcio\u0142em w Suchym D\u0119bie \u2014 nadal s\u0142u\u017c\u0105 ewangelikom. U\u017cytkowali go luteranie, p\u00f3\u017aniej unijni, a\u017c do 1945 roku, i z tego czasu pochodz\u0105 inskrypcje wyryte w ceg\u0142ach (1602, 1645, 1671) oraz cztery kamienne p\u0142yty nagrobne w posadzce.\n\nOtaczaj\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142 cmentarz by\u0142 ewangelickim cmentarzem parafialnym. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich notuje o tutejszych ewangelikach: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny luterski w miejscu, a przy nim 359 ewangelik\u00f3w, 197 katolik\u00f3w, 2 mennonit\u00f3w i 37 dom\u00f3w.\n\nPo 1945 roku opuszczon\u0105 i cz\u0119\u015bciowo zniszczon\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Odbudowano j\u0105 w latach 1989\u20131992 staraniem ksi\u0119dza Jana Szczepa\u0144skiego; dzi\u015b nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Brata Alberta i jest fili\u0105 parafii w Cedrach Wielkich. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w, numer A-1889, obejmuje ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z dzia\u0142k\u0105 numer 101 \u2014 to jest z terenem dawnego cmentarza ewangelickiego i rosn\u0105cym na nim starodrzewem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0058","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22994,"lng":18.90435,"name_de":"Letzkau","name_pl":"Leszkowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Leszkowy \u2014 po niemiecku Letzkau \u2014 le\u017ca\u0142y na \u017bu\u0142awach Steblewskich i by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta Gda\u0144ska; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu Danziger Niederung, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Nazwa wi\u0105\u017ce si\u0119 z Konradem Letzkauem, burmistrzem gda\u0144skim, i to nazwisko niesie jedn\u0105 z najg\u0142o\u015bniejszych spraw w dziejach miasta.\n\n\ud83d\udd34 Letzkau zgin\u0105\u0142 6 kwietnia 1411 roku. Dzie\u0144 wcze\u015bniej komtur kaza\u0142 zdj\u0105\u0107 \u0142a\u0144cuch zamykaj\u0105cy port, a mieszczanie otworzyli bram\u0119 naprzeciw zamku, zamurowan\u0105 na czas sporu \u2014 wygl\u0105da\u0142o to na pojednanie. Nazajutrz komtur zaprosi\u0142 na zamek g\u0142owy miasta: burmistrz\u00f3w Konrada Letzkaua i Arnolda Hechta oraz zi\u0119cia Letzkaua, rajc\u0119 Bartholomeusa Grossa, i kaza\u0142 ich tam zamordowa\u0107 bez przes\u0142uchania i bez wyroku. Za pretekst pos\u0142u\u017cy\u0142 list, kt\u00f3rym rada poprzedniej nocy wypowiedzia\u0142a pos\u0142usze\u0144stwo zakonnemu w\u00f3jtowi tczewskiemu. Wcze\u015bniej ten sam Letzkau bywa\u0142 w obozie kr\u00f3lewskim pod Malborkiem, gdy gda\u0144skie \u201edzieci okr\u0119towe\u201d walczy\u0142y jeszcze u boku rycerzy zakonu \u2014 i wraz z przedstawicielami Torunia, Elbl\u0105ga i Braniewa wyprosi\u0142 dla miast prawo mennicze, swobod\u0119 wywozu zbo\u017ca i nieograniczony dost\u0119p do uj\u015bcia Wis\u0142y.\n\nPrzywilej krzy\u017cacki dla wsi potwierdzono w 1552 roku, na 54 w\u0142\u00f3ki. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z XIV lub XV wieku \u2014 pierwotnie szachulcowy, w drugiej po\u0142owie XVII stulecia otrzyma\u0142 mury ceglane, a jedna z cegie\u0142 nosi dat\u0119 1671. Od po\u0142owy XVI wieku do 1945 roku by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 lutera\u0144sk\u0105 i siedzib\u0105 samodzielnej parafii; katolik\u00f3w obs\u0142ugiwa\u0142a parafia w Giemlicach, a Fankidejski wylicza Leszkowy w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w utraconych przez t\u0119 parafi\u0119.\n\n\ud83d\udccc Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku podaje przy Leszkowach uposa\u017cenie w r\u0119kach lutera\u0144skiego duchownego: dwa \u0142any wypuszczone w dzier\u017caw\u0119 za oko\u0142o osiemdziesi\u0105t floren\u00f3w, do tego dziesi\u0119ciny, o kt\u00f3rych wizytator nic pewnego nie zapisa\u0142.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wie\u015b liczy\u0142a 359 ewangelik\u00f3w, 197 katolik\u00f3w i zaledwie 2 mennonit\u00f3w \u2014 obecno\u015b\u0107 mennonicka by\u0142a wi\u0119c \u015bladowa, mimo po\u0142o\u017cenia na terenie osadnictwa ol\u0119derskiego. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy jako filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Brata Alberta; zdewastowany po wojnie, zosta\u0142 odbudowany na prze\u0142omie lat osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. W posadzce prezbiterium zachowa\u0142y si\u0119 p\u0142yty nagrobne z lat 1616\u20131701 \u2014 jedyne, co zosta\u0142o z dawnego wyposa\u017cenia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 1; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Leszkowy","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Leszkowy (Letzkau) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-cedry-wielkie/leszkowy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0284","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2299,"lng":18.9044,"name_de":"Letzkau","name_pl":"Leszkowy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Letzkau)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141\u0119towice (po niemiecku Lankewitz, po kaszubsku \u0141\u00e3tojce; w Meyers wariant Lantowicze) \u2014 dzi\u015b przysi\u00f3\u0142ek wsi Goszczyno w gminie Krokowa, powiat pucki. Przed 1945 rokiem dawny maj\u0105tek (Gut) w Kreis Putzig, Rejencja Gda\u0144sk, Prowincja Prusy Zachodnie \u2014 a nie \u201eLantow\u201d w Kreis Lauenburg, jak bywa podawane. Osada wzmiankowana 1274; w 1871 roku liczy\u0142a 80 mieszka\u0144c\u00f3w (15 gospodarstw), oko\u0142o 1905 roku \u2014 74. Ludno\u015b\u0107 wyznaniowo mieszana: ewangelicy nale\u017celi do lutera\u0144sko-unijnej parafii w Krokowej (ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki 1833\u20131850, fundacja von Krockow, parafia protestancka od 1572), katolicy do parafii \u017barnowiec. W samych \u0141\u0119towicach istnia\u0142 jedynie cmentarz \u2014 bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a czy kaplicy. W 1945 roku ewangelicy opu\u015bcili okolic\u0119, parafi\u0119 rozwi\u0105zano; dzi\u015b jest to katolicka osada kaszubska. \ud83d\udfe1 Odr\u0119bnej karty ewidencyjnej cmentarza dla \u0141\u0119towic nie odnaleziono.\n\n\ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (Tom V, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) notuje tu 118 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w.\n\n\u26a0 Liczby pochodz\u0105 z has\u0142a s\u0142ownikowego dla powiatu l\u0119borskiego w \u00f3wczesnym podziale administracyjnym.\n\n\u26a0 Liczby przypisywane niekiedy tej wsi \u2014 139 mieszka\u0144c\u00f3w, 118 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w \u2014 pochodz\u0105 z s\u0105siedniego has\u0142a *S\u0142ownika geograficznego*, opisuj\u0105cego Lantowo w powiecie szubi\u0144skim. Oba has\u0142a stoj\u0105 w druku obok siebie i maszynowy wyci\u0105g z\u0142\u0105czy\u0142 nazw\u0119 jednego z liczbami drugiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141\u0119towo (woj. pomorskie) :: FotoExploracje","url":"http://fotoexploracje.manifo.com/letowo-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0917","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.71659,"lng":17.91033,"name_de":"Lankewitz","name_pl":"\u0141\u0119towiece (\u0141\u0119towo) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lichn\u00f3wki, po niemiecku Klein Lichtenau, le\u017ca\u0142y po\u015br\u00f3d \u017bu\u0142aw w \u00f3wczesnym powiecie malborskim, po prawym brzegu Wis\u0142y, o mil\u0119 od Tczewa. Wie\u015b by\u0142a wyznaniowo mieszana i \u017cadne z wyzna\u0144 nie mia\u0142o tu \u015bwi\u0105tyni: parafi\u0119 i szko\u0142\u0119 mia\u0142a w s\u0105siednich Lichnowach. *S\u0142ownik geograficzny* naliczy\u0142 273 katolik\u00f3w, 124 ewangelik\u00f3w i 64 mennonit\u00f3w przy 34 domach i 155 w\u0142\u00f3kach obszaru. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 wie\u015b wi\u0119ksz\u0105: 469 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 236 katolik\u00f3w, 163 ewangelik\u00f3w i 70 os\u00f3b z innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, czyli w tej okolicy mennonit\u00f3w.\n\nSta\u0142a tu natomiast kaplica \u2014 katolicka. Bernhard Schmid wywodzi jej powstanie z ko\u0144ca XIV wieku i przytacza zapis Zinsbuchu, wedle kt\u00f3rego pleban z Lichn\u00f3w \u015bci\u0105ga\u0142 do siebie czynsz z dw\u00f3ch w\u0142\u00f3k ch\u0142opskich, przypuszczalnie jako uposa\u017cenie kaplicy; gminna ewidencja datuje j\u0105 ostro\u017cniej na szesnasty wiek. \ud83d\udd34 Dwa datowania pozostaj\u0105 rozbie\u017cne. Koniec by\u0142 za to zapisany dok\u0142adnie: po pierwszej wojnie szwedzkiej, w 1635 roku, materia\u0142 rozebranej kaplicy zu\u017cyto na budow\u0119 lutera\u0144skiego domu modlitwy w Lichnowach, a w 1654 roku zosta\u0142y z niej ju\u017c tylko mury cmentarne i zakrystia. \ud83d\udccc Ogrodzenie cmentarza prze\u017cy\u0142o wi\u0119c \u015bwi\u0105tyni\u0119 o pokolenie.\n\nW\u0142asny cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi i po nim tak\u017ce zosta\u0142 w\u0142a\u015bciwie sam \u015blad. Pozosta\u0142o\u015bci kryj\u0105 si\u0119 w\u015br\u00f3d k\u0119py drzew, a z nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142 pojedynczy cippus \u2014 charakterystyczny dla \u017bu\u0142aw kamienny s\u0142up nagrobny. Obiekt figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w na dzia\u0142ce 65.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Gda\u0144sk 1919; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/lichnowki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"lichnowy.pl","url":"https://www.lichnowy.pl/asp/turystyka,457,,1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Lichn\u00f3wki","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0970","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1074,"lng":18.8952,"name_de":"Klein Lichtenau","name_pl":"Lichn\u00f3wki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lichn\u00f3wki \u2014 do 1945 roku Klein Lichtenau, wcze\u015bniej Nuwe Lichtenow i Klein Lichtenow \u2014 lokowano w 1321 roku, a w 1341 roku Werner von Orseln nada\u0142 wsi prawo niemieckie z uposa\u017ceniem 71 w\u0142\u00f3k. \ud83d\udd34 Ta druga data jest nie do utrzymania: Orseln by\u0142 wielkim mistrzem w latach 1324\u20131330, a wcze\u015bniej wielkim komturem, wi\u0119c w 1341 roku ju\u017c nie \u017cy\u0142. Wie\u015b ma czytelny uk\u0142ad ulicowo-placowy.\n\nEwangelicy, katolicy i mennonici \u017cyli tu obok siebie. W 1776 roku odnotowano mennonickie nazwiska Barckmann, Friesen, Claassen, Mattis, Neyfeldt, Penner i Toews, a w 1820 roku na 341 mieszka\u0144c\u00f3w 44 by\u0142o wyznania mennonickiego. S\u0142ownik geograficzny opisuje wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 po\u015br\u00f3d \u017cu\u0142aw, po prawym brzegu Wis\u0142y, o 155 w\u0142\u00f3kach, z 21 gburami i 5 zagrodnikami oraz 34 domami, w kt\u00f3rych \u017cy\u0142o 273 katolik\u00f3w, 124 ewangelik\u00f3w i 64 mennonit\u00f3w; parafia i szko\u0142a by\u0142y w Lichnowach, poczta w Tczewie. Zgadza si\u0119 z tym statystyka Harnocha, kt\u00f3ra wylicza Lichn\u00f3wki w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci ewangelickiej parafii w Lichnowach, licz\u0105cej 700 dusz i cztery cmentarze. W spisie z 1 grudnia 1885 roku wie\u015b mia\u0142a 469 mieszka\u0144c\u00f3w: 163 ewangelik\u00f3w, 236 katolik\u00f3w i 70 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w.\n\nIstniej\u0105ca tu niegdy\u015b kaplica wiejska nie zachowa\u0142a si\u0119; \u017ar\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cnie j\u0105 datuj\u0105 \u2014 na wiek XIV\u2013XVII, \u201edo XVIII wieku\u201d, \u201eprawdopodobnie z XVI wieku\u201d. Nie zachowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce cmentarz, a \ud83d\udfe1 co do jego charakteru zapisy si\u0119 rozchodz\u0105. Katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego notuje w \u015brodku wsi cmentarz okre\u015blany, z zastrze\u017ceniem autora, jako mennonicki: kilka starodrzew\u00f3w i pi\u0119\u0107 fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w, w tym przewr\u00f3cony cippus Luisy Lopem (zmar\u0142a w 1856 roku) i stela Johanna Reimera z 1855 roku. Serwis gminy Lichnowy nazywa t\u0119 nekropoli\u0119 cmentarzem ewangelickim i odnotowuje po niej ju\u017c tylko relikty zieleni; jako cmentarz ewangelicki figuruje ona r\u00f3wnie\u017c w ewidencji zabytk\u00f3w. Portal \u017bu\u0142awy Wi\u015blane lokuje pozosta\u0142o\u015bci w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi i wymienia jeden zachowany cippus.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom V, has\u0142o Lichn\u00f3wki; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431; katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lichn\u00f3wki ma\u0142e (holland.org.pl) / infopl.info","url":"https://holland.org.pl/art.php?id=375&kat=obiekt"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Lichn\u00f3wki","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0080","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1074468,"lng":18.8951505,"name_de":"Lichnau","name_pl":"Lichn\u00f3wki \u2014 gmina mennonicka (Lichnau)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Lichnowy, po niemiecku Gro\u00df Lichtenau, by\u0142y u schy\u0142ku XIX wieku wsi\u0105 katolick\u0105 z poka\u017an\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 ewangelick\u0105. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 655 mieszka\u0144c\u00f3w: 400 katolik\u00f3w, 229 ewangelik\u00f3w, 19 os\u00f3b z innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w \u2014 i 7 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy mieli parafi\u0119 na miejscu, a Agathon Harnoch liczy\u0142 w niej w 1890 roku 700 dusz, wi\u0119c zb\u00f3r si\u0119ga\u0142 daleko poza sam\u0105 wie\u015b: obejmowa\u0142 Parszewo, Lichn\u00f3wki, D\u0105brow\u0119 i Pordenowo z Altenau i Wappenfelde, a chowano w nim zmar\u0142ych na czterech cmentarzach.\n\nWsp\u00f3lnota ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w 1602 roku i w tym samym roku powo\u0142a\u0142a pierwszego duchownego \u2014 Wei\u00dfmanna z Uffenheim we Frankonii, kt\u00f3rego w 1609 roku wyp\u0119dzono, jak zapisano, dla Ewangelii. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw w domu prywatnym. Bernhard Schmid zapisa\u0142, \u017ce po pierwszej wojnie szwedzkiej, w 1635 roku, materia\u0142 budowlany rozebranej kaplicy w Lichn\u00f3wkach pos\u0142u\u017cy\u0142 do wzniesienia lutera\u0144skiego domu modlitwy w Lichnowach; w 1654 roku z owej kaplicy zosta\u0142y ju\u017c tylko mury cmentarne i zakrystia. Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry z tego wyr\u00f3s\u0142, trzeba by\u0142o rozebra\u0107 w 1695 roku, a nast\u0119pny stawiano przy g\u0142o\u015bnym sprzeciwie duchowie\u0144stwa katolickiego. Ten sta\u0142 do 1842 roku. Obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 ryglow\u0105, pod patronatem gospodarzy \u2014 po\u015bwi\u0119cono w 1844 roku; o\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y w niej jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, a organy zbudowa\u0142 Scherweit: dwa manua\u0142y, peda\u0142, 19 g\u0142os\u00f3w. Do Sto\u0142u Pa\u0144skiego przyst\u0119powa\u0142o wtedy oko\u0142o 400 os\u00f3b rocznie. Budowl\u0119 rozebrano po 1945 roku.\n\n\ud83d\udccc Patronat gospodarzy to \u017cu\u0142awska osobliwo\u015b\u0107. Na \u017bu\u0142awach Malborskich ko\u015bcio\u0142y ewangelickie budowali i utrzymywali sami gospodarze \u2014 posiadacze gospodarstw na prawie che\u0142mi\u0144skim \u2014 niemal bez wyj\u0105tku z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w, wraz z plebaniami i szko\u0142ami ko\u015bcielnymi; na mocy przywileju z 1633 roku sami te\u017c powo\u0142ywali swoich duchownych i ko\u015bcielnych oraz zapewniali im pensje. Form\u0119 t\u0119 nazwano patronatem wolno-che\u0142mi\u0144skim (*freik\u00f6llmisches Patronat*).\n\nCmentarz ewangelicki le\u017cy w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy ulicy Wiatracznej, na dzia\u0142ce 71, i jest uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Jest dzi\u015b zdewastowany \u2014 raczej teren zielony z cz\u0119\u015bciowo zachowanym starodrzewem alei ni\u017c czytelne miejsce poch\u00f3wku. Na 1 pa\u017adziernika 2022 roku Urz\u0105d Gminy Lichnowy oraz Stowarzyszenie \u201eMalbork wczoraj i dzi\u015b\u201d i Stowarzyszenie Historyczne \u201e\u017bu\u0142awiak\u201d zapowiedzia\u0142y akcj\u0119 porz\u0105dkow\u0105 z zamiarem odtworzenia cmentarza albo urz\u0105dzenia lapidarium.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 430; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Gda\u0144sk 1919; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/lichnowy"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"malbork.naszemiasto.pl","url":"https://malbork.naszemiasto.pl/lichnowy-cmentarz-ewangelicki-posprzataja-pasjonaci/ar/c1-8992579"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"lichnowy.pl","url":"https://www.lichnowy.pl/asp/turystyka,457,,1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0969","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1146,"lng":18.9134,"name_de":"Gro\u00df Lichtenau","name_pl":"Lichnowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Lichnowach na \u017bu\u0142awach Malborskich, po niemiecku Gro\u00df Lichtenau, ewangelicka gmina istnia\u0142a ju\u017c w 1602 roku. W tym samym roku powo\u0142ano pierwszego duchownego \u2014 Weissmanna z franko\u0144skiego Uffenheim \u2014 a w 1609 roku wyp\u0119dzono go, jak zapisano, dla Ewangelii. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw w domu prywatnym, potem w ko\u015bciele wzniesionym prawdopodobnie w czasie pierwszej albo drugiej wojny szwedzkiej. Ten trzeba by\u0142o rozebra\u0107 w 1695 roku, a nowy \u2014 postawiony mimo g\u0142o\u015bnego sprzeciwu duchowie\u0144stwa katolickiego \u2014 sta\u0142 do 1842 roku.\n\n\ud83d\udccc St\u0105d bierze si\u0119 rozbie\u017cno\u015b\u0107 dat wok\u00f3\u0142 budowy: 1842 to rok rozbi\u00f3rki starej \u015bwi\u0105tyni, a nast\u0119pn\u0105 po\u015bwi\u0119cono w 1844 roku. Piotr Birecki opisuje j\u0105 jako budowl\u0119 o nawie w konstrukcji ryglowej (fachwerk, tak zwany mur pruski) z murowan\u0105 wie\u017c\u0105; pracami kierowa\u0142 inspektor budowlany Klopsch z Malborka. \ud83d\udfe1 Harnoch nazywa ca\u0142o\u015b\u0107 budowl\u0105 szachulcow\u0105, orientowan\u0105, z masywn\u0105 wysok\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu i nie wspomina o murze; rozbie\u017cno\u015bci co do materia\u0142u wie\u017cy nie spos\u00f3b rozstrzygn\u0105\u0107. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 pod patronatem miejscowych gospodarzy, o\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 \u2014 typowe dla \u015bwi\u0105ty\u0144 lutera\u0144skich po\u0142\u0105czenie o\u0142tarza z ambon\u0105, powsta\u0142e r\u00f3wnocze\u015bnie z budow\u0105 \u2014 a organy o dziewi\u0119tnastu g\u0142osach, z dwoma manua\u0142ami i peda\u0142em, zbudowa\u0142 Scherweit.\n\nWie\u015b wzmiankowano w 1254 roku, a przywilej lokacyjny wystawi\u0142 dla niej w Malborku Werner von Orseln. \ud83d\udccc Rok 1321, z kt\u00f3rym si\u0119 ten dokument wi\u0105\u017ce, nie musi by\u0107 pomy\u0142k\u0105: wielkim mistrzem Orseln by\u0142 dopiero w latach 1324\u20131330, ale wcze\u015bniej piastowa\u0142 urz\u0105d wielkiego komtura i pod tym w\u0142a\u015bnie tytu\u0142em wyst\u0119puje w przywileju dla s\u0105siedniej Marienau z 1321 roku. Do 1920 roku Lichnowy le\u017ca\u0142y w powiecie malborskim (Prusy Zachodnie, rejencja gda\u0144ska), nast\u0119pnie w Landkreis Gro\u00dfes Werder Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a od 1939 roku w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 655 mieszka\u0144c\u00f3w: 229 ewangelik\u00f3w, 400 katolik\u00f3w, 19 innych chrze\u015bcijan i 7 \u017byd\u00f3w. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu i obejmowa\u0142a \u2014 obok samych Lichn\u00f3w \u2014 Parszewo, Lichn\u00f3wki, D\u0105brow\u0119 i Pordenowo z Altenau i Wappenfelde, razem 700 dusz i cztery cmentarze. \ud83d\udccc Dwoisto\u015b\u0107 przynale\u017cno\u015bci, kt\u00f3ra wygl\u0105da\u0142a na sprzeczno\u015b\u0107, t\u0142umaczy si\u0119 prosto: ewangelicka parafia nale\u017ca\u0142a do diecezji malborskiej, a katolicka \u2014 do dekanatu w Nowym Stawie. Ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1661 roku, katolickie w 1744.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki rozebrano i dzi\u015b nie istnieje; w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tki cmentarza ewangelickiego. Obok gminy ewangelickiej dzia\u0142a\u0142a we wsi rzymskokatolicka parafia \u015bwi\u0119tej Urszuli z gotyckim ko\u015bcio\u0142em, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; P. Birecki, sztuka lutera\u0144ska Prus Zachodnich; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430\u2013431; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, pozycje 144 i 524.*","built_year":1842,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lichnowy (Gro\u00df Lichtenau), infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/lichnowy"}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0073","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1128,"lng":18.915,"name_de":"Lichtenau","name_pl":"Lichnowy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Lichtenau, nieistniej\u0105cy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lichnowach (niem. Gro\u00df Lichtenau) w powiecie malborskim wzniesiono w 1842 roku. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego by\u0142a to budowla o nawie w konstrukcji ryglowej (fachwerk, tzw. mur pruski) z murowan\u0105 wie\u017c\u0105; pracami kierowa\u0142 inspektor budowlany Klopsch z Malborka. Do pierwotnego wyposa\u017cenia nale\u017ca\u0142 o\u0142tarz ambonowy \u2014 typowe dla \u015bwi\u0105ty\u0144 lutera\u0144skich po\u0142\u0105czenie o\u0142tarza z ambon\u0105 \u2014 powsta\u0142y r\u00f3wnocze\u015bnie z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a. Po 1945 roku obiekt zosta\u0142 rozebrany i nie istnieje.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zulawy.infopl.info / Wikipedia \u2014 Lichnowy, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, Ewangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich, Toru\u0144 2014 (Wielkie Lichnowy, 1842)","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0327","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.114722,"lng":18.913056,"name_de":"Gro\u00df Lichtenau","name_pl":"Lichnowy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Licze le\u017c\u0105 na wsch\u00f3d od Kwidzyna, przy dawnym trakcie bitym do Suszu, mil\u0119 od miasta. Wie\u015b mia\u0142a dwa oblicza: gromad\u0119 wiejsk\u0105 i dobra rycerskie. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje przede wszystkim te drugie \u2014 689 hektar\u00f3w gruntu, dwadzie\u015bcia dwa budynki, w tym dwana\u015bcie dom\u00f3w mieszkalnych, szko\u0142\u0119 na miejscu i dziedzica nazwiskiem Ludwik Hardt \u2014 i w\u015br\u00f3d ich mieszka\u0144c\u00f3w liczy 220 ewangelik\u00f3w oraz pi\u0119ciu katolik\u00f3w.\n\nCmentarz nale\u017ca\u0142 w\u0142a\u015bnie do maj\u0105tku. Le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, przy drodze do Otoczyna, na niewielkim, wyd\u0142u\u017conym ze wschodu na zach\u00f3d wzniesieniu; od zachodu prowadzi do niego droga wysadzana lipami. \ud83d\udfe1 Ewidencja konserwatorska datuje za\u0142o\u017cenie ostro\u017cnie i dwojako: na wiek XVII, ze znakiem zapytania, albo na koniec wieku XVIII.\n\nObraz wsi ewangelickiej potwierdza spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku. Na 205 mieszka\u0144c\u00f3w po niemiecku m\u00f3wi\u0142y 204 osoby, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 190 ewangelik\u00f3w, dwunastu katolik\u00f3w i dwoje innych chrze\u015bcijan; po polsku m\u00f3wi\u0142a jedna osoba. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rakowicach, katolicy do kwidzy\u0144skiej.\n\n\ud83d\udd34 Z tym obrazem nie da si\u0119 pogodzi\u0107 zapisu przypisywanego Liczom w wykazie gmin z 1885 roku, kt\u00f3ry mia\u0142by wykaza\u0107 tu 381 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 318 katolik\u00f3w i 63 ewangelik\u00f3w \u2014 proporcj\u0119 dok\u0142adnie odwrotn\u0105. Dwa pozosta\u0142e \u015bwiadectwa m\u00f3wi\u0105 zgodnie o przewadze ewangelickiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 234","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Licze","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1087","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73451,"lng":19.07355,"name_de":"Littschen","name_pl":"Licze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lignowy Szlacheckie w gminie Pelplin to wie\u015b o metryce \u015bredniowiecznej \u2014 pierwsza wzmianka pochodzi z 1229 roku, a w latach 1282\u20131466 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do zakonu krzy\u017cackiego. Jej rdze\u0144 pozosta\u0142 polski i katolicki: parafia rzymskokatolicka \u015bwi\u0119tych Marcina i Ma\u0142gorzaty ma gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z drugiej po\u0142owy czternastego wieku. Przed 1945 rokiem Lignowy le\u017ca\u0142y w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau), w latach 1920\u20131939 w Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\n\ud83d\udfe1 Liczb wyznaniowych dla samej wsi nie znamy. Wiadomo tylko, ile by\u0142o ewangelik\u00f3w w ca\u0142ym powiecie tczewskim: w 1890 roku oko\u0142o trzydziestu czterech procent mieszka\u0144c\u00f3w wobec niespe\u0142na sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu czterech procent katolik\u00f3w \u2014 w wi\u0119kszo\u015bci byli to Niemcy. \u26a0 To jednak odsetek powiatowy i nie wolno go przenosi\u0107 na jedn\u0105 wie\u015b. Nie ustalono te\u017c, do kt\u00f3rej parafii ewangelickiej Lignowy nale\u017ca\u0142y; ewangelicy powiatu tczewskiego podlegali mi\u0119dzy innymi parafiom w Tczewie i Subkowach.\n\nCmentarz ewangelicki by\u0142 czynny do dwudziestego wieku, a po 1945 roku opuszczony; zachowa\u0142y si\u0119 z niego fragmenty nagrobk\u00f3w. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105.\n\n\ud83d\udccc Wiadomo natomiast, co dzia\u0142o si\u0119 w s\u0105siednim Janiszewie, kt\u00f3re by\u0142o fili\u0105 Lign\u00f3w. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, wzmiankowany ju\u017c pod koniec trzynastego wieku, podczas Reformacji zosta\u0142 zupe\u0142nie obalony i zr\u00f3wnany z ziemi\u0105, a w\u0142\u00f3ki pleba\u0144skie rozebrali w\u0142o\u015bcianie. Ksi\u0105dz Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w 1746 roku sta\u0142 tam ju\u017c tylko ogrodzony cmentarz \u2014 i \u017ce grzebali si\u0119 na nim pobliscy luteranie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\", Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0215","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.90806,"lng":18.78056,"name_de":"Adlig Liebenau","name_pl":"Lignowy Szlacheckie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Liniewo \u2014 po niemiecku Gro\u00df Liniewo, a od oko\u0142o 1904 roku Lienfelde \u2014 le\u017ca\u0142o w Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. By\u0142a to wie\u015b z w\u0142asnymi instytucjami ewangelickimi: *S\u0142ownik geograficzny* wymienia tu ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, a obok nich m\u0142yn wodny i gorzelni\u0119. Liczby z kolejnych dziesi\u0119cioleci pokazuj\u0105, jak ta wsp\u00f3lnota ros\u0142a: w 1868 roku na 290 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 207 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w, w 1877 roku wie\u015b liczy\u0142a 284 osoby w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickie, spis z 1905 roku da\u0142 469 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 568 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1910 roku \u2014 627 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 527 wyznania ewangelickiego i 547 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku. Osobne has\u0142o *S\u0142ownika* podaje przy tym 303 katolik\u00f3w i 139 ewangelik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Garczynie.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Barkoczynie (Neu Barkoschin) \u2014 tak podaje kolumna parafii w spisie z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 52 powiatu ko\u015bcierskiego, i tak samo przypisuje ona s\u0105siednie Wysokie Liniewo. Odpadaj\u0105 tym samym Nowe Polaszki, oddalone o sze\u015b\u0107 i p\u00f3\u0142 kilometra. Ten sam wykaz zapisuje nazw\u0119 niemieck\u0105 jako \u201eLienfelde\u201d, wi\u0119c wariant \u201eBienfelde\u201d jest odczytem fraktury, w kt\u00f3rym L wzi\u0119to za B.\n\n\ud83d\udccc To najlepiej zachowany cmentarz ewangelicki w tej okolicy. Le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od wsi, na skraju przysi\u00f3\u0142ka Liniewskie G\u00f3ry, przy dawnym wykopie planowanej linii kolejowej \u2014 na wzniesieniu, zadrzewiony, widoczny z daleka. Zajmuje 0,14 hektara na rzucie prostok\u0105ta, z wej\u015bciem od po\u0142udniowego wschodu; pierwotnie otacza\u0142o go kamienne obwa\u0142owanie i szpaler lip, z kt\u00f3rych zosta\u0142y fragmenty. Podczas ogl\u0119dzin w 1986 roku naliczono 63 mogi\u0142y ziemne i umocnione, siedem nagrobk\u00f3w wolno stoj\u0105cych, sze\u015b\u0107 p\u0142yt i cztery ozdobne ogrodzenia, a uk\u0142ad grob\u00f3w w cz\u0119\u015bci \u015brodkowej pozostawa\u0142 czytelny.\n\nZachowa\u0142o si\u0119 wiele \u017celiwnych krzy\u017cy i ogrodze\u0144 z napisami. Najstarszy nagrobek pochodzi z 1882 roku \u2014 to \u017celiwny krzy\u017c Carla Hedtkego (1840\u20131882); odnotowano te\u017c groby rodzin Stenzel, Jackel, Papke, Schulz, Freitag i Dofs. Ze wzgl\u0119du na liczb\u0119 zachowanych nagrobk\u00f3w konserwator wnioskowa\u0142 o wpis do rejestru zabytk\u00f3w, do czego nie dosz\u0142o; obiekt figuruje wy\u0142\u0105cznie w ewidencji, a dzia\u0142ka numer 183 nale\u017cy do Skarbu Pa\u0144stwa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen (spis z 1905 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Liniewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0165","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0824,"lng":18.2353,"name_de":"Lienfelde (do ok. 1904 Gro\u00df Liniewo, tak\u017ce Gro\u00df Linowo)","name_pl":"Liniewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Linowiec \u2014 po niemiecku Lienfitz \u2014 le\u017cy na Kociewiu, w powiecie starogardzkim. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Preu\u00dfisch Stargard w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej, w pasie zwanym korytarzem. Kociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie, a ewangelicy stanowili tu niemieck\u0105 mniejszo\u015b\u0107. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 rozstrzyga wykaz gmin z 1885 roku \u2014 strona trzydziesta druga, pozycja dwudziesta dziewi\u0105ta: 370 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 164 ewangelik\u00f3w, 192 katolik\u00f3w i czterna\u015bcioro innych chrze\u015bcijan, przy parafii ewangelickiej w Starogardzie i katolickiej w Kokoszkowach. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 we wsi 415 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 82 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y wtedy 332 osoby, niemieck\u0105 83.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy ewangelickiego we wsi nie potwierdzono; zosta\u0142 po tej spo\u0142eczno\u015bci sam cmentarz, datowany na pocz\u0105tek dwudziestego wieku i uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w wraz z kart\u0105 cmentarza (Narodowy Instytut Dziedzictwa, identyfikator INSPIRE PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.86775). Ewidencja lokuje go na po\u0142udnie od wsi, po wschodniej stronie szosy do Starogardu, i podaje powierzchni\u0119 0,08 hektara. Dzi\u015b teren jest opuszczony i zaro\u015bni\u0119ty.\n\n\ud83d\udccc Znacznie starsza jest tu jednak inna historia ko\u015bcielna, spisana przez ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego pod has\u0142em \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Liniewcu (Lienfitz)\u201d. W trzynastym i czternastym wieku Linowiec nale\u017ca\u0142 do joannit\u00f3w, fundator\u00f3w miejscowej \u015bwi\u0105tyni; Hennig, rycerz i pan domu i ziemi Nowy Wartenburg, czyli Starogardu, po\u015bwiadcza, \u017ce ju\u017c wcze\u015bniej \u2014 gdy jego poprzednik Jan Vorkfeld wyda\u0142 wie\u015b do osadzenia na prawie che\u0142mi\u0144skim niejakiemu Piotrowi Wojciechowi \u2014 cztery w\u0142\u00f3ki przeznaczono dla proboszcza. \u017be ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 parafialny, przypuszcza\u0142 najpierw jeden z p\u00f3\u017aniejszych wizytator\u00f3w; potwierdzaj\u0105 to krzy\u017cackie ksi\u0119gi czynszowe, kt\u00f3re pod 1437 rokiem wymieniaj\u0105 wie\u015b jako \u201eLiniewiec, z ko\u015bcio\u0142em parafialnym\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zagin\u0105\u0142 zapewne w wojnach krzy\u017cackich pi\u0119tnastego wieku, bo w szesnastym nie wyst\u0119puje ju\u017c w rejestrach wizytator\u00f3w biskupich, a ziemi\u0119 pleba\u0144sk\u0105 \u2014 jak zapisa\u0142a wizytacja biskupa Szembeka \u2014 zagarn\u0119li starostowie skarszewscy. W 1702 roku nie by\u0142o ju\u017c po nim ani znaku; sta\u0142 tylko krzy\u017c na miejscu.\n\nZ tego samego stulecia pochodzi najstarszy obraz codzienno\u015bci wsi. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego notuje Linowiec w starostwie starogardzkim, w\u015br\u00f3d wsi parafialnych Kokoszk\u00f3w: dwunastu poddanych, ka\u017cdy winien korzec \u017cyta i korzec owsa, a maj\u0105 zwyczaj, \u017ce oddaj\u0105c danin\u0119 plebanowi, potr\u0105caj\u0105 sobie dwa albo trzy korce \u017cyta na beczk\u0119 piwa. Wizytator poradzi\u0142 zg\u0142osi\u0107 rzecz panu wsi i ten obyczaj znie\u015b\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0329","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01879,"lng":18.4978,"name_de":"Lienfitz","name_pl":"Linowiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipia G\u00f3ra \u2014 po niemiecku Lindenberg, a w latach 1939\u20131945 Lindensee \u2014 jest wsi\u0105 kociewsk\u0105 w dzisiejszej gminie Morzeszczyn, w wi\u0119kszo\u015bci polsk\u0105 i katolick\u0105, z niewielk\u0105 niemieck\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 ewangelick\u0105. \ud83d\udfe1 Jej przynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjna sprzed 1920 roku bywa podawana rozmaicie: wskazuje si\u0119 rejencj\u0119 kwidzy\u0144sk\u0105, cho\u0107 dane spisowe pochodz\u0105 z tomu rejencji gda\u0144skiej; po 1920 roku wie\u015b wesz\u0142a do polskiego powiatu gniewskiego, a dzi\u015b nale\u017cy do tczewskiego.\n\nLiczby rysuj\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 ma\u0142\u0105, ale trwa\u0142\u0105. W 1904 roku notowano tu 385 katolik\u00f3w, a oko\u0142o 1905 roku \u2014 371 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym mniej wi\u0119cej dwudziestu o\u015bmiu ewangelik\u00f3w. \ud83d\udd34 Te dwie warto\u015bci si\u0119 wykluczaj\u0105: katolik\u00f3w nie mog\u0142o by\u0107 wi\u0119cej ni\u017c wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w, wi\u0119c jedna z liczb odnosi si\u0119 do innej jednostki ni\u017c wie\u015b. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, doliczy\u0142 si\u0119 w czterdziestu o\u015bmiu budynkach mieszkalnych 488 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 460 rzymskich katolik\u00f3w i dwudziestu siedmiu ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 463 osoby, niemieck\u0105 dwadzie\u015bcia cztery. Przy tej skali wsi liczba katolik\u00f3w z 1904 roku jest mo\u017cliwa, a liczba mieszka\u0144c\u00f3w z 1905 \u2014 nie.\n\nByli to luteranie i wierni Ko\u015bcio\u0142a unijnego. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani zboru nie mieli \u2014 pozostawa\u0142 im cmentarz, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, jakie\u015b 1250 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, przesta\u0142 funkcjonowa\u0107. \ud83d\udccc Do jakiej parafii ewangelickiej nale\u017celi, nie wiadomo: wykaz sporz\u0105dzony ze spisu z 1910 roku obejmuje tylko powiaty ko\u015bcierski, kartuski, wejherowski i pucki, a jedyny stoj\u0105cy w nim Lindenberg \u2014 pozycja 53 w powiecie ko\u015bcierskim, z parafi\u0105 w Kr\u0119gu \u2014 to druga Lipia G\u00f3ra, ta z dzisiejszej gminy Zblewo, kt\u00f3ra ma zreszt\u0105 w\u0142asny cmentarz poewangelicki. Odleg\u0142e o 28 kilometr\u00f3w przypisanie do Kr\u0119gu odpada wi\u0119c samo.\n\n\ud83d\udccc Znacznie wcze\u015bniej sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki: filia parafii w Bar\u0142\u00f3\u017cnie, ufundowana na czterech w\u0142\u00f3kach. Proboszcz Pawe\u0142 Choi\u0144ski zapisa\u0142 w 1651 roku, \u017ce \u201ecztery w\u0142\u00f3ki do tego ko\u015bcio\u0142a fundowane w Lipiog\u00f3rze\u201d, a w 1746 roku wiarygodni \u015bwiadkowie potwierdzili kanonikowi Kli\u0144skiemu, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 dawniej tu sta\u0142 \u2014 tyle \u017ce w\u0142\u00f3k ju\u017c nie by\u0142o, \u015bwi\u0105tynia le\u017ca\u0142a zrujnowana od fundament\u00f3w i nie zachowa\u0142 si\u0119 nawet jej cmentarz. Dziewi\u0119tnastowieczna nekropolia ewangelicka nie jest wi\u0119c jego przed\u0142u\u017ceniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl (685389)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-685389"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0198","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.79035,"lng":18.66234,"name_de":"Lindenberg","name_pl":"Lipia G\u00f3ra \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipianki \u2014 po niemiecku Ziegellack \u2014 le\u017c\u0105 w gminie Kwidzyn, na wale wi\u015blanym. Pod koniec XIX wieku mieszka\u0142o tu 369 os\u00f3b i przewa\u017cali w\u015br\u00f3d nich ewangelicy: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 241 ewangelik\u00f3w, 127 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 w rubryce innych chrze\u015bcijan. Na nabo\u017ce\u0144stwa je\u017adzi\u0142o si\u0119 do Kwidzyna, gdzie mie\u015bci\u0142a si\u0119 parafia ewangelicka.\n\n\u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej wie\u015b liczy\u0142a 347 mieszka\u0144c\u00f3w. Po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 290 z nich \u2014 182 ewangelik\u00f3w i 108 katolik\u00f3w \u2014 a oko\u0142o trzydziestu os\u00f3b po polsku. \ud83d\udccc Lipianki pozosta\u0142y wi\u0119c wsi\u0105 mieszan\u0105 wyznaniowo, z ewangelick\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 i spor\u0105, niezanikaj\u0105c\u0105 gromad\u0105 katolick\u0105.\n\nPo tej ludno\u015bci zosta\u0142 cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, za\u0142o\u017cony w samym centrum wsi, na wale wi\u015blanym, na wysoko\u015bci dawnej stacji kolei w\u0105skotorowej. \ud83d\udfe1 Los\u00f3w tego miejsca po 1945 roku nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 261","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1088","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77003,"lng":18.85635,"name_de":"Ziegellack","name_pl":"Lipianki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipinka, po niemiecku Lindenau (gmina Nowy Staw, powiat malborski), le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich; do 1945 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej. Wie\u015b lokowano 2 lutego 1321 roku. Przywilej wystawi\u0142 Werner von Orseln \u2014 jeszcze nie jako wielki mistrz, kt\u00f3rym zosta\u0142 dopiero w 1324 roku, lecz jako wielki komtur malborski. Sprzeczno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 widziano tu wcze\u015bniej, bra\u0142a si\u0119 z pomini\u0119cia tego wcze\u015bniejszego urz\u0119du.\n\nW XIV wieku sta\u0142a tu katolicka kaplica pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Barbary, rozebrana oko\u0142o 1820 roku. Zanim luteranie postawili w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142, przez ponad dwadzie\u015bcia lat dzielili si\u0119 z katolikami starym ko\u015bcio\u0142em wiejskim. \ud83d\udccc Zirkwitz zapisa\u0142, \u017ce w latach 1627\u20131650 ewangelicy w Lipince u\u017cytkowali dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 katolick\u0105 \u2014 z wyj\u0105tkiem Bo\u017cego Narodzenia i Wielkanocy, kt\u00f3re pozostawiono katolikom. Umo\u017cliwi\u0142 to sekwestr brandenburski z lat 1629\u20131635, kiedy okolica znalaz\u0142a si\u0119 pod obcym zarz\u0105dem. Takie wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowanie jednego budynku przez dwa wyznania zdarza\u0142o si\u0119 na \u017bu\u0142awach rzadko i trwa\u0142o zwykle dok\u0142adnie tak d\u0142ugo, jak polityczna os\u0142ona.\n\nW\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1638 roku; rozebrano go na pocz\u0105tku XIX wieku i dzi\u015b we wsi nie ma czynnej \u015bwi\u0105tyni. \ud83d\udfe1 Daty wymagaj\u0105 uzgodnienia: atlas podaje wzniesienie ko\u015bcio\u0142a na 1638 rok, a Zirkwitz m\u00f3wi o u\u017cytkowaniu ko\u015bcio\u0142a katolickiego jeszcze do 1650 roku \u2014 mo\u017cliwe, \u017ce przez pewien czas odprawiano w obu miejscach.\n\nKiedy w 1885 roku spisywano mieszka\u0144c\u00f3w, ewangelik\u00f3w by\u0142o 175 na 329 os\u00f3b, czyli wi\u0119cej ni\u017c po\u0142owa, katolik\u00f3w 139, a pi\u0119tna\u015bcioro zaliczono do innych chrze\u015bcijan; nabo\u017ce\u0144stw s\u0142uchano ju\u017c wtedy poza wsi\u0105, w parafii Barendt, dzisiejszych Bor\u0119tach. Obok ludno\u015bci ewangelickiej \u017cy\u0142a niewielka wsp\u00f3lnota mennonicka \u2014 \ud83d\udd34 odr\u0119bna od lutera\u0144skiej i nie nale\u017cy ich miesza\u0107: w 1776 roku w\u015br\u00f3d 316 mieszka\u0144c\u00f3w odnotowano dziesi\u0119cioro mennonit\u00f3w, o nazwiskach Dick i Friesen. Po po\u0142udniowej stronie drogi zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz mennonicki z zabytkowym nagrobkiem rodziny Wiens w formie cippusa, o inskrypcjach z lat 1865\u20131885. Krajobraz wsi zatar\u0142a zabudowa dawnego pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego z lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Gda\u0144sk 1940.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0451","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.122778,"lng":19.124167,"name_de":"Lindenau","name_pl":"Lipinka","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipinka, po niemiecku Lindenau, by\u0142a wsi\u0105 o niewielkiej przewadze ewangelickiej: w spisie z 1885 roku na 329 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono 175 ewangelik\u00f3w wobec 139 katolik\u00f3w, a pi\u0119tna\u015bcioro dalszych zapisano jako innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w.\n\nW\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wie\u015b mia\u0142a d\u0142ugo. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 w Lipince mniej wi\u0119cej od 1620 roku, a inwentarz zabytk\u00f3w podaje rok 1638; rozbudowano go w nast\u0119pnym stuleciu. W 1620 roku wymieniany jest tu duchowny Martin Schnell, a gdy przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Marz\u0119cina, lipiniacy utrzymywali ju\u017c tylko szkolnego. W 1636 roku obie gminy, Lipinka i \u015awierki, powo\u0142a\u0142y wsp\u00f3lnie Christopha Albinusa, kt\u00f3ry mia\u0142 odprawia\u0107 w Lipince nabo\u017ce\u0144stwo co trzy tygodnie \u2014 ale ju\u017c rok p\u00f3\u017aniej Lipink\u0119 oddzielono z powrotem i dano jej w\u0142asnego duchownego. W latach 1696\u20131712 by\u0142 nim Abraham Hartwich, p\u00f3\u017aniejszy kronikarz \u017bu\u0142aw, kt\u00f3ry odszed\u0142 st\u0105d do Dworku. Dopiero w 1809 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lipince po\u0142\u0105czono ze \u015awierkami: gmina sprzeda\u0142a swoj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a za uzyskane pieni\u0105dze wykupi\u0142a sobie miejsce w ko\u015bciele \u015bwierkowskim. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne prowadzono tu od 1661 do 1727 roku, a potem znowu od 1774. Jeszcze wcze\u015bniej sta\u0142a w Lipince katolicka kaplica pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Barbary, wzmiankowana na pocz\u0105tku XVII wieku i rozebrana w 1820 roku.\n\n\ud83d\udccc Wsp\u00f3lnota ewangelicka by\u0142a tu starsza od swojego ko\u015bcio\u0142a o pokolenia: inwentarz zabytk\u00f3w powiatu malborskiego, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na kronik\u0119 Hartwicha, notuje, \u017ce pierwszy duchowny ewangelicki mia\u0142 dzia\u0142a\u0107 w Lipince ju\u017c w 1574 roku \u2014 a wi\u0119c na sze\u015b\u0107dziesi\u0105t kilka lat przed wzniesieniem \u015bwi\u0105tyni w 1638 roku. Przez ten czas nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano bez w\u0142asnego budynku, tak jak w wielu s\u0105siednich wsiach \u017cu\u0142awskich.\n\n\ud83d\udd34 Do kt\u00f3rej parafii nale\u017celi tutejsi ewangelicy pod koniec XIX wieku, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie: wykaz gmin z 1885 roku wskazuje Bor\u0119ty (Barendt), a Harnoch w 1890 roku \u2014 \u015awierki, wymieniaj\u0105c Lipink\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tamtej parafii.\n\nDawny cmentarz ewangelicki le\u017cy w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi; w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa datowany jest na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim kilka nagrobk\u00f3w, w tym betonowy cippus rodziny Wiens. To w\u0142a\u015bnie tutaj, a nie w \u015awierkach, le\u017ca\u0142 cmentarz ca\u0142ej parafii \u2014 Harnoch zapisa\u0142, \u017ce ewangelicy ze \u015awierk\u00f3w i Riedau chowani byli na katolickim cmentarzu przyko\u015bcielnym w \u015awierkach, a cmentarz parafialny znajdowa\u0142 si\u0119 w Lipince. \ud83d\udd34 Nagrobek rodziny Wiens bywa przy tym umieszczany w dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych miejscach: na cmentarzu mennonickim po po\u0142udniowej stronie drogi i na tutejszym cmentarzu ewangelickim.\n\n\ud83d\udccc Rozstrzyga kronika Harnocha. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lipince mia\u0142 w\u0142asnego duchownego od 1637 roku, a\u017c w 1809 roku po\u0142\u0105czono go z parafi\u0105 w Stawcu i odt\u0105d gmin\u0119 w Lipince obs\u0142ugiwa\u0142 tamtejszy pastor; wykaz okr\u0119g\u00f3w szkolnych parafii Stawiec obejmuje Stawiec, Lipink\u0119 i Niedau. Wykaz parafii Barendt z tej samej kroniki wymienia natomiast tylko Barendt, Palschau i Lisau z Pelpliner Bagenteich, razem 537 dusz \u2014 Lipinki w nim nie ma. Odczyt \u201eBarendt\u201d z wiersza spisu z 1885 roku jest wi\u0119c b\u0142\u0119dny.\n\n\ud83d\udccc Nazwy Riedau nie ma, bo takiej wsi nie by\u0142o \u2014 to b\u0142\u0105d odczytu fraktury (N wzi\u0119te za R), powielony w dw\u00f3ch transkrypcjach robionych tym samym modelem. Chodzi o Niedau, dzi\u015b Nidowo w gminie Nowy Staw: arkusz Messtischblattu 1880 Neuteich z 1910 roku podpisuje t\u0119 wie\u015b \u201eNiedau\u201d na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Tannsee, obok Kl. Mausdorf i Marienau, S\u0142ownik geograficzny w tomie VII ma has\u0142o \u201eNidowo, niem. Niedau, w dokumencie z 1356 Nidow [\u2026] powiat malborski [\u2026] parafia katolicka i ewangelicka [\u2026] Tannsee. W miejscu jest szko\u0142a ew.\u201d, co odpowiada zapisowi Harnocha \u201eSchulorte: Tannsee, Lindenau und Riedau\u201d, a leksykon Meyersa notuje Niedau w powiecie malborskim; w spisie z 1885 roku pozycja 83 stoi w bloku alfabetycznym mi\u0119dzy Neuteichsdorf a Notzendorf, wi\u0119c zaczyna si\u0119 na N. \u26a0 Wymaga to poprawki w samym opisie, gdzie \u201eRiedau\u201d pada dwukrotnie. Pole nazwa_de rekordu, czyli Lindenau dla Lipinki, jest poprawne: ten sam arkusz podpisuje wie\u015b \u201eLindenau\u201d wraz z ciekiem Lindenauer Lake, a potwierdzaj\u0105 j\u0105 spis z 1885 roku (powiat malborski, poz. 69, 329 mieszka\u0144c\u00f3w, 175 ewangelik\u00f3w, 139 katolik\u00f3w, 15 innych chrze\u015bcijan), Harnoch 1890 i Meyers (\u201eLindenau 11) Kr. Marienburg\u201d); S\u0142ownik geograficzny w tomie V prowadzi t\u0119 wie\u015b jako \u201eLindenowo, niem. Lindenau, wie\u015b w\u0142o\u015bc., powiat malborski\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 442; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919; H. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Gda\u0144sk 1940; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1880 Neuteich, wyd. 1910; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLindenowo\u201d, oraz t. VII, has\u0142a \u201eNidowo\u201d i \u201eNiedau\u201d; Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-nowy-staw/lipinka"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1880 Neuteich, wyd. 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLindenowo\u201d, oraz t. VII, has\u0142a \u201eNidowo\u201d i \u201eNiedau\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0980","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11903,"lng":19.11524,"name_de":"Lindenau","name_pl":"Lipinka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipno, przed 1945 rokiem Liepen, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Nazwa wsi wi\u0105\u017ce si\u0119 ze strug\u0105 \u0141upaw\u0105, kt\u00f3r\u0105 S\u0142ownik geograficzny odnotowuje jako wspominan\u0105 w 1274 roku. Przez blisko dwie\u015bcie lat, a\u017c do 1945 roku, wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Massow. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w Damnie (Dammen), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w Damnie ewangelicki pastor urz\u0119dowa\u0142 od 1563 roku, gdy powo\u0142ano Michaela Zelacka. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno \u2014 w gminie wiejskiej 39 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 84; katolika nie zapisano w \u017cadnym z dw\u00f3ch wierszy. W 1939 roku mieszka\u0142y tu 94 osoby, wszystkie wyznania ewangelickiego. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o, tylko cmentarz.\n\nZa\u0142o\u017cono go na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi biegn\u0105cej w kierunku Drze\u017cewa, oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w od wsi; zajmuje mniej wi\u0119cej 1500 metr\u00f3w kwadratowych na rzucie prostok\u0105ta, na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d. Wzd\u0142u\u017c drogi granic\u0119 wyznacza mur z blok\u00f3w kamiennych, a prowadz\u0105 na cmentarz dwa wej\u015bcia, z kt\u00f3rych jedno zaakcentowano niewysokimi ceglanymi s\u0142upkami. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej stoj\u0105 nagrobki z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, na pozosta\u0142ym terenie rozsiane s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci z XIX i pocz\u0105tku XX wieku \u2014 zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o osiemnastu mogi\u0142, w tym trzyna\u015bcie bezimiennych, obok krzy\u017cy i u\u0142amk\u00f3w nagrobk\u00f3w. Jedna z kamiennych p\u0142yt wros\u0142a w pie\u0144 drzewa. \ud83d\udd34 Dat\u0119 zamkni\u0119cia cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: ostatnie poch\u00f3wki wskazywano na grudzie\u0144 1955 roku i na koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, a najm\u0142odsze udokumentowane nagrobki pochodz\u0105 z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nowi mieszka\u0144cy byli niemal wy\u0142\u0105cznie katolikami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lipno \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/lipno/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 80; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 492 (Dammen); spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 78 i s. 180 poz. 250","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0789","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.56768,"lng":17.2803,"name_de":"Liepen","name_pl":"Lipno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicy Lipusza (po niemiecku Lippusch) i okolicy nale\u017celi pocz\u0105tkowo do parafii w Ko\u015bcierzynie. Dwa razy tutejsza gmina s\u0105dzi\u0142a, \u017ce jest u celu, i dwa razy na pr\u00f3\u017cno; dopiero gdy na pocz\u0105tku 1864 roku spraw\u0105 zaj\u0105\u0142 si\u0119 zarz\u0105d ko\u015bcierskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa, budowa ruszy\u0142a. \u00d3wczesny w\u0142a\u015bciciel Lipusza darowa\u0142 plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i pod cmentarz, kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 8 maja 1864 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono jeszcze tej samej jesieni; przez trzy poprzednie lata nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co cztery tygodnie w izbie szkolnej. Powstanie samodzielnej parafii Benedykt Reszka datuje na rok 1868.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 murowany, w formach gotyckich, z apsyd\u0105 i schodkowym szczytem zachodnim, na kt\u00f3rym zawieszono pocz\u0105tkowo dwa dzwony. \ud83d\udccc Wie\u017c\u0119 po\u015bwi\u0119cono dopiero 16 maja 1884 roku \u2014 i t\u0119 w\u0142a\u015bnie dat\u0119 tabela statystyczna Agathona Harnocha wpisuje jako po\u015bwi\u0119cenie \u015bwi\u0105tyni, cho\u0107 jego w\u0142asny opis odnosi j\u0105 do wie\u017cy. \ud83d\udfe1 Zapisy miejscowe podaj\u0105 przy budowie jeszcze rok 1865. Harnoch notuje przy tej parafii, prowadzonej jako \u201eLippusch\u201d w diecezji Pr. Stargard-Berent na stronie 456, 450 dusz, 26 chrzt\u00f3w, jeden \u015blub, trzyna\u015bcie pogrzeb\u00f3w i oko\u0142o dwustu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu komunikant\u00f3w, a posad\u0119 pastorsk\u0105 wykazuje jako jeszcze nieobsadzon\u0105; cmentarze parafii wymienia dwa \u2014 w Lipuszu i w Dziemianach. Zasi\u0119g wsp\u00f3lnoty wida\u0107 w spisach: w wykazie z 1885 roku Lipusz stoi w rubryce parafii ewangelickiej przy Gladau, Borromz, Englersh\u00fctte i obwodzie le\u015bnym Gr\u00fcnthal, a w wykazie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 przy Dziemianach, Kaliszu, K\u00f6nigsdorfie i Kornem.\n\nPlac pod cmentarz pochodzi\u0142 z tej samej darowizny co plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142, wi\u0119c obie rzeczy zacz\u0119\u0142y si\u0119 razem. Urz\u0105d Gminy Lipusz datuje za\u0142o\u017cenie na oko\u0142o 1864 rok, krajowa ewidencja zabytk\u00f3w og\u00f3lniej \u2014 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku (karta z 15 wrze\u015bnia 1985 roku, po\u0142o\u017cenie dok\u0142adne). Gminna ewidencja prowadzi obiekt pod pozycj\u0105 44 wykazu gminy Lipusz, przy ulicy Lipowej, na le\u015bnej dzia\u0142ce 347/3. Ostatniego poch\u00f3wku dokonano w latach dwudziestych XX wieku. Ksi\u0119gi metrykalne gminy ewangelickiej obejmuj\u0105 lata 1869\u20131944, a wykaz ksi\u0105g B\u00e4ra z 1908 roku rozpisuje je dok\u0142adniej: chrzty, \u015bluby i zgony od 1869 roku, spis komunikant\u00f3w od 1865, konfirmacje od 1897, duplikaty za\u015b za lata 1863\u20131874 w s\u0105dzie w Ko\u015bcierzynie. *S\u0142ownik geograficzny* naliczy\u0142 w Lipuszu 557 katolik\u00f3w i 107 ewangelik\u00f3w w 55 domach.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tynia utraci\u0142a funkcje sakralne. Stoi przy dzisiejszej ulicy Majkowskiego 2A, wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1112 (dawniej 957, wpis z 14 marca 1986 roku), a od 2002 roku mie\u015bci Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego. \ud83d\udccc Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny, ale nie zapomniany: urz\u0105dzono na nim lapidarium. Zachowane kamienne obeliski, tablice, elementy ogrodze\u0144 i krzy\u017ce rozmieszczono wzd\u0142u\u017c \u015bcie\u017cki i wok\u00f3\u0142 placu z monolitem oraz tablic\u0105 pami\u0105tkow\u0105 w j\u0119zykach polskim i niemieckim. \u26a0 To inny obiekt ni\u017c cmentarz przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a przy ulicy Wybickiego, kt\u00f3ry ewidencja klasyfikuje jako rzymskokatolicki i przy kt\u00f3rym stoi kaplica grobowa Bach-\u017belewskich z 1880 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lipusz \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/lipusz-woj-pomorskie---cmentarz-przykoscielny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Lipusz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0169","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10059,"lng":17.78105,"name_de":"Lippusch","name_pl":"Lipusz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipusz \u2014 po niemiecku Lippusch, po kaszubsku L\u00ebp\u00f9sz \u2014 to kaszubska wie\u015b nad Wd\u0105, przed 1945 rokiem w powiecie ko\u015bcierskim, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Pierwsza wzmianka o niej, w formie \u201eLyndenpush\u201d, pochodzi z 1398 roku i figuruje w wykazie danin duchowie\u0144stwa pomorskiego na rzecz papiestwa. \ud83d\udd34 Franz Schultz wymienia jednak Lipusz w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, kt\u00f3rym ksi\u0105\u017c\u0119ta pomorscy nadawali prawo niemieckie, i datuje tamtejszy zapis na oko\u0142o 1247 rok, przytaczaj\u0105c z niego klauzul\u0119 \u201eSi qui Theutonici habitabunt\u201d \u2014 je\u015bliby mieszkali tam Niemcy. R\u00f3\u017cnicy p\u00f3\u0142tora stulecia nie rozstrzygni\u0119to.\n\nW okolicy z przewag\u0105 katolick\u0105 \u017cy\u0142a tu mniejszo\u015bciowa, w wi\u0119kszo\u015bci niemiecka wsp\u00f3lnota ewangelicka. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 we wsi 557 katolik\u00f3w i 107 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udd34 Zestawienie z 1892 roku daje liczby wyra\u017anie inne: spo\u015br\u00f3d 647 mieszka\u0144c\u00f3w Lipusza ewangelikami mia\u0142o by\u0107 32 Kaszub\u00f3w i 187 Niemc\u00f3w, a wi\u0119c blisko jedna trzecia wsi. Obu zestawie\u0144 nie da si\u0119 pogodzi\u0107.\n\nKo\u015bcio\u0142a ewangelickiego nie zbudowali tu sami mieszka\u0144cy. Dwa razy wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce s\u0105 u celu, i dwa razy nic z tego nie wysz\u0142o; dopiero na pocz\u0105tku 1864 roku zarz\u0105d ko\u015bcierskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa wzi\u0105\u0142 spraw\u0119 w swoje r\u0119ce. Plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz podarowa\u0142 Rempert, \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Lipusza. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 8 maja 1864 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 pa\u017adziernika tego samego roku; przez trzy lata przedtem nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co cztery tygodnie w sali szkolnej. \ud83d\udd34 Rok budowy podaje si\u0119 tak\u017ce jako 1865. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 bez patrona: murowany, w formach neogotyckich, z apsyd\u0105 i schodkowym szczytem zachodnim, w kt\u00f3rym zawis\u0142y najpierw dwa dzwony; wie\u017c\u0119 po\u015bwi\u0119cono dopiero 16 maja 1884 roku, a wn\u0119trze urz\u0105dzono z dar\u00f3w.\n\nSamodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 utworzono cztery lata po zbudowaniu ko\u015bcio\u0142a, w 1869 roku, z miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105cych wcze\u015bniej do parafii w Ko\u015bcierzynie. \ud83d\udfe1 Pi\u0105ty tom S\u0142ownika geograficznego, wydany w 1884 roku, opisuje jednak ko\u015bci\u00f3\u0142 lipuski wci\u0105\u017c jako filialny wobec Ko\u015bcierzyny; r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. \ud83d\udd34 Zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich u\u0142o\u017cone wed\u0142ug dat powstania, kt\u00f3re podaje Benedykt Reszka, wskazuje z kolei rok 1868 \u2014 a wi\u0119c trzeci\u0105 dat\u0119 obok 1869 i stanu filialnego ze S\u0142ownika. Harnoch, spisuj\u0105c stan oko\u0142o 1890 roku, ma ju\u017c Lipusz jako osobne probostwo \u2014 z uwag\u0105, \u017ce posad\u0119 trudno obsadzi\u0107 \u2014 i liczy w nim 450 dusz, 26 chrzt\u00f3w, jeden \u015blub, 250 komunikant\u00f3w i 13 pogrzeb\u00f3w w roku; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a cmentarze parafii le\u017ca\u0142y w Lipuszu i Dziemianach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 lipuski nale\u017ca\u0142 do najstarszych ewangelickich w powiecie: Heise naliczy\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim oko\u0142o 1885 roku pi\u0119\u0107 takich \u015bwi\u0105ty\u0144, w\u015br\u00f3d nich lipusk\u0105 oraz skarszewsk\u0105 z lat 1879\u20131881. Katolicy wznie\u015bli w tym samym czasie nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a (1866\u20131867), nast\u0119pc\u0119 \u015bwi\u0105tyni \u015awi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a z 1746 roku, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rej skupia\u0142o si\u0119 dot\u0105d \u017cycie wsi. Zachowane ksi\u0119gi metrykalne parafii ewangelickiej, przechowywane w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, obejmuj\u0105 chrzty z lat 1869\u20131944, \u015bluby 1869\u20131940 i pogrzeby 1869\u20131943. Przetrwa\u0142 te\u017c cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, oddalony o oko\u0142o kilometr na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a i uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nPo 1945 roku, wraz z odej\u015bciem ludno\u015bci niemieckiej, ko\u015bci\u00f3\u0142 utraci\u0142 funkcje kultowe. Od 2002 roku mie\u015bci Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego; budynek jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 957 z 14 marca 1986 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907 \u2014 \u26a0 przy obiekcie ko\u015bcierskim, na podstawie samej zgodno\u015bci nazwy; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Karthaus, Berent und Neustadt\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; has\u0142o encyklopedyczne \u201eMuzeum Gospodarstwa Wiejskiego w Lipuszu\u201d.*","built_year":1865,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego w Lipuszu \u2014 Wikipedia / polska-org.pl","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Muzeum_Gospodarstwa_Wiejskiego_w_Lipuszu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Lipusz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Karthaus, Berent und Neustadt","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0028","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10059,"lng":17.78105,"name_de":"Lippusch","name_pl":"Lipusz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (obecnie Muzeum Wsi)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipy le\u017c\u0105 w gminie Stara Kiszewa, w powiecie ko\u015bcierskim. Cmentarz, kt\u00f3ry po tutejszych ewangelikach zosta\u0142, nie stoi jednak przy samych Lipach: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go sto metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 s\u0105siednich Dunajek, na wzniesieniu w lesie, i prowadzi pod wsp\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 obu wsi.\n\nTakie po\u0142o\u017cenie \u2014 na wzg\u00f3rku, poza wsi\u0105, w lesie \u2014 jest dla cmentarzy ewangelickich tej okolicy regu\u0142\u0105; s\u0105siednie za\u0142o\u017cenia gminy Stara Kiszewa ewidencja opisuje niemal identycznie. \ud83d\udfe1 Czasu za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stara Kiszewa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stara Kiszewa","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1122","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96553,"lng":18.22619,"name_de":"","name_pl":"Lipy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lisewiec (po niemiecku Lissau) to wie\u015b na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, przed 1945 rokiem w Kreis Danziger H\u00f6he \u2014 do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w latach 1939\u20131945 w Rzeszy. Wzmiankowano j\u0105 w 1284 roku jako nadanie rycerskie ksi\u0119cia M\u015bciwoja II.\n\nWyznaniowo by\u0142a mieszana, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 kaszubskiego pogranicza katolicko-ewangelickiego: w 1880 roku mieszka\u0142o tu 49 katolik\u00f3w i 81 ewangelik\u00f3w w 15 gospodarstwach, a w 1899 roku 102 osoby \u2014 29 katolik\u00f3w kaszubskich, 2 polskich i 6 niemieckich oraz 65 ewangelik\u00f3w niemieckich. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do luteran i do Ko\u015bcio\u0142a unijnego. W osiemnastym wieku w\u0142a\u015bciciele wsi, rodzina Linde (albo Lindau), utrzymywali dworsk\u0105 kaplic\u0119 domow\u0105.\n\nCmentarz ewangelicki s\u0142u\u017cy\u0142 niemieckiej mniejszo\u015bci protestanckiej. Ewidencja prowadzi go jako obiekt o powierzchni 0,13 ha, po\u0142o\u017cony oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicka ust\u0105pi\u0142a, a nekropoli\u0119 porzucono; groby przy drodze Lisewiec\u2013Warcz rozgrabiono. \u26a0 Ta droga biegnie jednak po przeciwnej stronie wsi ni\u017c punkt z ewidencji, wi\u0119c relacja prasowa i wpis ewidencyjny mog\u0105 m\u00f3wi\u0107 o dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych miejscach poch\u00f3wku. Dzi\u015b cmentarz jest nieczynny i uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Sprostowania wymaga zapis, kt\u00f3ry kr\u0105\u017cy\u0142 po opisach: \u017ce spis z 1910 roku przypisuje Lisewiec parafii ewangelickiej w Krokowej. Wiersz, na kt\u00f3rym opiera\u0142o si\u0119 to twierdzenie, stoi w powiecie puckim i dotyczy Lisewa pod \u017barnowcem \u2014 tej samej miejscowo\u015bci, kt\u00f3r\u0105 indeks wizytacji Rozra\u017cewskiego notuje jako \u201eLisewo, Lissau, paroch. \u017barnowiec\u201d. Odleg\u0142o\u015b\u0107 63 kilometr\u00f3w by\u0142a wi\u0119c nie tyle zagadk\u0105, ile znakiem, \u017ce chodzi o inn\u0105 wie\u015b. \ud83d\udfe1 Do kt\u00f3rej parafii ewangelickiej nale\u017ca\u0142 sam Lisewiec, nie ustalili\u015bmy: nasz odczyt spisu z 1910 roku obejmuje wy\u0142\u0105cznie powiaty ko\u015bcierski, kartuski, wejherowski i pucki, a w wyci\u0105gu ze spisu z 1885 roku Lissau stoi wprawdzie na stronie 26 pod pozycj\u0105 73, lecz ca\u0142a ta strona ma w naszym odczycie same nazwy, bez kolumn wyznaniowych i parafialnych.\n\n\ud83d\udccc Przypisanie tutejszych ewangelik\u00f3w do parafii w Krokowej jest b\u0142\u0119dem odczytu: Krokowa le\u017cy sze\u015b\u0107dziesi\u0105t trzy kilometry st\u0105d. Harnoch wymienia Lisewiec (Lissau) w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii ewangelickiej w Lublewie Gda\u0144skim \u2014 a to ta sama gmina Kolbudy, pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w dalej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-920393"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0135","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24194,"lng":18.495,"name_de":"Lissau","name_pl":"Lisewiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lisewo, po niemiecku Lissau, le\u017ca\u0142o w powiecie cz\u0142uchowskim, nad Brd\u0105 \u2014 dok\u0142adnie tam, gdzie rzeka wyp\u0142ywa z jeziora Szczytno \u2014 trzy czwarte mili od traktu z Cz\u0142uchowa do Bia\u0142ego Boru. *S\u0142ownik geograficzny* notuje, \u017ce ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu \u201eoddawna niemiecka\u201d, i podaje jej rozk\u0142ad: na stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w czternastu dom\u00f3w przypada\u0142o 92 ewangelik\u00f3w i 58 katolik\u00f3w, przy 36 budynkach og\u00f3\u0142em i areale 3 022 morg\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, w kt\u00f3rym wie\u015b zapisano w formie \u201eLissa\u201d, wykaza\u0142 tu 176 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 83 m\u0119\u017cczyzn i 93 kobiety \u2014 w tym 102 ewangelik\u00f3w i 74 katolik\u00f3w, wci\u0105\u017c w czternastu domach mieszkalnych, ale ju\u017c w dwudziestu dziewi\u0119ciu gospodarstwach domowych.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Nale\u017ca\u0142a do gminy ko\u015bcio\u0142a filialnego w Szczytnie, razem ze Szczytnem, P\u0142aszczyc\u0105, Zawad\u0105, Pakotulskiem, Paw\u0142\u00f3wkiem i Pokrzywnic\u0105 \u2014 by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia katolicka, kt\u00f3r\u0105 w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 do Przechlewa, sk\u0105d proboszcz przyje\u017cd\u017ca\u0142 z nabo\u017ce\u0144stwem co trzeci\u0105 albo co czwart\u0105 niedziel\u0119. Katolik\u00f3w z Lisewa spis z 1885 roku zapisuje w\u0142a\u015bnie przy przechlewskiej parafii \u015bwi\u0119tej Anny. \ud83d\udd34 Z ewangelikami jest inaczej: ten sam spis przypisuje ich do parafii w Cz\u0142uchowie, a wykaz miejscowo\u015bci szkolnych parafii cz\u0142uchowskiej u Harnocha wymienia Lisewo w\u015br\u00f3d swoich \u2014 tymczasem *S\u0142ownik geograficzny* podaje przy tym ha\u015ble parafi\u0119 ewangelick\u0105 w S\u0105polnie. Obie wersje pochodz\u0105 z tej samej dekady i r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. \ud83d\udccc Daty 1889 i 1893, podawane jako rok usamodzielnienia Przechlewa, w rzeczywisto\u015bci oznaczaj\u0105 pocz\u0105tki dw\u00f3ch ksi\u0105g metrykalnych \u2014 konfirmacji i komunikant\u00f3w. Sama parafia prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w ju\u017c od 1829 roku, a wi\u0119c dzia\u0142a\u0142a samodzielnie o pokolenie wcze\u015bniej. Kiedy przesz\u0142a do niej ta wie\u015b, pozostaje osobnym pytaniem3 rok.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 trzykrotnie: Prusy Zachodnie do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w latach 1922\u20131938, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze.\n\nObiektem jest sam cmentarz, bez kaplicy. \u26a0 Daty za\u0142o\u017cenia, los\u00f3w po 1945 roku ani dzisiejszego stanu nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach: gminy Przechlewo nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, a dwa wpisy \u201eLisewo\u201d, kt\u00f3re w tych arkuszach s\u0105, dotycz\u0105 Lisewa w gminie Gniewino i Lisewa Malborskiego w gminie Lichnowy. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego tego terenu nie obejmuje \u2014 nazwa Lisewo nie pada w niej ani razu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2013 Lisewo \u2013 Lapidaria (Wikidot)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-lisewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o L. 3., niem. Lissau, w\u015b i dobra, pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim 2026-06-22 (Lisewo gm. Przechlewo)","id":"CM-0646","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7685,"lng":17.2595,"name_de":"Lissau","name_pl":"Lisewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lisewo \u2014 po niemiecku Lissow, a na mapie Lubinusa z 1618 roku Li\u00dfen \u2014 le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a, a przez stulecia zmienia\u0142a przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105. Opis ziemi l\u0119borskiej, sporz\u0105dzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina i og\u0142oszony przez Cramera, prowadzi Li\u00dfow w\u015br\u00f3d wsi parafii w Salinie (Saulin), razem z Tadzinem, Mierzynem, S\u0142uszewem i Rybienkiem. P\u00f3\u017aniej wie\u015b przesz\u0142a do parafii w Gniewinie w diecezji Lauenburg in Pommern, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej \u2014 Ernst M\u00fcller wymienia j\u0105 na stronie 252 wykazu wsi tej parafii, kt\u00f3rej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1640 roku. \ud83d\udd34 Nasz odczyt spisu z 1895 roku wskazuje natomiast parafi\u0119 w Cecenowie, oddalon\u0105 o kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w; rozbie\u017cno\u015b\u0107 pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w najbli\u017cszej okolicy przed 1904 rokiem nie by\u0142o \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy w Wierzchucinie stan\u0105\u0142 dopiero wtedy.\n\nEwangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, na stronie 192 pod pozycj\u0105 119, naliczy\u0142 124 katolik\u00f3w i tylko 57 ewangelik\u00f3w. Sama wie\u015b przy tym ros\u0142a \u2014 od 25 mieszka\u0144c\u00f3w w 1818 roku, przez 118 w 1867, do 224 w 1925. Od 24 listopada 1902 roku mia\u0142a w\u0142asny przystanek na kolejce dojazdowej z Wejherowa, opisanej przez Franza Schultza.\n\n\u015alad ewangelicki jest tu jednak znacznie starszy. Zapis wizytacyjny parafii \u017barnowiec wymienia tutejsze wsie po kolei i przy ka\u017cdej odnotowuje, kto p\u0142aci dziesi\u0119cin\u0119, a kto nie \u2014 a powodem odmowy bywa zmiana wyznania. W Lisewie sta\u0142 dw\u00f3r szlachcica ewangelika, kt\u00f3ry, jak zapisano, nie p\u0142aci\u0142 proboszczowi nic, podobnie jak jego poddani. \ud83d\udfe1 Metryka tego przekazu nie jest pewna: nag\u0142\u00f3wek wskazuje wizytacj\u0119 biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 9\u201311 lipca 1596 roku, ale przypis wydawcy odsy\u0142a do kodeksu pelpli\u0144skiego z wizytacj\u0105 biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku.\n\nW 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nazw\u0119 spolszczono na Lisewo. Po wsp\u00f3lnocie ewangelickiej zosta\u0142 cmentarz: le\u017cy poza wsi\u0105, oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra na p\u00f3\u0142noc, po wschodniej stronie drogi gruntowej do Kostkowa, i zajmuje czterna\u015bcie ar\u00f3w. \ud83d\udfe1 Jego datowania i stanu zachowania ewidencja zabytk\u00f3w nie podaje, a w terenie obiektu nie sprawdzono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Lisewo \u2014 Lapidaria (Wikidot)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-lisewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"MB + Nominatim 2026-06-22 (Lissow, gm. Gniewino)","id":"CM-0111","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6886,"lng":18.0485,"name_de":"Lissow","name_pl":"Lisewo Kaszubskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lisewo Malborskie, po niemiecku Liessau, le\u017ca\u0142o na \u017bu\u0142awach w \u00f3wczesnym powiecie malborskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 793 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 514 katolik\u00f3w i 279 ewangelik\u00f3w. Ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142o \u017cadne z wyzna\u0144: i jedni, i drudzy nale\u017celi do parafii w Neuteich, czyli w Nowym Stawie, oddalonym o kilka kilometr\u00f3w. Ewangelicy z Lisewa je\u017adzili wi\u0119c na nabo\u017ce\u0144stwa, a chowali swoich u siebie.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi we wsi przy jednej ulicy \u2014 nosz\u0105cej nazw\u0119 10-tego Marca, w pisowni przyj\u0119tej za ewidencj\u0105 \u2014 dwa osobne cmentarze. Pod pozycj\u0105 75 zapisano cmentarz rzymskokatolicki, przyko\u015bcielny, obok domu numer 42, na dzia\u0142ce 151. Pod pozycj\u0105 76 \u2014 dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 118/1. Niniejszy opis dotyczy tego drugiego.\n\nEwangelickiego cmentarza ju\u017c nie ma. Ewidencja odnotowuje go jako nieistniej\u0105cy, a jedynym \u015bladem po nim s\u0105 relikty zieleni; nazwisk pochowanych nie przytacza. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej parceli w terenie odpowiada dzia\u0142ka 118/1, nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"lapidaria.wikidot.com","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-lisewo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/lisewo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"lichnowy.pl","url":"https://www.lichnowy.pl/asp/turystyka,457,,1"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0971","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.097,"lng":18.8301,"name_de":"Liessau","name_pl":"Lisewo Malborskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141osino, po niemiecku Lossin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, oko\u0142o o\u015bmiu kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od S\u0142upska. Maj\u0105tek trzyma\u0142 od 1419 roku r\u00f3d von Puttkamer. Ludno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka \u2014 w 1925 roku naliczono tu dwoje katolik\u00f3w, czyli 0,7 procent \u2014 i nale\u017ca\u0142a do parafii w Sierakowie S\u0142upskim (Zirchow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a. \ud83d\udccc Ernst M\u00fcller wylicza \u0141osino w\u015br\u00f3d czterech miejscowo\u015bci wpisanych do tej parafii \u2014 obok Kunsowa, Sagerke i Sanskowa \u2014 a jako kolator\u00f3w wymienia w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br Zirchow i Kulsow; pan\u00f3w na \u0141osinie w\u015br\u00f3d nich nie ma.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi \u0141osino dwoma wierszami, w zapisie zniekszta\u0142conym przez fraktur\u0119: gmina wiejska jako \u201eLoj\u00dfin\u201d \u2014 pozycja 81, strona 172 \u2014 z 195 ewangelikami, obw\u00f3d dworski jako \u201eLoffin\u201d, pozycja 254 na stronie 180, ze 184; katolika nie by\u0142o ani jednego, a oba wiersze wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119. \ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105ca liczba 379 ewangelik\u00f3w jest sum\u0105 obu, a nie warto\u015bci\u0105 zapisan\u0105 w \u017ar\u00f3dle.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y w \u0141osinie dwa. Rodowy \u2014 von Puttkamer\u00f3w i von Zitzewitz\u00f3w \u2014 za\u0142o\u017cono w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci parku, niedaleko zakola S\u0142upi; mapa z 1935 roku pokazuje w tym miejscu niewielki budynek, by\u0107 mo\u017ce kapliczk\u0119 albo grobowiec. Dzi\u015b na lekkim wzniesieniu, przy \u015bcie\u017cce dydaktycznej w parku, le\u017c\u0105 kamienne tablice z dwoma nazwiskami: Maxa von Puttkamer, zmar\u0142ego w 1920 roku, i kapitana Maximiliana von Zitzewitz, zmar\u0142ego w 1937. Nagrobki zdobi\u0105 p\u0142askorze\u017abione herby obu rod\u00f3w \u2014 gryf z rybim ogonem w koronie i dwug\u0142owy orze\u0142 w koronie. Cmentarz wiejski le\u017cy na zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi do Sierakowa S\u0142upskiego; obsadzono go \u015bwierkami, brzozami i klonami, cho\u0107 od p\u00f3\u0142nocy nasadzenia graniczne przepad\u0142y. \u015alad\u00f3w dawnego zagospodarowania zosta\u0142o tak niewiele, \u017ce rozplanowania za\u0142o\u017cenia nie da si\u0119 dzi\u015b odczyta\u0107; przetrwa\u0142 jeden kamienny krzy\u017c. \ud83d\udfe1 Powierzchni\u0119 cmentarza ewidencja szacuje na oko\u0142o 2700 metr\u00f3w kwadratowych, monografia natomiast stwierdza, \u017ce wielko\u015bci okre\u015bli\u0107 si\u0119 nie da.\n\n7 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n\ud83d\udccc Daty 1914\u20131929 nie s\u0105 zmy\u015blone i nie s\u0105 wariantem tej samej informacji. Podaje je S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego (1998), w ha\u015ble \u0141osino, opieraj\u0105c si\u0119 na K.-H. Pagelu: \u201eOstatnimi w\u0142a\u015bcicielami d\u00f3br byli: Erich von Puttkamer (1908-1914), Maksymilian von Puttkamer (1914-1929) i jego \u017cona, Rosine z domu Wesseley, kt\u00f3ra po \u015bmierci m\u0119\u017ca sprzeda\u0142a \u0141osino\u201d. Monografia cmentarzy m\u00f3wi o czym innym \u2014 podpisuje fotografi\u0119 nagrobka: \u201eNagrobek Maxa von Puttkamer - w\u0142a\u015bciciela \u0141osina w latach 1877 - 1905\u201d, zmar\u0142ego w 1920 roku. Jedno \u015bwiadectwo to lista ostatnich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, drugie to podpis pod zdj\u0119ciem p\u0142yty, wi\u0119c same przez si\u0119 si\u0119 nie wykluczaj\u0105. Nierozstrzygni\u0119te zostaje, czy Max z nagrobka i Maksymilian z lat 1914\u20131929 to ta sama osoba (imi\u0119 Max jest skr\u00f3ceniem Maximiliana, ale posiadania w latach 1877\u20131905 i 1914\u20131929 nie da si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0107 w jedno) oraz kto kupi\u0142 \u0141osino po sprzeda\u017cy przez wdow\u0119; \u017cadne z naszych \u017ar\u00f3de\u0142 nie czyni kapitana Maximiliana von Zitzewitz w\u0142a\u015bcicielem \u2014 jego nazwisko po\u015bwiadcza w \u0141osinie tylko poch\u00f3wek z 1937 roku.\n\nPagel zamyka obie sprawy. Wymienia trzech ostatnich w\u0142a\u015bcicieli \u0141osina: Maksymiliana od 1877 do oko\u0142o 1905 roku, Ericha von Puttkamer w latach 1908\u20131914, brata ostatniego pana G\u0142\u00f3wczyc, oraz Maksymiliana von Puttkamer w latach 1914\u20131929, brata ostatniego pana Karzina. To dwaj r\u00f3\u017cni ludzie o tym samym imieniu, wi\u0119c Max z nagrobka \u2014 gospodarz z lat 1877\u20131905, zmar\u0142y w 1920 roku \u2014 nie jest tym z lat 1914\u20131929, a oba zapisy przestaj\u0105 by\u0107 sprzeczne. Po \u015bmierci tego drugiego wdowa Rosine z domu von Wesseley sprzeda\u0142a w 1929 roku maj\u0105tek na parcelacj\u0119, a sam pa\u0142ac przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 konsula Geissa z Ustki; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Sierakowie i do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Miasto, a wieczorem 7 marca 1945 roku zaj\u0119\u0142y j\u0105 radzieckie czo\u0142gi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u0141osino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 125; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Okr\u0119g S\u0142upski, S\u0142upsk 1998, has\u0142o \u201e\u0141osino\u201d (za: K.-H. Pagel, Der Landkreis Stolp in Pommern, Bonn 1989); K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013, s. 125\u2013126; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998; Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Lossin.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141osino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/losino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Okr\u0119g S\u0142upski, S\u0142upsk 1998, has\u0142o \u201e\u0141osino\u201d (za: K.-H. Pagel, Der Landkreis Stolp in Pommern, Bonn 1989)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013, s. 125\u2013126","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Lossin","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0805","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4123,"lng":17.00711,"name_de":"Lossin","name_pl":"\u0141osino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141owcze (po niemiecku J\u00e4gerhof) to niewielki przysi\u00f3\u0142ek K\u0119b\u0142owa Nowowiejskiego (Kamelow) w dawnym powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Miejscowi nazywali go po prostu g\u00f3rnym albo ma\u0142ym K\u0119b\u0142owem. Nale\u017cy do m\u0142odszych osad powiatu, powsta\u0142ych w XVIII lub XIX wieku, i przez ca\u0142e swoje dzieje nie mia\u0142 samodzielno\u015bci komunalnej. Tu\u017c na po\u0142udnie przebiega\u0142 stary szlak handlowy z Gda\u0144ska do Szczecina; w ksi\u0119gach finansowych L\u0119borka z 1875 roku odnotowano tu karczm\u0119. Wedle indeksu na 1 grudnia 1905 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicka K\u0119b\u0142owa, a z ni\u0105 \u0141owcza, nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Garczegorzu (Garzigar), katolicka do L\u0119borka, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Nowej Wsi L\u0119borskiej. \ud83d\udfe1 Wielko\u015bci samego przysi\u00f3\u0142ka nie uda\u0142o si\u0119 zakotwiczy\u0107: w dost\u0119pnym odczycie wykazu gmin opartego na spisie z 2 grudnia 1895 roku nazwa J\u00e4gerhof powraca przy kilku powiatach pomorskich i \u017cadnego z tych zapis\u00f3w nie da si\u0119 bezspornie przypisa\u0107 powiatowi l\u0119borskiemu.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o. Zmar\u0142ych chowano na cmentarzu ewangelickim le\u017c\u0105cym na wzg\u00f3rzu w po\u0142owie drogi z K\u0119b\u0142owa Nowowiejskiego do \u0141owcza \u2014 to jedno za\u0142o\u017cenie, opisywane raz pod nazw\u0105 jednej, raz drugiej z tych osad. Marek Drzewiecki, kt\u00f3ry je obszed\u0142, oszacowa\u0142 obszar cmentarza na oko\u0142o 70 na 40 metr\u00f3w i opisa\u0142 dwie bramy: po\u0142udniow\u0105 od strony \u0141owcza i p\u00f3\u0142nocn\u0105 od K\u0119b\u0142owa, obie zachowane w postaci filar\u00f3w, przy czym do p\u00f3\u0142nocnej wiod\u0142y kamienne schody.\n\nOsada zosta\u0142a zaj\u0119ta przez wojska radzieckie 10 marca 1945 roku; po wojnie cmentarz opuszczono. Dzi\u015b jest zaro\u015bni\u0119ty i zdewastowany: czytelne s\u0105 jeszcze pola grobowe, kamienne ramy nagrobne i postumenty, cz\u0119\u015b\u0107 w kszta\u0142cie pnia d\u0119bu, poro\u015bni\u0119te mchem i pozbawione krzy\u017cy, a na wielu nagrobkach wyros\u0142y drzewa; z element\u00f3w metalowych nie zosta\u0142o nic. Z nielicznych betonowych krzy\u017cy daj\u0105 si\u0119 odczyta\u0107 nazwiska: Marie Ragge z domu Zeyman, urodzona 3 sierpnia 1899 i zmar\u0142a 17 grudnia 1937 roku, Emil i Martha Knaartowie oraz Wilhelmine Korr z domu Graap, urodzona 18 marca 1857 i zmar\u0142a w 1940 roku. Teren nale\u017cy dzi\u015b do rzymskokatolickiej parafii Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Nowej Wsi L\u0119borskiej, kt\u00f3rej ko\u015bcio\u0142em filialnym jest \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy w K\u0119b\u0142owie Nowowiejskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie \u2014 Kamelow.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0947","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57265,"lng":17.788265,"name_de":"J\u00e4gerhof","name_pl":"\u0141owcze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141o\u017ca, po niemiecku Loosen, le\u017cy w gminie Czarne w powiecie cz\u0142uchowskim. Dawniej by\u0142a prywatn\u0105 wsi\u0105 szlacheck\u0105 w wojew\u00f3dztwie pomorskim Rzeczypospolitej, na obszarze starostwa cz\u0142uchowskiego; po 1772 roku znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie cz\u0142uchowskim. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 potem trzykrotnie: Prusy Zachodnie do lat 1919\u20131920, nast\u0119pnie Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku Pomorze.\n\nWie\u015b mia\u0142a w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego i s\u0105siadowa\u0142a z Olszanowem i Czarnem. To katolicko-ewangelickie pogranicze Bor\u00f3w Tucholskich, a \u0141o\u017ca by\u0142a wyznaniowo mieszana z wyra\u017an\u0105 przewag\u0105 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udccc Ich przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna jest ustalona: wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 220 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu czterech domach \u2014 217 ewangelik\u00f3w i troje katolik\u00f3w \u2014 i przypisa\u0142 ewangelik\u00f3w do parafii w Olszanowie, po niemiecku Elsenau, a katolik\u00f3w do Czarnego (strona 160, pozycja 52).\n\n\ud83d\udfe1 S\u0142ownik geograficzny notuje przy 30 domach r\u00f3wnie\u017c troje katolik\u00f3w, ale 317 ewangelik\u00f3w, i osobno wylicza wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 (934 morgi) oraz dobra z folwarkiem Gr\u00fcnhof (2868 m\u00f3rg). Stu ewangelik\u00f3w r\u00f3\u017cnicy przy identycznej liczbie katolik\u00f3w bierze si\u0119 najpewniej st\u0105d, \u017ce S\u0142ownik liczy wie\u015b i dobra \u2014 jak sam pisze \u2014 \u201eposp\u00f3\u0142\u201d, a wykaz gmin liczy je osobno; sprawdzi\u0107 tego wprost nie spos\u00f3b, bo odr\u0119bnego wiersza dla d\u00f3br Loosen w odczytanej cz\u0119\u015bci wykazu nie ma.\n\n\ud83d\udccc Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski ma przy tym pe\u0142ne has\u0142o o tutejszym ko\u015bciele filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka: budowanym w pruski mur, krytym deskami, z jednym dzwonem w wie\u017cy obok ma\u0142ego sygnarka i rze\u017abion\u0105 figur\u0105 Ukrzy\u017cowanego w o\u0142tarzu, po bokach z obrazami Matki Bo\u017cej Bolesnej i \u015bwi\u0119tego Jana. Proboszcz mia\u0142 tu dwie w\u0142\u00f3ki roli i dziesi\u0119cin\u0119 po dwa korce \u017cyta, a na utrzymanie samego ko\u015bcio\u0142a sz\u0142y dwa morgi. Dawniej tac\u0119 dostarcza\u0142y te\u017c s\u0105siednie Ruthenberg i Gilgenfeld \u2014 \u201eale w Gilgenfeldzie luterscy mieszka\u0144cy zb\u00f3r sobie wystawili i nie chcieli dlatego nic p\u0142aci\u0107\u201d. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu dziekan przyje\u017cd\u017caj\u0105cy z Czarnego, co trzeci\u0105 niedziel\u0119, a\u017c do 1830 roku; potem trzeba by\u0142o ich zaprzesta\u0107, bo ko\u015bci\u00f3\u0142ek podupad\u0142 \u2014 najbardziej z winy \u00f3wczesnego patrona nazwiskiem Rieck, kt\u00f3ry uporczywie nie chcia\u0142 si\u0119 przyczyni\u0107 do naprawy. W 1831 roku obali\u0142a si\u0119 jedna \u015bciana i ca\u0142\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano. \u26a0 To samo nazwisko nosi wymieniana przez S\u0142ownik geograficzny dziewi\u0119tnastowieczna dziedziczka \u0141ozy, Charlota Rieck.\n\nZachowany cmentarz ewangelicki jest dzi\u015b jedynym widocznym \u015bladem tutejszej gminy lutera\u0144skiej. \ud83d\udfe1 Dzisiejszego stanu cmentarza nie ustalono; obiekt wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Czarne (gmina) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarne_(gmina)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o \u0141oza, 1. niem. Loosen, w\u0142o\u015bc. w\u015b i rycer. dobra, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o \u0141oza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0481","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69142,"lng":17.07334,"name_de":"Loosen","name_pl":"\u0141o\u017ca \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ozie, po niemiecku Losendorf, wzniesiono w latach 1876\u20131878 jako ewangelicki; dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Jadwigi Kr\u00f3lowej. Budowla jest neogotycka, ceglana.\n\nStatystyka Agathona Harnocha z 1890 roku prowadzi t\u0119 parafi\u0119 w diecezji kwidzy\u0144skiej i podaje dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia \u2014 10 maja 1878 roku \u2014 oraz 750 dusz. \ud83d\udfe1 Harnoch okre\u015bla \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako szachulcow\u0105, podczas gdy ewidencja zabytk\u00f3w opisuje j\u0105 jako ceglan\u0105; rozbie\u017cno\u015bci nie da si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107 bez ogl\u0119dzin, ale mo\u017cliwe, \u017ce dotyczy ona pierwotnego stanu budowli albo jej cz\u0119\u015bci.\n\nObiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 1392 (dawny numer elbl\u0105ski 279/93) decyzj\u0105 z 30 czerwca 1993 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 508; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/loza-kosciol"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/#map=18/53.99811/19.12975"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0484","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99811,"lng":19.12975,"name_de":"Losendorf","name_pl":"\u0141oza \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Lubiatowo (L\u00fcbtow) by\u0142o ma\u0142\u0105 wsi\u0105 przy nadmorskim skraju powiatu l\u0119borskiego. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 39 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; wie\u015b nale\u017ca\u0142a wtedy do okr\u0119gu urz\u0119dowego w Sasinie, a jej mieszka\u0144cy \u2014 do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w lesie, oko\u0142o 1 km na po\u0142udnie od wsi, przy drodze Kopalino\u2013Osieki L\u0119borskie; ewidencja zabytk\u00f3w gminy Choczewo prowadzi go jako cmentarz ewangelicki wsi Lubiatowo, na dzia\u0142ce numer 219. Chowano tu zmar\u0142ych z obu s\u0105siednich wsi \u2014 z Lubiatowa i z Kopalina \u2014 dop\u00f3ki po podziale maj\u0105tku lubiatowskiego Kopalino nie za\u0142o\u017cy\u0142o na pocz\u0105tku XX wieku w\u0142asnego cmentarza kilkaset metr\u00f3w dalej.\n\nZa\u0142o\u017cenie ma plan prostok\u0105ta i obwiedzione jest dobrze zachowanym wa\u0142em kamienno-ziemnym. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku naliczono tu 7 nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych oraz 29 mogi\u0142 ziemnych i umocnionych. Dzi\u015b zosta\u0142y relikty kilku grob\u00f3w i \u017celiwne krzy\u017ce z nazwiskami os\u00f3b pochowanych w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX wieku. Podczas prac poszukiwawczych we wrze\u015bniu 2015 roku odnaleziono krzy\u017c dzieci\u0119cy, porcelanow\u0105 tabliczk\u0119 z modlitw\u0105 i kompletny krzy\u017c \u017celiwny. Przy wej\u015bciu ustawiono wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie g\u0142az z sentencj\u0105 biblijn\u0105, a obok tablic\u0119 informacyjn\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); Marek Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"kulturawlesie.pl","url":"https://www.kulturawlesie.pl/wp-content/uploads/2020/karty/Lubiatowo-01-670.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Lubiatowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"youtube.com","url":"https://www.youtube.com/watch?v=g9UHNjp7Cqw"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1057","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.78735,"lng":17.85939,"name_de":"L\u00fcbtow","name_pl":"Lubiatowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lubichowo (kaszubskie L\u00ebbich\u00f2w\u00f2) le\u017cy na p\u00f3\u0142nocnym skraju Bor\u00f3w Tucholskich. Wie\u015b jest stara i od dawna ko\u015bcielna: wizytacja archidiakonatu pomorskiego z czas\u00f3w biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego opisuje tu dobro kr\u00f3lewskie nale\u017c\u0105ce do Ostrowa i drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Barbary \u2014 po\u015bwi\u0119cony, niewymagaj\u0105cy napraw \u2014 a przy nim s\u0119dziwego proboszcza Stanis\u0142awa, o kt\u00f3rym wizytator dowiedzia\u0142 si\u0119 tylko od s\u0105siad\u00f3w, bo do samej wsi nie dotar\u0142: panowa\u0142a zaraza, a i proboszcz, jak zapisano, by\u0142 bliski \u015bmierci. Wykaz zalece\u0144 powizytacyjnych kwituje rzecz jednym zdaniem \u2014 wizytacj\u0119, przerwan\u0105 przez zaraz\u0119, nale\u017cy powt\u00f3rzy\u0107. W wizytacji z 1649 roku wie\u015b kryje si\u0119 pod zniekszta\u0142con\u0105 nazw\u0105 \u201e\u0141abiszyn\u201d, kt\u00f3r\u0105 wydawca rozpozna\u0142 jako Lubichowo.\n\nPrzed 1945 rokiem Lubichowo nale\u017ca\u0142o do Kreis Preu\u00dfisch Stargard, w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142o si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. \ud83d\udccc Okupant zmienia\u0142 tutejsz\u0105 nazw\u0119 dwukrotnie w ci\u0105gu pi\u0119ciu lat: do 1940 roku brzmia\u0142a Lubichow, w latach 1940\u20131942 Lubichau, a od 1942 do 1945 \u2014 Liebichau.\n\nKociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie. Miejscowa parafia katolicka \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a jest wyra\u017anie starsza od swojej dzisiejszej \u015bwi\u0105tyni z lat 1930\u20131931 \u2014 jej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1752 roku, a przedtem ko\u015bci\u00f3\u0142 lubichowski by\u0142 po\u0142\u0105czony z parafi\u0105 w Hochst\u00fcblau. \ud83d\udccc Ewangelicy, luteranie i unijni, w tym koloni\u015bci le\u015bni, nale\u017celi do parafii w Borzechowie: tak podaje kolumna parafialna spisu z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 32 pod pozycj\u0105 31, i tak samo wynika z wykazu Agathona Harnocha, kt\u00f3ry w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii Bordzichow wymienia Lubichowo i Osowo. Parafia ta, licz\u0105ca 3141 dusz, mia\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cony 7 lipca 1833 roku, wzniesiony pod patronatem kr\u00f3lewskim na wzg\u00f3rzu u wylotu wsi, z dwiema smuk\u0142ymi wie\u017cami dzwonnymi po\u0142\u0105czonymi galeri\u0105.\n\nLiczby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w szereg. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla Lubichowa 742 katolik\u00f3w, 249 ewangelik\u00f3w i szesnastu \u017byd\u00f3w w 120 domach, a spis z 1885 roku \u2014 1374 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 321 ewangelik\u00f3w, 1042 katolik\u00f3w i jedenastu \u017byd\u00f3w, przy 151 domach. Od tego szeregu odstaje wiersz pierwszego spisu Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku: dziesi\u0119\u0107 budynk\u00f3w, 48 mieszka\u0144c\u00f3w, wszyscy rzymskokatolicy. Wiersz ten stoi jednak w dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu starogardzkiego, mi\u0119dzy Klon\u00f3wk\u0105 a \u0141abiankami, obok Rokocina, Szteklina i Starogardu-Stadniny \u2014 opisuje wi\u0119c maj\u0105tek, a nie wie\u015b.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017cy przy ulicy S\u0142onecznej i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 59; osobno prowadzone s\u0105 w tej samej wsi cmentarz przyko\u015bcielny przy ulicy Starogardzkiej, na dzia\u0142ce 379, wpisany do rejestru pod numerem 1690, oraz cmentarz katolicki przy tej samej ulicy. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ewangelickiego ewidencja nie podaje, a \u017cadne z przejrzanych \u017ar\u00f3de\u0142 drukowanych \u2014 spisy, *S\u0142ownik*, Harnoch, B\u00e4r \u2014 o nim nie wspomina.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, tom XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Ewangelicki w Lubichowie \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-w-lubichowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0170","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.85219,"lng":18.39699,"name_de":"Lubichow","name_pl":"Lubichowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Lubi\u0119cinie (Liebenzig) wzniesiony w latach 1742\u20131747 z fundacji ksi\u0105\u017c\u0119cego rodu Pignatellich, wie\u017ca dobudowana w 1862 roku; po 1945 roku przej\u0119ty przez katolik\u00f3w (pw. Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa). Obiekt zachowany. Le\u017cy na \u015al\u0105sku, poza obszarem atlasu \u2014 zostaje w danych, bo rekord powsta\u0142 w naszej kwerendzie i jego usuni\u0119cie zatar\u0142oby \u015blad pomy\u0142ki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. NSPJ \u2014 Zabytek.pl.*","built_year":1575,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=130"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. NSPJ \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-261026"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"KOS-0165","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":51.886918,"lng":15.872054,"name_de":"Liebenzig","name_pl":"Lubi\u0119cin (parafia)","powiat":"nowosolski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Lubieszewo, po niemiecku Ladekopp, w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, to wie\u015b ol\u0119derska w \u015brodkowych \u017bu\u0142awach; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego, a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, powiatu Gro\u00dfes Werder. Wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y tu dwie odr\u0119bne wsp\u00f3lnoty protestanckie, kt\u00f3rych nie nale\u017cy myli\u0107.\n\nEwangelicy \u2014 luteranie i unijni \u2014 mieli w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 z pocz\u0105tku XVIII wieku: drewnian\u0105 budowl\u0119 na planie o\u015bmioboku. Sp\u0142on\u0105\u0142 w pierwszej po\u0142owie XIX wieku i zosta\u0142 szybko odbudowany. \ud83d\udccc Dat\u0119 tej odbudowy podaje Harnoch: po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 16 wrze\u015bnia 1827 roku, \u015bwi\u0105tynia by\u0142a konstrukcji szachulcowej, sta\u0142a pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw, a parafia liczy\u0142a 800 dusz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano po 1945 roku.\n\nOsobno dzia\u0142a\u0142a flamandzka gmina mennonicka, z\u0142o\u017cona z anabaptyst\u00f3w, nie luteran. Jej drewniany dom modlitwy z 1768 roku mie\u015bci\u0142 oko\u0142o 600 os\u00f3b; zniszczono go w czasie drugiej wojny lub tu\u017c po niej. Pod koniec XIX wieku gmin\u0119 po\u0142\u0105czono z fryzyjskim Or\u0142owskim Polem. Zachowa\u0142 si\u0119 du\u017cy cmentarz mennonicki.\n\nOsobnym obiektem, niezwi\u0105zanym z \u017cadn\u0105 z tych dw\u00f3ch wsp\u00f3lnot, jest gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety \u2014 dzi\u015b katolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 430; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, has\u0142o Ladekopp (kopia archiwalna z 26 listopada 2005); zulawy.infopl.info \u2014 Lubieszewo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":1826,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Lubieszewo","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-nowy-dwor-gdanski/lubieszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0463","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19,"lng":19.038889,"name_de":"Ladekopp","name_pl":"Lubieszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Ladekopp)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Lubieszyn (po niemiecku Gro\u00df Lipschin) by\u0142 wsi\u0105 w Kreis Berent; mie\u015bci\u0142y si\u0119 tu obw\u00f3d urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka podlega\u0142a parafii w Nowym Barkoczynie, katolicka \u2014 parafii w Garczynie. S\u0142ownik geograficzny \u2014 w ha\u015ble dla \u00f3wczesnego powiatu ko\u015bcierskiego \u2014 notuje 318 katolik\u00f3w i sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch ewangelik\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Lubieszynie nie odnotowano; jedynym obiektem wyznaniowym by\u0142 cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w na podstawie karty z 15 listopada 1984 roku, z datowaniem na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XX wieku. \ud83d\udccc Ewidencja podaje jego obecn\u0105 funkcj\u0119 jako cmentarz rzymskokatolicki \u2014 obiekt nie zosta\u0142 wi\u0119c porzucony, tylko przej\u0119ty.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowym Barkoczynie, do kt\u00f3rego parafii wie\u015b nale\u017ca\u0142a, wzniesiono w latach 1891\u20131897. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; parafi\u0119 Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski erygowano 1 sierpnia 1957 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Lubieszyn","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0166","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10732,"lng":18.23679,"name_de":"Gro\u00df Lipschin","name_pl":"Lubieszyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lublewo, po niemiecku L\u00f6blau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej i przez stulecia by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta Gda\u0144ska. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1349 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ju\u017c wtedy istnia\u0142.\n\n\ud83d\udccc Gda\u0144ski patronat sprowadzi\u0142 wie\u015b na luteranizm wcze\u015bnie i broni\u0142 tego stanowczo. W 1582 roku pastor Wawrzyniec Grassmann opar\u0142 si\u0119 wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, kt\u00f3ry chcia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 odebra\u0107, i utrzyma\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w r\u0119kach protestant\u00f3w. By\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105 na miejscu \u2014 tak nazywa go S\u0142ownik geograficzny. Mechanizm by\u0142 w podgda\u0144skich wsiach zawsze ten sam: rada miejska, sama lutera\u0144ska, obsadza\u0142a duchownych bez pytania biskupa. Dlatego w\u0142a\u015bnie z tych parafii znamy nazwiska i daty, bo magistrat prowadzi\u0142 spisy swoich pastor\u00f3w.\n\nStary ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1683 roku wraz z plebani\u0105. Nowy wzniesiono rok p\u00f3\u017aniej i stoi do dzi\u015b. Agathon Harnoch podaje dzie\u0144 jego po\u015bwi\u0119cenia \u2014 21 maja 1684 roku \u2014 i notuje przy tej parafii patronat gda\u0144skiego magistratu, dwa dzwony, organy o dwunastu g\u0142osach, 2 846 dusz, 108 chrzt\u00f3w, 20 \u015blub\u00f3w, 1 230 komunikant\u00f3w i 83 pogrzeby, a z s\u0105siednich \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich wymienia Nieder Prangenau i Gro\u00df Saalau, przy nich za\u015b liczb\u0119 3 834 katolik\u00f3w. Sami katolicy z Lublewa nale\u017celi do parafii w Pr\u0119gowie.\n\n\ud83d\udd34 Liczb dla tej wsi nie da si\u0119 uzgodni\u0107. Oko\u0142o 1880 roku notowano tu 572 ewangelik\u00f3w, 216 katolik\u00f3w, jedenastu \u017byd\u00f3w i pi\u0119ciu innowierc\u00f3w. Spis z 1885 roku daje natomiast 617 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 320 katolik\u00f3w i 292 ewangelik\u00f3w, czyli odwr\u00f3cenie przewagi wyznaniowej w ci\u0105gu pi\u0119ciu lat. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 934 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 674 wyznania ewangelickiego i 912 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 a wi\u0119c powr\u00f3t do proporcji sprzed trzydziestu lat. Odczytu z 1885 roku nie mo\u017cna uzna\u0107 za ustalony.\n\nAdministracyjnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do 1920 roku do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b nosi wezwanie Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej Polski.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 390.*","built_year":1684,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia wsi Lublewo \u2014 Gmina Kolbudy","url":"https://www.kolbudy.pl/poznaj-kolbudy/lublewo/160-historia-wsi-lublewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger_Hoehe","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0256","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29071,"lng":18.50274,"name_de":"L\u00f6blau","name_pl":"Lublewo Gda\u0144skie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (L\u00f6blau)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Lublewo L\u0119borskie \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach z 1348 roku Grosse L\u00fcblow \u2014 by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim (Dorf und Rittergut) w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Sprawozdanie wizytacyjne z 1437 roku wymienia Wielkie i Ma\u0142e Lubielewo w\u015br\u00f3d d\u00f3br szlacheckich w\u00f3jtostwa l\u0119borskiego. \ud83d\udd34 Nazw\u0119 niemieck\u0105 zapisywano dot\u0105d jako L\u00fcbtow, ale dawne spisy konsekwentnie rozr\u00f3\u017cniaj\u0105 dwie miejscowo\u015bci: L\u00fcbtow, czyli nadmorskie Lubiatowo, oraz Gro\u00df i Klein L\u00fcblow, czyli Lublewo i Lublewko \u2014 wizytacja z 1658 roku wylicza w jednej parafii osobno \u201eLubbetow\u201d i osobno \u201egro\u00df undt Klein Lubbelow\u201d.\n\nOd 1568 roku a\u017c do po\u0142owy XIX wieku wie\u015b pozostawa\u0142a lennem rodziny Mach, potem przesz\u0142a na w\u0142asno\u015b\u0107 skarbu pa\u0144stwa. Mieszka\u0144cy, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy, nale\u017celi do parafii (Kirchspiel) w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken) \u2014 wizytacja z 1658 roku wymienia ich w\u015br\u00f3d wsi tej parafii, tam te\u017c mie\u015bci\u0142 si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego; katolicy podlegali parafii w \u017barnowcu (Zarnowitz). Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Gro\u00df L\u00fcblow 140 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego wie\u015b nie mia\u0142a i po tamtej wsp\u00f3lnocie pozosta\u0142 tylko wiejski cmentarz, kt\u00f3ry karta ewidencyjna datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nPo 1945 roku miejscowo\u015b\u0107 przesz\u0142a do Polski i otrzyma\u0142a nazw\u0119 Lublewo L\u0119borskie. Dzi\u015b jest so\u0142ectwem w gminie Choczewo, w powiecie wejherowskim, i liczy oko\u0142o 230\u2013270 mieszka\u0144c\u00f3w. Cmentarz jest nieczynny i zaro\u015bni\u0119ty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0073","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.76071,"lng":17.94518,"name_de":"Gro\u00df L\u00fcblow","name_pl":"Lublewo L\u0119borskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ubno (niemieckie Lubben) le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie miasteckim \u2014 Kreis Rummelsburg in Pommern \u2014 w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, a nie w powiecie bytowskim, do kt\u00f3rego nale\u017cy dzisiaj. Od oko\u0142o 1600 roku wie\u015b by\u0142a lennem rodu von Puttkamer, a jej w\u0142a\u015bciciele zasiadali w\u015br\u00f3d patron\u00f3w parafii w Ko\u0142czyg\u0142owach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy stoi tu od 1633 roku; remontowano go w 1711 i 1840. Dwa lata po jego wzniesieniu, w 1635 roku, patronowie ustanowili dla \u0141ubna fundacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 potwierdzi\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw \u2014 o tym w\u0142a\u015bnie m\u00f3wi zapisana w naszych materia\u0142ach \u201efundacja Puttkamer\u00f3w oko\u0142o 1635 roku\u201d. Nie jest to wi\u0119c data budowy, lecz uposa\u017cenia. \ud83d\udfe1 Odczyt has\u0142a M\u00fcllera jest w tym miejscu miejscami uszkodzony, oddajemy z niego tylko to, co czytelne.\n\nLudno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka, wyznania unijnego. \u0141ubno stanowi\u0142o w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 i fili\u0119 parafii ewangelickiej w Ko\u0142czyg\u0142owach (Alt Kolziglow), kt\u00f3ra od Reformacji nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, potem mia\u0142a w\u0142asny \u2014 ko\u0142czyg\u0142owski \u2014 a ostatecznie wesz\u0142a do powiatu ko\u015bcielnego bytowskiego (Kirchenkreis B\u00fctow) Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. W 1940 roku gmina ko\u015bcielna Lubben liczy\u0142a 1 318 cz\u0142onk\u00f3w, przy 3 685 w ca\u0142ej parafii. Nieliczni katolicy nale\u017celi do parafii w Miastku (Rummelsburg). W 1925 roku mieszka\u0142o tu 245 os\u00f3b, w 1939 ju\u017c tylko 191.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w \u0141ubnie 201 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Wiersz stoi na stronie 166 pod pozycj\u0105 89, a wi\u0119c w dziale obwod\u00f3w dworskich \u2014 alfabet w tym wykazie wraca do litery A przy pozycji 55, tam ko\u0144cz\u0105 si\u0119 gminy wiejskie. Liczby to nie os\u0142abia, tylko t\u0142umaczy, czego dotyczy.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 nosi dzi\u015b wezwanie \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego i figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-339 z 1964 roku. Cmentarz poewangelicki le\u017cy w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi; jest nieczynny, zachowa\u0142 si\u0119 na nim pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze24 \u2014 Cmentarz \u0141ubno, nieczynny, gmina Ko\u0142czyg\u0142owy; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2024; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze24 \u2014 Cmentarz \u0141ubno, nieczynny, gmina Ko\u0142czyg\u0142owy","url":"https://www.cmentarze24.pl/index.php/cmentarze/pomorskie/bytowski/cmentarz-lubno-nieczynny-gmina-kolczyglowy"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0597","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15494,"lng":17.22833,"name_de":"Lubben","name_pl":"\u0141ubno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ubno (Ko\u0142czyg\u0142owy) \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele (d. ewangelicki, d. katolicki). Region ewangelicki do 1945 r.; gmina Ko\u0142czyg\u0142owy ma udokumentowanych 12 cmentarzy, m.in. przyko\u015bcielne w Ko\u0142czyg\u0142owach i \u0141ubnie. Druga jednostka cmentarna w \u0141ubnie obok cmentarza CM-0597.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze","url":"http://krajobraz.kolczyglowy.pl/index.php/2015-08-12-18-56-08/cmentarze"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0598","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.15494,"lng":17.22833,"name_de":"Cmentarz przyko\u015bcielny ( d. ewangelicki , d. katolicki )","name_pl":"\u0141ubno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lubochowo, po niemiecku Liebwalde, dawniej Lybenwalt, lokowano w 1299 roku, a w 1342 roku lokacj\u0119 odnowiono na prawie che\u0142mi\u0144skim. Od 1752 do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu mor\u0105skiego w prowincji Prusy Wschodnie. To Powi\u015ble: tutejsi ewangelicy nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego i wyro\u015bli z luteranizmu, mennonici za\u015b, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stoi tu od czas\u00f3w krzy\u017cackich. Gotycka bry\u0142a ceglana \u2014 z kamieniem polnym po stronie p\u00f3\u0142nocnej, z czterokondygnacyjn\u0105 wie\u017c\u0105, kt\u00f3rej najwy\u017csza kondygnacja z parami okien p\u00f3\u0142kolistych w p\u00f3\u0142kolistej blendzie nawi\u0105zuje do sztuki roma\u0144skiej \u2014 od wschodu i p\u00f3\u0142nocy nie ma okien: s\u0105 tam ma\u0142e blendy ostro\u0142ukowe, na kt\u00f3rych Adolf Boetticher dostrzeg\u0142 jeszcze w ko\u0144cu XIX wieku \u015blady malowide\u0142. Nawa, pierwotnie znacznie ni\u017csza, zamkni\u0119ta jest prosto. Wn\u0119trze wyposa\u017cono w ambon\u0119 z oko\u0142o 1700 roku, o\u0142tarz z oko\u0142o 1720 \u2014 Boetticher datuje go na ostatni okres baroku, pocz\u0105tek XVIII wieku \u2014 a przy ko\u015bciele od Reformacji w 1525 roku a\u017c do 1945 roku sprawowano s\u0142u\u017cb\u0119 Bo\u017c\u0105 po ewangelicku. Boetticher zapisa\u0142 wprost: \u201edie jetzt ev. Pfarrkirche zu Liebwalde\u201d, ko\u015bci\u00f3\u0142 obecnie ewangelicki, w czasach katolickich nale\u017c\u0105cy do archiprezbiteratu dzierzgo\u0144skiego, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Wedle pruskiego przywileju pokojowego z 1249 roku \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a najpierw stan\u0105\u0107 trzy kilometry dalej, w Lyopiez \u2014 dzisiejszym Lippigu.\n\nLubochowo stanowi\u0142o siedzib\u0119 parafii, nale\u017c\u0105cej do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a od 1635 roku by\u0142o ko\u015bcio\u0142em macierzystym dla dot\u0105d samodzielnego Preu\u00dfisch-Mark, czyli Przezmarku. Wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 cmentarz przyko\u015bcielny, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wraz ze \u015bwi\u0105tyni\u0105. \ud83d\udccc Na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi, oko\u0142o 80 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od drogi na Pud\u0142owiec i Ko\u0142tyniany, gminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje drugi cmentarz, dawniej ewangelicki, o powierzchni czternastu ar\u00f3w, datowany na pierwsz\u0105 \u0107wier\u0107 XX wieku. \ud83d\udccc Trzeci \u015blad grzebalny odkryto w 1891 roku oko\u0142o kilometra na wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a, przy drodze do Feilschmidt: fundamenty ma\u0142ego budynku ze skarpami, a przy nich bardzo liczne ko\u015bci ludzkie. Miejscowi wi\u0105zali je z klasztorem, o kt\u00f3rym w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie ma \u015bladu.\n\nWie\u015b liczy\u0142a 647 mieszka\u0144c\u00f3w w 1885 roku i 591 w 1939; dzi\u015b mieszka tu 350 os\u00f3b. \ud83d\udd34 Liczba z 1885 roku nie mo\u017ce pochodzi\u0107 ze \u017ar\u00f3d\u0142a podanego w tym wpisie: wykaz gmin prowincji Prusy Zachodnie obejmuje siedemna\u015bcie powiat\u00f3w \u2014 od Berent i Gda\u0144ska po Stuhm i Tuchel \u2014 a powiatu mor\u0105skiego, le\u017c\u0105cego w Prusach Wschodnich, w\u015br\u00f3d nich nie ma. W\u0142a\u015bciwego \u017ar\u00f3d\u0142a nie ustalono.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. \ud83d\udd34 Wezwanie dzisiejszej \u015bwi\u0105tyni zapisano dwojako: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w nazywa j\u0105 ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego, dotychczasowy opis wpisu \u2014 parafi\u0105 \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a. R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0434","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.896,"lng":19.463,"name_de":"Liebwalde","name_pl":"Lubochowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki we wsi Lubowidz (niem. Luggewiese), gm. Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Wie\u015b, stara osada s\u0142owia\u0144ska o nazwie po\u015bwiadczonej od 1437 r. (lokacja jako wie\u015b ch\u0142opska na prawie polskim), w XVI w. cz\u0119\u015bciowo przesz\u0142a w r\u0119ce szlachty (Miko\u0142aj Wejher otrzyma\u0142 tu w lenno 7 w\u0142\u00f3k w 1528 r.). Cmentarz za\u0142o\u017cono w 1909 r. \u2014 wraz z neogotyckim ko\u015bcio\u0142em \u2014 i obs\u0142ugiwa\u0142 dwie wsie, Lubowidz i Mosty, st\u0105d jego znaczna powierzchnia ok. 70x20 metr\u00f3w. Granice wyznaczaj\u0105 droga z niewielkim wa\u0142em ziemnym od p\u00f3\u0142nocy i zachodu oraz droga dojazdowa od po\u0142udnia; spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terenu zarastaj\u0105 g\u0119ste krzaki, brak starodrzewu. Widoczne s\u0105 wyra\u017ane \u015blady dawnych ekshumacji, po\u0142amane epitafia oraz prowadz\u0105ce donik\u0105d kamienne schody (na cmentarzu brak \u015blad\u00f3w budowli uzasadniaj\u0105cej takie wej\u015bcie). Poch\u00f3wki s\u0105 liczne i r\u00f3\u017cnorodne \u2014 od skromnych grob\u00f3w ziemnych po rodzinne grobowce \u2014 pozbawione element\u00f3w metalowych. W\u015br\u00f3d odnalezionych (2015) nazwisk m.in.: Karl Falk (1862\u20131928, w\u0142a\u015bciciel), Hermann Natzke (1852\u20131920), granitowa tablica rodziny Kreft (Johann 1849\u20131924, Johanna z d. Baumgardt 1854\u20131919 i syn Wilhelm 1898\u20131919) oraz Erich Vandreike (1928\u20131940). W 2015 r. przy pobliskim skrzy\u017cowaniu ustawiono tablic\u0119 informacyjn\u0105. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0873","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_lubowidz/lubowidz__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.547856,"lng":17.805548,"name_de":"Luggewiese","name_pl":"Lubowidz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lubowidz \u2014 po niemiecku Luggewiese \u2014 w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska jest star\u0105 osad\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105, kt\u00f3rej nazwa po\u015bwiadczona jest od 1437 roku, kiedy lokowano j\u0105 jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 na prawie polskim. W XVI wieku cz\u0119\u015b\u0107 grunt\u00f3w przesz\u0142a w r\u0119ce szlachty: w 1528 roku Miko\u0142aj Wejher otrzyma\u0142 tu w lenno 7 w\u0142\u00f3k.\n\nKo\u015bcio\u0142a d\u0142ugo we wsi nie by\u0142o. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Lubowidzu 731 ewangelik\u00f3w i 48 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 poda\u0142 Cecenowo (Zinzelitz) \u2014 nazwa stoi w wierszu w postaci frakturowej \u201eDzincelig\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy stan\u0105\u0142 tu dopiero w 1909 roku; Schultz wymienia go w szeregu czterech takich ko\u015bcio\u0142\u00f3w powiatu l\u0119borskiego, obok Wierschutzin z 1904, Lischnitz z 1910 i Schweslin z 1911 roku. Odt\u0105d Lubowidz nale\u017ca\u0142, wraz z Gro\u00df Boschpol, do parafii w God\u0119towie (Goddentow) \u2014 tak zapisuje to zbiorcza statystyka Schultza z oko\u0142o 1910 roku; katolicy podlegali L\u0119borkowi. \ud83d\udd34 Rok powstania samej parafii god\u0119towskiej \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: Schultz prowadzi j\u0105 od 1887 roku i notuje po\u015bwi\u0119cenie tamtejszego ko\u015bcio\u0142a 13 pa\u017adziernika 1891, M\u00fcller za\u015b od 1911 roku, wpisuj\u0105c pierwszych pastor\u00f3w dopiero pod t\u0105 dat\u0105. Ta sama r\u00f3\u017cnica stopni wraca u M\u00fcllera przy s\u0105siednich parafiach \u2014 przy \u0141ebieniu zapisa\u0142 \u201eod 1890 wikariat, od 1893 samodzielna parafia\u201d, przy S\u0142uszewie \u201eparafia utworzona 1907, wcze\u015bniej wikariat od 1899\u201d.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w 1909 roku, wraz z neogotyckim ko\u015bcio\u0142em \u2014 \ud83d\udd34 karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go jednak og\u00f3lnie na XIX wiek i jedno z dw\u00f3ch datowa\u0144 jest b\u0142\u0119dne. S\u0142u\u017cy\u0142 dw\u00f3m wsiom, Lubowidzowi i Mostom, i mierzy oko\u0142o 70 na 20 metr\u00f3w. Granice wyznaczaj\u0105 droga z niewielkim wa\u0142em ziemnym od p\u00f3\u0142nocy i zachodu oraz droga dojazdowa od po\u0142udnia; spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terenu zarastaj\u0105 g\u0119ste krzaki, starodrzewu brak. Wida\u0107 wyra\u017ane \u015blady dawnych ekshumacji, po\u0142amane epitafia i kamienne schody prowadz\u0105ce donik\u0105d \u2014 \u015blad\u00f3w budowli, do kt\u00f3rej mia\u0142yby wchodzi\u0107, na cmentarzu nie ma. Poch\u00f3wki s\u0105 liczne i r\u00f3\u017cnorodne, od skromnych grob\u00f3w ziemnych po rodzinne grobowce, wszystkie pozbawione element\u00f3w metalowych.\n\nW\u015br\u00f3d nazwisk odnalezionych w 2015 roku s\u0105 Karl Falk (1862\u20131928), w\u0142a\u015bciciel, Hermann Natzke (1852\u20131920), granitowa tablica rodziny Kreft \u2014 Johanna (1849\u20131924), Johanny z domu Baumgardt (1854\u20131919) i ich syna Wilhelma (1898\u20131919) \u2014 oraz Ericha Vandreikego (1928\u20131940). W 2015 roku przy pobliskim skrzy\u017cowaniu ustawiono te\u017c tablic\u0119 informacyjn\u0105.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w 1909 roku, r\u00f3wnocze\u015bnie z neogotyckim ko\u015bcio\u0142em, i obs\u0142ugiwa\u0142 dwie wsie \u2014 Lubowidz i Mosty \u2014 st\u0105d jego znaczna powierzchnia, oko\u0142o 70 na 20 metr\u00f3w. Wida\u0107 na nim wyra\u017ane \u015blady dawnych ekshumacji, po\u0142amane epitafia oraz kamienne schody prowadz\u0105ce donik\u0105d: nie ma tam \u015bladu budowli, kt\u00f3ra takie wej\u015bcie by uzasadnia\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695242"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0631","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_lubowidz/lubowidz__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5481,"lng":17.805,"name_de":"Luggewiese","name_pl":"Lubowidz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki w Lubowidzu, po niemiecku Luggewiese, wzniesiono w 1909 roku, w niemieckiej wsi protestanckiej licz\u0105cej w 1911 roku 772 mieszka\u0144c\u00f3w. Czteroprz\u0119s\u0142owy korpus nawowy rozdzielaj\u0105 sko\u015bne przypory, a \u015bciany rozja\u015bniaj\u0105 pary szerokich okien ostro\u0142ukowych.\n\n\ud83d\udccc Nie by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, lecz pomocniczy \u2014 nale\u017ca\u0142 do parafii w God\u0119towie. Monografia powiatu l\u0119borskiego pokazuje, \u017ce nie by\u0142 w tym odosobniony: w ci\u0105gu o\u015bmiu lat wzniesiono w powiecie cztery takie \u015bwi\u0105tynie pomocnicze \u2014 w Wierzchucinie w 1904 roku, w Lubowidzu w 1909, w Lisewie w 1910 i w \u015awietlinie w 1911. By\u0142 to skutek reformy podj\u0119tej po wizytacji generalnej z 1887 roku: parafie liczy\u0142y po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi, a do ko\u015bcio\u0142a bywa\u0142o nawet dwie mile drogi. \ud83d\udccc W pa\u017adzierniku 1891 roku po\u015bwi\u0119cono w powiecie trzy nowe ko\u015bcio\u0142y w ci\u0105gu jednego tygodnia \u2014 w God\u0119towie 13, w \u0141ebieniu 16 i w S\u0105knie 18 pa\u017adziernika \u2014 co w prowincji uchodzi\u0142o za wydarzenie wyj\u0105tkowe.\n\nDzi\u015b \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy wiernym rzymskokatolickim; figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, L\u0119bork 1912 \u2014 wyci\u0105g dotycz\u0105cy parafii powiatu; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II, Szczecin 1912, s. 245 (Goddentow); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzymskokatolicki)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzymskokatolicki)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"nwl.pl","url":"https://www.nwl.pl/files/download/245/historia_gminy.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Lubowidz_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695242"},{"typ":"opracowanie","tytul":"A. Schultz, \u201eDer Kreis Lauenburg\u201d (ok. 1912) \u2014 statystyka ko\u015bcielna powiatu l\u0119borskiego","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0525","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.54264,"lng":17.81229,"name_de":"Luggewiese","name_pl":"Lubowidz \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Lubuczewo, przed 1945 rokiem L\u00fcbzow, by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim (Rittergut) w powiecie s\u0142upskim \u2014 w Landkreis Stolp, rejencja koszali\u0144ska, prowincja Pomorze. Mieszka\u0144cy byli ewangelikami, ale ko\u015bcio\u0142a we wsi nie postawiono: w XVIII wieku L\u00fcbzow przynale\u017ca\u0142o do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, a do 1945 roku do parafii we Wrze\u015bciu (Freist), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. Katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku.\n\nMaj\u0105tek trzymali od \u015bredniowiecza von Tessenowie, po nich mi\u0119dzy innymi von Reckowowie i von Pirchowie, a od 1924 roku Eberhard von Braunschweig. W 1925 roku wie\u015b liczy\u0142a 321 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 \u2014 308 os\u00f3b w 67 gospodarstwach. Armia Czerwona wesz\u0142a tu 8 marca 1945 roku, a 11 marca znaleziono zastrzelonych w\u0142a\u015bciciela i pi\u0119\u0107 innych os\u00f3b. Po wojnie Niemc\u00f3w wysiedlono, wie\u015b dosta\u0142a dzisiejsz\u0105 nazw\u0119.\n\nCmentarz ewangelicki zajmuje wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi g\u0142\u00f3wnej biegn\u0105cej ku Wrze\u015bciu: du\u017ce za\u0142o\u017cenie na planie trapezu, o powierzchni oko\u0142o 6500 metr\u00f3w kwadratowych, dzi\u015b czterokwaterowe, z doj\u015bciem od p\u00f3\u0142nocy. Prowadzi do niego zachowana lipowa aleja, a granice znacz\u0105 fragmentaryczne nasadzenia \u015bwierkowe. Najstarsza jest kwatera p\u00f3\u0142nocna; na pocz\u0105tku XX wieku cmentarz powi\u0119kszono do naturalnego uskoku terenu i wtedy w\u0142a\u015bnie pojawi\u0142y si\u0119 \u015bwierki. W kwaterze p\u00f3\u0142nocno-wschodniej najstarsze poch\u00f3wki z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku s\u0105siaduj\u0105 z najm\u0142odszymi z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, w po\u0142udniowo-wschodniej le\u017c\u0105 powojenne groby dzieci\u0119ce z lat czterdziestych.\n\nUdokumentowano tu wiele \u017celiwnych krzy\u017cy z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, w\u015br\u00f3d nich krzy\u017c z nagrobka dzieci\u0119cego z 1880 roku z p\u0142askorze\u017ab\u0105 anio\u0142a kl\u0119cz\u0105cego na chmurze, a nadto 91 granitowych podstaw pod krzy\u017ce \u017celiwne, osiem nagrobk\u00f3w w kszta\u0142cie pnia drzewa i 25 fragment\u00f3w pomnik\u00f3w. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w lipcu 1960 roku. Cmentarzem opiekuj\u0105 si\u0119 dzi\u015b wolontariusze ze szko\u0142y podstawowej we Wrze\u015bciu.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi ku Wrze\u015bciu. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim wiele ca\u0142ych nagrobk\u00f3w i fragment\u00f3w, a najm\u0142odszy poch\u00f3wek pochodzi z 1960 roku \u2014 cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 wi\u0119c jeszcze powojennym mieszka\u0144com. W centralnej cz\u0119\u015bci kilka fragment\u00f3w tworzy lapidarium z g\u0142azem narzutowym i tablic\u0105, ufundowan\u0105 przez mieszka\u0144c\u00f3w pobliskiego osiedla. W 1939 roku wszystkich 308 mieszka\u0144c\u00f3w Lubuczewa by\u0142o wyznania ewangelickiego; od XVIII wieku nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, p\u00f3\u017aniej do parafii we Wrze\u015bciu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Lubuczewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lubuczewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/lubuczewo/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0687","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.536125,"lng":17.083833,"name_de":"L\u00fcbzow","name_pl":"Lubuczewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lubu\u0144, po niemiecku *Labuhn*, le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim, na po\u0142udnie od S\u0142upska. \u26a0 T\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 niemieck\u0105 nosi\u0142a \u0141ebunia w powiecie l\u0119borskim, siedziba osobnej parafii synodu l\u0119borskiego \u2014 to dwie r\u00f3\u017cne wsie, w \u017ar\u00f3d\u0142ach pruskich niemal nie do odr\u00f3\u017cnienia.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka bez reszty: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 385 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Do ko\u015bcio\u0142a chodzono do Kwakowa, gdzie parafia obejmowa\u0142a pr\u00f3cz Lubunia jeszcze Krussen, Gro\u00df i Klein Silkow, Cunsow, Cothlow, Lulemino i Wendisch Plassow, a nadto gmin\u0119 c\u00f3rk\u0119 w Wobeser.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na wyniesieniu s\u0105siaduj\u0105cym z dzisiejszym ko\u015bcio\u0142em, a jego granice do dzi\u015b znaczy wa\u0142 kamienno-ziemny; od zachodu i od p\u00f3\u0142nocy dope\u0142niaj\u0105 go stare nasadzenia drzew. \ud83d\udccc To jedna z nielicznych nekropolii powiatu s\u0142upskiego o tak dobrze zachowanej strukturze. Cmentarz utrzyma\u0142 pierwotne rozplanowanie, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142a w dobrym stanie, z kompletnymi kamiennymi pomnikami i czytelnymi inskrypcjami. Stoj\u0105 tu obok siebie formy kamienne i \u017celiwne \u2014 krzy\u017ce o rozmaitej dekoracji, tak\u017ce z a\u017curowymi zwie\u0144czeniami belek \u2014 a w\u015br\u00f3d pomnik\u00f3w zachowa\u0142 si\u0119 postument z wizerunkiem anio\u0142a. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pochodzi z pocz\u0105tku XX wieku; najstarszy wskazuje 1876 rok jako dat\u0119 poch\u00f3wku, a wi\u0119c czas, gdy wie\u015b liczy\u0142a jeszcze blisko czterysta os\u00f3b jednego wyznania.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart (1912), has\u0142o Quackenburg; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/lubun/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/481976979"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1015","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.38351,"lng":17.06892,"name_de":"Labuhn","name_pl":"Lubu\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ukocin, po niemiecku Lukoschin, to niewielka wie\u015b dworska na Kociewiu. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. \u017bycie wsi obraca\u0142o si\u0119 wok\u00f3\u0142 maj\u0105tku ziemskiego z zespo\u0142em dworsko-parkowym, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bcicielami byli Du Bois.\n\nMiejscowi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Kociewiu, kt\u00f3re pozostawa\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie. Ilu ich by\u0142o, wiadomo z has\u0142a S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom pi\u0105ty, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku): 59 ewangelik\u00f3w wobec 133 katolik\u00f3w. \ud83d\udccc To samo has\u0142o wskazuje dla wsi parafi\u0119 katolick\u0105 w Mi\u0142ob\u0105dzu. \u26a0 Liczby wzi\u0119to z has\u0142a, kt\u00f3re zalicza \u0141ukocin do powiatu starogardzkiego \u2014 taki by\u0142 wtedy podzia\u0142 administracyjny.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu w 1922 roku, a wi\u0119c ju\u017c w okresie polskim; wi\u0105\u017ce si\u0119 on z niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 skupion\u0105 wok\u00f3\u0142 maj\u0105tku. Figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, na karcie cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy we wsi nie odnotowano \u2014 zosta\u0142 po tutejszych ewangelikach wy\u0142\u0105cznie cmentarz.\n\n\ud83d\udfe1 Parafia ewangelicka pozostaje nieustalona i wiadomo, dlaczego jej nie znajdujemy: wiersz spisu z 1885 roku, kt\u00f3ry podaje przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105 obu wyzna\u0144, w naszej kopii dla powiatu tczewskiego nie wyst\u0119puje \u2014 odczyt zaczyna si\u0119 od litery C, a w obwodach dworskich, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142by ten maj\u0105tek, urywa si\u0119 na literze G. Najbli\u017csz\u0105 parafi\u0105 by\u0142 Tczew, lecz jest to domys\u0142 z geografii, nie zapis \u017ar\u00f3d\u0142a. \ud83d\udfe1 Los\u00f3w cmentarza po 1945 roku ani liczby poch\u00f3wk\u00f3w dokumentacja nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Tczew \u2014 \u0141ukocin [kopia archiwalna 2002-02-13]","url":"https://web.archive.org/web/20020213142205/http://www.gmina-tczew.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0355","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11402,"lng":18.66877,"name_de":"Lukoschin","name_pl":"\u0141ukocin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141upawa, do 1945 roku Lupow, by\u0142a wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rodu von Puttkamer w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 Kirchspiel Lupow w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej \u2014 a ta obejmowa\u0142a 12 wsi i liczy\u0142a w 1940 roku 4184 cz\u0142onk\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142, wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 niemieckich ceglany i pochodz\u0105cy z drugiej po\u0142owy XIII wieku, po\u015bwiadczono jako parafialny ju\u017c w 1494 roku; uszkodzony w wojnie trzydziestoletniej, zosta\u0142 odbudowany w latach 1767\u20131772, a o\u0142tarz pochodzi z oko\u0142o 1680 roku. M\u00fcller wylicza tutejszych duchownych od Thomasa Holsteniusa, ordynowanego w 1587 roku, po Karla Ernsta Emila Hoffmanna, wprowadzonego 1 pa\u017adziernika 1897; jednego z nich, Johanna Georga Mattnera, powo\u0142a\u0142a na urz\u0105d 24 pa\u017adziernika 1787 roku owdowia\u0142a Friederike von Podewils z domu von Grumbkow.\n\n\ud83d\udccc W tym ko\u015bciele d\u0142ugo m\u00f3wiono po kaszubsku. Tetzner przytacza wykaz Wobesera, w kt\u00f3rym \u0141upawa figuruje w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci powiatu s\u0142upskiego, gdzie jeszcze niedawno przed jego czasem g\u0142oszono kazania w mowie \u201ekt\u00f3ra jest z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d, i zaraz go koryguje: Bernoulli s\u0142ysza\u0142 tu w 1778 roku kazanie kaszubskie i zaznaczy\u0142 to wyra\u017anie, wi\u0119c s\u0142owa Wobesera odnosz\u0105 si\u0119 dla \u0141upawy najwy\u017cej do nabo\u017ce\u0144stwa regularnego. W tym samym opisie \u0141upawa le\u017cy na zachodniej granicy zasi\u0119gu kaszubszczyzny w 1778 roku, obok Budowa, Damna, Freist i Row\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Ludno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie protestancka. Kr\u0105\u017c\u0105ca przy tej wsi liczba 720 ewangelik\u00f3w, 3 katolik\u00f3w, 4 innych chrze\u015bcijan i 9 \u017byd\u00f3w nie pochodzi jednak z \u017cadnego wiersza spisu z 2 grudnia 1895 roku \u2014 jest sum\u0105 dw\u00f3ch wierszy. Wie\u015b i maj\u0105tek liczono osobno: w gminie wiejskiej zapisano 315 ewangelik\u00f3w, 1 katolika, 1 innego chrze\u015bcijanina i 9 \u017byd\u00f3w, w obszarze dworskim 405 ewangelik\u00f3w, 2 katolik\u00f3w i 3 innych chrze\u015bcijan. W 1925 roku na 648 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 639 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarzy by\u0142o w \u0141upawie dwa \u2014 przyko\u015bcielny i wiejski. Ten wpis dotyczy pierwszego z nich: zajmowa\u0142 niewielki teren wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, stoj\u0105cego centralnie we wsi. Z pierwotnego zagospodarowania nie przetrwa\u0142 ani jeden nagrobek. Od strony drogi g\u0142\u00f3wnej stoi natomiast kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 \u017co\u0142nierzy pierwszej wojny \u015bwiatowej \u2014 oraz dekoracyjny postument z waz\u0105, na kt\u00f3rym brak inskrypcji uniemo\u017cliwia ustalenie i daty, i powodu powstania. Cmentarz wiejski za\u0142o\u017cono po przeciwnej stronie rzeki, w po\u0142owie drogi do m\u0142yna, po jej p\u00f3\u0142nocnej stronie, przy niebieskim szlaku turystycznym; rozplanowano go jako dwa nieznacznie przesuni\u0119te wzgl\u0119dem siebie prostok\u0105ty. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza przyko\u015bcielnego nie ustalono.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i pe\u0142ni funkcj\u0119 \u015bwi\u0105tyni rzymskokatolickiej do dzi\u015b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u0141upawa \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki \u2014 Zabytek.pl; Jan Wild, Ewangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2024; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141upawa \u2013 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/lupawa-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-matki-boskie"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0641","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.418661,"lng":17.413561,"name_de":"Lupow","name_pl":"\u0141upawa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141upawa, do 1945 roku Lupow, by\u0142a siedzib\u0105 du\u017cej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Parafia obejmowa\u0142a 12 miejscowo\u015bci, w 1940 roku liczy\u0142a 4 184 wiernych, a jej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119ga\u0142y 1743 roku. \ud83d\udccc Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu d\u0142ugo po kaszubsku. W 1778 roku Johann Bernoulli s\u0142ysza\u0142 w \u0141upawie kazanie kaszubskie i osobno to podkre\u015bli\u0142; rok p\u00f3\u017aniej Wobeser zaliczy\u0142 \u0141upaw\u0119 do miejsc, gdzie \u201ekr\u00f3tko przedtem\u201d g\u0142oszono w mowie, kt\u00f3r\u0105 nazwa\u0142 kiepsk\u0105 polszczyzn\u0105 \u2014 Franz Tetzner, zestawiaj\u0105c obie relacje, wyprowadzi\u0142 z nich, \u017ce Wobeserowi chodzi\u0142o o regularne nabo\u017ce\u0144stwo, a nie o zanik samej mowy. Zachodni\u0105 granic\u0119 kaszubszczyzny wyznacza\u0142y wtedy Budowo, Dobieszewo, \u0141upawa, D\u0105bie, Wrze\u015bcie i Rowy. \ud83d\udccc Przez \u0141upaw\u0119 bieg\u0142a te\u017c najstarsza droga pocztowa z Gda\u0144ska do S\u0142upska: omija\u0142a Wejherowo, wchodzi\u0142a w wzg\u00f3rza pod Oliw\u0105 i sz\u0142a przez Wyszecino i \u0141upaw\u0119 dalej na zach\u00f3d. O\u015brodkiem by\u0142a ceglana \u015bwi\u0105tynia o murach z drugiej po\u0142owy XIII wieku \u2014 jedna z trzech najstarszych na Pomorzu Wschodnim \u2014 gruntownie przebudowana w stylu rokokowym w 1772 roku, z fundacji genera\u0142a F.W. von Grumbkow i M.E. Boehna. Lista tutejszych duchownych si\u0119ga 1587 roku, gdy urz\u0105d obj\u0105\u0142 pochodz\u0105cy ze S\u0142upska Thomas Holstenius; najd\u0142u\u017cej, przez ponad p\u00f3\u0142 wieku, s\u0142u\u017cy\u0142 tu Jakob Nigrinus, po niemiecku Schwartz, w latach 1634\u20131690.\n\nDo 1945 roku mieszka\u0144cy wsi byli niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelikami. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 \u0141upaw\u0119 dwoma wierszami: w gminie wiejskiej naliczono 315 ewangelik\u00f3w, jednego katolika, jednego innego chrze\u015bcijanina i 9 \u017byd\u00f3w, w obwodzie dworskim za\u015b 405 ewangelik\u00f3w, dw\u00f3ch katolik\u00f3w i trzech innych chrze\u015bcijan.\n\nCmentarze by\u0142y dwa. Przyko\u015bcielny zajmowa\u0142 niewielki teren wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni, w samym \u015brodku wsi; z dawnych grob\u00f3w niemieckich nie zachowa\u0142 si\u0119 tam \u017caden nagrobek, bo kamienie wykorzystano jako materia\u0142 na ogrodzenie terenu przyko\u015bcielnego. Od strony drogi g\u0142\u00f3wnej stoi za to kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w, \u017co\u0142nierzy pierwszej wojny \u015bwiatowej, i ozdobny postument z waz\u0105, kt\u00f3rego bez inskrypcji nie da si\u0119 ani datowa\u0107, ani wyja\u015bni\u0107. Cmentarz wiejski za\u0142o\u017cono po przeciwnej stronie rzeki, w po\u0142owie drogi do m\u0142yna, po jej p\u00f3\u0142nocnej stronie, przy niebieskim szlaku turystycznym. Rozplanowano go jako dwa nieznacznie przesuni\u0119te wzgl\u0119dem siebie prostok\u0105ty, obwiedzione kamiennym murem, kt\u00f3ry dzi\u015b nie wystaje ponad poziom terenu; wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne prowadzi\u0142o od strony drogi. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim nieliczne szcz\u0105tki kamiennych nagrobk\u00f3w, a biegn\u0105ca wzd\u0142u\u017c alejka s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako skr\u00f3t do zabudowa\u0144 od p\u00f3\u0142nocy i zachodu.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b jest to parafia pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku 10/2024; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 152; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Lupow, s. 502; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o \u0141upawa (s. 152 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 84 (strona 172) i 257 (strona 180); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Lupow, s. 502","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0840","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.41874,"lng":17.418789,"name_de":"Lupow","name_pl":"\u0141upawa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141upawa \u2014 po niemiecku Lupow \u2014 by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu S\u0142upsk \u2014 Stare Miasto. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b, wzniesiono w latach 1767\u20131772, w miejscu \u015bwi\u0105tyni wzmiankowanej ju\u017c w XIII wieku; metryki prowadzono od 1743 roku. Do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Dar\u017cyno, Poganice, Gr\u0105bkowo, Sochy z p\u00f3\u0142samodzieln\u0105 gmin\u0105 kapliczn\u0105, Karznica i Malczkowo, a w 1940 roku liczy\u0142a 4 184 wiernych.\n\n\ud83d\udd34 \u0141upawa ma w dziejach pomorskiej kaszubszczyzny miejsce osobne, bo tutaj pad\u0142o jedno z ostatnich po\u015bwiadczonych kaza\u0144 w tym j\u0119zyku \u2014 i mamy na to \u015bwiadka. W 1778 roku us\u0142ysza\u0142 je szwajcarski podr\u00f3\u017cnik Johann Bernoulli i odnotowa\u0142 wyra\u017anie, wbrew Wobeserowi, kt\u00f3ry akurat \u0141upaw\u0119 wylicza\u0142 w\u015br\u00f3d miejsc, gdzie po kaszubsku ju\u017c nie kazano. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 t\u0119 t\u0142umaczy si\u0119 tak, \u017ce Wobeserowi chodzi\u0142o o nabo\u017ce\u0144stwo regularne, a nie o kazanie w og\u00f3le. Wie\u015b le\u017ca\u0142a bowiem dok\u0142adnie na granicy: linia zasi\u0119gu kaszubszczyzny w 1778 roku \u0142\u0105czy\u0142a zachodni\u0105 granic\u0119 powiatu bytowskiego z Budowem, Dobieszewem, \u0141upaw\u0105, Damnem, Freist i Rowami.\n\n\ud83d\udccc Urz\u0105d bywa\u0142 tu dziedziczony, i raz sko\u0144czy\u0142o si\u0119 to niedobrze. Johann Ludwig Kummer prowadzi\u0142 parafi\u0119 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat, od 1731 do 1786 roku. Na pomocnika powo\u0142ano mu w 1786 roku jego wnuka, Georga Petera Ludwiga Kummera, urodzonego w 1763 roku w No\u017cynie \u2014 ten jednak zmar\u0142 ju\u017c 7 pa\u017adziernika 1787 roku, maj\u0105c dwadzie\u015bcia cztery lata, wkr\u00f3tce po dziadku. Ci\u0105g duchownych zaczyna si\u0119 zreszt\u0105 wcze\u015bnie: Thomasa Holsteniusa ze S\u0142upska ordynowano tu w 1587 roku, a Jakob Nigrinus, nosz\u0105cy te\u017c nazwisko Schwartz, trzyma\u0142 urz\u0105d od 1634 do 1690 roku.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 720 ewangelik\u00f3w, trzech katolik\u00f3w, czterech innych chrze\u015bcijan i dziewi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki jako parafi\u0119 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej i pozostaje w jego u\u017cytkowaniu do dzi\u015b. \ud83d\udfe1 Fundator\u00f3w ani stylu budowli nie potwierdzaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a urz\u0119dowe. \ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y tu dwa, po obu stronach rzeki. Przyko\u015bcielny zajmowa\u0142 niewielki teren wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni i nie zachowa\u0142 ani jednego nagrobka; od strony drogi g\u0142\u00f3wnej stoi na nim kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w z pierwszej wojny \u015bwiatowej oraz dekoracyjny postument z waz\u0105, kt\u00f3rego brak inskrypcji nie pozwala datowa\u0107. Cmentarz wiejski za\u0142o\u017cono po przeciwnej stronie rzeki, w po\u0142owie drogi do m\u0142yna, jako dwa prostok\u0105ty nieznacznie przesuni\u0119te wzgl\u0119dem siebie, wzmocnione kamiennym murem \u2014 dzi\u015b nie wystaje on ju\u017c ponad poziom gruntu, a alejka biegn\u0105ca \u015brodkiem s\u0142u\u017cy mieszka\u0144com za skr\u00f3t.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Zabytek.pl \u2014 \u0141upawa, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. par. pw. MB Cz\u0119stochowskiej; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013.*","built_year":1772,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr NID","tytul":"Zabytek.pl (NID) \u2014 \u0141upawa, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. par. pw. MB Cz\u0119stochowskiej","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/lupawa-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-matki-boskie"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0219","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.418661,"lng":17.413561,"name_de":"Lupow","name_pl":"\u0141upawa \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Lupow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141upawsko \u2014 po niemiecku Lupowske, od 29 grudnia 1937 roku Gr\u00fcnenwalde \u2014 le\u017cy 14 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa, nad jeziorem Jasie\u0144, w dawnym powiecie bytowskim w prowincji Pomorze i w okr\u0119gu urz\u0119dowym Pomysk. Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o wsi odnosi si\u0119 do 1618 roku, a jej za\u0142o\u017cenie przypisuje ksi\u0119ciu pomorskiemu Franciszkowi I; by\u0142a to osada rybacka. \ud83d\udccc Sama nazwa jest jednak starsza o blisko trzy stulecia: ju\u017c w 1335 roku pleban bytowski wyst\u0105pi\u0142 jako \u015bwiadek w rozstrzygni\u0119ciu rozjemczym dotycz\u0105cym jeziora Lupowske.\n\nOpis ziemi bytowskiej sporz\u0105dzony po obj\u0119ciu jej przez Brandenburgi\u0119 18 czerwca 1688 roku wymienia Lupowske w\u015br\u00f3d o\u015bmiu wsi domenalnych okr\u0119gu parafialnego Bytowa, a do\u0142\u0105czony do niego inwentarz starostwa notuje, \u017ce wie\u015b od dawna sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z so\u0142tysa, czterech ch\u0142op\u00f3w i jednego strzelca \u2014 i \u017ce wszyscy oni wci\u0105\u017c tam s\u0105. Strzelec mieszka\u0142 w lesie pod Litschnitz, pilnowa\u0142 drewna, a poniewa\u017c trafi\u0142o mu si\u0119 miejsce, gdzie by\u0142y szczupaki, oddawa\u0142 z niego dwie kopy szczupak\u00f3w i 23 floreny w got\u00f3wce. P\u00f3\u017aniej wie\u015b nale\u017ca\u0142a ju\u017c do parafii ewangelickiej w Pomysku Wielkim (Gro\u00df Pomeiske), kt\u00f3r\u0105 Ernst M\u00fcller opisuje jako z\u0142o\u017con\u0105 z obu Pomysk\u00f3w i \u0141upawska; jeszcze w jego czasach pami\u0119tano, \u017ce Pomysk wraz z \u0141upawskiem odprowadza\u0142 mesznego proboszczowi bytowskiemu. \ud83d\udccc To, \u017ce wsp\u00f3lnota pomyska w og\u00f3le przetrwa\u0142a, nie by\u0142o oczywiste: jak podaje monografia powiatu bytowskiego wydana w 1938 roku, w czasie rekatolizacji tej ziemi, gdy wikariusz generalny Johann Judicis usuwa\u0142 ewangelickich duchownych i przejmowa\u0142 ko\u015bcielne uposa\u017cenia, tylko dwie \u015bwi\u0105tynie \u2014 w Jasieniu i w Pomysku Wielkim \u2014 ocala\u0142y jako prywatna w\u0142asno\u015b\u0107 dworu i pozosta\u0142y ewangelickie.\n\nLudno\u015b\u0107 \u0141upawska by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. \ud83d\udccc By\u0142a te\u017c, i to najd\u0142u\u017cej w okolicy, kaszubska: Franz Tetzner, obje\u017cd\u017caj\u0105c te strony u schy\u0142ku XIX wieku, wymieni\u0142 \u0141upawsko jako wie\u015b, w kt\u00f3rej po kaszubsku m\u00f3wili jeszcze prawie wszyscy mieszka\u0144cy \u2014 podczas gdy w s\u0105siednim Pomysku Wielkim mowa ta ju\u017c wtedy zanik\u0142a, a w Pomysku Ma\u0142ym znali j\u0105 tylko doro\u015bli. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 204 ewangelik\u00f3w i pi\u0119tna\u015bcioro katolik\u00f3w, a w 1925 i 1933 roku wie\u015b liczy\u0142a odpowiednio 275 i 259 mieszka\u0144c\u00f3w, bez ani jednego katolika; nielicznych katolik\u00f3w okolicy kierowano do parafii w Bytowie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 istnia\u0142 tylko cmentarz ewangelicki, po\u0142o\u017cony przy drodze wzd\u0142u\u017c jeziora, na trasie \u0141upawsko\u2013Soszyca, na skraju lasu. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono i zdewastowano. Dzi\u015b zachowane s\u0105 jedynie \u015blady: omsza\u0142e podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy i rozrzucone fragmenty nagrobk\u00f3w; granice za\u0142o\u017cenia s\u0105 nieczytelne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz w \u0141upawsku \u2014 jasien.kaszuby.pl; Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, Kr\u00f3lewiec 1858; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Pomeiske, s. 75\u201377; Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz w \u0141upawsku \u2014 jasien.kaszuby.pl","url":"https://jasien.kaszuby.pl/index.php/2015-11-02-19-33-43/atrakcje-historyczne/item/587-cmentarz-w-%C5%82upawsku.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0821","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.277592,"lng":17.5896928,"name_de":"Lupowske (od 29 XII 1937: Gr\u00fcnenwalde)","name_pl":"\u0141upawsko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Luzino, po niemiecku Lusin, nale\u017ca\u0142o do 1945 roku do Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen. Wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci kaszubska i katolicka \u2014 tutejsza parafia rzymskokatolicka \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca jest wzmiankowana ju\u017c w 1245 roku, a jej ksi\u0119gi metrykalne, uj\u0119te w wykazie B\u00e4ra, zaczynaj\u0105 si\u0119 chrztami z 1631 roku. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego, wydrukowana na stronie 471 zbioru, opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako drewniany z wie\u017c\u0105, a uposa\u017cenie parafii jako cztery \u0142any, ogr\u00f3d z \u0142\u0105kami i staw rybny za plebani\u0105; nale\u017ca\u0142o do niej dwana\u015bcie gospodarstw w samym Luzinie oraz K\u0119b\u0142owo, Go\u015bcicino, Bar\u0142omino, Robakowo, Sopieszyno, D\u0105br\u00f3wka, Cz\u0119stkowo, Milwino, Wyszecino i Strzebielino. \ud83d\udccc Ten sam wykaz przynosi najstarszy tutejszy \u015blad Reformacji: Go\u015bcicino nazywa wsi\u0105 szlachty heretyckiej.\n\nEwangelicy stanowili w Luzinie wyra\u017an\u0105 mniejszo\u015b\u0107. *S\u0142ownik geograficzny* notuje 433 katolik\u00f3w i 118 ewangelik\u00f3w w 52 domach, \ud83d\udfe1 a podawana dla 1905 roku liczba 1123 mieszka\u0144c\u00f3w nie ma oparcia w \u017ar\u00f3d\u0142ach, na kt\u00f3rych opiera si\u0119 ten opis. Spis z 1 grudnia 1910 roku prowadzi Luzino w dw\u00f3ch pozycjach \u2014 wie\u015b pod numerem 31 i obw\u00f3d le\u015bny pod numerem 75 \u2014 i obu przypisuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Bolszewie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 w gminie wiejskiej 1018 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 980 rzymskich katolik\u00f3w i 38 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 988 os\u00f3b, niemieck\u0105 30. Osobny obw\u00f3d dworski liczy\u0142 wtedy 76 os\u00f3b, wszystkie wyznania rzymskokatolickiego.\n\n\ud83d\udccc Warstw\u0119 ewangelick\u0105 wprowadzi\u0142a tu rodzina kaszubskiej szlachty. Eberhard von Zelewski z Bar\u0142omina (1847\u20131904) ufundowa\u0142 w Luzinie ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u2014 na wzg\u00f3rzu Kuk\u00f3wka, jakie\u015b czterysta metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Akt donacji gruntu podpisano 13 czerwca 1895 roku, budow\u0119 rozpocz\u0119to w sierpniu tego samego roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1897. W\u0142asnej parafii nie utworzono: ko\u015bci\u00f3\u0142 podlega\u0142 parafii ewangelickiej w Bolszewie i obs\u0142ugiwa\u0142 go tamtejszy pastor.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 dzia\u0142a\u0142 do 1945 roku, po wojnie sta\u0142 opuszczony. \ud83d\udccc W latach 1976\u20131977 przebudowano go na Gminn\u0105 Bibliotek\u0119 Publiczn\u0105, czynn\u0105 od 1977 roku \u2014 budynek s\u0142u\u017cy wi\u0119c dalej, cho\u0107 inaczej.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017ca\u0142 osobno od czynnych cmentarzy katolickich, w centrum wsi, przy ulicy M\u0142y\u0144skiej. \ud83d\udccc Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 32 wykazu gminy Luzino jako dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 912, urz\u0105dzonej dzi\u015b jako park; po\u0142o\u017cenie potwierdza pomiar terenowy Marka Drzewieckiego z 2013 roku. \ud83d\udfe1 O samym cmentarzu \u017ar\u00f3d\u0142a pisane m\u00f3wi\u0105 jednak znacznie mniej ni\u017c o ko\u015bciele: ani jego dziej\u00f3w, ani daty za\u0142o\u017cenia, ani granic nie da si\u0119 z nich odtworzy\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Luzino \u2014 Zapomniane (cmentarze ewangelickie)","url":"https://zapomniane.org/miejsce/luzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Luzino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0177","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.565467,"lng":18.10529,"name_de":"Lusin","name_pl":"Luzino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Luzinie, ufundowany przez Eberharda von \u017belewskiego i po\u015bwi\u0119cony w 1897 roku. \ud83d\udfe1 Pisownia nazwiska fundatora bywa r\u00f3\u017cna \u2014 spotyka si\u0119 formy \u017belewski i Zelewski; rodzina wywodzi\u0142a si\u0119 z Bar\u0142omina.\n\n\u015awi\u0105tynia stan\u0119\u0142a na wzg\u00f3rzu Kuk\u00f3wka, jakie\u015b czterysta metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a katolickiego, i podlega\u0142a parafii ewangelickiej w Bolszewie. Ewangelik\u00f3w by\u0142o w Luzinie 118 wobec 433 katolik\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 czynny do 1945 roku, po wojnie sta\u0142 opuszczony. \ud83d\udccc Od 1977 roku mie\u015bci si\u0119 w nim gminna biblioteka \u2014 przebudow\u0119 przeprowadzono w latach 1976\u20131977.\n\n\u26a0 Szerszy opis miejscowo\u015bci i fundacji znajduje si\u0119 przy wpisie CM-0177.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.* W 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Bolszewo. *\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912.*","built_year":1895,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Luzinie (odtur.pl)","url":"https://odtur.pl/atrakcje/luzino-dawny-kosciol-ewangelicki-w-luzinie-12581.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Luzino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0225","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.565467,"lng":18.10529,"name_de":"Lusin","name_pl":"Luzino \u2014 dawny zb\u00f3r ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Machowinko, po niemiecku Klein Machmin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, w okolicy na wskro\u015b lutera\u0144skiej; w \u017ar\u00f3d\u0142ach lennych notowane jest od 1506 roku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Wytownie (Weitenhagen) w synodzie S\u0142upsk-Miasto; obok Machowinka wchodzi\u0142y do niej Bedlin i Karzin, a ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142o szlacheckie Machowino (Gro\u00df-Machmin). Kolacja nale\u017ca\u0142a do w\u0142a\u015bcicieli tych d\u00f3br, w\u015br\u00f3d nich do w\u0142a\u015bcicieli Machowinka.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach, bo gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski liczono osobno: pierwsza mia\u0142a 94 ewangelik\u00f3w, drugi 366 \u2014 i ani jednego katolika w \u017cadnym z nich. W 1939 roku Machowinko liczy\u0142o 434 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wiejskich, na rzucie kwadratu, z wej\u015bciem g\u0142\u00f3wnym od strony po\u0142udniowej; zajmuje oko\u0142o 3300 metr\u00f3w kwadratowych. Obwiedziono go szpalerem lip i jest to jedno z niewielu tutejszych za\u0142o\u017ce\u0144, w kt\u00f3rych takie graniczne nasadzenia przetrwa\u0142y w dobrym stanie. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, cho\u0107 jeszcze w 1952 roku mieszka\u0142o tu 71 Niemc\u00f3w, a cmentarz zdewastowano: nagrobki usuni\u0119to, teren splantowano. Udokumentowano na nim tylko jedno miejsce poch\u00f3wku \u2014 kamienne obramowanie mogi\u0142y; obok zachowa\u0142y si\u0119 dwa fragmenty czarnej marmurowej p\u0142yty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Machowinko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 226; M\u00fcller (1912), s. 483\u2013484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0754","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.59776,"lng":17.00718,"name_de":"Klein Machmin","name_pl":"Machowinko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Machowino, przed 1945 rokiem Gro\u00df Machmin, le\u017ca\u0142o w Landkreis Stolp i by\u0142o wsi\u0105 silnie lutera\u0144sk\u0105: spis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 115 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Wytownie, ale w samym Machowinie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 filia Wytowna od 1590 roku, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego.\n\n\u26a0 Tutejszy cmentarz nie jest przyko\u015bcielny. Za\u0142o\u017cono go w XIX wieku na po\u0142udniowo-wschodnim skraju wsi, na obszarze oko\u0142o 6820 metr\u00f3w kwadratowych, pierwotnie ograniczonym sosnami, dzi\u015b metalow\u0105 siatk\u0105. To najbogatszy zbi\u00f3r odlewnictwa nagrobnego w powiecie: 91 \u017celiwnych krzy\u017cy stoi w pierwotnym miejscu posadowienia, a obok nich pi\u0119tna\u015bcie dzieci\u0119cych krzy\u017cy a\u017curowych i jedena\u015bcie innych dzieci\u0119cych, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t kamiennych podstaw po krzy\u017cach oraz czterna\u015bcie \u017celiwnych tablic inskrypcyjnych. Najstarszym datowanym elementem jest \u017celiwna tablica Hermanna von Uckermann, zmar\u0142ego 26 stycznia 1861 roku; na cmentarzu zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c kwatera rodowa w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, z komorami grobowymi z czerwonej ceg\u0142y i nagrobkiem z bia\u0142ego kamienia zwie\u0144czonym metalowym krzy\u017cem. Dziewi\u0119tnastowieczny uk\u0142ad przetrwa\u0142 w ca\u0142o\u015bci.\n\n\ud83d\udccc To w\u0142a\u015bnie Machowino, a nie \u017caden z s\u0105siednich cmentarzy, katalog cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje najobszerniej i to ono uchodzi za najlepiej zachowany cmentarz poewangelicki w powiecie. W 2006 roku mieszka\u0144cy uporz\u0105dkowali go i ogrodzili. Po 1945 roku wie\u015b obj\u0119li polscy osadnicy, a cmentarz pozostaje czynny \u2014 co na tych ziemiach zdarza si\u0119 rzadko.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"portal","tytul":"Cmentarz w Machowinie \u2014 cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/machowino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Machowino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0755","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.55016,"lng":17.00045,"name_de":"Gro\u00df Machmin","name_pl":"Machowino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Machowinie, po niemiecku Gro\u00df Machmin, pochodzi z 1892 roku; poprzedni\u0105, szachulcow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zburzono w czasie wojny trzydziestoletniej. \ud83d\udccc Z dawnego wyposa\u017cenia ocala\u0142y p\u00f3\u017anorenesansowa chrzcielnica z 1613 roku oraz witra\u017c z herbem rodu von Schwaven i inskrypcj\u0105 z 1570 roku \u2014 starsze od budynku, kt\u00f3ry je dzi\u015b mie\u015bci.\n\nReformacja obj\u0119\u0142a wie\u015b po postanowieniach sejmu trzebiatowskiego z 13 grudnia 1534 roku. Zb\u00f3r nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142upskiego, a w latach 1817\u20131945 do synodu miejskiego S\u0142upsk, jako filia\u0142 parafii w Wytownie; wykaz duchownych Pomorza potwierdza ten uk\u0142ad i wymienia w tej samej parafii Machowinko. W 1924 roku filia\u0142 liczy\u0142 940 wiernych, a ca\u0142a parafia w 1940 roku \u2014 1 910 os\u00f3b. Spis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w samej wsi 115 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan; S\u0142ownik geograficzny, notuj\u0105cy zwykle sam\u0105 mniejszo\u015b\u0107 katolick\u0105, podaje trzech katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Po 1945 roku ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 ewangelicka nie urwa\u0142a si\u0119 tu do ko\u0144ca. \u015awi\u0105tynia przesz\u0142a wprawdzie w r\u0119ce rzymskokatolickie jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego, ale w okolicy osiedlili si\u0119 ewangeliccy uchod\u017acy z okolic Suwa\u0142k, kt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142tworzyli polskoj\u0119zyczn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w S\u0142upsku. Jedni ewangelicy odeszli, drudzy przyszli \u2014 m\u00f3wi\u0105cy innym j\u0119zykiem.\n\nCmentarz wyznaczono na planie kwadratu, na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. Wiod\u0142y do niego niegdy\u015b dwie aleje, do dzi\u015b zosta\u0142a jedna, ju\u017c bez nasadze\u0144. Nekropoli\u0119 rozplanowano na cztery kwatery, a po\u015brodku wygrodzono kwater\u0119 rodziny Ackermann; zachowa\u0142o si\u0119 na niej wiele pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w \u2014 krzy\u017ce \u017celiwne i kamienne oraz mogi\u0142y obwiedzione kamieniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 483\u2013484 (Weitenhagen); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Machowino; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (dawny, ob. rzym.-kat.)","denomination":"ewangelickie (dawny, ob. rzym.-kat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mapa.zabytek.gov.pl","url":"https://mapa.zabytek.gov.pl/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 11/2024","url":""},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Machowino \u2014 Powiat S\u0142upski (archiwum)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/archiwum/www.powiat.slupsk.pl/POWIAT_SLU/178_MACHOWINO.HTM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Machowino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0491","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.55089,"lng":16.99996,"name_de":"Gross Machmin","name_pl":"Machowino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gross Machmin)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Majdany \u2014 po niemiecku Maidahnen \u2014 to przysi\u00f3\u0142ek Nowej Wsi Przywidzkiej, dawnego Neuendorfu, na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. \ud83d\udccc Osada jest jedn\u0105 z dziewi\u0119ciu wsi, kt\u00f3re jezuici ze Starych Szkot\u00f3w za\u0142o\u017cyli na rozleg\u0142ym, lesistym obszarze d\u00f3br czapielskich, kupionych w 1617 roku od Krzysztofa Borzewicza za 91 500 z\u0142otych; Jakub Fankidejski wymienia obok Majdan\u00f3w G\u00f3rn\u0105 i Doln\u0105 Hutt\u0119, Marszewy, Krymki, Zalesie, Czapielsk\u0105 Wol\u0119, Stary Styngwa\u0142d i Babi D\u00f3\u0142 \u2014 a St\u0119gwa\u0142d to w\u0142a\u015bnie ten okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego, do kt\u00f3rego Majdany p\u00f3\u017aniej nale\u017ca\u0142y.\n\nDo 1920 roku Majdany le\u017ca\u0142y w Kreisie Danziger H\u00f6he, w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen, a po 1945 roku w Polsce. Wchodzi\u0142y w sk\u0142ad okr\u0119gu urz\u0119dowego Mariensee, czyli Przywidza; tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1830\u20131832 i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 *S\u0142ownik geograficzny* podaje wprost: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani, katolicy \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie. Potwierdza to spis z 1 grudnia 1885 roku, kt\u00f3ry na stronie pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej wykazu powiatu kartuskiego, pod pozycj\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 pi\u0105t\u0105, notuje 66 mieszka\u0144c\u00f3w, 65 ewangelik\u00f3w i jednego katolika przy parafii ewangelickiej Rheinfeld, czyli w Przyja\u017ani, i katolickiej w Pr\u0105gowie Dolnym. \ud83d\udd34 *S\u0142ownik* liczy tu jednak inaczej \u2014 81 mieszka\u0144c\u00f3w, 80 ewangelik\u00f3w i jednego katolika \u2014 i r\u00f3\u017cnicy nie da si\u0119 z tych \u017ar\u00f3de\u0142 rozstrzygn\u0105\u0107. \ud83d\udd34 Zmieni\u0142a si\u0119 te\u017c sama parafia: spis z 1910 roku odsy\u0142a Majdany ju\u017c nie do Przyja\u017ani, lecz do Hopowa, a razem z nimi Borcz, Now\u0105 Wie\u015b i cztery dalsze wsie powiatu kartuskiego \u2014 chodzi wi\u0119c o przesuni\u0119cie granic parafii, nie o pomy\u0142k\u0119 odczytu. Grzebano tu ewangelik\u00f3w lutera\u0144sko-unijnych, ze staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz istnia\u0142 najp\u00f3\u017aniej w 1890 roku: Agathon Harnoch wymienia Maidahnen w\u015br\u00f3d siedmiu cmentarzy ewangelickich, jakie w 1890 roku liczy\u0142a parafia w Przyja\u017ani. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia nie ustalono; datowanie \u201edruga po\u0142owa XIX wieku\u201d pozostaje przybli\u017ceniem. Kaplicy przy nim nie by\u0142o, sam cmentarz. Dzi\u015b jest nieczynny. \ud83d\udd34 Zapisano, \u017ce na prze\u0142omie 2013 i 2014 roku zniwelowano go i w\u0142\u0105czono w rozbudow\u0119 s\u0105siedniego cmentarza parafialnego ku zachodowi, ale ta sama wiadomo\u015b\u0107 powtarza si\u0119 w atlasie przy kilku obiektach gminy Przywidz i najpewniej dotyczy cmentarza w samym Przywidzu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0245","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24151,"lng":18.29512,"name_de":"Maidahnen (evangelischer Friedhof)","name_pl":"Majdany \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"M\u0105kowo, po niemiecku Mankau, to niewielka kolonia w so\u0142ectwie Wierzchowo, po niemiecku Firchau, w gminie Cz\u0142uch\u00f3w. \u26a0 Wbrew dotychczasowemu opisowi nie le\u017ca\u0142o ono \u201ew g\u0142\u0119bi\u201d powiatu cz\u0142uchowskiego: S\u0142ownik geograficzny k\u0142adzie M\u0119kowy w powiecie chojnickim, w klinie wci\u015bni\u0119tym w cz\u0142uchowski.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 tu cmentarz rodowy datowany na po\u0142ow\u0119 XIX wieku, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. Jest to dawny cmentarz ewangelicki \u2014 najpewniej miejsce poch\u00f3wku niemieckiej, protestanckiej rodziny w\u0142a\u015bcicieli tutejszego maj\u0105tku. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie odnotowano; obiekt to wy\u0142\u0105cznie cmentarz.\n\nPrzed 1945 rokiem M\u0105kowo dzieli\u0142o zmienn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonaln\u0105 tych stron: Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105 do lat 1919\u20131920, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105 w latach 1920\u20131938, nast\u0119pnie prowincja Pomorze od 1 pa\u017adziernika 1938 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0503","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6212,"lng":17.40655,"name_de":"Mankau","name_pl":"M\u0105kowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142a S\u0142o\u0144ca (po niemiecku Klein Schlanz) nale\u017cy do gminy Subkowy w powiecie tczewskim. To miejscowo\u015b\u0107 o starym pomorskim rodowodzie, na ziemi od dawna zagospodarowanej rolniczo, w pasie nadwi\u015bla\u0144skim.\n\n\ud83d\udccc O tym, kto tu mieszka\u0142, m\u00f3wi sama para nazw. Indeks wizytacji archidiakonatu pomorskiego notuje obok siebie dwie s\u0105siednie wsie i podaje ich dawne polskie miana: Ma\u0142a S\u0142o\u0144ca to \u201eS\u0142o\u0144ca niemiecka\u201d, Wielka S\u0142o\u0144ca \u2014 \u201eS\u0142o\u0144ca polska\u201d. Rozr\u00f3\u017cnienie zapisane w szesnastym stuleciu t\u0142umaczy to, co wida\u0107 jeszcze w dziewi\u0119tnastym: mniejsza z dw\u00f3ch wsi by\u0142a osad\u0105 niemieck\u0105, a wi\u0119c w wi\u0119kszo\u015bci ewangelick\u0105, i to jej cmentarz przetrwa\u0142 jako poewangelicki.\n\nW dziewi\u0119tnastym i na pocz\u0105tku dwudziestego wieku mieszka\u0142a tu ludno\u015b\u0107 ewangelicka. Jej obecno\u015b\u0107 wi\u0105zano z administracj\u0105 domeny kr\u00f3lewskiej oraz z osob\u0105 Samuela Heinego, kt\u00f3rego miejscowe opracowania nazywaj\u0105 tutejszym pionierem; \ud83d\udfe1 rola tej postaci i jej zwi\u0105zek z Ma\u0142\u0105 S\u0142o\u0144c\u0105 wymagaj\u0105 potwierdzenia w \u017ar\u00f3d\u0142ach. \ud83d\udfe1 Liczb ze spis\u00f3w powszechnych dla tej wsi nie mamy: nasz odczyt spisu z 1 grudnia 1885 roku obejmuje dla powiatu tczewskiego 78 wierszy i urywa si\u0119 w sekcji obwod\u00f3w dworskich na literze G (pozycja 45, Gro\u00df Zurje), a Klein Schlanz sta\u0142by dopiero pod liter\u0105 K. W wykazie gmin wiejskich figuruje wy\u0142\u0105cznie Gro\u00df Schlanz, strona 28, pozycja 8.\n\n\ud83d\udccc Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy dwa dawne miejsca poch\u00f3wku, jedno po drugim: pod pozycj\u0105 44 dawny cmentarz ewangelicki \u2014 obiekt tego has\u0142a \u2014 i pod pozycj\u0105 45 dawny cmentarz epidemiczny. To s\u0105siedztwo warto zapami\u0119ta\u0107, bo w terenie \u0142atwo pomyli\u0107 jedno miejsce z drugim, a ka\u017cde ma inn\u0105 histori\u0119.\n\n\u26a0 Ewangelicki charakter cmentarza nie jest w dokumentacji przes\u0105dzony: w wykazie, z kt\u00f3rego korzystamy, przy jego nazwie stoi znak zapytania. Za takim charakterem przemawia jednak dawna nazwa wsi. Nazwisk z nagrobk\u00f3w, daty za\u0142o\u017cenia ani powierzchni dokumentacja nie przekazuje; nie odnotowuje te\u017c, co sta\u0142o si\u0119 z cmentarzem po 1945 roku.\n\n*Podstawa wpisu: ewidencja konserwatorska cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty) oraz wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Subkowy, pozycja 44.*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Subkowy \u2014 Ma\u0142a S\u0142o\u0144ca / Cmentarz ewangelicki.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Subkowy \u2014 Ma\u0142a S\u0142o\u0144ca / Cmentarz ewangelicki","url":"https://subkowy.pl/a,12,mala-slonca"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0345","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.00347,"lng":18.82829,"name_de":"Klein Schlanz","name_pl":"Ma\u0142a S\u0142o\u0144ca \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego przy ulicy S\u0142owackiego w Malborku le\u017ca\u0142 dawny cmentarz ewangelicki. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a na przedmie\u015bciu, poza murami, i by\u0142a pierwotnie ko\u015bcio\u0142em szpitalnym; gdy podczas obl\u0119\u017cenia miasta w 1460 roku przedmie\u015bcie sp\u0142on\u0119\u0142o wraz ze szpitalem i ko\u015bcio\u0142em, kr\u00f3l Kazimierz przekaza\u0142 w 1471 roku ruin\u0119 wraz z patronatem radzie miejskiej, a ta ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowa\u0142a. Agathon Harnoch odnotowa\u0142 jeszcze w 1890 roku, \u017ce w hali na cmentarzu, w miejscu dawnego szpitala, sta\u0142a niegdy\u015b figura \u015bwi\u0119tego Jerzego na koniu.\n\nTutaj, a nie w farze, zacz\u0119\u0142a si\u0119 w Malborku Reformacja. Nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odprawiano w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego od 1526 roku i w tym samym roku powo\u0142ano do niego Jakuba Knade, kt\u00f3ry wcze\u015bniej o\u017ceni\u0142 si\u0119 i z powodzeniem zwiastowa\u0142 Ewangeli\u0119 w gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra, a w 1534 roku, prze\u015bladowany, musia\u0142 uj\u015b\u0107 do Nidzicy, gdzie zmar\u0142 w 1564 roku. Przywilej religijny Zygmunta Augusta, wydany w Lublinie 14 maja 1569 roku, pozwala\u0142 ewangelikom g\u0142osi\u0107 Ewangeli\u0119 wed\u0142ug Wyznania Augsburskiego w farze i chrzci\u0107 w niej, ale Sakrament O\u0142tarza zastrzega\u0142 w\u0142a\u015bnie dla prepozytury \u015bwi\u0119tego Jerzego za murami. Gdy 3 czerwca 1594 roku far\u0119 odebrano ewangelikom, wsp\u00f3lnota zosta\u0142a przy tym ko\u015bciele na dobre.\n\nO skali tutejszej wsp\u00f3lnoty m\u00f3wi statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku. Malborsk\u0105 parafi\u0119 \u2014 u Harnocha \u201eMarienburg\u201d, w diecezji malborskiej \u2014 prowadzono pod patronatem rady miejskiej; jej ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa dzwony i organy z 1879 roku o trzydziestu g\u0142osach, a do parafii nale\u017ca\u0142o 6840 dusz, z 2181 komunikantami, 41 \u015blubami i 224 pogrzebami w ci\u0105gu roku. To liczby ca\u0142ej parafii miejskiej, a nie samego cmentarza przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego. Od najdawniejszych czas\u00f3w pracowa\u0142o tu dw\u00f3ch duchownych, kt\u00f3rzy zwiastowali na przemian po niemiecku i po polsku; w latach 1702\u20131814 by\u0142o ich trzech, a jeden mia\u0142 obowi\u0105zek pos\u0142ugi w obu j\u0119zykach. Polskie nabo\u017ce\u0144stwo ograniczono w 1793 roku i do czas\u00f3w Harnocha zosta\u0142o ju\u017c tylko niemieckie. Ksi\u0119gi metrykalne parafii zachowa\u0142y si\u0119 od 1673 roku.\n\nCmentarz w wi\u0119kszo\u015bci zniszczono i w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku przekszta\u0142cono w skwer, a \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy dzi\u015b parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy. \ud83d\udccc Pochowano tu mi\u0119dzy innymi Conrada Steinbrechta, zmar\u0142ego w 1923 roku konserwatora zamku malborskiego. \u26a0 W Malborku i okolicy by\u0142o kilka innych cmentarzy ewangelickich: Jerozolimski przy ulicy Jagiello\u0144skiej, drugi w Nowej Wsi Malborskiej \u2014 za szko\u0142\u0105, w stron\u0119 D\u0105br\u00f3wki \u2014 oraz w Lasowicach Wielkich. Ka\u017cdy z nich to osobny obiekt i osobny wpis.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Malborskie nekropolie \u2014 Muzeum Miasta Malborka / Stary Malbork; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Malborskie nekropolie \u2014 Muzeum Miasta Malborka / Stary Malbork","url":"https://muzeum.malbork.pl/p,125,cmentarz-jerozolimski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0421","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03584,"lng":19.03685,"name_de":"Marienburg","name_pl":"Malbork \u2014 cmentarz przy ko\u015bciele \u015bw. Jerzego (ob. MB Nieustaj\u0105cej Pomocy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego sta\u0142 na Przedmie\u015bciu Mariackim w Malborku (*Marienburg*) i zaczyna\u0142 jako \u015bwi\u0105tynia szpitalna. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1403 roku. W 1460 roku, podczas obl\u0119\u017cenia miasta w wojnie trzynastoletniej, ogie\u0144 strawi\u0142 ca\u0142e przedmie\u015bcie razem ze szpitalem i ko\u015bcio\u0142em; kr\u00f3l Kazimierz nie chcia\u0142 ju\u017c tego odbudowywa\u0107 i w niedziel\u0119 Invocavit 1471 roku odda\u0142 zgliszcza wraz z prawem patronatu radzie miejskiej, a rada ko\u015bci\u00f3\u0142 podnios\u0142a z ruin. Ta decyzja rozstrzygn\u0119\u0142a o wszystkim, co przysz\u0142o potem: skoro patronat sprawowa\u0142 magistrat, mo\u017cna tu by\u0142o zacz\u0105\u0107 g\u0142osi\u0107 po lutera\u0144sku wcze\u015bniej ni\u017c gdziekolwiek indziej w mie\u015bcie. W czasie potopu szwedzkiego, w 1658 roku, \u015bwi\u0105tynia ucierpia\u0142a ponownie.\n\nPierwsze kazanie ewangelickie wyg\u0142oszono tu w 1526 roku, a wyg\u0142osi\u0142 je Jakub Knade \u2014 ten sam, kt\u00f3ry ju\u017c w 1518 roku, uciek\u0142szy z klasztoru, przemawia\u0142 \u201ez wielkim poklaskiem\u201d w gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra. W Malborku nie by\u0142o mu dane zosta\u0107: prze\u015bladowany przez katolik\u00f3w, ust\u0105pi\u0142 w 1534 roku do Nidzicy i tam umar\u0142 w 1564. W 1548 roku ewangelicy otrzymali tak\u017ce katolick\u0105 far\u0119 \u015bwi\u0119tego Jana, a 14 maja 1569 roku Zygmunt August nada\u0142 im w Lublinie przywilej religijny; fary jednak nie utrzymali \u2014 odebrano j\u0105 wyrokiem s\u0105du 3 czerwca 1594 roku i gmina zosta\u0142a przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego za murami, przy sali w mie\u015bcie i przy kaplicy nadbramnej. W 1598 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekazano w wy\u0142\u0105czne u\u017cytkowanie luteranom.\n\nPrzez wi\u0119kszo\u015b\u0107 swoich dziej\u00f3w by\u0142a to parafia dwuj\u0119zyczna. Od najdawniejszych czas\u00f3w pracowa\u0142o tu dw\u00f3ch duchownych g\u0142osz\u0105cych na przemian po niemiecku i po polsku; od 1702 do 1814 roku by\u0142o ich trzech, a jeden z nich mia\u0142 obowi\u0105zek kaza\u0144 w obu j\u0119zykach. Nabo\u017ce\u0144stwo polskie ograniczono w 1793 roku i pod koniec XIX wieku pozosta\u0142o ju\u017c tylko niemieckie. Parafia liczy\u0142a wtedy 6 840 dusz, a rocznie notowano w niej 199 chrzt\u00f3w, 41 \u015blub\u00f3w, 2 181 komunikant\u00f3w i 224 pogrzeby. W posadzce le\u017ca\u0142y p\u0142yty nagrobne kolejnych duchownych: przed \u0142aw\u0105 rady proboszcza Johanna Schr\u00f6dera, zmar\u0142ego w 1599 roku, przed zakrysti\u0105 Georga Ruffiusa, zmar\u0142ego w 1611, a przed o\u0142tarzem proboszcza Kirsteniusa, zmar\u0142ego w 1682 roku.\n\nObecna budowla barokowa powsta\u0142a w latach 1712\u20131714 i zosta\u0142a po\u015bwi\u0119cona 25 marca 1714 roku: tr\u00f3jnawowa hala na planie krzy\u017ca \u0142aci\u0144skiego, ze szczytem i wie\u017c\u0105 o konstrukcji szachulcowej i z drewnianym stropem na\u015bladuj\u0105cym ceglane sklepienie krzy\u017cowe; \u0142awy i empory rozplanowano pod nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie. \ud83d\udd34 Harnoch opisuje j\u0105 w 1890 roku inaczej \u2014 jako murowany prostok\u0105t, powi\u0119kszony w 1707 roku o jedn\u0105 trzeci\u0105 ku wschodowi i naprawiany w 1771 i 1818 roku, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105 kryt\u0105 blach\u0105 miedzian\u0105 i z wn\u0119trzem tr\u00f3jnawowym sklepionym, cho\u0107 przysadzistym; obie wersje zapisano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano w 1875 roku, w 1903 otynkowano elewacj\u0119 zachodni\u0105, w 1926 dobudowano od p\u00f3\u0142nocy dom parafialny; organy o trzydziestu g\u0142osach postawiono w 1879 roku. Z wyposa\u017cenia zachowa\u0142y si\u0119 chrzcielnica z 1685 roku i rze\u017abiona scena Pasji z 1687 roku, jeszcze ze starszego ko\u015bcio\u0142a, ambona z lat 1713\u20131714, o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z oko\u0142o 1718 roku oraz barokowe marmurowe epitafium Jana Gerharda Denhoffa i jego \u017cony Marianny z XVII wieku.\n\nBudowla przetrwa\u0142a drug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 bez wi\u0119kszych szk\u00f3d. Pierwsze polskie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono we wrze\u015bniu 1945 roku, parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano 8 wrze\u015bnia 1945 roku, a 16 maja 1958 roku zmieniono wezwanie na Matki Boskiej Nieustaj\u0105cej Pomocy; dzi\u015b nale\u017cy do diecezji elbl\u0105skiej, dekanatu Malbork I.\n\n\ud83d\udccc Do malborskiej parafii ewangelickiej ci\u0105\u017cy\u0142y tak\u017ce miejscowo\u015bci z zachodniego, \u017cu\u0142awskiego brzegu Nogatu, kt\u00f3re w\u0142asnych \u015bwi\u0105ty\u0144 nie mia\u0142y. Sto\u017cki \u2014 po niemiecku Klein Heubuden \u2014 by\u0142y przysi\u00f3\u0142kiem gminy Stogi i liczy\u0142y w 1885 roku 77 mieszka\u0144c\u00f3w; tutejsi ewangelicy chodzili do Malborka, katolicy do Ka\u0142dowa, a od 1932 roku i wcze\u015bniej tak\u017ce do Malborka. \ud83d\udfe1 W samym Ka\u0142dowie mieszkali w XVIII wieku obok siebie mennonici, ewangelicy lutera\u0144sko-unijni i katolicy, ale przynale\u017cno\u015bci tamtejszych ewangelik\u00f3w do parafii malborskiej nie potwierdzono \u2014 podobnie jak istnienia we wsi w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a czy domu modlitwy. \ud83d\udccc Granica z 1920 roku rozdzieli\u0142a te strony nier\u00f3wno: Ka\u0142dowo i zachodni skrawek \u017bu\u0142aw wesz\u0142y do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a samo miasto Malbork, po drugiej stronie rzeki, pozosta\u0142o w Niemczech \u2014 wie\u015b i jej najbli\u017csze miasto znalaz\u0142y si\u0119 w dw\u00f3ch pa\u0144stwach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bwi\u0119tego Jerzego, obecnie rzymskokatolicki \u2014 karta obiektu w serwisie Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 432\u2013434.*","built_year":1712,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. Jerzego, ob. rzymskokatolicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/malbork-kosciol-par-pw-matki-boskiej-nieustajacej-pomocy-i-sw"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0046","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03584,"lng":19.03685,"name_de":"Georgenkirche","name_pl":"Malbork \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. Jerzego (Georgenkirche)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy NMP w Malborku to \u015bredniowieczna katolicka \u015bwi\u0105tynia zakonu krzy\u017cackiego; w okresie pruskim teren zamku by\u0142 pod zarz\u0105dem odbudowy (Schlo\u00dfbauverwaltung), lecz \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105 wyra\u017anie odr\u0119bnej fazy ewangelicko-garnizonowej tego wn\u0119trza. Dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 Muzeum Zamkowego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijna","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy pw. NMP \u2013 Muzeum Zamkowe w Malborku","url":"https://zamek.malbork.pl/wnetrze/kosciol-zamkowy-pw-nmp/"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0174","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0358356,"lng":19.0368496,"name_de":"Marienburg","name_pl":"Malbork \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy NMP (dawny ewangelicki garnizonowy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"parafia","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Malczkowo, po niemiecku Malzkow, wzmiankowane po raz pierwszy w 1350 roku jako Malsytzekow, by\u0142o wsi\u0105 o uk\u0142adzie ulic\u00f3wki w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 mia\u0142o niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105, bo Pomorze Zachodnie przyj\u0119\u0142o Reformacj\u0119 ju\u017c w XVI wieku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141upawie, gdzie \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a od pocz\u0105tku XIV wieku, a po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej odbudowano j\u0105 oko\u0142o 1670 roku. \u0141upawa by\u0142a te\u017c siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego; s\u0105d obwodowy mie\u015bci\u0142 si\u0119 w S\u0142upsku.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Malczkowo wyst\u0119puje wy\u0142\u0105cznie jako obw\u00f3d dworski: naliczono w nim 299 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, przy parafii ewangelickiej w \u0141upawie i katolickiej w L\u0119borku. P\u00f3\u017aniej wie\u015b liczy\u0142a 366 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku i 418 w 1939.\n\nCmentarz powsta\u0142 na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Mapa z 1935 roku jeszcze go nie zaznacza, ale wiek starodrzewu na jego terenie i wzd\u0142u\u017c prowadz\u0105cej do\u0144 alei nie zostawia w\u0105tpliwo\u015bci. Za\u0142o\u017cono go na planie kwadratu, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, jakie\u015b 630 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, na obszarze mniej wi\u0119cej 2000 metr\u00f3w kwadratowych; prowadzi\u0142a do niego prosta, licz\u0105ca 175 metr\u00f3w aleja z nasadzeniami kasztanowymi, po cz\u0119\u015bci zachowana do dzi\u015b. Ca\u0142y obw\u00f3d obsadzono g\u0119sto bukami, a w trzech naro\u017cnikach g\u00f3ruj\u0105 wysokie lipy. Z poch\u00f3wk\u00f3w zosta\u0142 \u015blad znikomy: rozkopana mogi\u0142a z kamienn\u0105 ram\u0105 w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim oraz granitowa podstawa steli. Odczytano tu poch\u00f3wek Johanna Trzebiatowskiego, \u017cyj\u0105cego w latach 1852\u20131933 \u2014 kaszubskie nazwisko na wiejskim cmentarzu ewangelickim.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w \u0141upawie przej\u0119li katoliccy osadnicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Malczkowo (Malzkow) \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 153.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Malczkowo (Malzkow) \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/malczkowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Malczkowo (s. 153 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 259 (strona 180); uwagi_weryfikacja rekordu (portal cmentarze.slupsk.pl)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0839","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.426257,"lng":17.388132,"name_de":"Malzkow","name_pl":"Malczkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Malczkowie (Malzkow, gm. Pot\u0119gowo), wie\u015b protestancka do 1945 r.; obiekt w katalogu cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0642","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.42166,"lng":17.37943,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Malczkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Okolica dzisiejszego Czerniewa nale\u017ca\u0142a przed 1945 rokiem do powiatu Danziger H\u00f6he \u2014 utworzonego w 1887 roku z dawnego powiatu gda\u0144skiego \u2014 a pa\u0144stwowo do 1920 roku do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a potem do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu mieszana wyznaniowo, a tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami unijnymi Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego; mennonici osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a to jest Wy\u017cyna Gda\u0144ska.\n\n\ud83d\udccc Nazwa, pod kt\u00f3r\u0105 cmentarz trafi\u0142 do atlasu, d\u0142ugo by\u0142a zagadk\u0105: \u201eMa\u0142e Czarniewo\u201d nie wyst\u0119puje ani w niemieckich wykazach, ani w pa\u0144stwowym rejestrze miejscowo\u015bci. Rozwi\u0105zuje j\u0105 sam wykaz gminny, z kt\u00f3rego nazwa pochodzi \u2014 obok pozycji 77 gmina Tr\u0105bki Wielkie dopisa\u0142a, \u017ce chodzi o dzisiejsze Czerniewo, a cmentarz ewangelicki le\u017cy na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 38/7 w obr\u0119bie Czerniewo. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adnego miejsca nie potwierdzono jeszcze w terenie; zestawienia lapidari\u00f3w lokuj\u0105 tamtejszy cmentarz mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142em a dawn\u0105 stacj\u0105 kolejow\u0105.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 rozstrzyga spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku. W sekcji obwod\u00f3w dworskich powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego, na stronie 24 pod pozycj\u0105 53, stoi Czerniau: 147 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 77 ewangelik\u00f3w i 70 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Sobowidzu i katolick\u0105 w Pr\u0119gowie. Obie le\u017c\u0105 w dzisiejszej gminie Tr\u0105bki Wielkie, co zgadza si\u0119 z po\u0142o\u017ceniem wsi. \u26a0 Ten sam spis ma jednak drugie Czerniau \u2014 w gminach wiejskich, na stronie 22 pod pozycj\u0105 7, ze 150 mieszka\u0144cami, parafiami w Trutenau i Giemlicach. To wie\u015b \u017cu\u0142awska i o niej mowa nie jest; przy wyszukiwaniu po samej nazwie \u0142atwo pomyli\u0107 jedn\u0105 z drug\u0105, a liczb obu wierszy nie wolno sumowa\u0107.\n\n\u26a0 Kr\u0105\u017cy za to fa\u0142szywy trop innego rodzaju: datowanie \u201eprzed 1789 rokiem, nagrobek z 1841\u201d powtarzane w internetowych zestawieniach lapidari\u00f3w dotyczy zupe\u0142nie innego obiektu \u2014 Czarnowa ko\u0142o Z\u0142awsi Wielkiej w powiecie toru\u0144skim, w parafii Ostromecko. Do tego cmentarza si\u0119 nie odnosi.\n\n\ud83d\udfe1 Ani daty za\u0142o\u017cenia, ani dzisiejszego stanu nie ustalono; obiekt czeka na objazd.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 77, Ma\u0142e Czarniewo)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0370","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1333,"lng":18.5167,"name_de":null,"name_pl":"Ma\u0142e Czarniewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142e Gronowo to przysi\u00f3\u0142ek zespo\u0142u wsi Gronowo nad Wis\u0142\u0105, na Nizinie Walichnowskiej, oko\u0142o 6 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od Gniewa. Wbrew szablonowi obszar nie nale\u017ca\u0142 do Kreis Dirschau: Gniew wraz z lewobrze\u017cnymi okolicami tworzy\u0142 zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Kreis Marienwerder w rejencji kwidzy\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, od\u0142\u0105czon\u0105 do Polski w 1920 roku. Niemiecka nazwa osady brzmia\u0142a najpewniej Klein Gronau, ale to wymaga potwierdzenia.\n\nJest to strefa osadnictwa ol\u0119derskiego i s\u0105siednie cmentarze \u2014 w Kotle, Wielkich i Ma\u0142ych Walichnowach oraz Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017cu \u2014 s\u0105 mennonickie. Dla samego Ma\u0142ego Gronowa brak \u017ar\u00f3d\u0142a rozstrzygaj\u0105cego, czy chowano tu luteran i ewangelik\u00f3w unijnych, czy mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi zapewne do parafii w Gniewie, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 wed\u0142ug projektu Karla Friedricha Schinkla, wzniesiony w latach 1818\u20131823, rozebrano w latach 1955\u20131957. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Ma\u0142ym Gronowie nie by\u0142o \u2014 pozosta\u0142 sam cmentarz.\n\nO wielko\u015bci tutejszej wsp\u00f3lnoty m\u00f3wi jedna dana. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 w osadzie 96 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 9 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 87 os\u00f3b, niemieck\u0105 9. \ud83d\udccc Zmar\u0142ych z tej wsi zapisywano w Gniewie: tamtejsza parafia ewangelicka prowadzi\u0142a osobne rejestry pogrzebowe dla gminy wiejskiej od 1783 roku, ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w od 1681, a chrzt\u00f3w od 1682; oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 3052 dusze, a jej ko\u015bci\u00f3\u0142 na rynku po\u015bwi\u0119cono 3 sierpnia 1823 roku. \ud83d\udfe1 Datowania cmentarza ani jego dzisiejszego stanu nie ustalono, a w wykazie ewidencji dla gminy Gniew osada figuruje pod nazw\u0105 s\u0105siedniego Polskiego Gronowa \u2014 samego Ma\u0142ego Gronowa wykaz nie wymienia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gronowo / Polskie Gronowo \u2014 Miasto i Gmina Gniew","url":"https://www.gniew.pl/564,polskie-gronowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0099","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.89472,"lng":18.85389,"name_de":"Klein Gr\u00fcnhof","name_pl":"Ma\u0142e Gronowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Malentyn le\u017cy w gminie Pruszcz Gda\u0144ski, w powiecie gda\u0144skim, w jej cz\u0119\u015bci oddalonej od samego miasta. Po tutejszych ewangelikach zosta\u0142 cmentarz, o kt\u00f3rym wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje samo istnienie i wyznanie.\n\n\ud83d\udfe1 Czasu za\u0142o\u017cenia ani dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Pruszcz Gda\u0144ski.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Pruszcz Gda\u0144ski","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1127","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22788,"lng":18.47724,"name_de":"","name_pl":"Malentyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142e Walichnowy, po niemiecku Klein Falkenau, le\u017c\u0105 na Nizinie Walichnowskiej nad Wis\u0142\u0105, na Kociewiu. Dzi\u015b to powiat tczewski; przed 1945 rokiem \u2014 wbrew wcze\u015bniejszemu przypuszczeniu o Kreis Dirschau \u2014 Kreis Marienwerder.\n\nW siedemnastym wieku przewa\u017ca\u0142a tu ludno\u015b\u0107 protestancka: obok luteran mieszkali mennonici, anabaptystyczni osadnicy ol\u0119derscy, wsp\u00f3lnota odr\u0119bna i od luteran, i od katolickiego otoczenia Kociewia. \u015aladem ich obecno\u015bci jest zachowany cmentarz mennonicki z surow\u0105, ceglan\u0105 kaplic\u0105 bez \u017cadnych ozd\u00f3b. \ud83d\udccc O mennonickim rodowodzie wsi \u015bwiadczy tak\u017ce zagroda Petera Rudolfa Dirksena \u2014 nazwisko typowo mennonickie \u2014 wpisana do rejestru zabytk\u00f3w 18 lutego 2020 roku pod numerem A-1977: dom murowano-szachulcowy z 1878 roku, spichlerz z wozowni\u0105 z 1930 i dziewi\u0119tnastowieczny park.\n\nSpis z 1885 roku wykaza\u0142 tu zaledwie 42 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 11 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w \u2014 przypisanych do parafii ewangelickiej w Gniewie. \ud83d\udfe1 Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 ju\u017c 300 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 28 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 263 osoby, niemieck\u0105 37. Siedmiokrotna r\u00f3\u017cnica ka\u017ce przypuszcza\u0107, \u017ce odczyt z 1885 roku obejmuje mniejszy obszar ni\u017c spis p\u00f3\u017aniejszy \u2014 to jednak domys\u0142, kt\u00f3ry trzeba jeszcze sprawdzi\u0107. Cmentarz jest obiektem dziedzictwa protestanckiego, mennonickiego, nie katolickiego.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjna i nazwa niemiecka s\u0105 rozstrzygni\u0119te dwoma \u017ar\u00f3d\u0142ami. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje t\u0119 wie\u015b jako Klein Falkenau w Kreis Marienwerder. To\u017csamo\u015b\u0107 nazwy potwierdza niezale\u017cnie indeks geograficzny wydawcy wizytacji Rozra\u017cewskiego: *\u201eFalkenau vide Walichnowy\u201d*, a w ha\u015ble g\u0142\u00f3wnym \u2014 *\u201eWalichnowy, Falkenau (Walichnowo, Waliknowo, Waliknowy)\u201d*.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii w Gniewie ma tu swoj\u0105 wymow\u0119. Wizytacja biskupa Rozra\u017cewskiego notuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gniewie odzyskano dla katolik\u00f3w 1 lipca 1596 roku, po prawie czterdziestu latach w r\u0119kach protestant\u00f3w \u2014 a nieca\u0142e trzysta lat p\u00f3\u017aniej miasto zn\u00f3w by\u0142o siedzib\u0105 parafii ewangelickiej, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y okoliczne wsie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis z 1 grudnia 1885; indeks geograficzny w: Visitationes archidiaconatus Pomeraniae, zeszyt III (Fontes TNT).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ma\u0142e Walichnowy \u2014 cmentarz mennonicki \u2014 PolskaNiezwykla.pl","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/41576,male-walichnowy-cmentarz-mennonicki-w-malych-walichnowach.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0216","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.927,"lng":18.84418,"name_de":"Klein Falkenau","name_pl":"Ma\u0142e Walichnowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Widlice le\u017c\u0105 w gminie Gniew, w powiecie tczewskim, a rekord dotyczy tutejszego cmentarza ewangelickiego. \ud83d\udfe1 To\u017csamo\u015b\u0107 obiektu bywa\u0142a jednak zapisywana dwojako: nazwa rekordu wskazuje Ma\u0142e Wios\u0142o, a przypisanie ewidencyjne \u2014 Widlice. Rozstrzygni\u0119to to na rzecz Widlic, poniewa\u017c w\u0142a\u015bnie tam cmentarz figuruje w spisie zabytk\u00f3w.\n\nMa\u0142e Wios\u0142o le\u017cy w dolinie Wis\u0142y, na Nizinie Walichnowskiej \u2014 w historycznym obszarze osadnictwa ol\u0119derskiego, mennonickiego i ewangelickiego. W okolicy zachowa\u0142y si\u0119 cmentarze mennonickie i ewangelickie, ale osobnego wpisu dla samego Ma\u0142ego Wios\u0142a w katalogach nie potwierdzono.\n\nDla Widlic zapis istnieje. Ewidencja zabytk\u00f3w wymienia pod pozycj\u0105 692, w powiecie tczewskim i gminie Gniew, dawny cmentarz ewangelicki po\u0142o\u017cony w lesie na skraju wsi. Nie podaje przy tym ani daty za\u0142o\u017cenia, ani nazwisk, ani opisu nagrobk\u00f3w. \ud83d\udccc Rozstrzyga za to w\u0105tpliwo\u015b\u0107 o Ma\u0142ym Wio\u015ble: ta sama ewidencja ma drug\u0105 pozycj\u0119, 696, zapisan\u0105 wprost jako \u201eWidlice / Wios\u0142o Ma\u0142e\u201d \u2014 relikt cmentarza w lesie na po\u0142udnie od Widlic, na dzia\u0142ce 285 w obr\u0119bie Kalmuzy. Obie nazwy odnosz\u0105 si\u0119 wi\u0119c do jednego rejonu, a nie do dw\u00f3ch odleg\u0142ych miejsc. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3re z dw\u00f3ch za\u0142o\u017ce\u0144 opisuje ten wpis, rozstrzygnie dopiero teren.\n\n*Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (powiat tczewski, gmina Gniew, pozycja 692) oraz ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), stan z 3 wrze\u015bnia 2026 roku.*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Gniew \u2014 Wikipedia.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gniew \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gmina_Gniew"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0100","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71227,"lng":18.79271,"name_de":"","name_pl":"Ma\u0142e Wios\u0142o \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142oszyce, po niemiecku Mallsch\u00fctz, le\u017c\u0105 trzy kilometry na po\u0142udnie od L\u0119borka, w\u015br\u00f3d p\u00f3l i pastwisk na falistej powierzchni moreny dennej; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do Kreis Lauenburg in Pommern w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Pierwsza wzmianka pochodzi z aktu, kt\u00f3rym 12 czerwca 1310 roku margrabia brandenburski Waldemar odst\u0105pi\u0142 ziemi\u0119 gda\u0144sk\u0105 zakonowi krzy\u017cackiemu. Do oko\u0142o 1500 roku wie\u015b by\u0142a gniazdem miejscowego rodu \u2014 pami\u0119\u0107 zachowa\u0142a Macieja, a po nim Miko\u0142aja z Ma\u0142oszyc \u2014 potem za\u015b, a\u017c do 1673 roku, dobrami miejskimi L\u0119borka. \ud83d\udd34 Dat\u0119 wykupu folwarku przez miasto \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: raz jest to rok 1501, raz 1507. Po\u017cytku z tej w\u0142o\u015bci L\u0119bork mia\u0142 niewiele, skoro ju\u017c w 1553 roku odsprzeda\u0142 tutejsze so\u0142ectwo za osiemdziesi\u0105t marek che\u0142mi\u0144skich. W 1792 roku bieg\u0142a przez wie\u015b droga pocztowa z Warmii przez L\u0119bork, Oskowo i S\u0142upsk do Berlina.\n\nMieszka\u0144cy byli w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelikami: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tutaj 166 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w, a ci ostatni nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. Przynale\u017cno\u015b\u0107 ewangelicka zmienia\u0142a si\u0119 z biegiem lat. Franz Schultz odnotowa\u0142 w Ma\u0142oszycach kaplic\u0119 prywatn\u0105 przy parafii w \u0141ebuni, a w zestawieniu z oko\u0142o 1910 roku umie\u015bci\u0142 wie\u015b \u2014 obok Le\u015bnic \u2014 w m\u0142odej parafii w Kr\u0119pkowicach; t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 wskazuje Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon dla oko\u0142o 1905 roku, wcze\u015bniej za\u015b, pod rokiem 1839, przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii miejskiej w L\u0119borku. \ud83d\udd34 Wiersz spisu z 1895 roku nosz\u0105cy nazw\u0119 Malsch\u00fctz wskazuje natomiast parafie w Gniewinie i Salinie oraz urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy w Gniewinie \u2014 miejscowo\u015bci oddalone o dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w, kt\u00f3rych nie potwierdza ani Schultz, ani Meyers, umieszczaj\u0105cy oba urz\u0119dy w Osowie L\u0119borskim.\n\nW\u0142asn\u0105 murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 da\u0142y Ma\u0142oszycom dopiero dziewi\u0119tnastowieczne dobra. R\u00f3d von Oeynhausen naby\u0142 wie\u015b w 1842 roku za 52 000 talar\u00f3w i w 1857 roku poleci\u0142 wznie\u015b\u0107 w g\u0142\u0119bi przydworskiego parku, na osi alei cis\u00f3w i \u015bwierk\u00f3w, ceglan\u0105 kaplic\u0119 grobow\u0105 dla swojej rodziny; nad wej\u015bciem do dzi\u015b czytelny jest wyryty majusku\u0142\u0105 napis \u201eAnno 1857\u201d, a budowla s\u0142u\u017cy obecnie jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. W 1896 roku powsta\u0142 tu pierwszy w powiecie wodoci\u0105g nap\u0119dzany par\u0105, o d\u0142ugo\u015bci siedmiuset metr\u00f3w \u2014 w samym L\u0119borku wodoci\u0105g miejski uruchomiono dopiero jesieni\u0105 1912 roku.\n\nCmentarz le\u017cy oko\u0142o kilometra od \u015brodka wsi, na cyplu kompleksu le\u015bnego, a dojazd do niego jest mieszanin\u0105 kocich \u0142b\u00f3w, ziemi i piasku. Pozosta\u0142o\u015bci s\u0105 nik\u0142e: granic\u0119 wyznacza polna droga i skraj lasu, po murku zosta\u0142 szereg pojedynczych kamieni, z grob\u00f3w \u2014 kilka podstaw krzy\u017cy, jedna czy dwie tumby, u\u0142amek p\u0142yty epitafijnej i podw\u00f3jny nagrobek w formie pnia drzewa. Z fragment\u00f3w uratowanych przez Mariusza Baara z Wicka wiadomo, \u017ce spoczywali tu Johanna Schulz z domu Mach z Henriettental, urodzona 15 lutego 1842 i zmar\u0142a 3 grudnia 1906 roku, oraz Curt Tollas, zmar\u0142y 22 pa\u017adziernika 1874 roku. Oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w od fundament\u00f3w budynku pompy zachowa\u0142o si\u0119 drugie, jeszcze bardziej zniszczone miejsce poch\u00f3wku: dwa groby, w tym rodzinny, trzy u\u0142amki postumentu w promieniu trzydziestu metr\u00f3w i kamienna podmur\u00f3wka \u2014 tyle zosta\u0142o z cmentarza rodziny Moek, kt\u00f3ra zarz\u0105dza\u0142a dobrami Ma\u0142oszyc. \u26a0 Miejscowa opowie\u015b\u0107 umieszcza w lesie przy zakr\u0119tach przed wsi\u0105 groby trzech je\u0144c\u00f3w francuskich pracuj\u0105cych na maj\u0105tku; \u015bladu po nich nie odnaleziono. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje na dzia\u0142ce numer 48 jako cmentarz historyczny.\n\nSprzeczny wiersz spisu wyja\u015bniony, i to nie na korzy\u015b\u0107 dotychczasowych liczb. W spisie z 2 grudnia 1895 roku Ma\u0142oszyce wyst\u0119puj\u0105 wy\u0142\u0105cznie jako obw\u00f3d dworski, pozycja 122 na stronach 192 i 193: 1461,8 hektara, pi\u0119\u0107 osad, 23 domy, 259 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 234 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w, parafia ewangelicka \u0141ebunia, parafia katolicka L\u0119bork, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Osowo L\u0119borskie. Liczby \u201e166 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w\u201d oraz parafie w Gniewinie i Salinie nale\u017c\u0105 do pozycji nast\u0119pnej, czyli do Merzyna \u2014 nasz wyci\u0105g przesun\u0105\u0142 tu wiersze o jeden. Spis z 1 grudnia 1905 roku daje dla Ma\u0142oszyc 233 mieszka\u0144c\u00f3w, 197 ewangelik\u00f3w i 36 katolik\u00f3w, a parafi\u0119 ewangelick\u0105 ju\u017c w Kr\u0119pkowicach, dok\u0142adnie tak, jak zapisa\u0142 Franz Schultz. Powo\u0142anie na Meyersa staje si\u0119 w tym miejscu zb\u0119dne; sprawdzenia wymaga jedynie przypisana mu data 1839.\n\nPrzypisanie daty 1839 Meyersowi trzeba zdj\u0105\u0107 niezale\u017cnie od losu samej daty: Meyers to leksykon miejscowo\u015bci z 1912 roku, kt\u00f3ry przynale\u017cno\u015bci parafialnej sprzed osiemdziesi\u0119ciu lat po prostu nie notuje, wi\u0119c powo\u0142anie si\u0119 na niego jest w tym miejscu puste. Poza tym kaplica w Ma\u0142oszycach jest ju\u017c dobrze po\u015bwiadczona dwoma niezale\u017cnymi wykazami: Franz Schultz i urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze zgodnie wymieniaj\u0105 parafi\u0119 w Kr\u0119pkowicach z kaplicami w Le\u015bnicach i Ma\u0142oszycach, a wykaz podaje przy nich 881 dusz w Kr\u0119pkowicach, 633 w Le\u015bnicach i 272 w Ma\u0142oszycach. Samej daty 1839 nie potwierdza \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o zbioru.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VI, has\u0142o Ma\u0142oszyce","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej \u2014 karty \u201eMa\u0142oszyce \u2013 Mallsch\u00fctz\u201d i \u201eMa\u0142oszyce\u201d (kaplice); kopia w M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycje 27 i 97","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912) (kaplica prywatna Mallsch\u00fctz przy parafii Labuhn) i (parafia Krampkewitz + Lischnitz, Mallsch\u00fctz, ok. 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon Pommern, spis z 2 XII 1895 \u2014 Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, strona 192, pozycja 122 (\u201eMaljch\u00fctz\u201d, 166/7)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny, wyci\u0105g S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (has\u0142o \u201eMa\u0142oszyce\u201d, kontekst liczb)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Ma\u0142oszyce, dz. nr 48, cmentarz historyczny)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0872","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kapl_maloszyce/PICT7834.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.507246,"lng":17.731826,"name_de":"Mallsch\u00fctz","name_pl":"Ma\u0142oszyce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142y Garc (po niemiecku Klein Gartz) le\u017cy w gminie Subkowy w powiecie tczewskim, na wysokim brzegu Wis\u0142y. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, a wcze\u015bniej \u2014 przed utworzeniem tego powiatu w 1887 roku \u2014 najpewniej do starogardzkiego. W latach 1920\u20131939 znalaz\u0142 si\u0119 w granicach II Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, na obszarze zwanym korytarzem; od 1939 do 1945 roku by\u0142 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.\n\n\ud83d\udccc Najstarszy \u015blad prowadzi do zakonu. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z czas\u00f3w biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego wymienia Ma\u0142y Garc jako *praedium monasterii Peplinensis* \u2014 folwark klasztoru cysters\u00f3w w Pelplinie \u2014 i odnotowuje kr\u00f3tko, \u017ce proboszczowi nie p\u0142aci nic. S\u0105siedni zapis tej samej wizytacji t\u0142umaczy, sk\u0105d bra\u0142y si\u0119 takie zaleg\u0142o\u015bci: pobliskie Radostowo, folwark opata oliwskiego, by\u0142o wydzier\u017cawione pewnemu gda\u0144szczaninowi, \u201eheretykowi\u201d, kt\u00f3ry proboszczowi p\u0142aci\u0107 nie chcia\u0142, cho\u0107 \u2014 jak wynika\u0142o z ksi\u0105g parafialnych \u2014 dawniej sz\u0142y stamt\u0105d dwa korce owsa, dwa j\u0119czmienia i p\u00f3\u0142 korca grochu. Tak w\u0142a\u015bnie, przez dzier\u017cawc\u00f3w i oficjalist\u00f3w maj\u0105tk\u00f3w, wyznanie ewangelickie wchodzi\u0142o na Kociewie na d\u0142ugo przed czasami pruskimi.\n\nKociewie pozosta\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie, a miejscowi ewangelicy wi\u0105zali si\u0119 z folwarkiem \u2014 zachowa\u0142 si\u0119 po nim zesp\u00f3\u0142 dworsko-parkowy z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w. Ilu ich by\u0142o, m\u00f3wi spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku: wie\u015b mia\u0142a wtedy 244 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 186 katolik\u00f3w, 56 ewangelik\u00f3w i dwoje innych chrze\u015bcijan (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 11). Ten sam wiersz podaje, dok\u0105d chodzili do ko\u015bcio\u0142a: ewangelicy do parafii w Rudnie (Rauden), katolicy do Subkow\u00f3w. Tutejsi protestanci nale\u017celi wi\u0119c do lutera\u0144sko-unijnego Ko\u015bcio\u0142a krajowego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 ni\u017cej, na \u017bu\u0142awach.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy we wsi nie by\u0142o \u2014 pozosta\u0142 sam cmentarz, jeden z ci\u0105gu poewangelickich cmentarzy nadwi\u015bla\u0144skich gminy Subkowy, obok Subkow\u00f3w, Wielkiej i Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy oraz Wielg\u0142ow\u00f3w. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 62 jako dawny cmentarz ewangelicki i na tym poprzestaje: \ud83d\udfe1 nie podaje ani daty za\u0142o\u017cenia, ani powierzchni, ani numeru dzia\u0142ki. W 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b; cmentarz jest nieczynny i zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacja z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Subkowy \u2014 Cmentarz ewangelicki w Subkowach","url":"https://www.subkowy.pl/a,347,cmentarz-ewangelicki-w-subkowach"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0344","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.97351,"lng":18.81593,"name_de":"Klein Gartz","name_pl":"Ma\u0142y Garc \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142y Kack (po niemiecku Klein Katz) by\u0142 ewangelick\u0105 parafi\u0105 macierzyst\u0105 tej cz\u0119\u015bci Pomorza \u2014 Meyers Gazetteer notuje tu ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i parafi\u0119 protestanck\u0105 Klein Katz (s\u0105siedni Gro\u00df Katz by\u0142 katolicki), przy 301 mieszka\u0144cach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki ufundowa\u0142 w 1586 Jerzy (Georg) Rosenberg, p\u00f3\u017aniejszy burmistrz Gda\u0144ska, g\u0142\u00f3wnie dla robotnik\u00f3w miejscowej ku\u017anicy. \ud83d\udccc Wie\u015b by\u0142a gniazdem hrabiowskim: tabela \u015bwiadcze\u0144 z 1773 roku wymienia folwark o sze\u015bciu w\u0142\u00f3kach che\u0142mi\u0144skich nale\u017c\u0105cy do \u201ehrabiego Krokowa na Ma\u0142ym Kacku\u201d, a obok niego cztery inne dwory szlacheckie \u2014 Tokarskich, von Malotki, von Robakowskich i von Grube \u2014 ka\u017cdy o jednej w\u0142\u00f3ce i dziewi\u0119tnastu zagrodnikach. Administracyjnie obiekt nale\u017ca\u0142 do Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen (Regierungsbezirk Danzig, Amtsgericht Zoppot) \u2014 w Prusach do 1920, nast\u0119pnie w Polsce (korytarz pomorski), nie w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. W marcu 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 powa\u017cnie ucierpia\u0142 w walkach; w latach 1948\u20131955 zosta\u0142 rozbudowany i przej\u0119ty przez katolik\u00f3w jako ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Bolesnej (funkcja do dzi\u015b). Przy dawnej \u015bwi\u0105tyni lutera\u0144skiej chowano zmar\u0142ych r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 protestanckich. \ud83d\udccc Wydzielenie z tutejszej parafii osobnej gminy w Karczemkach \u2014 po niemiecku Friedenau \u2014 w 1873 roku potwierdza statystyka Agathona Harnocha; wcze\u015bniejsza w\u0105tpliwo\u015b\u0107 co do tej daty jest ju\u017c bezprzedmiotowa.\n\n\ud83d\udccc Harnoch pozwala te\u017c si\u0119gn\u0105\u0107 g\u0142\u0119biej w dzieje tej parafii i pokaza\u0107 jej rozmiary. Duchownego wzmiankowano w Ma\u0142ym Kacku od 1630 roku \u2014 a wi\u0119c znacznie wcze\u015bniej, ni\u017c si\u0119ga\u0142y dot\u0105d znane wzmianki \u2014 a wsp\u00f3lnota obejmowa\u0142a protestant\u00f3w z Ma\u0142ego Kacka i wsi s\u0105siednich. Pod koniec XIX wieku liczy\u0142a oko\u0142o 2 650 dusz, a w skali roku 40 konfirmacji, 19 \u015blub\u00f3w, oko\u0142o 800 komunikant\u00f3w i 66 pogrzeb\u00f3w; proboszcz mia\u0142 uposa\u017cenie 4 500 marek i liche, szachulcowe mieszkanie. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a w Sopocie co trzeci\u0105 niedziel\u0119 \u2014 tamtejsza Kaplica Pokoju, po\u015bwi\u0119cona 18 sierpnia 1871 roku, by\u0142a fili\u0105 Ma\u0142ego Kacka. Cmentarze parafia mia\u0142a w Ma\u0142ym Kacku i w Sopocie.\n\n\ud83d\udccc Szko\u0142y parafialne sta\u0142y w Ma\u0142ym Kacku, Sopocie, Chyloni, Gdyni, a tak\u017ce w Wielkim Kacku, Witominie i kilku dalszych miejscowo\u015bciach. Budynek tutejszej szko\u0142y ewangelickiej z po\u0142owy XIX wieku zachowa\u0142 si\u0119 przy ko\u015bciele i jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w w zespole osady rzemie\u015blniczej Ma\u0142y Kack; po w\u0142\u0105czeniu wsi do Gdyni mie\u015bci\u0142a si\u0119 w nim Szko\u0142a Podstawowa numer 8. Wie\u015b liczy\u0142a 226 os\u00f3b w 1818 roku \u2014 133 ewangelik\u00f3w i 93 katolik\u00f3w \u2014 359 w 1871, w tym 172 ewangelik\u00f3w i 182 katolik\u00f3w, oraz 301 w 1910.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, has\u0142o Kl. Katz und Zoppot; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ma\u0142y Kack (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82y_Kack"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"KOS-0104","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.48082,"lng":18.53012,"name_de":"Klein Katz","name_pl":"Ma\u0142y Kack \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (parafia macierzysta Sopotu)","powiat":"Gdynia M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mareza \u2014 po niemiecku Mareese \u2014 le\u017cy tu\u017c pod Kwidzynem i *S\u0142ownik geograficzny* nazywa j\u0105 wprost przedmie\u015bciem miasta. W 1868 roku mieszka\u0142y tu 523 osoby, w tym 465 ewangelik\u00f3w i 111 katolik\u00f3w \u2014 \ud83d\udfe1 obie liczby wyznaniowe daj\u0105 razem wi\u0119cej, ni\u017c wynosi podana ludno\u015b\u0107, i tak samo stoi w druku; wie\u015b obejmowa\u0142a 945 m\u00f3rg i 159 budynk\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dom\u00f3w mieszkalnych.\n\nLudno\u015b\u0107 ros\u0142a. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 596 mieszka\u0144c\u00f3w: 398 ewangelik\u00f3w, 170 katolik\u00f3w i 27 innych chrze\u015bcijan, a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b mia\u0142a ju\u017c 869 mieszka\u0144c\u00f3w; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 778 z nich \u2014 571 ewangelik\u00f3w, 177 katolik\u00f3w i trzydziestu innych chrze\u015bcijan \u2014 a po polsku pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 os\u00f3b.\n\n\ud83d\udccc Rubryka innych chrze\u015bcijan nie jest tu drobiazgiem: ta grupa trwa w obu spisach i ro\u015bnie. Cmentarz przy dzisiejszej ulicy D\u0142ugiej, za\u0142o\u017cony pod koniec XVIII wieku, ewidencja konserwatorska okre\u015bla jako mennonicki; wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 1249.\n\n\ud83d\udfe1 Los\u00f3w cmentarza po 1945 roku nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 316","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1089","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73748,"lng":18.91363,"name_de":"Mareese","name_pl":"Mareza \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 jednonawowy z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119tym prezbiterium wzniesiono w Mariance w XIV wieku, oko\u0142o 1334 roku; przy nim za\u0142o\u017cono cmentarz przyko\u015bcielny. Do 1945 roku by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia ewangelicka samodzielnej parafii w Mariance.\n\n\ud83d\udccc \u015alad po tutejszych organach zachowa\u0142 si\u0119 gdzie indziej. Instrument o o\u015bmiu g\u0142osach kupi\u0142 w 1852 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pomorskiej Wsi i tam gra\u0142 on jeszcze pod koniec XIX wieku \u2014 tak zanotowa\u0142 Agathon Harnoch, opisuj\u0105c tamtejsz\u0105 parafi\u0119.\n\nObecnie jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w Pas\u0142\u0119ku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-803 dnia 28 lutego 1968 roku wraz z cmentarzem. \ud83d\udd34 Wezwanie podawane jest rozbie\u017cnie: diecezja elbl\u0105ska wymienia \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, karta ewidencyjna Matk\u0119 Bosk\u0105 Nieustaj\u0105cej Pomocy, a Studium gminy Pas\u0142\u0119k z 2009 roku Wniebowzi\u0119cie Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 418.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (dawny, ob. rzym.-kat.)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (dawny, ob. rzym.-kat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0513","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09762,"lng":19.63472,"name_de":"Marienfelde","name_pl":"Marianka \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Marienfelde)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Markusy (po niemiecku Markushof) zacz\u0119\u0142y si\u0119 od dworu krzy\u017cackiego. Wie\u015b za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1360 roku jako dw\u00f3r komturii dzierzgo\u0144skiej; brata Walrabego, \u201ePfleger czum Merkelshove\u201d, wymienia w 1363 roku przywilej Stalewa, a w 1399 roku ksi\u0119ga urz\u0119d\u00f3w notuje tu sprz\u0119t mszalny \u2014 musia\u0142a wi\u0119c istnie\u0107 i kaplica. Na pocz\u0105tku XVI wieku wie\u015b sta\u0142a opuszczona; 3 pa\u017adziernika 1521 roku kr\u00f3l nada\u0142 j\u0105 do\u017cywotnio w\u00f3jtowi malborskiemu Melchiorowi Glaubitzowi.\n\nMennonici z Markus nale\u017celi do fryzyjskiej gminy w Jeziorze (Thiensdorf). Po roz\u0142amie wywo\u0142anym sporem o dopuszczalno\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw mieszanych mniejsza grupa wznios\u0142a w 1791 roku w Markusach w\u0142asny dom modlitwy \u2014 budowl\u0119 przys\u0142upow\u0105 z mieszkaniem s\u0142ugi ko\u015bcielnego \u2014 i utworzy\u0142a samodzieln\u0105 gmin\u0119; Harnoch wymienia jeszcze pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku dwa mennonickie domy modlitwy w tej okolicy, w Jeziorze i w Markusach. \ud83d\udd34 Dalsze losy budynku podaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a rozbie\u017cnie: Bernhard Schmid pisze, \u017ce w 1865 roku zbudowano zb\u00f3r na nowo, murowany, inny przekaz m\u00f3wi, \u017ce dom modlitwy zniszczy\u0142a wielka pow\u00f3d\u017a \u017cu\u0142awska 1888 roku. Postanowiono w\u00f3wczas wznie\u015b\u0107 now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Preu\u00dfisch Rosengart (dzi\u015b Rozgart) pod warunkiem scalenia gmin Thiensdorf i Markushof, co nast\u0105pi\u0142o w 1888 albo 1890 roku \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 obie daty \u2014 wraz z przyj\u0119ciem nazwy Thiensdorf-Markushof. Dom modlitwy w Markusach nie zachowa\u0142 si\u0119. Wsp\u00f3lnota prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi urodze\u0144, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1776 roku, a chrzt\u00f3w od 1800; duplikaty od 1812 roku przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku.\n\nCmentarz mennonicki, za\u0142o\u017cony zapewne w ko\u0144cu XVIII wieku, le\u017cy poza centrum wsi, w jej zachodniej cz\u0119\u015bci. Ma plan prostok\u0105ta, obwiedni\u0119 z lip i relikty alej, zachowan\u0105 ceglan\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 bramy oraz liczne nagrobki: stele z piaskowca, dwa cippusy rodziny Klaasen zwie\u0144czone obeliskami, nagrobek z metalowym ogrodzeniem i tumby. Najstarsze czytelne nagrobki pochodz\u0105 z 1856 i 1858 roku, a ostatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 w styczniu 1945 roku. \u26a0 Schmid, opisuj\u0105c cmentarz w 1919 roku, widzia\u0142 tu jeszcze dwa zabytki starsze albo rzadsze: stel\u0119 z piaskowca w formach antykizuj\u0105cych dla Salomona Dorrna, \u201es\u0105siada w Markusach\u201d, urodzonego w 1729 i zmar\u0142ego w 1807 roku, oraz jego ma\u0142\u017conki Marii Elisabeth z domu Katt, zmar\u0142ej w 1842, a obok nagrobek drewniany z bogato wykrojonym zwie\u0144czeniem. Dobr\u0105 piel\u0119gnacj\u0119 i bujny drzewostan uwa\u017ca\u0142 przy tym za \u017cu\u0142awsk\u0105 regu\u0142\u0119, nie za wyj\u0105tek. W 2014 roku z odnalezionych nagrobk\u00f3w utworzono na cmentarzu ma\u0142e lapidarium, a przed wej\u015bciem ustawiono tablic\u0119 z planem i wykazem pochowanych. Cmentarz uchodzi dzi\u015b za jedn\u0105 z najlepiej zachowanych i najstaranniej utrzymanych nekropolii mennonickich na \u017bu\u0142awach.\n\n\ud83d\udfe1 Liczby ludno\u015bci bywaj\u0105 tu podawane rozbie\u017cnie. Dla 1820 roku powtarzano 418 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 162 mennonit\u00f3w, ale potwierdzenia tego zapisu nie ma. Dla 1885 roku podawano 139 mennonit\u00f3w obok 689 ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w, tymczasem wykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie notuje Markusy na stronie 12 pod pozycj\u0105 72 z 646 mieszka\u0144cami: 477 ewangelik\u00f3w, 37 katolik\u00f3w i 132 innych chrze\u015bcijan.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Encyklopedia Warmii i Mazur; P\u0119tla \u017bu\u0142awska; katalog cmentarzy \u017bu\u0142aw (zulawy.infopl.info); B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, 1919; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 12; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"petla-zulaw.pl","url":"https://petla-zulaw.pl/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0963","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.056185,"lng":19.364178,"name_de":"Markushof","name_pl":"Markusy \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mennonici z Markus (niem. Markushof) nale\u017celi do fryzyjskiej gminy w Jeziorze (Thiensdorf). Po roz\u0142amie wywo\u0142anym sporem o dopuszczalno\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw mieszanych mniejsza grupa wznios\u0142a w 1791 r. w Markusach w\u0142asny dom modlitwy i utworzy\u0142a samodzieln\u0105 gmin\u0119. Dom modlitwy zniszczy\u0142a wielka pow\u00f3d\u017a \u017cu\u0142awska 1888 r.; postanowiono w\u00f3wczas wybudowa\u0107 now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Preu\u00dfisch Rosengart (dzi\u015b Rozgart) pod warunkiem scalenia gmin Thiensdorf i Markushof, co nast\u0105pi\u0142o w 1888 lub 1890 r. (\u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 obie daty) wraz z przyj\u0119ciem nazwy Thiensdorf-Markushof. Dom modlitwy w Markusach nie zachowa\u0142 si\u0119. Cmentarz mennonicki, za\u0142o\u017cony zapewne w ko\u0144cu XVIII w., le\u017cy poza centrum wsi, w jej zachodniej cz\u0119\u015bci. Ma plan prostok\u0105ta, obwiedni\u0119 z lip i relikty alej, zachowan\u0105 ceglan\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 bramy oraz liczne nagrobki: stele z piaskowca, dwa cippusy zwie\u0144czone obeliskami, nagrobek z metalowym ogrodzeniem i tumby. Najstarsze czytelne nagrobki pochodz\u0105 z 1856 i 1858 r., ostatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 w styczniu 1945 r. W 2014 r. z odnalezionych nagrobk\u00f3w utworzono na cmentarzu ma\u0142e lapidarium, a przed wej\u015bciem ustawiono tablic\u0119 z planem i wykazem pochowanych. Cmentarz nale\u017cy do najlepiej zachowanych i najstaranniej utrzymanych nekropolii mennonickich na \u017bu\u0142awach. W 1820 r. na 418 mieszka\u0144c\u00f3w wsi 162 by\u0142o mennonitami, w 1885 r. \u2014 139 obok 689 ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w.","built_year":1791,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w Markusach (P\u0119tla \u017bu\u0142awska)","url":"https://petla-zulaw.pl/obiekty/cmentarz/572,cmentarz-mennonicki-w-markusach.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0078","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0479535,"lng":19.3853277,"name_de":"Markushof","name_pl":"Markusy \u2014 gmina, dom modlitwy i cmentarz mennonicki (Markushof)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Marszewo \u2014 po niemiecku Marschau \u2014 le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w Kreis Karthaus, czyli powiecie kartuskim. \ud83d\udd34 Co si\u0119 z nim sta\u0142o po 1920 roku, pozostaje nierozstrzygni\u0119te: w atlasie zapisano, \u017ce w latach 1920\u20131939, inaczej ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, nale\u017ca\u0142o do Polski i do wojew\u00f3dztwa pomorskiego, John Muhl wymienia je jednak w gronie wsi Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3re pomin\u0105\u0142 w swojej monografii nie dla granicy pa\u0144stwowej, lecz dlatego, \u017ce powsta\u0142y na dawnych dobrach rycerskich albo domenach.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b by\u0142a niegdy\u015b dobrem jezuit\u00f3w ze Starych Szkot\u00f3w, i to oni j\u0105 za\u0142o\u017cyli. Dobra czapielskie, do kt\u00f3rych wesz\u0142a, ojcowie kupili w 1617 roku od Krzysztofa Borzewicza za 91 500 z\u0142otych i w kr\u00f3tkim czasie wykroili z rozleg\u0142ego lasu dziewi\u0119\u0107 nowych wsi; Jakub Fankidejski wymienia w\u015br\u00f3d nich Marszewy obok G\u00f3rnej i Dolnej Hutty, Majdan\u00f3w, Krymek, Zalesia, Czapielskiej Woli, Starego Styngwa\u0142du i Babiego Do\u0142u. Po kasacie zakonu rz\u0105d pruski nada\u0142 wie\u015b czynszownikom 5 listopada 1820 roku.\n\nTo pogranicze katolicko-ewangelickie Kaszub. W 1868 roku Marszewo liczy\u0142o 91 mieszka\u0144c\u00f3w: 54 katolik\u00f3w i 37 ewangelik\u00f3w, a ci ostatni nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani; katolicy podlegali parafii w Dolnym Pr\u0105gowie. Siedemna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej proporcje si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142y: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku \u2014 wykaz powiatu kartuskiego, strona pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta, pozycja pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta sz\u00f3sta \u2014 notuje tu 193 mieszka\u0144c\u00f3w, 104 ewangelik\u00f3w i 89 katolik\u00f3w, przy tej samej parze parafii, ewangelickiej w Przyja\u017ani i katolickiej w Pr\u0105gowie Dolnym. Przy Przyja\u017ani Marszewo zosta\u0142o: tak samo zapisuje je odczyt spisu z 1910 roku. Byli to luteranie i ewangelicy unijni ze staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego. \ud83d\udd34 Odczyt liczb ze spisu z 1 grudnia 1910 roku, m\u00f3wi\u0105cy o 209 mieszka\u0144cach, w tym 44 wyznania ewangelickiego i 73 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, wymaga natomiast sprawdzenia ze skanem \u2014 pochodzi z wiersza przypisanego do innego powiatu i nie daje si\u0119 pogodzi\u0107 z reszt\u0105 ci\u0105gu.\n\nCmentarz poewangelicki figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w Przywidza. Nic nie wskazuje na w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 by\u0142a to sama nekropolia. \ud83d\udfe1 Datowania i stanu zachowania nie ustalono; wymagaj\u0105 weryfikacji terenowej. \u26a0 Warto przy tym wiedzie\u0107, \u017ce w imiennym wykazie siedmiu cmentarzy ewangelickich parafii Przyja\u017a\u0144, spisanym przez Harnocha w 1890 roku, Marszewa nie ma, cho\u0107 sama wie\u015b jest tam wymieniona w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna Marszewa jest potwierdzona trzema niezale\u017cnymi zapisami i nie potrzebuje ju\u017c dowodu z wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych. Spis gmin z 1 grudnia 1910 roku wykazuje Marschau jako jednostk\u0119 nr 51 powiatu kartuskiego o powierzchni 116,4 hektara i przypisuje j\u0105 do parafii ewangelickiej Rheinfeld, czyli Przyja\u017ani. Agathon Harnoch wymienia Marschau w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii Rheinfeld obok Wielkiego i Ma\u0142ego Czapielska, Majdan\u00f3w, Zalesia i Babiego Do\u0142u, a wi\u0119c dok\u0142adnie tych wsi, kt\u00f3re jezuici wykroili z d\u00f3br czapielskich. To samo notuje S\u0142ownik geograficzny, podaj\u0105c dla Marszewa w powiecie kartuskim parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Przyja\u017ani i katolick\u0105 w Dolnym Pr\u0105gowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.); A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0246","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25343,"lng":18.36677,"name_de":"Marschau","name_pl":"Marszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"To drugi z dw\u00f3ch cmentarzy ewangelickich w Morawach, do 1991 roku zwanych Mary, po niemiecku Mahren, w gminie Gardeja. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 212, datuje na pocz\u0105tek XX wieku i umieszcza na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, w stron\u0119 Nowej Wioski \u2014 a wi\u0119c po przeciwnej stronie zabudowa\u0144 ni\u017c cmentarz starszy.\n\nPunkt w atlasie ustalono ze \u015brodka dzia\u0142ki ewidencyjnej 325/1 i potwierdza go niezale\u017cny zapis terenowy z serwisu BillionGraves, oddalony o jakie\u015b siedemdziesi\u0105t metr\u00f3w. To dwa niezale\u017cne wskazania, wi\u0119c dawniejsze zastrze\u017cenie, \u017ce samo istnienie obiektu wymaga potwierdzenia, straci\u0142o podstaw\u0119.\n\nLiczby ludno\u015bci wsi \u2014 356 mieszka\u0144c\u00f3w, 340 ewangelik\u00f3w, jeden katolik i pi\u0119tna\u015bcioro innych chrze\u015bcijan w 1885 roku \u2014 podano przy wpisie o cmentarzu starszym; dotycz\u0105 ca\u0142ej miejscowo\u015bci, nie kt\u00f3rego\u015b z obiekt\u00f3w z osobna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gardeja \u2014 cmentarze ewangelickie [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0410","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.690743,"lng":19.092938,"name_de":"Mahren","name_pl":"Mary \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Morawy, do 1991 roku Mary, po niemiecku Mahren, to wie\u015b w gminie Gardeja o niemieckiej i ewangelickiej przesz\u0142o\u015bci. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku pokazuje, jak dalece: na 356 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 340 ewangelik\u00f3w i jeden katolik (powiat kwidzy\u0144ski, strona 78, pozycja 69). \ud83d\udccc Spis liczy przy tym osobno pi\u0119tna\u015bcioro innych chrze\u015bcijan, nie podaj\u0105c, do jakiej wsp\u00f3lnoty nale\u017celi. Ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Tromnowie, po niemiecku Gro\u00df Tromnau, katolicy \u2014 do Szynwa\u0142du.\n\nWe wsi zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady dw\u00f3ch cmentarzy ewangelickich; ten jest w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pierwszym z nich (pozycja 211), datowanym na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i po\u0142o\u017conym na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. Zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt. Punkt w atlasie ustalono ze \u015brodka dzia\u0142ki ewidencyjnej 319/4.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gardeja \u2014 cmentarze ewangelickie (timenote.info / wikipedia) [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0409","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.691198,"lng":19.111215,"name_de":"Mahren","name_pl":"Mary \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Marynowy, po niemiecku Marienau, to wie\u015b na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, oko\u0142o 5,5 km na po\u0142udnie od Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Akt lokacyjny dla Mergenow mia\u0142 nada\u0107 w 1321 roku wielki mistrz Werner von Orseln. \ud83d\udd34 Data i osoba si\u0119 nie zgadzaj\u0105: Werner von Orseln sprawowa\u0142 urz\u0105d w latach 1324\u20131330. Do 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie malborskim (Kreis Marienburg) w rejencji gda\u0144skiej, z s\u0105dem obwodowym w Nowym Dworze, w latach 1920\u20131939 w powiecie Wielkie \u017bu\u0142awy (Kreis Gro\u00dfes Werder) w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen, a po 1945 roku w Polsce.\n\nBy\u0142a to wie\u015b kilku wyzna\u0144 naraz, i wida\u0107 to w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku: w 74 domach mieszkalnych i 145 gospodarstwach domowych \u017cy\u0142o tu 788 os\u00f3b, w tym 423 ewangelik\u00f3w, 248 katolik\u00f3w, 110 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w \u2014 oraz siedmiu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Malborku. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon notuje w Marynowach jedn\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 i jedn\u0105 ewangelick\u0105, a S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego w tomie sz\u00f3stym daje 411 ewangelik\u00f3w i 347 katolik\u00f3w w \u00f3wczesnym powiecie malborskim. Jeszcze przed ko\u0144cem stulecia wsp\u00f3lnota usamodzielni\u0142a si\u0119: oko\u0142o 1890 roku Harnoch opisuje Marynowy ju\u017c jako osobn\u0105 parafi\u0119, z patronatem w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw, organami o czternastu g\u0142osach i sze\u015bciuset duszami, przy 25 chrztach, 9 \u015blubach i 379 komunikantach rocznie. Ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne prowadzono tu jednak znacznie wcze\u015bniej \u2014 si\u0119gaj\u0105 1627 roku, z lukami a\u017c po lata siedemdziesi\u0105te osiemnastego wieku.\n\n\u015awi\u0105tynia tej parafii ma dzieje starsze, ni\u017c zdawa\u0142oby si\u0119 po jej ostatniej postaci. Bernhard Schmid zapisa\u0142, \u017ce w 1708 roku stan\u0105\u0142 w Marynowach ko\u015bci\u00f3\u0142 o\u015bmioboczny, \u201ewprawdzie bez wie\u017cy\u201d, a pierwszy tutejszy duchowny ewangelicki dzia\u0142a\u0142 podobno ju\u017c w 1574 roku. Zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c inskrypcja z o\u0142tarza: \u201eAnno 1725. Ten o\u0142tarz ku czci Boga kaza\u0142a zbudowa\u0107 pani Cordula Schnitz, a pan Peter Pohlmann kaza\u0142 pomalowa\u0107\u201d. \ud83d\udd34 O tym, co sta\u0142o tu na ko\u0144cu, zapisy m\u00f3wi\u0105 rozbie\u017cnie: wed\u0142ug jednego ewangelicy wznie\u015bli w 1888 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ceglany, wed\u0142ug Harnocha budowla by\u0142a szachulcowa. Rozebrano j\u0105 po 1945 roku. Zwi\u0105zany z ni\u0105 cmentarz ewangelicki, zak\u0142adany od ko\u0144ca osiemnastego wieku, le\u017cy we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, silnie zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty.\n\n\ud83d\udccc O\u015bmiobok nie by\u0142 tu pomys\u0142em miejscowym. Viktor Zirkwitz przytacza uwag\u0119, \u017ce \u201epodejmuje si\u0119 na nowo budowl\u0119 centraln\u0105 \u2014 form\u0119, kt\u00f3r\u0105 w gminach ewangelickich od dawna ch\u0119tnie stosowano\u201d, wskazuj\u0105c w\u0142a\u015bnie na s\u0105siednie ko\u015bcio\u0142y w Lubieszewie (1707) i Marynowach (1708); ten sam plan powt\u00f3rzono potem w Kwitajnach w latach 1714\u20131719, sto kilometr\u00f3w dalej. Forma w\u0119drowa\u0142a, a fala budowlana z lat 1707\u20131708 przypad\u0142a na czas, gdy wojska szwedzkie dawa\u0142y protestantom os\u0142on\u0119, jakiej nie mieli ani wcze\u015bniej, ani p\u00f3\u017aniej.\n\nMennonickiego domu modlitwy w Marynowach nie odnotowuj\u0105 ani katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w M. Warcho\u0142a, ani gminny program opieki nad zabytkami, kt\u00f3ry wylicza cztery domy modlitwy gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski: w Stawcu, Or\u0142owskim Polu, R\u00f3\u017cewie i \u017belichowie. \u015alad po mennonitach stanowi\u0105 za to stele na cmentarzu przyko\u015bcielnym przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny.\n\n\ud83d\udccc Obiektem jest ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii ewangelickiej, nie dom modlitwy mennonit\u00f3w. Harnoch opisuje Marynowy jako samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105: przywilej wielkiego komtura Wernera von Orseln z dnia \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca 1321 roku dla niejakiego Heinricha, z czterema \u0142anami dla proboszcza; gmina ewangelicka od 1574 roku, pierwszy pastor Blasius Macer, a \u201ejetzige Kirche\u201d z 1708 roku to o\u015bmioboczna budowla szachulcowa z o\u015bmiobocznym dachem, bez wie\u017cy, wzniesiona przy wsparciu oficer\u00f3w szwedzkich. Nazw\u0119 i pole typu nale\u017cy poprawi\u0107 na ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Gda\u0144sk 1908; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I, Gda\u0144sk 1919; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa 1933, druk Gda\u0144sk 1940; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w M. Warcho\u0142a; gminny program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w na ziemiach polskich \u2014 holland.org.pl","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=polska&id=12_1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0034","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17084,"lng":19.09458,"name_de":"Marienau","name_pl":"Marynowy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Marienau)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Marz\u0119cino, po niemiecku Jungfer, to \u017cu\u0142awska wie\u015b w delcie Wis\u0142y; w XVII i XVIII wieku by\u0142a osad\u0105 ryback\u0105 elbl\u0105skiego okr\u0119gu rybackiego. Nazwa jest starsza od samej wsi \u2014 pochodzi od rzeki, wspomnianej w opisie z 1332 roku, a w przywileju z 1348 roku wymieniono tu karczm\u0119 przy mo\u015bcie wzniesionym przez mieszczan elbl\u0105skich. \ud83d\udd34 Do 1920 roku wie\u015b liczono w powiecie elbl\u0105skim, a nie malborskim: tak stawia j\u0105 spis z 1885 roku, tak samo Harnoch, przypisuj\u0105c tutejsz\u0105 parafi\u0119 diecezji elbl\u0105skiej. W okresie mi\u0119dzywojennym Marz\u0119cino znalaz\u0142o si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w Kreis Gro\u00dfes Werder, a w latach 1939\u20131945 w Rzeszy.\n\nOkolica by\u0142a zdecydowanie protestancka \u2014 lutera\u0144ska i unijna \u2014 i tak te\u017c wygl\u0105da\u0142a wie\u015b. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 1015 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego a\u017c 969 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i 17 innych chrze\u015bcijan (strona 4, pozycja 39); tych ostatnich spis nie nazywa, ale na \u017bu\u0142awach byli to zwykle mennonici. Katolicy nale\u017celi do parafii w Tiegenhagen. Potwierdza to statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku: ca\u0142a parafia Jungfer w diecezji elbl\u0105skiej liczy\u0142a 2150 dusz ewangelickich, a obok nich mieszka\u0142o na jej obszarze 481 mennonit\u00f3w, 96 katolik\u00f3w i kilku baptyst\u00f3w. \ud83d\udccc Odr\u0119bnej gminy mennonickiej w samym Marz\u0119cinie dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105, ale mennonit\u00f3w w granicach parafii by\u0142o niema\u0142o \u2014 s\u0105siedztwo dw\u00f3ch wyzna\u0144 by\u0142o tu codzienno\u015bci\u0105. Duchownych ewangelickich wymienia si\u0119 we wsi dopiero od 1614 roku; pierwszym znanym z nazwiska pastorem by\u0142 Wengius, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 do 1620 roku, a o jego poprzedniku Harnoch pisze, \u017ce jest wprawdzie wspominany, lecz bez pewno\u015bci.\n\n\ud83d\udccc Zachowany dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jest pi\u0105ty z kolei, i st\u0105d bierze si\u0119 rozbie\u017cno\u015b\u0107 dat. Harnoch zestawia \u0142a\u0144cuch po\u017car\u00f3w: \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1640 roku, odbudowana rok p\u00f3\u017aniej sp\u0142on\u0119\u0142a ponownie 7 marca 1748 wraz z plebani\u0105; kolejn\u0105, wzniesion\u0105 staraniem rady miasta Elbl\u0105ga, \u00f3wczesnego patrona, po\u015bwi\u0119cono w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia 1748 roku, a ta sp\u0142on\u0119\u0142a 21 maja 1811 roku; nast\u0119pn\u0105 po\u015bwi\u0119cono w drug\u0105 niedziel\u0119 po Objawieniu Pa\u0144skim 1821 roku i ta obr\u00f3ci\u0142a si\u0119 w popi\u00f3\u0142 6 wrze\u015bnia 1849 roku. Dopiero obecna, ryglowa, po\u015bwi\u0119cona 29 sierpnia 1852 roku, przetrwa\u0142a. Datowanie \u201epierwsza po\u0142owa XIX wieku\u201d, kt\u00f3re nosi ewidencja, odpowiada zatem \u015bwi\u0105tyni spalonej w 1849 roku, a nie tej, kt\u00f3ra stoi. Harnoch notuje przy niej wie\u017c\u0119 wysoko\u015bci 105 st\u00f3p z dwoma dzwonami z 1852 roku i organy o dziewi\u0119ciu g\u0142osach, a w roku sprawozdawczym 84 chrzty, 14 \u015blub\u00f3w, 1481 komunikant\u00f3w i 64 pogrzeby; ksi\u0119gi metrykalne parafii zachowa\u0142y si\u0119 od 1811 roku, z zapisami uzupe\u0142nionymi wstecz za lata 1798\u20131810.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny przy ulicy G\u0142\u00f3wnej. Cmentarz przy niej by\u0142 dawn\u0105 ewangelick\u0105 nekropoli\u0105 parafialn\u0105 i pe\u0142ni funkcj\u0119 cmentarza przyko\u015bcielnego do dzi\u015b; tak te\u017c prowadzi go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, pod pozycj\u0105 111.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414\u2013415.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414\u2013415","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0424","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23577,"lng":19.23586,"name_de":"Jungfer","name_pl":"Marz\u0119cino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Marz\u0119cinie, po niemiecku Jungfer, wzniesiono w 1852 roku; dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, a parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano tu w 1947 roku.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 1 015 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 969 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i 17 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Parafia mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu.\n\n\ud83d\udccc Obecna \u015bwi\u0105tynia jest pi\u0105t\u0105 z kolei, a \u0142a\u0144cuch po\u017car\u00f3w zestawia statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 wraz z zabudowaniami w 1640 roku; odbudowany rok p\u00f3\u017aniej, sp\u0142on\u0105\u0142 ponownie 7 marca 1748 roku. Now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z wie\u017c\u0105 postawi\u0142 wtedy magistrat Elbl\u0105ga, \u00f3wczesny patron ko\u015bcio\u0142a, i po\u015bwi\u0119cono j\u0105 w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia 1748 roku. I ta sp\u0142on\u0119\u0142a \u2014 21 maja 1811 roku. Kolejn\u0105 po\u015bwi\u0119cono w drug\u0105 niedziel\u0119 po Objawieniu Pa\u0144skim 1821 roku, a 6 wrze\u015bnia 1849 roku obr\u00f3ci\u0142a si\u0119 w popi\u00f3\u0142. Dopiero obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, od 1826 roku pod patronatem kr\u00f3lewskim, po\u015bwi\u0119cony 29 sierpnia 1852 roku, przetrwa\u0142. Harnoch notuje przy nim wie\u017c\u0119 wysoko\u015bci 105 st\u00f3p z dwoma dzwonami z 1852 roku i organy o 9 g\u0142osach. Miejscowe podanie wi\u0105\u017ce pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z polsk\u0105 hrabin\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a si\u0119 tu rozbi\u0107 i ufundowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 ku czci Naj\u015bwi\u0119tszej Panny.\n\nBudowla ma konstrukcj\u0119 szachulcow\u0105 wype\u0142nion\u0105 ceg\u0142\u0105, jest orientowana i jednonawowa, na rzucie prostok\u0105ta, z ni\u017cszym prezbiterium zamkni\u0119tym pi\u0119ciobocznie, zakrysti\u0105 od p\u00f3\u0142nocy i smuk\u0142\u0105, drewnian\u0105, trzykondygnacyjn\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu, wtopion\u0105 w dach korpusu. Okna s\u0105 w\u0105skie, zamkni\u0119te \u0142ukiem Tudora, rozmieszczone parami w dw\u00f3ch rz\u0119dach; dachy kryto dach\u00f3wk\u0105 holenderk\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 796 (dawniej 683) 21 grudnia 1973 roku; stoi przy ulicy G\u0142\u00f3wnej 12A. Obok le\u017cy przyko\u015bcielny cmentarz ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki, uj\u0119ty w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-796, decyzj\u0105 z 21 grudnia 1973 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP, szachulcowy, 1 po\u0142owa XIX\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 414\u2013415.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"prawomiejscowe.pl","url":"https://prawomiejscowe.pl/api/file/GetZipxAttachment/420/2266976/false/preview"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/#map=18/54.23491/19.23462"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414\u2013415","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0479","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2349141,"lng":19.2346219,"name_de":"Jungfer","name_pl":"Marz\u0119cino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Jungfer)","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Mas\u0142owiczki \u2014 do 1945 roku Klein Massowitz \u2014 by\u0142y samodzieln\u0105 gmin\u0105 wiejsk\u0105 w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Osad\u0119 wydzielono z lasu zwanego \u201eTuchensche Heyde\u201d i uruchomiono oko\u0142o 1751 roku jako koloni\u0119 fryderycja\u0144sk\u0105; rok p\u00f3\u017aniej mieszka\u0142o w niej 59 os\u00f3b w siedmiu rodzinach, a do 1852 roku liczba mieszka\u0144c\u00f3w dosz\u0142a do 226.\n\nDo 1945 roku ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewadze ewangelicka, lutera\u0144ska \u2014 typowa dla kaszubsko-pomorskiej wsi kolonist\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Mas\u0142owiczki nigdy nie mia\u0142y: nale\u017ca\u0142y do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen), i to zar\u00f3wno ewangelickiej, jak katolickiej. Jedyn\u0105 materialn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po dawnych mieszka\u0144cach jest poewangelicki cmentarz. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlono lud\u017ami w wi\u0119kszo\u015bci katolickimi; w 2011 roku mieszka\u0142y tu 84 osoby.\n\n\ud83d\udd34 W roboczym wyci\u0105gu ze *S\u0142ownika* przypisano tej wsi 1867 katolik\u00f3w \u2014 liczba niemo\u017cliwa dla osady licz\u0105cej kilkana\u015bcie dom\u00f3w. \ud83d\udfe1 Najpewniej wzi\u0119to rok za liczb\u0119 ludno\u015bci albo pomylono wiersz z s\u0105siednim has\u0142em; do rozstrzygni\u0119cia na oryginale.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VI, has\u0142o Mas\u0142owiczki","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0737","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.076,"lng":17.231,"name_de":"Klein Massowitz","name_pl":"Mas\u0142owiczki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Maszewko, nazywane te\u017c Komaszewem, po niemiecku Klein Massow, to ma\u0142a wie\u015b w gminie Wicko w powiecie l\u0119borskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Lauenburg i. Pom. w rejencji koszali\u0144skiej. Wymienia j\u0105 ju\u017c rejestr danin z 1400 roku, w kt\u00f3rym Maszewko i s\u0105siednie Maszewo nale\u017ca\u0142y do gda\u0144skiego komtura Giselbrechta. Wed\u0142ug Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon liczy\u0142a oko\u0142o 249 mieszka\u0144c\u00f3w w okolicach 1905 roku. Franz Tetzner zapisa\u0142 tutejsz\u0105 nazw\u0119 kaszubsk\u0105 w formie Maszewo, w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych kaszubszczyzny jeszcze nie zapomniano.\n\nMieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami i nale\u017celi do parafii w \u0141ebieniu \u2014 po niemiecku Labehn \u2014 utworzonej p\u00f3\u017ano: w pa\u017adzierniku 1890 roku tamtejsza gmina sta\u0142a si\u0119 samodzielnym wikariatem, a w 1893 roku parafi\u0105, wsp\u00f3ln\u0105 z Bia\u0142ogard\u0105. Obok Maszewka wesz\u0142y do niej Kopaniewo, Zdrzewno, L\u0119dziechowo, G\u0119\u015b i Kr\u0119pa Kaszubska. Warto rozr\u00f3\u017cni\u0107 dwie podobne nazwy: Maszewko podlega\u0142o parafii w \u0141ebieniu, a Maszewo L\u0119borskie, czyli Gro\u00df Massow w dzisiejszej gminie Cewice, parafii w \u0141ebuni \u2014 to dwie r\u00f3\u017cne parafie synodu l\u0119borskiego. Nieliczni katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Maszewku nie by\u0142o; \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w \u0141ebieniu, a we wsi dzia\u0142a\u0142 jedynie cmentarz.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku daje dla Maszewka dwa wiersze, bo powiat dzieli\u0142 si\u0119 wtedy na gminy wiejskie i obwody dworskie. W gminie wiejskiej naliczono 92 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i jednego \u017byda; w obwodzie dworskim 153 ewangelik\u00f3w i r\u00f3wnie\u017c ani jednego katolika. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy obie cz\u0119\u015bci mia\u0142y w Roszczycach.\n\nPo 1945 roku cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przeniesiono z niego do Charbrowa dwie kamienne stele i kamienny krzy\u017c; stoj\u0105 dzi\u015b przy o\u0142tarzu polowym obok tamtejszego ko\u015bcio\u0142a. Stela od strony p\u00f3\u0142nocnej nosi napis po\u015bwi\u0119cony Gustavowi Zimdarsowi, w\u0142a\u015bcicielowi maj\u0105tku rycerskiego, urodzonemu 11 lutego 1836 i zmar\u0142emu 23 czerwca 1861 roku, po\u0142udniowa \u2014 Eduardowi Zimdarsowi, urodzonemu 15 sierpnia 1837 i zmar\u0142emu 3 czerwca 1867. Na krzy\u017cu widniej\u0105 s\u0142owa z Ksi\u0119gi Machabejskiej: \u201eSkoro przyszed\u0142 na to czas, powinni\u015bmy wi\u0119c cierpie\u0107 po rycersku, za wol\u0105 naszych braci\u201d, a na jego cokole \u2014 Wolfgang von Gruben, podporucznik pierwszego pu\u0142ku u\u0142an\u00f3w gwardii, urodzony 28 sierpnia 1897 roku, poleg\u0142y pod Helsingfors 12 kwietnia 1919. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107.\n\nOba zdania s\u0105 nieaktualne. Wariant \u201eKomaszewo\u201d potwierdza Drzewiecki dwukrotnie: w ha\u015ble Charbrowa pisze, \u017ce \u201eStele oraz kamienny krzy\u017c w latach 90tych zosta\u0142y przeniesione z cmentarza Maszewko/Komaszewo\u201d, a w bazie GPS punkty \u201eMaszewko\u201d (54,681195; 17,683633) i \u201eKomaszewo\u201d (54,681494; 17,683515) le\u017c\u0105 kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w od siebie, podczas gdy osobne \u201eMaszewo\u201d (54,465820; 17,734980) jest oddalone o 24 kilometry na po\u0142udnie. Karta samego Maszewka rzeczywi\u015bcie pozostaje niedost\u0119pna, ale los przeniesionych nagrobk\u00f3w znamy z has\u0142a Charbrowa i to wystarczy. \u26a0 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu (54,67908; 17,70005) le\u017c\u0105 oko\u0142o 1,1 kilometra na wsch\u00f3d od punktu Drzewieckiego.\n\nDrzewiecki przytacza inskrypcj\u0119 po niemiecku: \u201eIst unsere Zeit kommen, so wollen wir ritterlich leiden, um unserer Br\u00fcder willen. \u2014 Maccab\u00e4er 9, III\u201d, a sam odsy\u0142acz t\u0142umaczy jako 9,3. \ud83d\udfe1 Zdanie jest niemal dos\u0142ownym brzmieniem Pierwszej Ksi\u0119gi Machabejskiej 9,10 w przek\u0142adzie Lutra (\u201eso wollen wir ritterlich sterben um unserer Br\u00fcder willen\u201d), a nie wersetu 9,3, kt\u00f3ry przynosi dat\u0119 wymarszu wojsk \u2014 ale sprawdzenia w drukowanym wydaniu wymagaj\u0105 zar\u00f3wno liczba, jak i czasownik, bo Luter ma \u201esterben\u201d, a Drzewiecki odczyta\u0142 \u201eleiden\u201d. Bez tego nie podawa\u0142bym rozdzia\u0142u ani wersetu w tek\u015bcie. \u26a0 Jedn\u0105 poprawk\u0119 mo\u017cna wprowadzi\u0107 od razu, bo nie zale\u017cy od odczytu: \u201eum unserer Br\u00fcder willen\u201d znaczy \u201eze wzgl\u0119du na naszych braci\u201d, a nie \u201eza wol\u0105 naszych braci\u201d \u2014 polskie t\u0142umaczenie w opisie myli \u201ewillen\u201d z wol\u0105.\n\nRozumowanie z geografii da si\u0119 teraz oprze\u0107 na samym wykazie. Nazwa \u201eMaszewo \u2014 Massow\u201d stoi u Tetznera w nieprzerwanym ci\u0105gu wsi okolic Wicka i Charbrowa: Zakenzin, Sassin, Uhlingen, Bergensin, Roschitz, Stresow, Massow, Zdrewen, Koppenow, Scharzschow, Vietzig, Freist, Chabrowo. Maszewo L\u0119borskie (Gro\u00df Massow) le\u017cy 24 kilometry na po\u0142udnie, w parafii \u0141ebunia i poza tym ci\u0105giem \u2014 w bazie GPS Drzewieckiego punkt \u201eMaszewo\u201d ma 54,465820; 17,734980, a \u201eMaszewko\u201d 54,681195; 17,683633. \ud83d\udfe1 Tetzner Gro\u00df od Klein nie odr\u00f3\u017cnia, wi\u0119c znacznik przy samym zapisie warto zostawi\u0107; identyfikacja z Maszewkiem opiera si\u0119 jednak na kolejno\u015bci wykazu, a nie na domy\u015ble.\n\nOdsy\u0142acza biblijnego nie da si\u0119 dzi\u015b sprawdzi\u0107: w zbiorze nie ma niemieckiego wydania Biblii Lutra, a ksi\u0119gi machabejskie nie wchodz\u0105 do posiadanego przek\u0142adu polskiego. Rozstrzygalna jest za to warstwa j\u0119zykowa i t\u0119 nale\u017cy poprawi\u0107 bez czekania na druk. Niemieckie \u201eum unserer Br\u00fcder willen\u201d znaczy \u201eze wzgl\u0119du na naszych braci\u201d, a nie \u201eza wol\u0105 naszych braci\u201d \u2014 konstrukcja \u201eum \u2026 willen\u201d wyra\u017ca wzgl\u0105d na kogo\u015b, nie zgod\u0119 czy przyzwolenie. Dop\u00f3ki brzmienie wersetu nie zostanie por\u00f3wnane z drukiem, sam odsy\u0142acz powinien pozosta\u0107 w opisie w formie ogl\u0119dnej, jako s\u0142owa z Ksi\u0105g Machabejskich, bez podawania numeru rozdzia\u0142u i wersetu, kt\u00f3rego nie potwierdzono.\n\nRozumowanie z kolejno\u015bci wykazu potwierdza si\u0119 po si\u0119gni\u0119ciu do pe\u0142nego tekstu Franza Tetznera. Jego tabela nazw kaszubskich i niemieckich biegnie tam nieprzerwanym pasmem wsi okolicy Wicka i Charbrowa: Czekoceno\u2013Zakenzin, S\u00e1seno\u2013Sassin, Uljanie\u2013Uhlingen, Bargadzeno\u2013Bergensin, Roszcyce\u2013Roschitz, Strez\u00e9zowo\u2013Stresow, Maszewo\u2013Massow, Zdrzewno\u2013Zdrewen, Kopono\u2013Koppenow, dalej Scharzschow, Wick\u2013Viezig, Wrzesce\u2013Freist i Ch\u00e1browo\u2013Charbrow. Wszystkie s\u0105siaduj\u0105 z Maszewkiem; Maszewo L\u0119borskie le\u017cy dwadzie\u015bcia kilka kilometr\u00f3w dalej i w tym pa\u015bmie nie ma dla niego miejsca. Tetzner rzeczywi\u015bcie nie rozr\u00f3\u017cnia Gro\u00df i Klein, wi\u0119c rozstrzygni\u0119cie pozostaje wnioskiem z uk\u0142adu wykazu, nie z samego zapisu \u2014 znacznik zostaje, ale opiera si\u0119 ju\u017c na oryginale, nie na indeksie.\n\nOdsy\u0142acza nie da si\u0119 sprawdzi\u0107 \u2014 niemieckiego tekstu biblijnego w zbiorze nie ma, a przek\u0142ady polskie, kt\u00f3rymi dysponujemy, ksi\u0105g machabejskich nie obejmuj\u0105. Rozstrzyga si\u0119 natomiast co innego, i to wa\u017cniejsze: \u201eMaccab\u00e4er 9, III\u201d nie jest nasz\u0105 identyfikacj\u0105 wersetu, lecz cz\u0119\u015bci\u0105 samej inskrypcji, odczytanej przez Mariusza Drzewieckiego na krzy\u017cu przeniesionym w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych z cmentarza w Maszewku do Charbrowa. Napis brzmi \u201eIst unsere Zeit kommen, so wollen wir ritterlich leiden, um unserer Br\u00fcder willen\u201d i tak trzeba go podawa\u0107: w cudzys\u0142owie, z zaznaczeniem, \u017ce odsy\u0142acz stoi na kamieniu, a nie \u017ce my wskazujemy rozdzia\u0142 i werset. Polskie t\u0142umaczenie poprawi\u0107 \u2014 \u201eze wzgl\u0119du na naszych braci\u201d, nie \u201eza wol\u0105 naszych braci\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Labehn; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Maszewko - Klein Massow, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eCharbrowo \u2013 Degendorf, Charbrow\u201d: \u201eStele oraz kamienny krzy\u017c w latach 90tych zosta\u0142y przeniesione z cmentarza Maszewko/Komaszewo\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ten\u017ce, has\u0142o \u201e\u0141ebie\u0144 \u2013 Labehn\u201d (sk\u0142ad parafii z 1893 roku) oraz has\u0142o \u201eMaszewo \u2013 Gro\u00df Massow\u201d (rejestr danin z 1400 roku: Maszewo i Maszewko u komtura gda\u0144skiego Giselbrechta)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Labehn \u2014 z Klein-Massow) i (Labuhn \u2014 z Gro\u00df-Massow)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg: strona 186, pozycja 22 (Klein Massow: 92 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w, 1 \u017byd) oraz strona 190, pozycja 105 (Klein Massow: 153 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, Die Slowinzen \u2014 F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899 (\u201eMaszewo \u2014 Massow\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0886","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.67908,"lng":17.70005,"name_de":"Klein Massow","name_pl":"Maszewko / Komaszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Maszewo L\u0119borskie, do 1945 roku Gro\u00df Massow, le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano po raz pierwszy w 1360 roku; by\u0142 to maj\u0105tek rycerski. Na silnie zluteranizowanym Pomorzu ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, ale w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141ebuni, katolicy \u2014 do parafii w L\u0119borku.\n\n\u26a0 Liczby ludno\u015bci trudno tu pogodzi\u0107. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, w kt\u00f3rym miejscowo\u015b\u0107 zapisano fraktur\u0105 jako \u201eGro\u00df Waffow\u201d, daje 145 ewangelik\u00f3w i 46 katolik\u00f3w, czyli 191 os\u00f3b razem; tymczasem jako obw\u00f3d dworski wie\u015b mia\u0142a w 1910 roku liczy\u0107 367 mieszka\u0144c\u00f3w. To podwojenie w pi\u0119tna\u015bcie lat, wi\u0119c kt\u00f3ra\u015b z tych liczb obejmuje inny zakres. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 w \u0141ebuni wiersz spisowy potwierdza wprost.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017cy na skraju wsi, przy drodze ku Kr\u0119pkowicom i Unieszynu, i zajmuje oko\u0142o 0,5 hektara. \ud83d\udfe1 Podawany rok za\u0142o\u017cenia \u2014 1858, z inicjatywy w\u0142adz kr\u00f3lewskich \u2014 nie ma pokrycia w ewidencji, na kt\u00f3r\u0105 powo\u0142uje si\u0119 ten wpis. Po 1945 roku, wraz z wymian\u0105 ludno\u015bci, nekropolia przesz\u0142a w u\u017cytkowanie rzymskokatolickie i jest obj\u0119ta ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w.\n\nLiczne kradzie\u017ce krzy\u017cy i tablic zatar\u0142y nazwiska pochowanych. Dzi\u015b stan cmentarza dokumentuj\u0105 i porz\u0105dkuj\u0105 Towarzystwo Historyczne Gminy Cewice oraz mieszka\u0144cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zabytek.pl \u2014 cmentarz ewangelicki, ob. rzymskokatolicki (Maszewo L\u0119borskie)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-ob-rzymskokatolicki-maszewo-leborskie"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm.","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0462","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_maszewo/maszewo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.46582,"lng":17.73498,"name_de":"Gro\u00df Massow","name_pl":"Maszewo L\u0119borskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w M\u0105towy Ma\u0142e (Klein Montau), pow. malborski. Po 1945 r. przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 czynny.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=49678"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda Gemini (westpreussen.de / NID) \u2014 weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0348","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.99099,"lng":18.86524,"name_de":"Klein Montau","name_pl":"M\u0105towy Ma\u0142e","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"M\u0105towy Ma\u0142e, do 1945 roku Klein Montau, le\u017c\u0105 w rdzeniu osadnictwa mennonickiego delty Wis\u0142y. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w 1920 roku wesz\u0142a do Wolnego Miasta Gda\u0144ska jako cz\u0119\u015b\u0107 powiatu Gro\u00dfes Werder, a w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142a si\u0119 pod administracj\u0105 niemieck\u0105. Cmentarz za\u0142o\u017cyli mennonici \u2014 wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, kt\u00f3ra na \u017bu\u0142awach mia\u0142a w\u0142asne domy modlitwy i w\u0142asne nekropolie, obok parafii lutera\u0144skich i unijnych. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Wernersdorfie: tak podaje kolumna parafialna spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, a Agathon Harnoch wymienia Klein Montau w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci okr\u0119gu szkolnego tej parafii, licz\u0105cego 553 dusze i maj\u0105cego jeden cmentarz. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wernersdorfie wzniesiono w 1834 roku, pod patronatem tamtejszych gospodarzy.\n\nTen sam spis pokazuje, jak rozk\u0142ada\u0142y si\u0119 tu wyznania: na 478 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 337 katolik\u00f3w i 119 ewangelik\u00f3w, a rubryka innych chrze\u015bcijan obejmowa\u0142a 22 osoby \u2014 na \u017bu\u0142awach byli to zwykle w\u0142a\u015bnie mennonici.\n\nCmentarz le\u017cy na uboczu, w niewielkim lesie na wsch\u00f3d od wsi, przy granicy z Pogorza\u0142\u0105 Wsi\u0105, ko\u0142o drogi z Mi\u0142oradza do Piek\u0142a. Zachowa\u0142y si\u0119 dwie stele, dwa groby w betonowych obramieniach, tablica bez danych i relikty sze\u015bciu nagrobk\u00f3w; czytelny pozosta\u0142 zdobny nagrobek Marii D\u00ffck (1829\u20131857) z inskrypcj\u0105 w pi\u015bmie gotyckim. Nekropolia jest nieczynna i przetrwa\u0142a w stanie szcz\u0105tkowym. \ud83d\udfe1 Do kt\u00f3rej gminy mennonickiej nale\u017celi tutejsi wierni i jakiego by\u0142a ona nurtu, pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w M\u0105towach Ma\u0142ych \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_M%C4%85towach_Ma%C5%82ych"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Kreis Marienburg, poz. 12/56); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d (has\u0142o Wernersdorf); J. Mannhardt, opracowanie o mennonitach (bez has\u0142a Montau)","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"CM-0904","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99386,"lng":18.90156,"name_de":"Klein Montau","name_pl":"M\u0105towy Ma\u0142e \u2014 cmentarz mennonicki (Klein Montau)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w M\u0105towy Wielkie (Gro\u00df Montau), pow. malborski. Po 1945 r. przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 czynny.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=48417"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda Gemini (westpreussen.de / NID) \u2014 weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0340","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.010556,"lng":18.853333,"name_de":"Gro\u00df Montau","name_pl":"M\u0105towy Wielkie","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mauzoleum rodu von Schlieffen stoi g\u0142\u0119boko w lesie pod Sulech\u00f3wkiem, po niemiecku Klein Soltikow, w gminie Malechowo. To budowla klasycystyczna, centralna, dwukondygnacyjna i cz\u0119\u015bciowo zag\u0142\u0119biona w ziemi, wzniesiona najpewniej w pierwszej po\u0142owie XIX wieku \u2014 mniej wi\u0119cej wtedy, gdy powstawa\u0142 tutejszy ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 wiejski z 1836 roku.\n\n\ud83d\udccc Zmar\u0142ych z rodu chowano pocz\u0105tkowo w krypcie pod ko\u015bcio\u0142em i dopiero potem przeniesiono ich do mauzoleum. Schliefenowie byli tu obecni od dawna: Berghaus notuje, \u017ce rotmistrz von Schlieffen z Soltikowa naby\u0142 w 1819 roku dobra Sandow.\n\n\ud83d\udfe1 Pokrewie\u0144stwa z feldmarsza\u0142kiem Alfredem von Schlieffenem nie ustalono \u2014 pochodzi\u0142 on ze \u015bl\u0105skiej linii hrabiowskiej z Gro\u00df Krauschen, nie z pomorskiej.\n\nPo 1945 roku grobowiec zdewastowano i ograbiono; dzi\u015b jest ruin\u0105 kryptow\u0105. \ud83d\udfe1 Jego dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia nie ma ani w ewidencji zabytk\u00f3w, ani na mapie otwartej \u2014 wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu wskazuj\u0105 \u015brodek wsi.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii Gro\u00df i Klein Soltikow, czyli Sulechowa, w powiecie s\u0142awie\u0144skim; jej ksi\u0119gi metrykalne prowadzono w aktach parafii w Niemicy i przechowuje je Archiwum Pa\u0144stwowe w Warszawie, obejmuj\u0105c lata 1647\u20131708.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: kwerenda dossierowa dotycz\u0105ca luk atlasu w powiecie s\u0142awie\u0144skim, czerwiec 2026; H. Berghaus, \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d, 1868; wykaz parafii i ksi\u0105g metrykalnych regionu.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"prasa","tytul":"S\u0142awno Nasze Miasto \u2014 mauzoleum rodu Schlieffen w lesie","url":"https://slawno.naszemiasto.pl/znalezlismy-mauzoleum-ukryte-w-lesie-rodu-schlieffen-robi/ar/c13-3395638"},{"typ":"portal","tytul":"Polskie Zabytki \u2014 Sulech\u00f3wko","url":"http://www.polskiezabytki.pl/m/obiekt/7552/Sulechowko/"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Sulech\u00f3wko \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Sulech%C3%B3wko"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Mauzoleum rodu Schlieffen w Sulech\u00f3wku, S\u0142awno Nasze Miasto","url":"https://slawno.naszemiasto.pl/znalezlismy-mauzoleum-ukryte-w-lesie-rodu-schlieffen-robi/ar/c13-3395638"}]},"gps_precision":"centrum wsi \u2014 mauzoleum w lesie, GPS dok\u0142adny nieustalony","id":"CM-0900","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2719,"lng":16.5497,"name_de":"Klein Soltikow","name_pl":"Mauzoleum rodu von Schlieffen w Sulech\u00f3wku","powiat":"s\u0142awie\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mianowice (po niemiecku Mahnwitz, pierwszy zapis Manewitz 1577) to dawna wie\u015b i maj\u0105tek szlachecki w Kreis Stolp (rejencja K\u00f6slin, Prowincja Pomorze). Kolejnymi w\u0142a\u015bcicielami byli von Massow (od 1496), von Zitzewitz (od 1738) i von Gottberg (od 1812); w 1938 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1167 ha. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka: 199 os\u00f3b (1910), 244 (1933), 232 (1939). Miejscowo\u015b\u0107 NIE mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Sageritz (dzi\u015b Zag\u00f3rzyca), w kirchenkreisie Stolp-Altstadt Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; obejmowa\u0142a ona tak\u017ce Alt Damerow, Deutsch Karstnitz, Ludwigslust, Neu Damerow i Papritzfelde. W Mianowicach zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicki (udokumentowany w 2015 roku). W lipcu 1945 roku wie\u015b przej\u0119\u0142a administracja polska, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; po wojnie ludno\u015b\u0107 katolicka, obs\u0142ugiwana z parafii w Zag\u00f3rzycy \u2014 do potwierdzenia. Region le\u017cy poza obszarem s\u0142owi\u0144skim (\u0141ebsko/Gardno).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0525","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.457573,"lng":17.21352,"name_de":"Mahnwitz","name_pl":"Mianowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mianowice, po niemiecku Mahnwitz, by\u0142y wsi\u0105 i maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, a przed 1945 rokiem w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickimi. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142y \u2014 nale\u017ca\u0142y do ewangelickiej parafii w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Spis z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 380 ewangelik\u00f3w i jednego katolika; wiersz stoi w dziale obwod\u00f3w dworskich (strona 180, pozycja 258), a nazw\u0119 parafii zniekszta\u0142cono w odczycie frakturowym do postaci \u201eEageriss\u201d.\n\nMaj\u0105tek trzyma\u0142y kolejno rody von Massow \u2014 od 1496 albo 1555 \u2014 von Zitzewitz od 1738 i von Gottberg od 1812; Hans von Gottberg by\u0142 starost\u0105 powiatu s\u0142upskiego.\n\n\ud83d\udccc Po dawnych mieszka\u0144cach zosta\u0142a nekropolia wiejska, opisana w monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego: za\u0142o\u017cono j\u0105 na skraju lasu, na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, a prowadzi\u0142y do niej przez las dwie \u015bcie\u017cki. Cz\u0119\u015b\u0107 za\u0142o\u017cenia obsadzono wzd\u0142u\u017c granic buczyn\u0105. \ud83d\udfe1 Okre\u015blenie \u201ecmentarz rodowy\u201d nie znajduje potwierdzenia \u2014 monografia opisuje og\u00f3lnowiejski cmentarz ewangelicki.\n\n\ud83d\udccc Jeszcze w po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku le\u017ca\u0142y tam pozosta\u0142o\u015bci kamieni i krzy\u017cy nagrobnych, a udokumentowano tak\u017ce krzy\u017ce i kamie\u0144 z lat trzydziestych i czterdziestych. Pod koniec stulecia teren zaorano i przeznaczono pod szk\u00f3\u0142k\u0119 le\u015bn\u0105; zachowa\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie graniczne nasadzenia bukowe. Poza wyznaczonymi granicami przetrwa\u0142 kamie\u0144 z inskrypcj\u0105 niemieck\u0105 ku pami\u0119ci matki \u2014 Marie Strecker z domu Freyberg. \ud83d\udfe1 Daty roczne na tym kamieniu nasz odczyt podaje w kolejno\u015bci odwr\u00f3conej, wi\u0119c nie zosta\u0142y tu przytoczone.\n\nW marcu 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewakuowa\u0142a si\u0119 przed Armi\u0105 Czerwon\u0105.\n\n\ud83d\udccc Mieszka\u0144cy byli luteranami i nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Zag\u00f3rzycy, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 mia\u0142a tylko cmentarz. Teren zaorano p\u00f3\u017aniej pod szk\u00f3\u0142k\u0119 le\u015bn\u0105 i wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w przepad\u0142a. Zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty epitafi\u00f3w z nazwiskami Strecker, Borso, Rosbah, Hildebrandt i Gromoll, kamienne podstawy, \u017celiwne tabliczki oraz starodrzew \u2014 graniczne nasadzenia bukowe.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Mianowice.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0524","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.457573,"lng":17.21352,"name_de":"Mahnwitz","name_pl":"Mianowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mianowice (do 1945 Mahnwitz) to dawna wie\u015b ewangelicka w Landkreis Stolp (rej. K\u00f6slin, Pommern), le\u017c\u0105ca na wsch\u00f3d od S\u0142upska. Mieszka\u0144cy byli luteranami i nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Sageritz (Zag\u00f3rzyca), okr\u0119g ko\u015bcielny Stolp-Altstadt; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o \u2014 Mahnwitz mia\u0142 jedynie cmentarz. Nekropoli\u0119 ewangelick\u0105 za\u0142o\u017cono najpewniej w 2. po\u0142. XIX w. na skraju lasu na po\u0142udnie od wsi. Pod koniec XX w. teren zaorano i przeznaczono pod szk\u00f3\u0142k\u0119 le\u015bn\u0105, przez co utracono wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w; zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty epitafi\u00f3w (nazwiska Strecker, Borso, Rosbah, Hildebrandt, Gromoll), kamienne podstawy, \u017celiwne tabliczki oraz starodrzew \u2014 graniczne nasadzenia bukowe. Po 1945 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; dzi\u015b mieszka\u0144cy to katolicy (parafia Zag\u00f3rzyca, diec. pelpli\u0144ska). [?] Rozr\u00f3\u017cnienie \u201ecz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocna\u201d wymaga potwierdzenia w terenie.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0806","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.457573,"lng":17.21352,"name_de":"Mahnwitz","name_pl":"Mianowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Kazimierza Wielkiego w Miastku by\u0142 pierwotnie niemieckim cmentarzem miejskim o charakterze ewangelickim, \ud83d\udfe1 zak\u0142adanym prawdopodobnie oko\u0142o 1896 roku; dzi\u015b jest komunalny i wci\u0105\u017c u\u017cytkowany. Dzi\u015b Miastko nale\u017cy do powiatu bytowskiego, ale do 1945 roku by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnego powiatu \u2014 Kreis Rummelsburg in Pommern w rejencji koszali\u0144skiej.\n\nPo Reformacji miasto i ca\u0142y powiat sta\u0142y si\u0119 przewa\u017caj\u0105co lutera\u0144skie i takie pozosta\u0142y a\u017c do 1945 roku; tutejsza parafia ewangelicka si\u0119ga\u0142a czas\u00f3w Reformacji, a ko\u015bci\u00f3\u0142 miejski, opisany w atlasie osobno, by\u0142 ewangelicki. Parafia katolicka powsta\u0142a tu dopiero w 1917 roku. \ud83d\udccc T\u0119 dat\u0119 potwierdza rachunek Benedykta Reszki: ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przej\u0119li luteranie po 1560 roku i \u201eod tego roku przez 357 lat nie odprawiano tam katolickich nabo\u017ce\u0144stw\u201d, co daje dok\u0142adnie rok odzyskania parafii. W 1939 roku miasto liczy\u0142o 8 516 mieszka\u0144c\u00f3w, ca\u0142y powiat 40 692, a jeszcze w 1900 roku \u2014 33 785. Wojna sko\u0144czy\u0142a to wszystko w jeden dzie\u0144: 3 marca 1945 roku Miastko zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, oko\u0142o siedemdziesi\u0119ciu procent zabudowy leg\u0142o w gruzach, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Jesieni\u0105 tego samego roku wyjecha\u0142 ostatni ewangelicki pastor.\n\n\ud83d\udccc Dawnych cmentarzy by\u0142o w Miastku wi\u0119cej ni\u017c jeden: ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi osobno cmentarz historyczny ewangelicki przy ulicy Cmentarnej i osobno cmentarz historyczny komunalny przy ulicy Kazimierza Wielkiego. \ud83d\udfe1 Datowania obu nie da si\u0119 na razie rozdzieli\u0107 \u2014 jedno ze \u017ar\u00f3de\u0142 cofa tutejsz\u0105 nekropoli\u0119 do 1616 roku, gdy mia\u0142a ju\u017c by\u0107 w r\u0119kach protestant\u00f3w, drugie m\u00f3wi o za\u0142o\u017ceniu z oko\u0142o 1896 roku; miejsca dzieli 427 metr\u00f3w, a rozstrzygnie plan miasta z prze\u0142omu wiek\u00f3w albo ogl\u0119dziny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Cmentarze Miastko \u2014 nocowanie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Miastko \u2014 Nocowanie.pl","url":"https://www.nocowanie.pl/cmentarze/miastko/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0612","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.00015,"lng":16.97747,"name_de":"Rummelsburg in Pommern (Friedhof / cmentarz miejski)","name_pl":"Miastko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Kazimierza Wielkiego w Miastku jest dzi\u015b komunalny, a wcze\u015bniej by\u0142 ewangelicki. Dzi\u015b Miastko nale\u017cy do powiatu bytowskiego, ale do 1945 roku by\u0142o stolic\u0105 w\u0142asnego powiatu \u2014 Kreis Rummelsburg in Pommern w rejencji koszali\u0144skiej. Przewag\u0119 mia\u0142a tu ludno\u015b\u0107 ewangelicka, i to przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w mie\u015bcie 4942 ewangelik\u00f3w wobec 52 katolik\u00f3w, 85 innych chrze\u015bcijan i 142 \u017byd\u00f3w. \ud83d\udccc Zacz\u0119\u0142o si\u0119 to blisko trzy i p\u00f3\u0142 wieku wcze\u015bniej: jak pisze Benedykt Reszka, w Miastku \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zosta\u0142 przej\u0119ty przez luteran\u00f3w po 1560 roku\u201d, a wp\u0142ywy Reformacji by\u0142y tu silniejsze ni\u017c po s\u0105siedzku, bo w ksi\u0119stwie Gryfit\u00f3w luteranizm uznano za wyznanie panuj\u0105ce. Ko\u015bci\u00f3\u0142 miejski, opisany w atlasie osobno, by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 lutera\u0144sk\u0105.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142y si\u0119 tu nagrobki przy\u015bcienne wmurowane w ogrodzenie, stele oraz wolnostoj\u0105ce pomniki neogotyckie i neoklasycystyczne z lat 1833\u20131927, a w\u015br\u00f3d nich mauzoleum rodziny von Schutter. To blisko sto lat kamieniarstwa w jednym miejscu, od form klasycystycznych po mi\u0119dzywojenne.\n\nChowano tu do 1945 roku, potem cmentarz zdewastowano i pozwolono mu zarosn\u0105\u0107. \ud83d\udccc Jesieni\u0105 1945 roku wyjecha\u0142 z Miastka ostatni ewangelicki pastor \u2014 opiekun cmentarza znikn\u0105\u0142 wi\u0119c razem ze wsp\u00f3lnot\u0105, kt\u00f3ra na nim chowa\u0142a. Od 1993 roku nekropolia zn\u00f3w s\u0142u\u017cy jako cmentarz komunalny, a to na Pomorzu przypadek rzadki, bo dawne cmentarze ewangelickie cz\u0119\u015bciej znika\u0142y, ni\u017c wraca\u0142y do dawnej funkcji.\n\n\ud83d\udfe1 Rodow\u00f3d cmentarza bywa cofany do XVII wieku \u2014 do 1616 roku, kiedy mia\u0142 ju\u017c by\u0107 w r\u0119kach protestant\u00f3w. Data ta kr\u0105\u017cy bez wskazania \u017ar\u00f3d\u0142a i wymaga potwierdzenia.\n\n\ud83d\udccc Dawnych cmentarzy by\u0142o w Miastku wi\u0119cej ni\u017c jeden. Ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi w mie\u015bcie osobno \u201ecmentarz historyczny ewangelicki\u201d przy ulicy Cmentarnej (dzia\u0142ki 203, 204/2 i fragment 207/11), osobno \u201ecmentarz historyczny komunalny\u201d przy ulicy Kazimierza Wielkiego (dzia\u0142ki 118/1 i 121/1) oraz trzeci, \u017cydowski, przy ulicy M\u0142odzie\u017cowej. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3ry z nich odpowiada nekropolii cofanej do XVII wieku, a kt\u00f3ry za\u0142o\u017ceniu z oko\u0142o 1896 roku, rozstrzygnie dopiero plan miasta albo ogl\u0119dziny; oba dzieli 427 metr\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Cmentarz komunalny, Miastko \u2014 cmentarze24.pl; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz komunalny, Miastko \u2013 cmentarze24.pl","url":"https://cmentarze24.pl/index.php/cmentarze/pomorskie/bytowski/cmentarz-komunalny,-miastko"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0611","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9966204,"lng":16.9748797,"name_de":"Rummelsburg in Pommern","name_pl":"Miastko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Miastko, po niemiecku Rummelsburg in Pommern, by\u0142o przed wojn\u0105 siedzib\u0105 w\u0142asnego powiatu w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze; powiat w tym kszta\u0142cie istnia\u0142 od 1816 do 1945 roku. Dzi\u015b miasto nale\u017cy do powiatu bytowskiego. W\u0142asnych dokument\u00f3w sprzed osiemnastego wieku Miastko prawie nie ma, i wiadomo dlaczego: w 1719 roku sp\u0142on\u0119\u0142o do szcz\u0119tu wraz ze wszystkimi aktami. P\u00f3\u017anobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry znamy, zacz\u0119to wznosi\u0107 jedena\u015bcie lat po tym po\u017carze \u2014 budow\u0119 rozpocz\u0119to w 1730 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono jako ewangelick\u0105 w 1733. Wie\u017c\u0119 dobudowano dopiero w 1904 roku; jej he\u0142m, uszkodzony w 1917, przebudowano w 1927 i chor\u0105giewka z t\u0105 dat\u0105 zachowa\u0142a si\u0119 do dzi\u015b.\n\n\ud83d\udccc O tym, jak jednolicie ewangelickie by\u0142o Miastko, m\u00f3wi jedna data. Benedykt Reszka pisze, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przej\u0119li luteranie po 1560 roku i \u017ce przez 357 lat nie odprawiano w mie\u015bcie katolickich nabo\u017ce\u0144stw \u2014 a wi\u0119c do 1917 roku, kiedy w licz\u0105cym blisko sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w Miastku powsta\u0142a wreszcie parafia katolicka. Spis z 2 grudnia 1895 roku pokazuje to samo liczbami: na 4 942 ewangelik\u00f3w przypada\u0142o 52 katolik\u00f3w, 85 innych chrze\u015bcijan i 142 \u017byd\u00f3w. Parafia ewangelicka by\u0142a przy tym na tyle du\u017ca, \u017ce obok proboszcza utrzymywa\u0142a diakona \u2014 Ernst Hackner by\u0142 diakonem w Miastku w 1814 roku, Anton Eduard Friderici w 1864.\n\nMiasto ros\u0142o szybko: 4 707 mieszka\u0144c\u00f3w w 1871 roku, 5 934 w 1910, 7 687 w 1933 i 8 516 w roku 1939 \u2014 przyrost o cztery pi\u0105te w niespe\u0142na siedemdziesi\u0105t lat. Ca\u0142y powiat liczy\u0142 w 1873 roku 31 894 osoby, a w 1939 \u2014 40 692. \ud83d\udccc Kaszubi nazywali ten powiat po prostu Miasto; tak zapisa\u0142 t\u0119 nazw\u0119 Franz Tetzner, przytaczaj\u0105c zarazem opowie\u015b\u0107 pewnego Kaszuby, kt\u00f3ry s\u0142ysza\u0142 od starszych, \u017ce we wsiach powiatu m\u00f3wiono niegdy\u015b wy\u0142\u0105cznie po s\u0142owia\u0144sku.\n\n2 i 3 marca 1945 roku miasto zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Front przeszed\u0142, ale zniszczenia by\u0142y znaczne, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Ostatnie miesi\u0105ce niemieckiego Miastka opisa\u0142 Reszka: ksi\u0105dz Grunzewski opu\u015bci\u0142 miasto w lutym 1945 roku w obawie przed Rosjanami, a jesieni\u0105 tego samego roku wyjecha\u0142 ostatni ewangelicki pastor. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ocala\u0142 i jest czynny \u2014 dzi\u015b jako rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia parafialna Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Wspomo\u017cenia Wiernych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VI, has\u0142o Miastko; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 19\u201320; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 110; wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 160, pozycja 1.*","built_year":1730,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historyczna Parafia Ewangelicko-Augsburska w Miastku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Historyczna_Parafia_Ewangelicko-Augsburska_w_Miastku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMiastko / powiat miastkowski Rummelsburg\u201d","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0250","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0066,"lng":16.9786,"name_de":"Rummelsburg","name_pl":"Miastko \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Rummelsburg)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Michalin, po kaszubsku *Michal\u00ebn\u00f2*, to dawna kolonia na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w kr\u0119gu parafii Mariensee \u2014 dzisiejszego Przywidza.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjna zmienia\u0142a si\u0119 tu trzykrotnie w ci\u0105gu \u0107wier\u0107wiecza: do 1920 roku by\u0142 to powiat kartuski w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 powiat Danziger H\u00f6he w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a od 1939 do 1945 roku \u2014 okr\u0119g Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\n\ud83d\udfe1 Mieszka\u0144cy byli podobno w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami wyznania lutera\u0144sko-unijnego, z Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej \u2014 spisu, kt\u00f3ry by to potwierdza\u0142, dla samego Michalina nie odnaleziono. Mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni tutejsi protestanci, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie tutaj. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Michalin nie mia\u0142; wierni chodzili do \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej w Mariensee, wzniesionej w latach 1830\u20131832 i po\u015bwi\u0119conej w 1832 roku. \ud83d\udfe1 Odnotowano tak\u017ce szko\u0142\u0119 w budynku przy dzisiejszej ulicy Gajowej.\n\nCmentarz ewangelicki przy ulicy Gajowej figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w Przywidza jako relikt poewangelicki. \ud83d\udfe1 Zapisano, \u017ce by\u0142 czynny do 1945 roku i \u017ce dzi\u015b jest nieczynny; potwierdzenia terenowego dla tego cmentarza wci\u0105\u017c brakuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz; dane administracyjne wed\u0142ug podzia\u0142u Prus Zachodnich i Wolnego Miasta Gda\u0144ska.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0247","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22595,"lng":18.29809,"name_de":"Michaelsh\u00fctte","name_pl":"Michalin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mi\u0119dzyb\u00f3rz, po niemiecku Wehnershof, le\u017cy w gminie Rzeczenica w powiecie cz\u0142uchowskim. \ud83d\udccc Dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a zapisa\u0142 Adolf Harnoch w kronice ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich. Mieszka\u0144cy osady nale\u017celi pierwotnie do parafii w Sch\u00f6nau. W 1818 roku kilku gospodarzy postawi\u0142o w\u0142asnym sumptem ma\u0142y drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 porozumieli si\u0119 co do tego wcze\u015bniej, mimo protestu tamtejszego duchownego. \u015awi\u0105tynia mia\u0142a wie\u017cyczk\u0119 z dwoma dzwonami, a o\u0142tarz i ambona stanowi\u0142y w niej jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. By\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod patronatem dworu w Czarnem (Hammerstein), a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim raz na kwarta\u0142.\n\nParafia nosi\u0142a nazw\u0119 \u201eHammerstein und Wehnershof\u201d i liczy\u0142a 4390 dusz; w roku, z kt\u00f3rego pochodz\u0105 liczby Harnocha, odnotowano w niej 200 chrzt\u00f3w, 33 \u015bluby, 2151 komunikant\u00f3w i 137 pogrzeb\u00f3w. Miejsca szkolne by\u0142y i w Wehnershof, i w s\u0105siedniej Przer\u0119bie. W\u015br\u00f3d pierwszych tutejszych duchownych ewangelickich Harnoch wymienia Hencklowiusa, kt\u00f3rego w 1645 roku wys\u0142ano na *Colloquium charitativum* do Torunia. Ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty w Czarnem po\u015bwi\u0119cono 30 maja 1819 roku, rok po tym, jak w Mi\u0119dzyborzu stan\u0105\u0142 \u00f3w ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1818 roku.\n\n\u26a0 O samym cmentarzu \u017ar\u00f3d\u0142a milcz\u0105. Zapisu po\u015bwi\u0119conego wy\u0142\u0105cznie temu za\u0142o\u017ceniu grzebalnemu w kwerendzie nie znaleziono, wi\u0119c \ud83d\udfe1 dat\u0119 jego powstania i zasi\u0119g trzeba traktowa\u0107 jako niepotwierdzone; niepotwierdzony jest tak\u017ce domys\u0142, \u017ce by\u0142 to cmentarz przyko\u015bcielny. Niepewne pozostaje nawet dok\u0142adne po\u0142o\u017cenie: punkt ustalono z nazwy miejscowo\u015bci, a najbli\u017cszy teren cmentarny odnotowany w otwartej mapie OpenStreetMap, oznaczony jako chrze\u015bcija\u0144ski i pozbawiony nazwy, le\u017cy 203 metry od tego punktu.\n\n\u26a0 Rozbicia wyznaniowego samego Mi\u0119dzyborza nie znamy: dost\u0119pny odczyt wykazu z 1 grudnia 1885 roku urywa si\u0119 dla powiatu cz\u0142uchowskiego na 115 wierszu, w dziale obwod\u00f3w dworskich na literze L, wi\u0119c nazwy \u201eWehnershof\u201d w nim nie ma.\n\nI to jest dzi\u015b obraz Mi\u0119dzyborza w dokumentach: osada, w kt\u00f3rej kilku gospodarzy postawi\u0142o sobie ko\u015bci\u00f3\u0142 i wyprosi\u0142o dla niego nabo\u017ce\u0144stwo raz na kwarta\u0142 \u2014 oraz cmentarz, kt\u00f3rego na mapie nikt nie nazwa\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Historia \u2014 Gmina Rzeczenica.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia \u2014 Gmina Rzeczenica","url":"https://www.rzeczenica.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=10&strona=1&sub=1"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0664","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77679,"lng":17.00057,"name_de":"Wehnershof","name_pl":"Mi\u0119dzyb\u00f3rz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017cu, w gminie Pelplin i powiecie tczewskim, nie jest cmentarzem lutera\u0144skim. To cmentarz mennonicki \u2014 pami\u0105tka osadnictwa ol\u0119derskiego w dolinie Wis\u0142y. Mennonici stanowili odr\u0119bn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 anabaptystyczn\u0105 i nie byli ani luteranami, ani ewangelikami unijnymi.\n\nEwidencja datuje cmentarz na 1800 rok; wraz z ogrodzeniem wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1751 decyzj\u0105 z 14 grudnia 2004 roku. Zachowane nagrobki nosz\u0105 charakterystyczn\u0105 symbolik\u0119: gasn\u0105ce, odwr\u00f3cone pochodnie, kt\u00f3re oznaczaj\u0105 kres \u017cycia, oraz mak\u00f3wki \u2014 znak wiecznego snu. \ud83d\udfe1 Samo za\u0142o\u017cenie cmentarza mog\u0142o by\u0107 wcze\u015bniejsze ni\u017c zapisany w ewidencji rok 1800.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau), w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 protestancka opu\u015bci\u0142a wie\u015b. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i zachowany jako zabytek. \ud83d\udccc Niemiecka nazwa wsi brzmia\u0142a M\u00f6sland; wykaz gmin z 1885 roku notuje j\u0105 w powiecie kwidzy\u0144skim ze 157 mieszka\u0144cami, w\u015br\u00f3d nich 57 ewangelik\u00f3w i stoma katolikami, a osobno s\u0105siedni Neu M\u00f6\u00dfland, dzisiejszy Nowy Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017c, z 225 mieszka\u0144cami, 113 ewangelikami i 103 katolikami. \ud83d\udfe1 Nie ustalono natomiast, do kt\u00f3rej gminy mennonickiej i do kt\u00f3rej parafii katolickiej wie\u015b nale\u017ca\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017a \u2014 cmentarz mennonicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/miedzylez-cmentarz-mennonicki"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0217","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.95006,"lng":18.84379,"name_de":"M\u00f6sland","name_pl":"Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017c \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mielno, do 1945 roku Mellin, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Mieszkali tu w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy; w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 381 mieszka\u0144c\u00f3w w 97 gospodarstwach. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w D\u0119bnicy Kaszubskiej, po niemiecku Rathsdamnitz; wcze\u015bniej, do 1852 roku, podlega\u0142a parafii Quackenburg, a potem ko\u015bcio\u0142owi filialnemu w Podewilshausen. Katolicy nale\u017celi do parafii w S\u0142upsku. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 do D\u0119bnicy potwierdzaj\u0105 dwa wiersze spisu z 2 grudnia 1895 roku \u2014 i to one rozstrzygaj\u0105 zarazem, o kt\u00f3re Mielno chodzi, bo nazwa powtarza si\u0119 na Pomorzu wielokrotnie.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, wzd\u0142u\u017c drogi, na planie prostok\u0105ta wyznaczonego niewysokim wa\u0142em kamienno-ziemnym. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego stawia go za wz\u00f3r: zachowa\u0142 si\u0119 niemal w niezmienionym uk\u0142adzie, wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w stoi w pierwotnym miejscu i w prawie nienaruszonym kszta\u0142cie, a samosiejki wprawdzie zarastaj\u0105 teren, ale ziele\u0144 jest uporz\u0105dkowana, a lu\u017ane fragmenty pouk\u0142adane. Dzi\u0119ki tej zachowanej strukturze \u2014 rozplanowaniu i formom nagrobnym \u2014 miejsce to pokazuje, jak dawne cmentarze urz\u0105dzano.\n\n\ud83d\udccc Wsp\u00f3ln\u0105 cech\u0105 wszystkich tutejszych pomnik\u00f3w jest brak tablic inskrypcyjnych \u2014 i w\u0142a\u015bnie dlatego nie da si\u0119 ustali\u0107 ani daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, ani kolejno\u015bci poch\u00f3wk\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 wy\u0142\u0105cznie kamienne elementy nagrobk\u00f3w, za to o zr\u00f3\u017cnicowanych formach.\n\nW nocy 7 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b Mielno liczy oko\u0142o stu osiemdziesi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Mielno.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0552","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.30224,"lng":17.11105,"name_de":"Mellin","name_pl":"Mielno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mieroszyno \u2014 po niemiecku Miruschin, przy czym tutejszy maj\u0105tek nosi\u0142 w\u0142asn\u0105 nazw\u0119 Br\u00fcnshausen, a w latach 1942\u20131945 urz\u0119dowo Br\u00fcnhausen \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie puckim. Wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka, ale mia\u0142a wyra\u017an\u0105 warstw\u0119 ewangelick\u0105, i to warstw\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z jednym rodem.\n\n\ud83d\udccc Hannemannowie wywodzili si\u0119 od fryzyjsko-holenderskich osadnik\u00f3w ol\u0119derskich, kt\u00f3rych na prze\u0142omie szesnastego i siedemnastego wieku sprowadzi\u0142 starosta pucki Wejher. \ud83d\udd34 Imi\u0119 starosty nie jest w atlasie ustalone: przy Karwie\u0144skich B\u0142otach zapisano Jakuba, przy Mieroszynie i przy drugim wpisie karwie\u0144skim \u2014 Jana. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Najstarszy \u015blad rodu to Martin Hanman, odnotowany w 1606 roku w Karwie\u0144skich B\u0142otach; w osiemnastym wieku Hannemannowie nabyli maj\u0105tek w Mieroszynie.\n\nLiczby pokazuj\u0105, jak nieliczna by\u0142a tutejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka. W 1868 roku wie\u015b i maj\u0105tek liczy\u0142y razem 214 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 187 katolik\u00f3w i dwudziestu siedmiu ewangelik\u00f3w. Trzy lata p\u00f3\u017aniej, w 1871 roku, samo Mieroszyno mia\u0142o 198 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu czterech domach. Wykaz gmin z 1885 roku prowadzi maj\u0105tek pod nazw\u0105 Br\u00fcnhausen, w powiecie puckim na stronie sze\u015b\u0107dziesi\u0105tej sz\u00f3stej pod pozycj\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 pierwsz\u0105: 113 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dziesi\u0119ciu ewangelik\u00f3w i 103 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku na 283 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego by\u0142o dziesi\u0119cioro, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o dwadzie\u015bcia osiem os\u00f3b. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii ewangelickiej w Pucku potwierdzaj\u0105 oba spisy \u2014 wykaz z 1885 roku i spis parafialny z 1910, gdzie Br\u00fcnhausen figuruje pod pozycj\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 si\u00f3dm\u0105.\n\n\ud83d\udccc Najtrwalszym \u015bladem tej garstki jest rodowe mauzoleum: kaplica grobowa na wzg\u00f3rzu przy drodze do Kaczy\u0144ca, wzniesiona z \u0142upanego kamienia polnego, datowana na 1840 albo \u2014 tu \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105 \u2014 na 1847 rok. Spoczywa w niej oko\u0142o jedenastu os\u00f3b z rodu. W latach 2005\u20132009 odrestaurowali j\u0105 potomkowie. \ud83d\udccc Rodzina bywa\u0142a wyznaniowo mieszana: Willy Hannemann by\u0142 ewangelikiem, jego \u017cona Anna katoliczk\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 Osobnego cmentarza ewangelickiego w Mieroszynie wci\u0105\u017c nie potwierdzono. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje w gminie Puck osiem pozycji cmentarnych i \u017cadnej z nich nie oznacza jako ewangelickiej; Mieroszyno ma tam jedn\u0105, numer dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t trzy, w brzmieniu \u201ekaplica grobowa na cmentarzu\u201d \u2014 istnienie cmentarza wi\u0119c zak\u0142ada, ale go nie opisuje ani nie datuje. Rozstrzygnie to dopiero kwerenda w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Puck \u2014 Spis cmentarzy \u2014 Polskie cmentarze","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-pucki/Gmina-Puck"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMieruszyn\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0271","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.799405,"lng":18.300622,"name_de":"Miruschin (maj\u0105tek/Gut Br\u00fcnshausen; w latach 1942\u201345 urz\u0119dowo Br\u00fcnhausen)","name_pl":"Mieroszyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mierzeszyn \u2014 po niemiecku Meisterswalde \u2014 le\u017ca\u0142 w powiecie Danziger H\u00f6he: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nWie\u015b mia\u0142a przewag\u0119 ludno\u015bci ewangelickiej i utrzyma\u0142a j\u0105 przez p\u00f3\u0142 wieku. W 1868 roku na 763 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 497 ewangelik\u00f3w i 254 katolik\u00f3w, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 580 ewangelik\u00f3w na 832 mieszka\u0144c\u00f3w, przy 827 osobach podaj\u0105cych niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty. Byli to luteranie i ewangelicy unijni Wy\u017cyny Gda\u0144skiej; mennonici mieszkali na \u017bu\u0142awach. Katolicy mieli tu w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja. \ud83d\udfe1 Liczby ze S\u0142ownika geograficznego \u2014 497 ewangelik\u00f3w i 254 katolik\u00f3w \u2014 daj\u0105 razem 751 przy podanych 763 mieszka\u0144cach; ta r\u00f3\u017cnica dwunastu os\u00f3b pochodzi ze \u017ar\u00f3d\u0142a i nie da si\u0119 jej dzi\u015b rozliczy\u0107.\n\nW\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1901 roku, a obok za\u0142o\u017cono cmentarz. \ud83d\udfe1 Jego datowanie bywa podawane rozbie\u017cnie: ewidencja m\u00f3wi o 1898 roku, portal zabytek.pl o 1901.\n\n\ud83d\udccc Po 1945 roku drogi ko\u015bcio\u0142a i cmentarza si\u0119 rozesz\u0142y. Gmina ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107; ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono w 1988 roku i po\u015bwi\u0119cono jako katolicki w 1990 \u2014 ale cmentarza nie przej\u0119to. Pozosta\u0142 opuszczony, zachowany jako relikt poewangelicki, cho\u0107 wpis do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 1110 obejmuje ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z nim. Budynek dosta\u0142 nowego gospodarza, groby nie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u015aladem przedwojennej historii. Cmentarz ewangelicki w Mierzeszynie \u2014 Nasze Miasto","url":"https://pruszczgdanski.naszemiasto.pl/sladami-historii-dawny-cmentarz-ewangelicki-w-mierzeszynie/ar/c1-8525851"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0371","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19605,"lng":18.421284,"name_de":"Meisterswalde","name_pl":"Mierzeszyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mierzeszyn, po niemiecku Meisterswalde, le\u017ca\u0142 na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w powiecie Danziger H\u00f6he \u2014 do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Wie\u015b mia\u0142a dwa ko\u015bcio\u0142y. Starszy, katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, si\u0119ga\u0142 XIV wieku i zosta\u0142 przebudowany w XVIII stuleciu; ewangelicki wzniesiono dopiero w 1901 roku, neogotycki, dla wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra od dawna stanowi\u0142a tu wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u2014 w 1868 roku na 763 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 497 ewangelik\u00f3w, 254 katolik\u00f3w i 17 \u017byd\u00f3w. Tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na wy\u017cynie.\n\nNowa \u015bwi\u0105tynia szybko sta\u0142a si\u0119 o\u015brodkiem w\u0142asnej parafii. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku Mierzeszyn wyst\u0119puje ju\u017c jako siedziba parafii ewangelickiej \u2014 nale\u017ca\u0142y do niej tak\u017ce trzy wsie s\u0105siedniego powiatu kartuskiego, kt\u00f3re wcze\u015bniej szuka\u0142y swojego ko\u015bcio\u0142a w Przywidzu. Sama wie\u015b liczy\u0142a wtedy 832 mieszka\u0144c\u00f3w; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 827 z nich, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 580 ewangelik\u00f3w, 239 katolik\u00f3w, 2 innych chrze\u015bcijan i 6 \u017byd\u00f3w, po polsku za\u015b m\u00f3wi\u0142o 5 os\u00f3b. \u26a0 Spis z tego roku rozbija\u0142 na wyznania wy\u0142\u0105cznie ludno\u015b\u0107 niemieckoj\u0119zyczn\u0105, wi\u0119c te liczby nie obejmuj\u0105 ca\u0142ej wsi.\n\n\ud83d\udd34 Starszy wykaz gmin, sporz\u0105dzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku, podaje pod form\u0105 \u201eMeisterwalde\u201d \u2014 przez jedno \u201es\u201d \u2014 833 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 178 ewangelik\u00f3w, 651 katolik\u00f3w i 4 innych chrze\u015bcijan. Proporcja wypada odwrotnie ni\u017c w 1868 roku, gdy 497 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 763 mieszka\u0144c\u00f3w dawa\u0142o im niemal dwie trzecie wsi, i odwrotnie ni\u017c w 1910 roku; a ten sam zapis przypisuje wsi parafi\u0119 katolick\u0105 w Niederpangenau, cho\u0107 Mierzeszyn sam by\u0142 siedzib\u0105 parafii katolickiej \u2014 wedle tego samego wykazu nale\u017ca\u0142y do niej s\u0105siednie Grenzdorf i Klabau. Rubryka parafialna jest tam wi\u0119c zawodna, a wraz z ni\u0105 w\u0105tpliwy staje si\u0119 ca\u0142y wiersz; r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. \u26a0 Tak\u017ce liczby z 1868 roku nie domykaj\u0105 si\u0119 co do jednostki: sk\u0142adniki daj\u0105 768 wobec podanych 763 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ewangelicka \u015bwi\u0105tynia doczeka\u0142a si\u0119 odbudowy w 1988 roku, a 27 maja 1990 roku po\u015bwi\u0119cono j\u0105 jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1110, decyzj\u0105 z 2 kwietnia 1986 roku, a wykaz datuje go na rok 1901.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1901,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Mierzeszynie \u2014 Pomorskie.Travel [kopia archiwalna 2011-07-04]","url":"https://web.archive.org/web/20110704090126/http://pomorskie.travel:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0257","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.158,"lng":18.42,"name_de":"Meisterswalde","name_pl":"Mierzeszyn \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Meisterswalde)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mierzyno (po niemiecku Mersin) le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, dziewi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w od Ba\u0142tyku i dwadzie\u015bcia trzy kilometry na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Wejherowa. Nazwa jest stara \u2014 w dokumentach Merezina i Gro\u00df Mirzinko, po kaszubsku Mjerzinko \u2014 a dziesi\u0119cin\u0119 z tej wsi zapisa\u0142 klasztorowi oliwskiemu ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bcielnie wie\u015b by\u0142a podzielona. Ernst M\u00fcller notuje w wykazie wsi parafii gniewi\u0144skiej \u201eMersin (po\u0142.)\u201d \u2014 po\u0142ow\u0119 Mierzyna; druga po\u0142owa pozosta\u0142a przy Salinie. Wcze\u015bniej ca\u0142a nale\u017ca\u0142a do Salina: opis ziemi l\u0119borskiej, sporz\u0105dzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina i og\u0142oszony przez Cramera, prowadzi Mersin i Mierzynko w wykazie wsi tamtejszego ko\u015bcio\u0142a. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Mierzyno nigdy nie mia\u0142o, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Gniewinie.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku pokazuje ten podzia\u0142 wprost, bo prowadzi wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach \u2014 osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. W pierwszym (strona 188, pozycja 33) zapisano 58 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w rubryce parafii ewangelickiej obie naraz: Gniewino i Salino; parafi\u0105 katolick\u0105 by\u0142 L\u0119bork. W drugim (strona 192, pozycja 123) stoi 105 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w przy parafii ewangelickiej w Salinie i parafii katolickiej po zachodniopruskiej stronie granicy. Wcze\u015bniej, w 1877 roku, mieszka\u0142o tu 218 ewangelik\u00f3w, \u017cyj\u0105cych z rolnictwa i hodowli.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na wzniesieniu w lesie, przy drodze z Mierzynka do Mierzyna, po jej zachodniej stronie, na dzia\u0142ce 41; zajmuje dwadzie\u015bcia jeden ar\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 z niego resztki kamiennego muru, aleja lipowa, \u015blady s\u0142up\u00f3w bramy i pojedyncze nagrobki \u2014 w\u015br\u00f3d nich kwatera rodu von Diezelsky i nagrobek Eduarda Bryera. \ud83d\udfe1 Roku za\u0142o\u017cenia nie podaje ani ewidencja zabytk\u00f3w, ani has\u0142o S\u0142ownika geograficznego.\n\nPo 1945 roku nekropolia zosta\u0142a opuszczona i cz\u0119\u015bciowo rozkradziona. Dzi\u015b jest zalesion\u0105 ruin\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Gniewino \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0113","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_mierzyno/mierzyno__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.695028,"lng":17.967695,"name_de":"Mersin","name_pl":"Mierzyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Miko\u0142ajki Pomorskie, po niemiecku Niklaskirchen, dawniej Nikolaiken, le\u017ca\u0142y w powiecie sztumskim, w rejencji kwidzy\u0144skiej i w prowincji Prusy Zachodnie \u2014 a wi\u0119c na Powi\u015blu. Wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka i polska: spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 tu 1013 katolik\u00f3w, 172 ewangelik\u00f3w i siedmioro \u017byd\u00f3w, a w\u015br\u00f3d j\u0119zyk\u00f3w ojczystych 917 razy pad\u0142 polski i 275 razy niemiecki. Ewangelicy byli wi\u0119c mniejszo\u015bci\u0105 podw\u00f3jn\u0105 \u2014 wyznaniow\u0105 wobec katolickiej wi\u0119kszo\u015bci i j\u0119zykow\u0105 wobec polskiej; 167 z nich zapisano jako niemieckoj\u0119zycznych. Po plebiscycie w 1920 roku wie\u015b pozosta\u0142a w granicach Niemiec.\n\n\ud83d\udccc Tutejsi ewangelicy \u2014 luteranie i ewangelicy unijni Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej \u2014 nale\u017celi do parafii w Rodowie, po niemiecku Gro\u00df Rohdau, po\u0142\u0105czonej z Dakau. Rozstrzyga to statystyka Agathona Harnocha, kt\u00f3ra na stronie 528 wymienia Nikolaiken wprost w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii, obok Ko\u0142oz\u0119bia i innych wsi dzisiejszej gminy; to samo Ko\u0142oz\u0105b \u2014 w spisie z 1885 roku zapisane jako \u201eKolosomp\u201d \u2014 ma przy sobie parafi\u0119 ewangelick\u0105 Gro\u00df Rohdau. Parafia rodowska liczy\u0142a w 1890 roku 2100 dusz, jej ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowano w 1624 roku, a obecny wzniesiono w 1754 roku, gdy poprzedni rozebrano jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem; pod o\u0142tarzem mie\u015bci si\u0119 krypta dawnych patron\u00f3w ko\u015bcio\u0142a. Nazwy \u201eNiklaskirchen\u201d statystyka Harnocha nie zna wcale.\n\nWe wsi stoi ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przy ulicy Gdakowskiej, ceglany i neogotycki, wzniesiony w latach 1900\u20131904 \u2014 i to jego dotyczy kr\u0105\u017c\u0105ca po opisach wzmianka o \u201eneogotyckiej \u015bwi\u0105tyni ceglanej z oko\u0142o 1900 roku\u201d, zawieszona dot\u0105d bez wyja\u015bnienia. \ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia nie jest poewangelicka: nadal s\u0142u\u017cy Ko\u015bcio\u0142owi Ewangelicko-Augsburskiemu jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Elbl\u0105gu, z nabo\u017ce\u0144stwami w drug\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca i w Wielki Pi\u0105tek. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi obok niej bram\u0119 cmentarn\u0105 i plebani\u0119 ewangelick\u0105 z tego samego czasu.\n\nObiektem tego wpisu jest cmentarz ewangelicki przy tym ko\u015bciele, po jego wschodniej stronie, datowany w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w na koniec XIX wieku. Po 1945 roku niemiecka ludno\u015b\u0107 ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b i dawna gmina przesta\u0142a istnie\u0107, ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 jednak w r\u0119kach ewangelickich. \ud83d\udfe1 Kr\u0105\u017c\u0105cy po opisach zapis, jakoby katolicy mieli tu ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego, ceglany i neogotycki, wzniesiony w 1896 roku i konsekrowany w 1903, nie ma pokrycia w \u017cadnym ze \u017ar\u00f3de\u0142 zebranych do tego wpisu. \ud83d\udfe1 Dzisiejszego stanu cmentarza nie sprawdzono w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0420","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8499027,"lng":19.1673293,"name_de":"Niklaskirchen","name_pl":"Miko\u0142ajki Pomorskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski w Miko\u0142ajkach Pomorskich, po niemiecku Niklaskirchen, to budowla neogotycka wzniesiona w latach 1900\u20131904; \ud83d\udfe1 gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje j\u0105 og\u00f3lniej, na czas oko\u0142o 1900 roku. Stoi w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, po wschodniej stronie ulicy.\n\n\ud83d\udccc Jest to jeden z niewielu ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich na tym terenie, kt\u00f3re po 1945 roku pozosta\u0142y w r\u0119kach ewangelik\u00f3w. \u015awi\u0105tynia jest nadal czynna jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii ewangelicko-augsburskiej w Elbl\u0105gu \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa odprawia si\u0119 w drug\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca oraz w Wielki Pi\u0105tek.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 przy niej zesp\u00f3\u0142 zabudowy parafialnej: gminna ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje bram\u0119 cmentarn\u0105 przy ko\u015bciele oraz plebani\u0119 ewangelick\u0105 przy ulicy Ko\u015bciuszki 2, obie z czasu oko\u0142o 1900 roku, a krajowa ewidencja \u2014 przyko\u015bcielny cmentarz ewangelicki z ko\u0144ca XIX wieku. \ud83d\udfe1 Adres podawany jest dwojako: gminna ewidencja prowadzi ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Gdakowskiej 7, na dzia\u0142ce numer 349, a serwisy ko\u015bcielne \u2014 przy ulicy Le\u015bnej 7.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.mikolajkipomorskie.pl","url":"https://bip.mikolajkipomorskie.pl/files/file_add/download/2631_zarzadzenie-nr-16.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"dziedzictwo.ewangelicy.pl","url":"https://dziedzictwo.ewangelicy.pl/kosciol-ewangelicko-augsburski-w-mikolajkach-pomorskich/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"luteranie.pl","url":"https://www.luteranie.pl/mikolajki-pomorskie-kosciol-ewangelicki/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/256970762"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0480","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8502007,"lng":19.1666863,"name_de":"Niklaskirchen","name_pl":"Miko\u0142ajki Pomorskie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Niklaskirchen)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Mikorowo \u2014 po niemiecku Mickrow, w dokumentach Micorowo, po kaszubsku Mjchrowo \u2014 le\u017cy na p\u00f3\u0142nocnym stoku pojezierza, dwana\u015bcie kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od Pot\u0119gowa. Gleba jest tu zimna i mokra albo wprost bagnista i, jak zanotowa\u0142 *S\u0142ownik geograficzny*, tylko w dobrych latach dawa\u0142a zno\u015bne \u017cniwo; w pobli\u017cu rozlewa si\u0119 du\u017ce jezioro obfite w leszcze, a mieszka\u0144cy \u017cyli g\u0142\u00f3wnie z roli i hodowli byd\u0142a. W 1877 roku by\u0142o ich 482. Ten sam *S\u0142ownik* przytacza najstarszy tytu\u0142 w\u0142asno\u015bci: wie\u015b nada\u0142 M\u015bciwoj Maciejowi ze S\u0142awna, podkomorzemu w 1284 i 1298 roku, a kasztelanowi s\u0142awie\u0144skiemu w 1301; nadanie potwierdzono 4 kwietnia 1301 roku, a w XV wieku Mikorowo trzyma\u0142a ju\u017c rodzina von Zitzewitz. \ud83d\udd34 Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o miejscowo\u015bci odnosi si\u0119 b\u0105d\u017a do owego dokumentu z 1301 roku, b\u0105d\u017a \u2014 za Franzem Tetznerem \u2014 dopiero do roku 1491, z kt\u00f3rego pochodzi najstarszy \u015blad tutejszego ko\u015bcio\u0142a.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: w 1925 roku luteranie stanowili tu ponad 98 procent mieszka\u0144c\u00f3w, a trzydzie\u015bci lat wcze\u015bniej, w spisie z 2 grudnia 1895 roku, gmina wiejska liczy\u0142a 209 ewangelik\u00f3w i troje \u017byd\u00f3w, obszar dworski za\u015b 429 ewangelik\u00f3w \u2014 bez ani jednego katolika. Parafia nale\u017ca\u0142a pierwotnie do synodu s\u0142upskiego, w 1817 roku przesz\u0142a do synodu w Starym Kolczyg\u0142owie, a w 1871 do s\u0142upskiego staromiejskiego; jej fili\u0105 by\u0142 Kozin. D\u0142ugo s\u0142ycha\u0107 tu by\u0142o dwie mowy: w 1750 roku g\u0142oszono kazania na przemian jedn\u0105 niedziel\u0119 po polsku, drug\u0105 po niemiecku, a w 1788 roku, przy wprowadzeniu pastora Samuela Gotthilfa Seebalda, proboszcz z No\u017cyna wyg\u0142osi\u0142 obok niemieckiej tak\u017ce mow\u0119 polsk\u0105 \u201eze wzgl\u0119du na ludzi z K\u00f3z\u201d. \ud83d\udd34 Tetzner uznaje j\u0105 za ostatnie polskie kazanie w Mikorowie, nowsze opracowanie przesuwa t\u0119 dat\u0119 na rok 1793. W archiwum parafialnym przechowywano jeszcze u progu XX wieku polsk\u0105 Bibli\u0119 wydrukowan\u0105 w Kr\u00f3lewcu w 1738 roku, z przedmow\u0105 Franza Alberta Schultza z roku 1737, oraz \u201ePostyll\u0119 polsk\u0105\u201d Johanna Samuela Gregoroviusa z 1763 roku.\n\n\u015alad\u00f3w cmentarzy ewangelickich zachowa\u0142o si\u0119 tu a\u017c trzy, uj\u0119tych tak\u017ce w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka. Dwa za\u0142o\u017cono w XIX wieku, najm\u0142odszy na prze\u0142omie XIX i XX stulecia. Najstarszy spoczywa na stoku wzg\u00f3rza w pobli\u017cu pa\u0142acu, otoczony murem z kamienia polnego; drugi, o powierzchni oko\u0142o 0,45 hektara, le\u017cy w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze ku Pot\u0119gowu \u2014 z alej\u0105 lipow\u0105 wiod\u0105c\u0105 do fundament\u00f3w dawnej kaplicy, dzi\u015b jednak w wi\u0119kszo\u015bci zaorany, z usuni\u0119tymi nagrobkami; trzeci powsta\u0142 przy drodze mi\u0119dzy Mikorowem a Kozami. Do 1945 roku s\u0142u\u017cy\u0142y ewangelikom, po wojnie przej\u0105\u0142 je Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. \ud83d\udd34 Kamie\u0144 z herbem rodu von Zitzewitz i dat\u0105 1802, wmurowany w podstaw\u0119 o\u0142tarza polowego, opisywany bywa raz przy nekropolii mikorowskiej, raz przy cmentarzu w Kozinie; kt\u00f3rej z nich dotyczy, pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\n\ud83d\udccc Trzeci cmentarz to ta sama nekropolia, na kt\u00f3rej chowano zmar\u0142ych z K\u00f3z. Marek Drzewiecki opisuje j\u0105 pod wsp\u00f3lnym has\u0142em \u201eMikorowo-Kozy\u201d jako jedno za\u0142o\u017cenie o wymiarach oko\u0142o 50 na 25 metr\u00f3w, z zachowanymi fragmentami bramy, resztkami muru przy tylnej granicy i pozosta\u0142o\u015bciami niewielkiego budynku z bia\u0142ej ceg\u0142y; jego punkt terenowy z lutego 2013 roku wypada przy drodze z Mikorowa do K\u00f3z, w po\u0142owie drogi mi\u0119dzy wsiami.\n\nLiczba trzech mikorowskich cmentarzy opiera si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na ewidencji gminnej. Wojew\u00f3dzki rejestr zabytk\u00f3w nie prowadzi w Mikorowie ani w Kozach \u017cadnego cmentarza \u2014 z tej miejscowo\u015bci figuruje w nim tylko szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego Kazimierza z ko\u0144ca XVIII wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow; Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025; M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej, has\u0142o Mikorowo-Kozy \u2014 Mickrow-Kose; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017); Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Mickrow","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/mickrow.htm"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej, has\u0142o Mikorowo-Kozy \u2014 Mickrow-Kose","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0819","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_mikorowo_kozy/mikorowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.411998,"lng":17.579036,"name_de":"Mickrow","name_pl":"Mikorowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mikorowo, po niemiecku Mickrow, to stara kaszubska wie\u015b, wzmiankowana ju\u017c w 1301 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w niej co najmniej od 1491 roku, pod patronatem rodu von Grumbkow, kt\u00f3ry prawdopodobnie go ufundowa\u0142. Pierwotn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 strawi\u0142 po\u017car w 1675 roku; odbudowan\u0105 po\u015bwi\u0119cono trzy lata p\u00f3\u017aniej, a w 1815 roku wzniesiono kolejn\u0105 \u2014 skromn\u0105, pozbawion\u0105 ozd\u00f3b budowl\u0119 szachulcow\u0105 z wie\u017cyczk\u0105, do kt\u00f3rej przeniesiono dawn\u0105 konstrukcj\u0119 o\u0142tarza po\u0142\u0105czonego z ambon\u0105. W wie\u017cy wisia\u0142y dwa dzwony; starszy, odlany w s\u0142awie\u0144skiej pracowni, nosi\u0142 dat\u0119 1619, upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 zapewne wa\u017cne wydarzenie z dziej\u00f3w parafii. Kolejni w\u0142a\u015bciciele Mikorowa \u2014 von Puttkamerowie, von M\u00fcnchowowie, a wreszcie r\u00f3d von Mitzlaff, z Ellen von Mitzlaff-Mickorow jako ostatni\u0105 pani\u0105 d\u00f3br \u2014 sprawowali nad \u015bwi\u0105tyni\u0105 patronat. Ostatnim lutera\u0144skim proboszczem by\u0142 ksi\u0105dz Gustav Oehrn (1920\u20131945), uchod\u017aca z \u0141otwy, kt\u00f3ry nie opu\u015bci\u0142 swoich wiernych w dramatycznych dniach marca 1945 roku i odszed\u0142 st\u0105d dopiero na prze\u0142omie lat 1945 i 1946. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 i stoi do dzi\u015b. \ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w prowadzi go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Kazimierza, szachulcow\u0105, wpisan\u0105 pod numerem A-182 decyzj\u0105 z 25 maja 1960 roku. \ud83d\udccc Rozbie\u017cno\u015b\u0107 datowania jest wyja\u015bniona, a obie daty s\u0105 prawdziwe \u2014 opisuj\u0105 co innego. Koniec XVIII wieku, oko\u0142o 1770 roku, to wzniesienie korpusu obecnej szachulcowej \u015bwi\u0105tyni; rok 1815 to jej gruntowna przebudowa, przy kt\u00f3rej budowla zyska\u0142a dzisiejszy kszta\u0142t, w tym charakterystyczn\u0105 wie\u017cyczk\u0119 kalenicow\u0105. Rejestr zabytk\u00f3w podaje moment powstania konstrukcji, a opracowania popularne \u2014 moment nadania ostatecznej formy, i st\u0105d wra\u017cenie sprzeczno\u015bci. \ud83d\udfe1 Numer rejestru bywa przy tym podawany dwojako: A-182 i A-287.\n\nParafia przez wieki zmienia\u0142a przynale\u017cno\u015b\u0107: nale\u017ca\u0142a najpierw do synodu s\u0142upskiego, w 1817 roku przesz\u0142a do synodu Starego Ko\u0142czyg\u0142owa, a w 1871 roku do synodu S\u0142upsk-Stare Miasto. Fili\u0105 by\u0142o Cosem\u00fchl, gdzie od 1744 roku sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy. \ud83d\udfe1 Kiedy dok\u0142adnie \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka, nie ustalono \u2014 zapewne przed 1535 rokiem; pierwszy pastor pozostaje nieznany. Najstarszym, kt\u00f3rego imi\u0119 przetrwa\u0142o, jest David Zelack, wzmiankowany oko\u0142o 1570 roku: ordynowa\u0142 go prepozyt Jakob Hogensee w S\u0142upsku, podczas wizytacji 25 lipca 1590 roku by\u0142 ju\u017c na urz\u0119dzie od mniej wi\u0119cej dwudziestu lat, a zmar\u0142 10 lipca 1616 roku. \u26a0 Losy jego nast\u0119pcy m\u00f3wi\u0105 o tamtych czasach wi\u0119cej ni\u017c daty. Jakob Klugig, zwany te\u017c Kloke, opu\u015bci\u0142 Mickrow w 1622 roku, by obj\u0105\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bresin w powiecie l\u0119borskim, kt\u00f3ry w czasie Reformacji przeszed\u0142 na luteranizm. Po 1636 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 si\u0142\u0105 przywr\u00f3cono katolicyzmowi; pastor Klugig, broni\u0105c ko\u015bcio\u0142a, zosta\u0142 wygnany z broni\u0105 w r\u0119ku i wkr\u00f3tce zabity.\n\n\ud83d\udccc Osobn\u0105 histori\u0105 jest tutejsza mowa. Podanie m\u00f3wi, \u017ce na wzg\u00f3rzu sta\u0142y kolejno trzy ko\u015bcio\u0142y: pierwszy sp\u0142on\u0105\u0142 w 1675 roku, budow\u0119 nast\u0119pnego zacz\u0119to w 1678, a trzeci wzniesiono w 1815 roku \u2014 i zar\u00f3wno w 1596 roku, jak i jeszcze w 1815 roku obowi\u0105zywa\u0142 przepis, \u017ce kazania w Mickrow nale\u017cy g\u0142osi\u0107 po niemiecku i po kaszubsku. Kaszubi z tej cz\u0119\u015bci powiatu s\u0142upskiego zachowali sw\u00f3j j\u0119zyk do po\u0142owy XIX wieku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 liczy\u0142 si\u0119 z tym przez ponad dwie\u015bcie lat. \ud83d\udd34 Franz Tetzner rysuje jednak obraz wcze\u015bniejszego zaniku: w 1750 roku g\u0142oszono tu na przemian, jedn\u0105 niedziel\u0119 po polsku, drug\u0105 po niemiecku, a w 1788 roku, przy wprowadzeniu na urz\u0105d pastora Samuela Gotthilfa Seebalda, proboszcz z No\u017cyna wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119 powitaln\u0105, a obok niej jeszcze jedn\u0105, polsk\u0105 \u2014 jak zapisano, ze wzgl\u0119du na kaszubskich ludzi. To by\u0142a, wedle tego przekazu, ostatnia tutejsza polska mowa z ambony, a w zestawieniu Tetznera kaszubski jako j\u0119zyk ko\u015bcielny ga\u015bnie w Mickrow w 1787 roku. Obu zapis\u00f3w nie da si\u0119 pogodzi\u0107 i r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n\ud83d\udccc O tym, jak d\u0142ugo trzyma\u0142a si\u0119 tu mowa kaszubska, m\u00f3wi jeszcze jedno \u015bwiadectwo. S\u0142ownik historyczny miejscowo\u015bci wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego zapisa\u0142, \u017ce ponad dwie\u015bcie lat temu dosz\u0142o w Mikorowie do rozruch\u00f3w wywo\u0142anych osadzeniem w parafii pastora nieznaj\u0105cego j\u0119zyka kaszubskiego; \u017ce wed\u0142ug Br\u00fcggemanna w 1784 roku pos\u0142ugiwa\u0142 tu duchowny, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po kaszubsku, bo mowy tej u\u017cywano powszechnie; i \u017ce w ci\u0105gu p\u00f3\u0142wiecza \u2014 dzi\u0119ki sprawnie dzia\u0142aj\u0105cej pruskiej szkole oraz likwidacji kaszubskich kaza\u0144 \u2014 doprowadzono do zupe\u0142nego zgermanizowania wsi. \ud83d\udd34 To ostatnie zdanie warto przeczyta\u0107 dwa razy: germanizacja nie przysz\u0142a tu z dekretem, lecz ze szko\u0142\u0105 i z odebraniem ludziom kazania w ich w\u0142asnym j\u0119zyku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, S\u0142upsk 1998; Wikipedia / Kurier Bytowski \u2014 Mikorowo; HISTORIE ODKURZONE. O ko\u015bciele i duchownych z Mikorowa \u2014 Kurier Bytowski; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2025; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899.*","built_year":1815,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / Kurier Bytowski \u2014 Mikorowo","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"HISTORIE ODKURZONE. O ko\u015bciele i duchownych z Mikorowa \u2014 Kurier Bytowski","url":"https://kurierbytowski.com.pl/artykul/historie-odkurzone-o-kosciele-i-duchownych-z-mikorowa-czesc-2-n660657"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d, S\u0142upsk 1998","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0260","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_mikorowo_kozy/mikorowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.411998,"lng":17.579036,"name_de":"Mickrow","name_pl":"Mikorowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Mickrow)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mikoszewo, po niemiecku Nickelswalde, le\u017ca\u0142o u samego uj\u015bcia Wis\u0142y, w \u00f3wczesnym powiecie gda\u0144skim nizinnym (Danziger Niederung), i by\u0142o wsi\u0105 niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 423 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 201 m\u0119\u017cczyzn i 222 kobiety \u2014 w 48 domach i 89 gospodarstwach domowych. Ewangelik\u00f3w by\u0142o 415, katolik\u00f3w siedmioro, jedna osoba nale\u017ca\u0142a do innego Ko\u015bcio\u0142a chrze\u015bcija\u0144skiego. Ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w parafii Wohlfahrt, katolicy nale\u017celi do le\u017c\u0105cej poza powiatem parafii F\u00fcrstenwerder.\n\nCmentarz tej wsp\u00f3lnoty le\u017cy przy ulicy Gda\u0144skiej, pod numerem 45 (dawniej 47). Dzi\u015b u\u017cytkuje go parafia rzymskokatolicka. Zachowa\u0142a si\u0119 drewniana dzwonnica cmentarna i starodrzew, a datowanie si\u0119ga wieku XVIII i schy\u0142ku XIX. Pomorski Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w wpisa\u0142 za\u0142o\u017cenie do rejestru zabytk\u00f3w 29 marca 2011 roku pod numerem A-1874; wpis obj\u0105\u0142 teren cmentarza wraz z cz\u0119\u015bci\u0105 dzia\u0142ki numer 132 oraz sam\u0105 dzwonnic\u0119. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Stegna prowadzi cmentarz pod pozycj\u0105 144, a dzwonnic\u0119 pod pozycj\u0105 147.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Danziger Niederung, strony 20\u201321, pozycja 42; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"edziennik.gdansk.uw.gov.pl","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2016/1050/oryginal/Zalacznik2.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0991","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.33313,"lng":18.95079,"name_de":"Nickelswalde","name_pl":"Mikoszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mikoszewo, do 1945 roku Nickelswalde, to wie\u015b rybacka za\u0142o\u017cona pod koniec czternastego wieku u uj\u015bcia Wis\u0142y, na granicy Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich i Mierzei Wi\u015blanej; dzi\u015b nale\u017cy do gminy Stegna w powiecie nowodworskim. Przed 1914 rokiem wchodzi\u0142a w sk\u0142ad powiatu Nizina Gda\u0144ska (Kreis Danziger Niederung) w rejencji gda\u0144skiej, z s\u0105dem obwodowym w Gda\u0144sku oraz urz\u0119dem stanu cywilnego i okr\u0119giem urz\u0119dowym w Pasewarku; po 1920 roku znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Geografi\u0119 wsi zmieni\u0142a woda: w 1895 roku, po wielkiej powodzi z 1888 roku, przekopano Wis\u0142\u0119 na odcinku 7100 m mi\u0119dzy \u015awibnem a Mikoszewem, i odt\u0105d wie\u015b le\u017cy na wschodnim brzegu Przekopu.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. Spis z 1869 roku odnotowa\u0142 363 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym jednego katolika; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku \u2014 423 osoby w 48 domach mieszkalnych i 89 gospodarstwach domowych, w\u015br\u00f3d nich 415 ewangelik\u00f3w, siedmiu katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina. Meyers Orts- und Verkehrslexikon podaje 876 mieszka\u0144c\u00f3w. Ko\u015bcielnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Bohnsack, dzisiejszego Sobieszewa, a nieliczni katolicy do parafii w \u017bu\u0142awkach.\n\nMiejscowy szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki rozebrano po 1945 roku, gdy ewangeliccy mieszka\u0144cy opu\u015bcili wie\u015b. Pozosta\u0142a po nim drewniana dzwonnica z 1890 roku, stoj\u0105ca w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy ulicy Gda\u0144skiej, na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 dzi\u015b rzymskokatolickiego \u2014 kt\u00f3ry wraz z ni\u0105 i ze starodrzewem obj\u0119to ochron\u0105 konserwatorsk\u0105 pod numerem rejestru 1874. Dzwonnica jest dwukondygnacyjna, o konstrukcji s\u0142upowej, oszalowana pionowo, wysoka na 15 m, i pe\u0142ni\u0142a zarazem funkcj\u0119 kostnicy \u2014 st\u0105d szerokie wrota. Wisz\u0105 w niej dwa dzwony z prze\u0142omu dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku z nazwiskami fundator\u00f3w: Gustava Jaeschkego z Nickelswalde i F. Schultza z Gda\u0144ska, uruchamiane r\u0119cznie stalow\u0105 lin\u0105. Remont z wymian\u0105 zniszczonych element\u00f3w drewnianych i instalacj\u0105 przeciwpo\u017carow\u0105 uko\u0144czono w 2012 roku. Nagrobki z nazw\u0105 Nickelswalde, kt\u00f3re ocala\u0142y, zgromadzono na miejscu; obok wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz. Osadnictwo ol\u0119derskie si\u0119ga na tych terenach siedemnastego wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Mikoszewo (Nickelswalde) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/mikoszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0039","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3343233,"lng":18.9667955,"name_de":"Nickelswalde","name_pl":"Mikoszewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Nickelswalde)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Milejewo, po niemiecku Trunz, le\u017cy w powiecie elbl\u0105skim. Reformacja dotar\u0142a tu pod koniec XVI wieku \u2014 oko\u0142o 1600 roku wzmiankowany jest pastor Martin Bratesuis \u2014 a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod dzisiejszym wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa wzniesiono w 1693 roku, pod patronatem rady miejskiej Elbl\u0105ga; mia\u0142 organy o jedenastu g\u0142osach, a parafia liczy\u0142a oko\u0142o 2600 dusz.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 840 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 832 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro katolik\u00f3w; osobno zapisano pi\u0119tna\u015bcioro innych chrze\u015bcijan. \ud83d\udfe1 Ta ostatnia liczba wystaje ponad sum\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w i tak samo stoi w druku \u2014 nie da si\u0119 dzi\u015b rozstrzygn\u0105\u0107, kt\u00f3ra pozycja wiersza jest b\u0142\u0119dna, wi\u0119c \u017cadnej nie poprawiono.\n\nCmentarz otacza ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Ko\u015bcielnej. Ewidencja datuje go na \u201egenez\u0119 XIV wieku\u201d z przekszta\u0142ceniami z prze\u0142omu XIX i XX stulecia i obejmuje wpisem tak\u017ce ogrodzenie; do 1945 roku s\u0142u\u017cy\u0142 tutejszej parafii ewangelickiej, dzi\u015b jest rzymskokatolicki i przyko\u015bcielny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 420; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl","url":"https://edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl/WDU_N/2022/3388/akt.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"billiongraves.com","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Milejewo-cmentarz/350894"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1038","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21801,"lng":19.55847,"name_de":"Trunz","name_pl":"Milejewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany z ceg\u0142y wzniesiono w Milejewie pod koniec XIV wieku, na miejscu drewnianej \u015bwi\u0105tyni z po\u0142owy tego stulecia. Nosi\u0142 wezwanie \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i w czasach przedreformacyjnych nale\u017ca\u0142 do archiprezbiteratu we Fromborku; przywilej z 1320 roku uposa\u017cy\u0142 go czterema w\u0142\u00f3kami, a w latach 1348\u20131350 wymieniany jest przy nim proboszcz Miko\u0142aj. Gdy w 1856 roku rozbierano stary o\u0142tarz, znaleziono w zamurowanej skrzynce pergamin z zapisem, \u017ce 14 lipca 1389 roku biskup warmi\u0144ski Henryk po\u015bwi\u0119ci\u0142 ten o\u0142tarz ku czci Krzy\u017ca, Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, \u015bwi\u0119tej Katarzyny oraz wszystkich aposto\u0142\u00f3w i \u015bwi\u0119tych \u2014 by\u0107 mo\u017ce wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142 przebudowano.\n\nPo Reformacji, w 1595 roku, parafia sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska; oko\u0142o 1600 roku wzmiankowany jest tu pastor Martin Bartesius. \ud83d\udd34 Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku podaje w tym miejscu inne nazwisko i inn\u0105 dat\u0119: ewangelicki proboszcz Martin Bartelius mia\u0142 by\u0107 wymieniony jeszcze przed 1595 rokiem. Do 1826 roku patronat nad ko\u015bcio\u0142em sprawowa\u0142a rada miejska Elbl\u0105ga, potem kr\u00f3l.\n\nWie\u017ca z lat osiemdziesi\u0105tych XVII wieku zawali\u0142a si\u0119 w 1857 roku; w po\u0142owie XIX wieku przeprowadzono remont ko\u015bcio\u0142a i wzniesiono obecn\u0105 wie\u017c\u0119 w 1860 roku. \ud83d\udd34 Harnoch datuje te wydarzenia inaczej: wie\u017ca z drewnian\u0105 nadbudow\u0105 stan\u0119\u0142a w miejsce starszej w 1683 roku, zosta\u0142a rozebrana w 1851, a now\u0105, ceglan\u0105, z dachem dwuspadowym postawiono w 1860. Zgodna w obu wersjach jest tylko data ostatnia.\n\nTen sam Harnoch opisuje wn\u0119trze i wielko\u015b\u0107 parafii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 trzy dzwony, o\u0142tarz z 1623 roku i snycersk\u0105 ambon\u0119; organy zbudowane w 1693 roku i kupione w 1763 od ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu zast\u0105piono w 1870 nowymi, o 11 g\u0142osach. W ko\u015bciele wisia\u0142o epitafium proboszcza Filipa Westphala. Parafia liczy\u0142a 2 600 dusz i obejmowa\u0142a czterna\u015bcie miejscowo\u015bci szkolnych; przy ko\u015bciele by\u0142 jeden cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 840 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 832 ewangelik\u00f3w i 8 katolik\u00f3w \u2014 a parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu. \ud83d\udfe1 Rubryka innych chrze\u015bcijan niesie w tym wierszu jeszcze 15 os\u00f3b, cho\u0107 ewangelicy i katolicy daj\u0105 razem dok\u0142adnie tyle, ile wynosi podana ludno\u015b\u0107; tej nadwy\u017cki nie da si\u0119 pogodzi\u0107 z reszt\u0105 wiersza i liczb nie poprawiamy.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 ewangelicki do 1945 roku; w 1946 przej\u0119li go katolicy, obecnie nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-557, dawniej 143/N, dnia 29 listopada 1961 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"portel.pl","url":"https://www.portel.pl/dawny-elblag/historia-okolic-elblaga-jeszcze-o-milejewie-odcinek-45/96454"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Milejewo_(wojew%C3%B3dztwo_warmi%C5%84sko-mazurskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl","url":"https://edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl/WDU_N/2022/3388/akt.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0508","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21802,"lng":19.54918,"name_de":"Trunz","name_pl":"Milejewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Trunz)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Milikowo, po niemiecku Heinrichsdorf, wzmiankowano w 1301 i 1311 roku jako Heynrichesdorph \u2014 wie\u015b czynszow\u0105 na 46 w\u0142\u00f3kach. Le\u017cy na Powi\u015blu, w dawnym powiecie mor\u0105skim w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie; mennonici, z kt\u00f3rymi ewangelik\u00f3w Powi\u015bla bywa si\u0119 myli, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach. Tutejsi mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami: luteranami i unijnymi z Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a i pozostawa\u0142a fili\u0105 parafii s\u0105siedniej. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej \u2014 nie rozstrzygni\u0119to. Najbli\u017cej, niespe\u0142na trzy kilometry st\u0105d, le\u017cy Lubochowo, po niemiecku Liebwalde, gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 z czas\u00f3w krzy\u017cackich i gdzie Boetticher po\u015bwiadcza samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 pod patronatem kr\u00f3lewskim, od 1635 roku macierzyst\u0105 tak\u017ce dla Przezmarku; ku Lubochowu prowadzi zreszt\u0105 droga, przy kt\u00f3rej za\u0142o\u017cono cmentarz. Dalej, niespe\u0142na pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w, le\u017c\u0105 My\u015blice, po niemiecku Miswalde, z samodzieln\u0105 parafi\u0105 ewangelicko-unijn\u0105 i ko\u015bcio\u0142em z XIV wieku; blisko siedem kilometr\u00f3w dzieli wie\u015b od Starego Dzierzgonia. Sama blisko\u015b\u0107 niczego jednak nie przes\u0105dza, a \u017caden z posiadanych wykaz\u00f3w gmin nie si\u0119ga powiatu mor\u0105skiego.\n\nW 1858 roku mieszka\u0142o tu 291 os\u00f3b, w latach 1937\u20131939 \u2014 295, a w 2022 roku 86. Po 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski, a ludno\u015b\u0107 ewangelicka ust\u0105pi\u0142a. Dawny cmentarz ewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 jako nieu\u017cytek; gminna ewidencja zabytk\u00f3w lokuje go na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi, na wyniesieniu po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi na Lubochowo, podaje dwadzie\u015bcia jeden ar\u00f3w powierzchni i datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. \u26a0 Stan zachowania wymaga objazdu terenowego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Folwark/Milikowo gmina Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 opis okolicy, kamienie-wilhelma.net.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Folwark/Milikowo gm. Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 opis okolicy, kamienie-wilhelma.net.pl","url":"http://kamienie-wilhelma.net.pl/stary-dzierzgon"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0435","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87661,"lng":19.48764,"name_de":"Heinrichsdorf","name_pl":"Milikowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Milikowo le\u017cy w gminie Stary Dzierzgo\u0144, w powiecie sztumskim. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi, na wyniesieniu po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi prowadz\u0105cej na Lubochowo \u2014 miejsce widoczne z daleka i wyra\u017anie oddzielone od siedlisk.\n\nZajmuje 0,21 hektara, a wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stary Dzierzgo\u0144.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stary Dzierzgo\u0144","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1123","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87661,"lng":19.48764,"name_de":"","name_pl":"Milikowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mi\u0142ocin, po niemiecku *Herzberg*, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich \u2014 w cz\u0119\u015bci zwanej \u017bu\u0142awami Steblewskimi. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger Niederung: do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie (rejencja gda\u0144ska), w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Gdy pruscy urz\u0119dnicy spisywali ludno\u015b\u0107 1 grudnia 1885 roku, naliczyli tu 358 os\u00f3b: 241 ewangelik\u00f3w i 117 katolik\u00f3w, a rubryki pozosta\u0142ych wyzna\u0144 zostawili puste. Ewangelicy mieli w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 we wsi, ale parafialnie podlegali Trutenau, dzisiejszym Trutnowom; katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 do ewangelik\u00f3w w czasach Reformacji, i to nie w pojedynk\u0119: ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 w Herzberg\u201d w grupie \u015bwi\u0105ty\u0144 dawnego dekanatu steblewskiego, nad kt\u00f3rymi prawo patronatu wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski \u2014 ten sam patronat notuje jeszcze w 1890 roku Harnoch przy parafii Trutenau i Herzberg. Liczy\u0142a ona wtedy 571 dusz; w ci\u0105gu roku ochrzczono w niej 34 dzieci, pob\u0142ogos\u0142awiono pi\u0119\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw, do komunii przyst\u0105pi\u0142o 229 os\u00f3b, a pogrzeb\u00f3w odprawiono 32. Zachowane ksi\u0119gi tej parafii si\u0119gaj\u0105, wed\u0142ug wykazu B\u00e4ra z 1908 roku, roku 1661 dla chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w oraz 1674 dla pogrzeb\u00f3w; wpisano w nie tak\u017ce relacj\u0119 o wojnie 1807 roku i o powodzi z 1829.\n\nSam ko\u015bci\u00f3\u0142 w Mi\u0142ocinie by\u0142 niewielki \u2014 ewangelicki, lutera\u0144ski, p\u00f3\u017aniej unijny, wzniesiony w XVI wieku w konstrukcji szachulcowej. Rozebrano go po wojnie, w 1954 roku; do tego samego roku Mi\u0142ocin by\u0142 siedzib\u0105 gminy. W centrum wsi zosta\u0142y fundamenty, a przy nich cmentarz przyko\u015bcielny o powierzchni 0,03 hektara, le\u017c\u0105cy oko\u0142o 40 metr\u00f3w na po\u0142udnie od szosy z Woc\u0142aw do Cedr\u00f3w Wielkich, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od domu numer 8: kilka nagrobk\u00f3w w formie stel i tablice informacyjne, a w\u015br\u00f3d nich pomnik \u017co\u0142nierzy niemieckich poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Stoi tu tak\u017ce ol\u0119derski dom podcieniowy z 1731 roku. W 2021 roku mieszka\u0142y w Mi\u0142ocinie 253 osoby.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rego ju\u017c nie ma, nie znamy wy\u0142\u0105cznie z opowie\u015bci. Architekt Viktor Zirkwitz obj\u0105\u0142 Mi\u0142ocin badaniami terenowymi prowadzonymi w latach 1928\u20131933 i w jego rozprawie znalaz\u0142y si\u0119 rysunki pomiarowe wie\u017cy oraz zdj\u0119cie lotnicze uk\u0142adu wsi; fotografie wykonano w latach 1932\u20131933, ponad dwadzie\u015bcia lat przed rozbi\u00f3rk\u0105. \u26a0 Rozpraw\u0119 obroniono na Politechnice Gda\u0144skiej w czerwcu 1933 roku, u promotora Hermanna Phlepsa, a drukiem ukaza\u0142a si\u0119 dopiero w 1940. Jej przedmowa zapowiada wprost, \u017ce rysunki maj\u0105 by\u0107 \u201ekolejnym dowodem, \u017ce sporny dawniej obszar Gda\u0144ska od zawsze kryje w sobie czysto niemieck\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 kulturaln\u0105\u201d \u2014 warto\u015b\u0107 tej pracy le\u017cy wi\u0119c w inwentaryzacji, nie w tezie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Gda\u0144sk 1940; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0059","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.26786,"lng":18.81618,"name_de":"Herzberg","name_pl":"Mi\u0142ocin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Mi\u0142ocinie, po niemiecku Herzberg, by\u0142 budowl\u0105 z XVI wieku, wzniesion\u0105 w konstrukcji ryglowej, z wie\u017c\u0105 nakryt\u0105 smuk\u0142ym he\u0142mem. Rozebrano go w 1954 roku; fundamenty zachowa\u0142y si\u0119 w centrum wsi. Zwi\u0105zany z nim cmentarz ewangelicki, z kilkoma nagrobkami, ma w atlasie osobny wpis.\n\nWsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra si\u0119 w nim modli\u0142a, by\u0142a w Mi\u0142ocinie wi\u0119kszo\u015bci\u0105: spis z 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 358 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 241 ewangelik\u00f3w wobec 117 katolik\u00f3w. W\u0142asnej parafii jednak nie tworzyli \u2014 nale\u017celi do Trutenau, dzisiejszych Trutnowych.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b nale\u017ca\u0142a przed Reformacj\u0105 do uposa\u017cenia gda\u0144skiej katedry Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny; Fankidejski wymienia Herzberg w\u015br\u00f3d d\u00f3br przeznaczonych na utrzymanie duchowie\u0144stwa katedralnego, jego muzyki i \u015bpiewu, obok Trutnowych, Cedr\u00f3w Wielkich i Ma\u0142ych. Ten sam autor zalicza tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 do \u015bwi\u0105ty\u0144 \u201ewcze\u015bnie utraconych\u201d przez katolik\u00f3w, i wskazuje przyczyn\u0119: prawo patronatu wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski, a magistrat by\u0142 lutera\u0144ski.\n\n\ud83d\udccc Wie\u017cy rozebranego ko\u015bcio\u0142a nie trzeba sobie wyobra\u017ca\u0107. Zmierzy\u0142 j\u0105 i narysowa\u0142 architekt Viktor Zirkwitz podczas bada\u0144 terenowych z lat 1928\u20131933; w jego rozprawie znalaz\u0142y si\u0119 rysunki pomiarowe wie\u017cy oraz zdj\u0119cie lotnicze uk\u0142adu wsi, a fotografie wykonano w latach 1932\u20131933 \u2014 ponad dwadzie\u015bcia lat przed rozbi\u00f3rk\u0105. \u26a0 Rozpraw\u0119 obroniono na Politechnice Gda\u0144skiej w czerwcu 1933 roku, drukiem wysz\u0142a dopiero w 1940; jej przedmowa zapowiada, \u017ce materia\u0142 ma dowodzi\u0107 \u201eczysto niemieckiej tw\u00f3rczo\u015bci kulturalnej\u201d obszaru gda\u0144skiego. Pomiary pozostaj\u0105 rzetelne, teza jest publicystyk\u0105 swojego czasu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 179 i spis rycin; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Gda\u0144sk 1940; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-cedry-wielkie/milocin"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"polskawzdluzszosy.blogspot.com","url":"http://polskawzdluzszosy.blogspot.com/2017/07/wocawy-koszway-miocin-trutnowy-cedry.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Mi%C5%82ocin_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0474","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2678569,"lng":18.8161826,"name_de":"Herzberg","name_pl":"Mi\u0142ocin \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Herzberg)","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Mi\u0142oradz \u2014 po niemiecku Mielenz \u2014 le\u017cy na Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Malborskich i od \u015bredniowiecza ma w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, dzi\u015b pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a. Ewangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105: w\u015br\u00f3d 480 mieszka\u0144c\u00f3w spisanych 1 grudnia 1885 roku naliczono 345 katolik\u00f3w i 125 ewangelik\u00f3w, a 10 dalszych os\u00f3b zapisano jako innych chrze\u015bcijan \u2014 na tych ziemiach byli to zwykle mennonici.\n\nMniejszo\u015b\u0107 ta mia\u0142a jednak histori\u0119 starsz\u0105 od tych liczb. Pod koniec XVI wieku Mi\u0142oradz tworzy\u0142 odr\u0119bn\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105, obok s\u0105siednich w Starej Ko\u015bcielnicy, Gnojewie i Szymankowie, i mia\u0142 we wsi w\u0142asny dom ko\u015bcielny; ostatni raz udzieli\u0142 w nim Wieczerzy Pa\u0144skiej Simon Arlet w 1636 roku. Sze\u015b\u0107 lat wcze\u015bniej cztery gminy po\u0142\u0105czono w jedn\u0105 parafi\u0119, a w 1865 roku Stara Ko\u015bcielnica wraz z Mi\u0142oradzem przesz\u0142y pod Gnojewo, gdzie ewangelicy otrzymali w 1819 roku dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 dwa lata wcze\u015bniej orkan zwali\u0142 jego wie\u017c\u0119 na dach, a zbyt ubog\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 przy\u0142\u0105czono do Ko\u0144czewic. Oko\u0142o 1890 roku ca\u0142a ta parafia \u2014 Stara Ko\u015bcielnica, Gnojewo i Mi\u0142oradz \u2014 liczy\u0142a 346 dusz.\n\n\ud83d\udd34 Wykaz gmin z 1885 roku zapisa\u0142 przy Mi\u0142oradzu jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 odleg\u0142e o kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w Thiensdorf (Jezioro), a jako katolick\u0105 \u2014 Thiergarth, cho\u0107 to w\u0142a\u015bnie w Mi\u0142oradzu mie\u015bci\u0142a si\u0119 parafia katolicka dla ca\u0142ej okolicy. Wykaz miejscowo\u015bci parafii Thiensdorf Mi\u0142oradza nie obejmuje; obejmuje go wykaz parafii Stara Ko\u015bcielnica\u2013Gnojewo.\n\nStudium uwarunkowa\u0144 gminy Mi\u0142oradz okre\u015bla tutejszy cmentarz przyko\u015bcielny jako katolicki i protestancki. Ewidencja zabytk\u00f3w notuje przy ko\u015bciele parafialnym cmentarz wraz z wysok\u0105 zieleni\u0105 cmentarn\u0105 pod numerem rejestru 285 i nie rozdziela cz\u0119\u015bci wyznaniowych. \ud83d\udfe1 Gdzie dok\u0142adnie le\u017ca\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 protestancka, nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-285, decyzj\u0105 z 9 czerwca 1994 roku; wykaz opisuje go jako \u201ecmentarz przyko\u015bcielny\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 434; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Mi\u0142oradz.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/miloradz/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"miloradz.geoportal-krajowy.pl","url":"https://miloradz.geoportal-krajowy.pl/zabytki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0978","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01432,"lng":18.91803,"name_de":"Mielenz","name_pl":"Mi\u0142oradz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mi\u0142owo, dawniej Sch\u00f6nbeck, le\u017cy w gminie Przywidz. Cmentarz ewangelicki znajduje si\u0119 przy ulicy Przywidzkiej, na dzia\u0142ce numer 4. Figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 w wykazach z 2015 i 2023 roku \u2014 oraz w ewidencji krajowej, na podstawie karty z 1 sierpnia 1986 roku, kt\u00f3ra datuje go na pocz\u0105tek XX wieku. Do rejestru zabytk\u00f3w nie trafi\u0142. \ud83d\udd34 Wedle tego wpisu jedynym obiektem wpisanym do rejestru w ca\u0142ej gminie jest dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Przywidzu z 1909 roku, oznaczony numerem A-1694 \u2014 numer wymaga jednak sprawdzenia, bo w opisie samego Przywidza ten sam ko\u015bci\u00f3\u0142 ma numer inny.\n\nWie\u015b by\u0142a zdecydowanie ewangelicka. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 373 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 326 ewangelik\u00f3w i 47 katolik\u00f3w; \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, na 371 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o 261, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 287 os\u00f3b. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna zmienia si\u0119 mi\u0119dzy jednym spisem a drugim: w 1885 roku wskazano dla nich parafi\u0119 w Przywidzu, w 1910 \u2014 w Mierzeszynie. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w samym Mi\u0142owie nie odnotowano.\n\n\ud83d\udccc W ewidencji krajowej figuruj\u0105 jednak dwie karty cmentarza ewangelickiego w Mi\u0142owie \u2014 druga datowana na po\u0142ow\u0119 XIX wieku i wskazuj\u0105ca inne miejsce, dzia\u0142k\u0119 173/7; nie uj\u0119to jej w ewidencji gminnej. \ud83d\udfe1 Mo\u017cliwe wi\u0119c, \u017ce we wsi by\u0142y dwa cmentarze, a nie jeden. Los obu by\u0142by zreszt\u0105 taki sam jak reszty: gminny program opieki nad zabytkami stwierdza, \u017ce tutejsze cmentarze poewangelickie s\u0105 po drugiej wojnie \u015bwiatowej nieu\u017cytkowane, le\u017c\u0105 zwykle poza zwart\u0105 zabudow\u0105 \u2014 w lesie albo na zalesionym wzg\u00f3rzu \u2014 i s\u0105 w r\u00f3\u017cnym stopniu zdewastowane.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0248","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18769,"lng":18.38144,"name_de":"Sch\u00f6nbeck","name_pl":"Mi\u0142owo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mini\u0119ta \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich Menthen \u2014 le\u017cy w gminie Miko\u0142ajki Pomorskie, w powiecie sztumskim.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku pokazuje wie\u015b rozpisan\u0105 na dwa osobne \u015bwiaty. Gmina wiejska liczy\u0142a 346 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 103 ewangelik\u00f3w i 243 katolik\u00f3w, a jej ewangelicy nale\u017celi do parafii w Dzierzgoniu. Obw\u00f3d dworski, kt\u00f3ry spis prowadzi zupe\u0142nie osobno, notuje 145 os\u00f3b \u2014 31 ewangelik\u00f3w i 114 katolik\u00f3w \u2014 i wskazuje dla nich inn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105, w Gro\u00df Rohdau, czyli w Rodowie. Wie\u015b i maj\u0105tek chodzi\u0142y wi\u0119c do dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w.\n\nO tym dzierzgo\u0144skim ko\u015bciele wiadomo, jak wygl\u0105da\u0142: by\u0142 budowl\u0105 szachulcow\u0105 pod patronatem w\u0142asnej gminy, z dwoma dzwonami i organami o szesnastu g\u0142osach. Parafia liczy\u0142a 4240 dusz, w ci\u0105gu roku odnotowywa\u0142a 161 chrzt\u00f3w, 36 \u015blub\u00f3w i 1751 przyst\u0119puj\u0105cych do Wieczerzy Pa\u0144skiej, a jej szko\u0142y dzia\u0142a\u0142y w ponad dwudziestu miejscowo\u015bciach \u2014 Mini\u0119ta by\u0142a jedn\u0105 z nich.\n\nPo tej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 cmentarz po zachodniej stronie drogi prowadz\u0105cej z Miko\u0142ajek Pomorskich. \ud83d\udfe1 Czasu za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Miko\u0142ajki Pomorskie.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Miko\u0142ajki Pomorskie","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1120","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8758535,"lng":19.197471,"name_de":"Menthen","name_pl":"Mini\u0119ta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Minkowice, po niemiecku Menkewitz, to kaszubska wie\u015b szlachecka w powiecie puckim, po\u015bwiadczona w drugiej po\u0142owie XVI wieku; w 1942 roku w\u0142adze niemieckie przemianowa\u0142y j\u0105 na \u201eM\u00f6nke\u201d. Nazwa jest starsza ni\u017c jej niemiecki zapis \u2014 Schultz odnotowa\u0142, \u017ce jeszcze w 1526 roku pisano j\u0105 \u201eMyenkowicze\u201d, i wymieni\u0142 Minkowice w\u015br\u00f3d wsi rozbioru maj\u0105tku krokowskiego, wydzielonych z d\u00f3br rodu von Krockow przy uw\u0142aszczeniu ch\u0142op\u00f3w.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. Spis wykaza\u0142 199 mieszka\u0144c\u00f3w przy dwudziestu trzech domach \u2014 186 ewangelik\u00f3w i trzynastu katolik\u00f3w; w 1872 roku by\u0142o ich 208, a w 1905 \u2014 248.\n\nEwangelicy podlegali parafii w Krokowej. \ud83d\udccc Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca sta\u0142 si\u0119 protestancki ju\u017c w 1572 roku, za spraw\u0105 rodu von Krockow, i by\u0142a to najwi\u0119ksza parafia superintendentury wejherowskiej Ko\u015bcio\u0142a unijnego. Katolicy nale\u017celi do parafii w \u017barnowcu. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie usta\u0142y, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krokowej przej\u0119to na kult katolicki w 1946 roku.\n\n\u26a0\ud83d\udd34 Sam obiekt jest jednak w\u0105tpliwy i trzeba to powiedzie\u0107 wprost. Odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w Minkowicach nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107 w \u017cadnym \u017ar\u00f3dle \u2014 poch\u00f3wki wsi wi\u0105za\u0142y si\u0119 z parafi\u0105 w Krokowej. \ud83d\udfe1 Istnienie obiektu pod podanymi wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnymi wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Puzig\u201d, Gda\u0144sk 1907, s. 30\u201331, 562, 586\u2013588.*","built_year":1850,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMinkowice\u201d","url":""}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0437","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7824974,"lng":18.1722215,"name_de":"Menkewitz","name_pl":"Minkowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mirachowo (po niemiecku Mirchau) w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus), w rejencji gda\u0144skiej, by\u0142o wyj\u0105tkiem w silnie katolickiej, kaszubskiej okolicy wok\u00f3\u0142 Kartuz: mia\u0142o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 (Kirchspiel Mirchau), a przy tym siedzib\u0119 okr\u0119gu administracyjnego i urz\u0119du stanu cywilnego. Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono 7 listopada 1860 roku \u2014 tak podaje Agathon Harnoch, dodaj\u0105c, \u017ce parafi\u0119 ograniczono dokumentem z 23 lipca 1861 roku, a ostatecznie ukonstytuowano 25 pa\u017adziernika 1875. Kr\u0105\u017c\u0105cy po opisach rok 1862 nie ma w tym \u017ar\u00f3dle oparcia. \u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a mniejszo\u015bci protestanckiej \u2014 kolonistom, dworowi i urz\u0119dnikom \u2014 podczas gdy katolicka wi\u0119kszo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii w Sianowie. \ud83d\udccc Od 1854 roku parafia prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w, a od 1895 ksi\u0119g\u0119 konfirmowanych; duplikaty w s\u0105dzie obwodowym w Kartuzach obejmuj\u0105 lata 1863\u20131874.\n\nLiczby pokazuj\u0105, jak trwa\u0142a by\u0142a to mniejszo\u015b\u0107. Dla roku 1868 S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi 316 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 241 katolik\u00f3w, 67 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w \u2014 a w dobrach rycerskich 176 os\u00f3b, w tym 76 katolik\u00f3w i stu ewangelik\u00f3w. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 w Mirachowie 532 mieszka\u0144c\u00f3w: 352 katolik\u00f3w i 173 ewangelik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o ich 521, z czego 129 wyznania ewangelickiego; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 150 os\u00f3b.\n\nTen wpis atlasu dotyczy cmentarza przyko\u015bcielnego, kt\u00f3ry ewidencja gminy Kartuzy prowadzi pod adresem przy ulicy Kartuskiej jako \u201ecmentarz przyko\u015bcielny ewangelicki, nast\u0119pnie katolicki\u201d. \ud83d\udccc Powsta\u0142 wraz z ko\u015bcio\u0142em, a istnia\u0142 na pewno w 1890 roku: Harnoch wymienia wtedy Mirachowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, kt\u00f3rym przypisuje cmentarz ewangelicki z nazwy. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy: najpierw jako fili\u0119 Sianowa, a od 1957 roku jako samodzieln\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w diecezji pelpli\u0144skiej \u2014 i razem z ko\u015bcio\u0142em zmieni\u0142 gospodarza cmentarz wok\u00f3\u0142 niego. \ud83d\udfe1 Dzisiejszego stanu nagrobk\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a pisane nie opisuj\u0105.\n\n\ud83d\udccc To nie jest ten sam cmentarz co drugi mirachowski wpis w atlasie. Ewidencja prowadzi tu dwie osobne pozycje: opisywan\u0105 wy\u017cej przyko\u015bcieln\u0105 przy ulicy Kartuskiej oraz, odr\u0119bnie, \u201ecmentarz ewangelicki\u201d przy drodze do le\u015bnicz\u00f3wki. \ud83d\udfe1 Punkt jednego z wpis\u00f3w pochodzi z automatycznego geokodowania i wskazuje \u015brodek wsi, wi\u0119c dziel\u0105ce je 218 metr\u00f3w niczego jeszcze nie mierzy \u2014 to zadanie dla ogl\u0119dzin w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1973,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMirachowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0130","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39515,"lng":18.03071,"name_de":"Mirchau","name_pl":"Mirachowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mirachowo, po niemiecku Mirchau, le\u017ca\u0142o w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus), w rejencji gda\u0144skiej. Dawniej by\u0142o stolic\u0105 starost\u00f3w mirachowskich, kt\u00f3rzy mieszkali tu w swoim grodzie; od nich wzi\u0119li nazw\u0119 s\u0119dziowie ziemscy i dziekani, a sam dekanat nazywano zamiennie mirachowskim i ko\u015bcierskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu jeszcze przed reformacj\u0105 \u2014 Damalewicz pisze o nim jako o parafialnym \u2014 ale zagin\u0105\u0142 tak wcze\u015bnie, \u017ce najstarsze akta z szesnastego wieku nic ju\u017c o nim nie wiedz\u0105; w po\u0142owie osiemnastego stulecia ogl\u0105dano po nim tylko ma\u0142e znaki.\n\nKs. Jakub Fankidejski opisuje, \u017ce w drugiej po\u0142owie szesnastego wieku staro\u015bcina Szczaniawska ufundowa\u0142a w Mirachowie osobn\u0105 kaplic\u0119 \u2014 po to, jak pisze autor, by przywr\u00f3ci\u0107 cho\u0107 w cz\u0119\u015bci dawne nabo\u017ce\u0144stwo. Sta\u0142a na wzg\u00f3rzu, zbudowana z drewna, z jednym o\u0142tarzem, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jakuba; naczynia i szaty liturgiczne przechowywano we dworze. Musia\u0142a by\u0107 niema\u0142a, skoro wizytatorzy nazywaj\u0105 j\u0105 nieraz ko\u015bcio\u0142em. Z pos\u0142ug\u0105 przyje\u017cd\u017ca\u0142 tu proboszcz ze Strzepcza, do kt\u00f3rego parafii Mirachowo nale\u017ca\u0142o, a bywa\u0142o, \u017ce i duchowni z s\u0105siedztwa. \ud83d\udccc P\u00f3\u017aniej i ona podupad\u0142a: w osiemnastym wieku istnia\u0142a ju\u017c tylko ma\u0142a kapliczka we dworze, urz\u0105dzona przez \u00f3wczesnego zarz\u0105dc\u0119 mirachowskiego starostwa Jakuba Kami\u0144skiego.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka wyros\u0142a nie w samym Mirachowie, lecz obok. \ud83d\udccc Jej zal\u0105\u017ckiem by\u0142a kolonia Wilhelmshuld, za\u0142o\u017cona w 1802 roku i zasiedlona kolonistami ewangelickimi z Badenii i Wirtembergii; cz\u0119\u015b\u0107 z nich wyemigrowa\u0142a p\u00f3\u017aniej do Ameryki, a w opuszczone gospodarstwa weszli katolicy. Z pocz\u0105tku koloni\u015bci sprowadzali duchownego z Polski, a gdy pastora ustanowiono w Kartuzach, kolonia sta\u0142a si\u0119 fili\u0105 kartusk\u0105. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Wilhelmshuld si\u0119 nie doczekali \u2014 stan\u0105\u0142 w Mirachowie, i to nada\u0142o wsi rang\u0119 siedziby parafii (Kirchspiel Mirchau).\n\n\ud83d\udccc Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono z niecodziennej fundacji: tradycja miejscowa przypisuje j\u0105 kr\u00f3lowi szwedzkiemu Karolowi XV, a ziemi\u0119 pod budow\u0119 i plebani\u0119 darowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku. \ud83d\udfe1 Nazwisko w\u0142a\u015bciciela czytamy dwojako: w opisie atlasu figuruje Hering, w naszym odczycie Harnocha stoi \u201eSevring\u201d \u2014 rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygamy. \ud83d\udccc \u0179r\u00f3d\u0142o rozstrzyga natomiast na rzecz innego fundatora. Agathon Harnoch zapisuje, \u017ce budow\u0119 doprowadzi\u0142 do skutku w 1854 roku w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br, a cztery tysi\u0105ce talar\u00f3w da\u0142o 10 kwietnia 1859 roku gda\u0144skie Towarzystwo Gustawa Adolfa \u2014 przez kt\u00f3re ewangelicy z ca\u0142ych Niemiec zbierali pieni\u0105dze dla wsp\u00f3lnot diaspory. Stowarzyszenie nosi imi\u0119 kr\u00f3la szwedzkiego Gustawa II Adolfa i by\u0107 mo\u017ce st\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 legenda o kr\u00f3lewskiej fundacji \u2014 to jednak tylko przypuszczenie. \ud83d\udccc Sp\u00f3r o dat\u0119 zamyka Harnoch: ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 7 listopada 1860 roku, a parafi\u0119 ograniczono dokumentem z 23 lipca 1861 i ostatecznie ukonstytuowano 25 pa\u017adziernika 1875 roku. Rok 1862 kr\u0105\u017cy\u0142 po opisach bez oparcia w tym \u017ar\u00f3dle. \u015awi\u0105tyni\u0119, zwan\u0105 \u201eko\u015bcio\u0142em Gustawa Adolfa\u201d, postawiono pod patronatem gminy z surowego muru z kamieni i cegie\u0142, z apsyd\u0105 i wie\u017c\u0105, i zawieszono w niej dwa dzwony; zamiast obrazu o\u0142tarzowego dano kolorowe okno, chrzcielnic\u0119 z cynku ofiarowa\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, a organy o o\u015bmiu g\u0142osach zbudowano w 1861 roku. Pierwszego duszpasterza wprowadzono 22 marca 1863 roku, murowan\u0105 plebani\u0119 postawiono rok p\u00f3\u017aniej. \ud83d\udccc Od 1854 roku parafia prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w, a od 1895 ksi\u0119g\u0119 konfirmowanych; duplikaty w s\u0105dzie obwodowym w Kartuzach obejmuj\u0105 lata 1863\u20131874.\n\nLiczby pokazuj\u0105, jak trwa\u0142a by\u0142a to mniejszo\u015b\u0107. Dla roku 1868 S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi 316 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 241 katolik\u00f3w, 67 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w \u2014 a w dobrach rycerskich 176 os\u00f3b, w tym 76 katolik\u00f3w i stu ewangelik\u00f3w. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 w Mirachowie 532 mieszka\u0144c\u00f3w: 352 katolik\u00f3w, 173 ewangelik\u00f3w i siedmioro innych chrze\u015bcijan; w tym samym spisie wie\u015b stoi przy parafii ewangelickiej Mirchau i przy katolickiej w Sianowie. Pod koniec 1892 roku Mirachowo wraz ze Strysz\u0105 Bud\u0105 liczy\u0142o 510 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 156 ewangelik\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie Niemc\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o ich 521, z czego 129 wyznania ewangelickiego; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 150 os\u00f3b. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 jako \u201eMirchau\u201d, diecezja Karthaus \u2014 patronat gminy i 1169 dusz, a w skali roku 47 chrzt\u00f3w, 8 \u015blub\u00f3w, oko\u0142o 669 komunikuj\u0105cych i 31 pogrzeb\u00f3w. \ud83d\udccc Harnoch wymienia te\u017c ko\u015bcio\u0142y katolickie le\u017c\u0105ce w granicach parafii ewangelickiej: \u201eSianowo, Chmielno (Kirchspiel Karthaus) und Strzepcz im Kreise Neustadt\u201d; cytat sprawdzono na skanie i skr\u00f3cono do granicy has\u0142a. W spisie z 1910 roku przy parafii Mirchau stoi szesna\u015bcie miejscowo\u015bci powiatu kartuskiego, mi\u0119dzy innymi Sianowo, Wilhelmshuld, Miechucino, Stara Huta, G\u0142usino i Kosytkowo, a jej zasi\u0119g przekracza\u0142 granic\u0119 powiatu: nale\u017ca\u0142o do niej tak\u017ce Miloschewo w powiecie wejherowskim.\n\n\ud83d\udccc \u017be przy tej parafii by\u0142 cmentarz, m\u00f3wi wprost sam Harnoch: w\u015br\u00f3d czterdziestu dw\u00f3ch miejscowo\u015bci, kt\u00f3rym przypisuje cmentarz ewangelicki z nazwy, wymienia Mirchau i Wilhelmshuld. Ten wpis atlasu opisuje nekropoli\u0119, kt\u00f3r\u0105 ewidencja prowadzi pod adresem \u201eDo Le\u015bnicz\u00f3wki\u201d, na uboczu wsi. Po ucieczce i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej w 1945 roku gmina ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. \ud83d\udfe1 Stanu zachowania cmentarza nie sprawdzono na miejscu i \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych go nie opisuje.\n\n\ud83d\udccc To nie jest ten sam cmentarz co drugi mirachowski wpis w atlasie. Ewidencja gminy Kartuzy prowadzi tu dwie osobne pozycje: \u201ecmentarz przyko\u015bcielny ewangelicki, nast\u0119pnie katolicki\u201d przy ulicy Kartuskiej oraz, odr\u0119bnie, \u201ecmentarz ewangelicki\u201d przy drodze do le\u015bnicz\u00f3wki. \u26a0 Harnoch w 1890 roku wymienia dla tej parafii po jednym cmentarzu na wie\u015b \u2014 w Mirachowie i w Wilhelmshuld \u2014 wi\u0119c rozdzielenie na dwa mirachowskie obiekty opiera si\u0119 na ewidencji, nie na \u017ar\u00f3dle dziewi\u0119tnastowiecznym. \ud83d\udfe1 Punkt jednego z wpis\u00f3w pochodzi z automatycznego geokodowania i wskazuje \u015brodek wsi, wi\u0119c dziel\u0105ce je 218 metr\u00f3w niczego jeszcze nie mierzy \u2014 to zadanie dla ogl\u0119dzin w terenie.\n\n\u26a0 Warto odnotowa\u0107 pomy\u0142k\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny w nag\u0142\u00f3wku has\u0142a przypisuje Mirachowo do powiatu ko\u015bcierskiego, cho\u0107 inne has\u0142a tego samego wydawnictwa podaj\u0105 powiat kartuski.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 235; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Mirchau","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/mirchau.htm"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Mirachowo (wie\u015b) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Mirachowo_(wie%C5%9B)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMirachowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 235","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0129","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39502,"lng":18.02735,"name_de":"Mirchau","name_pl":"Mirachowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Mirachowie \u2014 po niemiecku Mirchau \u2014 jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Neogotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1860 roku, a miejscowa tradycja podaje rok 1862.\n\n\ud83d\udccc Pocz\u0105tek da\u0142a tu osada, kt\u00f3rej obiecano ko\u015bci\u00f3\u0142 i s\u0142owa nie dotrzymano. Oko\u0142o 1802 roku osadnicy z Badenii i Wirtembergii za\u0142o\u017cyli w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci las\u00f3w mirachowskich wie\u015b Wilhelmshuld; w 1819 roku spo\u015br\u00f3d 141 mieszka\u0144c\u00f3w stu by\u0142o luteranami. Trzymali si\u0119 pomorskiej parafii w Dzi\u0119cielcu i na w\u0142asny koszt sprowadzali pastor\u00f3w z \u0141ebuni albo z Bukowiny, bo obiecanego przy osiedleniu ko\u015bcio\u0142a rz\u0105d nie zbudowa\u0142. Gdy w ko\u0144cu zaplanowano \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Wilhelmshuld jako fili\u0119 parafii kartuskiej, sprzeciwi\u0142 si\u0119 temu skutecznie w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Hering z Mirachowa \u2014 i 28 wrze\u015bnia 1859 roku sam ofiarowa\u0142 grunt pod parafi\u0119 i plac ko\u015bcielny na wschodnim kra\u0144cu swojej wsi. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 wi\u0119c nie tam, gdzie mieszkali ci, kt\u00f3rzy o niego prosili.\n\nBudow\u0119 uko\u0144czono jesieni\u0105 1860 roku, a 7 listopada po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 generalny superintendent Moll z Kr\u00f3lewca; wi\u0119kszo\u015b\u0107 koszt\u00f3w pokry\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa. Granice parafii ustalono w 1861 roku, w\u0142asnego duchownego \u2014 Johanna Lingenberga \u2014 otrzyma\u0142a 22 marca 1863 roku, plebani\u0119 wzniesiono w 1864, a ostatecznej erekcji dokonano 25 pa\u017adziernika 1870 roku; samodzieln\u0105 parafi\u0105 Mirachowo sta\u0142o si\u0119 w 1875 roku, wcze\u015bniej b\u0119d\u0105c fili\u0105 Kartuz. Ewangelicki cmentarz le\u017ca\u0142 przy drodze do Kamienicy, katolicy za\u015b nale\u017celi do parafii w Sianowie.\n\n\ud83d\udccc Fundacj\u0119 przypisuje si\u0119 rozmaicie. \u0179r\u00f3d\u0142a niemieckie wskazuj\u0105 Towarzystwo Gustawa Adolfa, przez kt\u00f3re ewangelicy z ca\u0142ych Niemiec zbierali pieni\u0105dze dla wsp\u00f3lnot diaspory; tradycja miejscowa m\u00f3wi o kr\u00f3lu szwedzkim Karolu XV, a darowizn\u0119 gruntu i plebanii przypisuje Heringowi. \ud83d\udfe1 Towarzystwo nosi imi\u0119 kr\u00f3la szwedzkiego, Gustawa II Adolfa \u2014 by\u0107 mo\u017ce st\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 legenda o kr\u00f3lewskiej fundacji, cho\u0107 to tylko przypuszczenie.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu jednak du\u017co wcze\u015bniej, i to katolicki. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tynia w Mirachowie na pewno istnia\u0142a przed Reformacj\u0105 \u2014 Damalewicz nazywa j\u0105 parafialn\u0105 \u2014 ale \u201emusia\u0142a wcze\u015bnie zagin\u0105\u0107, gdy\u017c akta nasze najstarsze z XVI wieku nic o niej nie wiedz\u0105\u201d; w po\u0142owie XVIII wieku ogl\u0105dano po niej jeszcze ma\u0142e znaki. P\u00f3\u017aniej na wzg\u00f3rzu sta\u0142a drewniana kaplica pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jakuba, z jednym o\u0142tarzem, tak spora, \u017ce wizytatorzy nieraz nazywali j\u0105 ko\u015bcio\u0142em; sprz\u0119ty do mszy przechowywano we dworze, a z nabo\u017ce\u0144stwem przyje\u017cd\u017ca\u0142 proboszcz ze Strzepcza. Gdy i ta podupad\u0142a, w XVIII wieku pozosta\u0142a ju\u017c tylko kapliczka we dworze, urz\u0105dzona przez zarz\u0105dc\u0119 starostwa Jakuba Kami\u0144skiego. Mirachowo by\u0142o bowiem siedzib\u0105 starost\u00f3w mirachowskich i jednym z dawnych centr\u00f3w opolnych Kaszub, obok Oksywia, Kielna, Sierakowic i Lipusza.\n\nWie\u015b by\u0142a wyznaniowo mieszana i dzieli\u0142a si\u0119 na dwie jednostki. W 1868 roku sama wie\u015b liczy\u0142a 316 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 241 katolik\u00f3w, 67 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w \u2014 a dobra rycerskie 176 os\u00f3b w 18 domach, w tym 100 ewangelik\u00f3w i 76 katolik\u00f3w. W 1877 roku wie\u015b mia\u0142a 409 mieszka\u0144c\u00f3w, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 521, z czego 129 wyznania ewangelickiego i 150 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; parafia rzymskokatolicka istnieje tu od 1971 roku.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1882, decyzj\u0105 z 12 stycznia 2012 roku; wykaz datuje budowl\u0119 na 1862 rok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907.*","built_year":1860,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / polska-org.pl \u2014 Mirachowo","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Chrzciciela w Mirachowie (szwajcaria-kaszubska.pl)","url":"http://szwajcaria-kaszubska.pl/item/2130-kosciol-rzymskokatolicki-pw-sw-jana-chrzciciela-w-mirachowie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMirachowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0229","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.395,"lng":18.03,"name_de":"Mirchau","name_pl":"Mirachowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jana Chrzciciela)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W parku dawnego zespo\u0142u dworsko-parkowego w Miradowie, w gminie Zblewo, le\u017cy cmentarz poewangelicki z grobami dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. \ud83d\udccc Zachowa\u0142y si\u0119 w nim dwa dziewi\u0119tnastowieczne mauzolea rodowe; stoj\u0105 przy pa\u0142acu z 1921 roku. To najkr\u00f3tsza mo\u017cliwa odpowied\u017a na pytanie, kim byli tutejsi ewangelicy: nie gromad\u0105 osadnik\u00f3w, lecz dworem i jego lud\u017ami.\n\nWida\u0107 to i w liczbach. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Miradowie 191 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 97 katolik\u00f3w i 88 ewangelik\u00f3w \u2014 a tych ostatnich przypisa\u0142 do parafii w Borzechowie (powiat starogardzki, strona 36, pozycja 97). Sam wiersz stoi w tej cz\u0119\u015bci wykazu, kt\u00f3ra obejmuje obwody dworskie, a nie gminy wiejskie. Po 1920 roku ewangelik\u00f3w uby\u0142o niemal o po\u0142ow\u0119: pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 210 mieszka\u0144c\u00f3w i czterdzie\u015bcioro o\u015bmioro wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 156 os\u00f3b, niemieck\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery.\n\n\ud83d\udfe1 W ewidencji obiekt oznaczono jako \u201edawny ewangelicki?\u201d, ze znakiem zapytania, i atrybucj\u0119 warto sprawdzi\u0107 w terenie. \u26a0 To nie ten sam cmentarz co osobna nekropolia w lesie, oddalona o dwa i p\u00f3\u0142 kilometra; oba obiekty dotycz\u0105 Miradowa, ale le\u017c\u0105 gdzie indziej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0385","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93331,"lng":18.37542,"name_de":"Miradau","name_pl":"Miradowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W lesie pod Miradowem, po niemiecku Miradau, le\u017cy cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w. Miradowo by\u0142o przed 1945 rokiem maj\u0105tkiem ziemskim w Kreis Preu\u00dfisch Stargard, a \ud83d\udfe1 wedle dotychczasowych ustale\u0144 tak\u017ce siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego.\n\nEwangelicy wi\u0105zali si\u0119 tu z niemieckimi w\u0142a\u015bcicielami d\u00f3br \u2014 w polskim i katolickim Kociewiu warstwa ta mia\u0142a charakter dworski, co wida\u0107 ju\u017c w samym spisie, bo Miradowo figuruje w nim w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 191 mieszka\u0144c\u00f3w, 88 ewangelik\u00f3w i 97 katolik\u00f3w; ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Borzechowie, katolik\u00f3w do Zblewa (powiat starogardzki, strona 36, pozycja 97). \ud83d\udfe1 Obie liczby wyznaniowe daj\u0105 razem 185, a nie 191, ale luki tej nie nale\u017cy przypisywa\u0107 spisowi: kolumny m\u0119\u017cczyzn i kobiet domykaj\u0105 si\u0119 w tym samym wierszu co do jednego, a nasz maszynowy odczyt frakturowego druku gubi w tym powiecie cyfry tak\u017ce w drug\u0105 stron\u0119 \u2014 bywa, \u017ce wyznania daj\u0105 sum\u0119 wi\u0119ksz\u0105 od ludno\u015bci. Brakuj\u0105ca sz\u00f3stka to najpewniej zgubiona rubryka innych wyzna\u0144 albo przekr\u0119cona cyfra.\n\nPierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 210 mieszka\u0144c\u00f3w i czterdzie\u015bcioro o\u015bmioro ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 156 os\u00f3b, niemieck\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery. Liczba ewangelik\u00f3w spad\u0142a zatem po 1920 roku niemal o po\u0142ow\u0119, cho\u0107 wie\u015b jako ca\u0142o\u015b\u0107 uros\u0142a.\n\nTutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego i do luteran; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Kociewiu. \u26a0 Nie nale\u017cy te\u017c myli\u0107 tego cmentarza z nekropoli\u0105 przy zespole dworsko-parkowym, opisan\u0105 w atlasie osobno, gdzie stoj\u0105 mauzolea rodowe; dzieli je dwa i p\u00f3\u0142 kilometra.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kociewie24.eu \u2014 zabytkowe cmentarze, gm. Zblewo","url":"https://kociewie24.eu/klasyfikacja/atrakcje-turystyczne/dziedzictwo-kulturowe-i-materialne/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0386","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93322,"lng":18.33745,"name_de":"Miradau","name_pl":"Miradowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mierau, dzi\u015b Mirowo w gminie Nowy Staw, powiat malborski, to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Malborskich, oko\u0142o 2 km na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Nowego Stawu (Neuteich). Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie i by\u0142a jedn\u0105 z oko\u0142o 129 gmin wiejskich powiatu. Po 1920 roku powiat pozosta\u0142 w Niemczech, a w latach 1939\u20131945 wchodzi\u0142 w sk\u0142ad Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu podzielona na trzy wyznania i \u017cadne nie mia\u0142o przewagi przyt\u0142aczaj\u0105cej: spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Mierau 312 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 141 ewangelik\u00f3w, 103 katolik\u00f3w i a\u017c 68 innych chrze\u015bcijan, czyli na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w, odr\u0119bnej wsp\u00f3lnoty anabaptystycznej, nie lutera\u0144skiej. W skali ca\u0142ego powiatu przewaga ewangelik\u00f3w by\u0142a wyra\u017aniejsza: w 1900 roku naliczono tu 35 215 ewangelik\u00f3w i 22 517 katolik\u00f3w.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 wsi uda\u0142o si\u0119 uprawdopodobni\u0107. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia \u201eMirau\u201d \u2014 \ud83d\udfe1 najpewniej w\u0142a\u015bnie Mierau \u2014 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci ewangelickiej parafii w Nowym Stawie, licz\u0105cej 1997 dusz, i podaje jej dawne dzieje: luteranie z siedmiu wsi wci\u0105gni\u0119tych do parafii katolickiej, w tym z Mirau, byli przyjmowani jako go\u015bcie ko\u015bcielni do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego za bram\u0105 malborsk\u0105, a 12 lipca 1612 roku formalnie w\u0142\u0105czono te wsie do ewangelickiej gminy miejskiej.\n\n\ud83d\udfe1 Sam obiekt to dawny cmentarz, najpewniej ewangelicki \u2014 do potwierdzenia; ewentualnej przynale\u017cno\u015bci mennonickiej ani istnienia w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a czy kaplicy nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107 w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach. Ludno\u015b\u0107 Mirowa w 2008 roku: 117 os\u00f3b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Neuteich.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Mirowo, stary cmentarz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Neuteich","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0367","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.156389,"lng":19.041389,"name_de":"Mierau","name_pl":"Mirowo \u2014 cmentarz ewangelicki (Mierau)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Miryce to wie\u015b kociewska w gminie Sk\u00f3rcz, w powiecie starogardzkim, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w Kreis Preu\u00dfisch Stargard, czyli w powiecie starogardzkim rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; po 1920 roku znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, w pasie zwanym korytarzem, a w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.\n\nZachowany obiekt to niewielki cmentarz przy dawnym maj\u0105tku ziemskim. Ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego opisuje go pod pozycj\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 czwart\u0105 kr\u00f3tko: le\u017cy w parku przy dawnym maj\u0105tku i mierzy czterdzie\u015bci metr\u00f3w kwadratowych \u2014 powierzchnia kilkunastu grob\u00f3w, nie wiejskiej nekropolii. \ud83d\udd34 Ta sama ewidencja nie okre\u015bla jego wyznania: rubryka \u201eewangelicki\u201d jest przy tym wierszu pusta, a sam obiekt nazwano po prostu cmentarzem. Ewangelicko\u015b\u0107 wpisu opiera si\u0119 wi\u0119c na charakterystyce so\u0142ectw gminy Sk\u00f3rcz, nie na ewidencji.\n\n\ud83d\udfe1 Przyjmuje si\u0119, \u017ce chowano tu niemieck\u0105 rodzin\u0119 w\u0142a\u015bcicieli i pracownik\u00f3w folwarcznych, ale cytowane \u017ar\u00f3d\u0142a tego nie potwierdzaj\u0105. Na w wi\u0119kszo\u015bci polsko-katolickim Kociewiu warstwa ewangelicka wi\u0105za\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie z maj\u0105tkami i z ludno\u015bci\u0105 niemieck\u0105; byli to luteranie i ewangelicy unijni. Najbli\u017csz\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142 Sk\u00f3rcz, utworzony prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku i ostatecznie dekretem inkorporacyjnym z 9 pa\u017adziernika 1855 roku; Agathon Harnoch liczy w niej dwana\u015bcie cmentarzy ewangelickich, \u017cadnego jednak nie wymienia z nazwy.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy Miryce nie mia\u0142y \u2014 zosta\u0142a po ewangelikach sama nekropolia. \ud83d\udfe1 Ani przynale\u017cno\u015bci parafialnej, ani datowania cmentarza nie ustalono. W wykazie gmin z 1885 roku dla powiatu starogardzkiego \u2014 sto sze\u015b\u0107dziesi\u0105t wierszy ze stron trzydziestej, trzydziestej drugiej, trzydziestej czwartej i trzydziestej sz\u00f3stej \u2014 nie ma pozycji, kt\u00f3ra czyta\u0142aby si\u0119 jako Miritz; najbli\u017csze brzmieniem s\u0105 Mirotten i Miroffen, oba z parafi\u0105 katolick\u0105 Bar\u0142o\u017cno, czyli Mirotki. Dost\u0119pny odczyt spisu parafii ewangelickich z 1910 roku obejmuje wy\u0142\u0105cznie powiaty ko\u015bcierski, kartuski, wejherowski i pucki, wi\u0119c starogardzkiego nie rozstrzyga.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Charakterystyka so\u0142ectw \u2014 Gmina Sk\u00f3rcz.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Charakterystyka so\u0142ectw \u2014 Gmina Sk\u00f3rcz","url":"https://www.gminaskorcz.pl/asp/charakterystyka-solectw,68,,1"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0293","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.78619,"lng":18.59076,"name_de":"Miritz","name_pl":"Miryce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz przyko\u015bcielny w M\u0142ynarskiej Woli (po niemiecku Herrndorf) przy ruinie ko\u015bcio\u0142a pw. \u015bw. Tomasza, z zachowan\u0105 bram\u0105 wej\u015bciow\u0105. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w razem z ko\u015bcio\u0142em pod nr 619/69 z 28.02.1968; NID datuje cmentarz na 1. po\u0142. XIV w. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono tu oko\u0142o 1330 roku, obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w 1593 roku, pod patronatem rodziny zu Dohna ze S\u0142obit. W 1925 roku wie\u015b liczy\u0142a 525 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 479 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/M%C5%82ynarska_Wola"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1039","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1836,"lng":19.7527,"name_de":"Herrndorf","name_pl":"M\u0142ynarska Wola \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Tomasza, wzniesiony w 1593 roku na miejscu wcze\u015bniejszej \u015bwi\u0105tyni z oko\u0142o 1330 roku, zniszczonej w czasie wojen polsko-krzy\u017cackich. Wie\u015b od 1527 roku w lennym posiadaniu rodu zu Dohna ze S\u0142obit, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 patronatem. W 1925 roku M\u0142ynarska Wola liczy\u0142a 525 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 479 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w. \u015awi\u0105tynia przetrwa\u0142a II wojn\u0119 nienaruszona; po 1945 roku u\u017cytkowana przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 jako spichlerz, nast\u0119pnie przej\u0119ta przez wsp\u00f3lnot\u0119 prawos\u0142awn\u0105. Dzi\u015b ruina \u2014 wpisana do rejestru zabytk\u00f3w wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym pod nr 619/69 z 28.02.1968.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/M%C5%82ynarska_Wola"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0510","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1836,"lng":19.7527,"name_de":"Herrndorf \u2014 Kirche","name_pl":"M\u0142ynarska Wola \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Herrndorf \u2014 Kirche)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki, dwunawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany z ceg\u0142y stan\u0105\u0142 w M\u0142ynarach w drugiej po\u0142owie XIV wieku, w miejscu starszej, zapewne drewnianej \u015bwi\u0105tyni z czas\u00f3w lokacji miasta; nosi\u0142 w\u00f3wczas wezwanie \u015bwi\u0119tej Anny. Po po\u017carze w 1547 roku odbudowano go w latach 1553\u20131554, w latach 1567\u20131570 dobudowano wie\u017c\u0119, a w latach 1738\u20131740 przebudowano nowo\u017cytnie.\n\nPo sekularyzacji pa\u0144stwa zakonnego przy parafii powsta\u0142a wsp\u00f3lnota ewangelicka i od Reformacji a\u017c do 1945 roku \u015bwi\u0105tynia pozostawa\u0142a w r\u0119kach ewangelik\u00f3w. Ostatnim proboszczem by\u0142 pastor Bruno Kuhnel, sprawuj\u0105cy ten urz\u0105d w latach 1935\u20131945.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Piotra Aposto\u0142a. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go pod numerem 618/69 dnia 28 lutego 1968 roku, wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Parafia_pw._%C5%9Bw._Piotra_Aposto%C5%82a_w_M%C5%82ynarach"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"medievalheritage.eu","url":"https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/mlynary-kosciol/"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0511","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18772,"lng":19.72038,"name_de":"M\u00fchlhausen \u2014 Kirche St. Peter","name_pl":"M\u0142ynary \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (M\u00fchlhausen \u2014 Kirche St. Peter)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Modrzejewo \u2014 przed 1945 rokiem Moddrow, w starszych zapisach Mudderaw i Modrow \u2014 nie by\u0142o zwyk\u0142\u0105 wsi\u0105, lecz maj\u0105tkiem, i pozosta\u0142o nim przez sze\u015b\u0107 stuleci. 19 kwietnia 1345 roku rycerz Kazimierz z Tuchomia nada\u0142 swojemu s\u0142udze Henrykowi Rosen lasy mi\u0119dzy Wikowem a Ritasetz oraz \u0142\u0105k\u0119 pod Camentz, z s\u0105downictwem wielkim i ma\u0142ym; po osadzeniu d\u00f3br nowy pan mia\u0142 p\u0142aci\u0107 osiem szel\u0105g\u00f3w rocznie i stawa\u0107 na koniu wartym dziesi\u0119\u0107 grzywien. W 1385 roku, gdy ksi\u0105\u017c\u0119ta szczeci\u0144scy Warcis\u0142aw m\u0142odszy i Bogus\u0142aw zastawili Krzy\u017cakom za trzy tysi\u0105ce grzywien ca\u0142\u0105 ziemi\u0119 tuchomsk\u0105, Modrzewo wymieniono w akcie obok Ciemna, Trzebiatkowych, Tuchomia, Tuchomka, T\u0105gowia i Kotkowych. Przywilej Rosen\u00f3w potwierdza\u0142 w 1576 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Barnim, w 1607 ksi\u0105\u017c\u0119 Franciszek, a w 1621 ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw XIV \u2014 ju\u017c rodzinom Stendek, Zinne i Riges.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142a w Chotkowie (Kathkow). W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a tu nie by\u0142o \u2014 i ewangelicy, i katolicy nale\u017celi do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen). Katolik\u00f3w by\u0142o niewielu: w 1866 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Tuchomiu liczy\u0142 ich w Modrzewie o\u015bmioro. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Modrzejewo w dw\u00f3ch osobnych pozycjach, obu w dziale obszar\u00f3w dworskich: Moddrow A, C i D \u2014 209 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; Moddrow B \u2014 112 ewangelik\u00f3w i jedena\u015bcioro katolik\u00f3w. Ewangelicy z obu tych okr\u0119g\u00f3w nale\u017celi do parafii w Tuchomiu. Wie\u015b ros\u0142a powoli, a potem szybciej \u2014 313 mieszka\u0144c\u00f3w w 1852 roku, 333 w 1910, 426 w 1925 i 547 w 1939.\n\nZachowany cmentarz poewangelicki jest \u015bladem warstwy lutera\u0144skiej, na ziemi bytowskiej cz\u0119sto wi\u0119kszo\u015bciowej: to region Kaszub\u00f3w ewangelickich. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia ani dzisiejszego stanu nie ustalono; dost\u0119pny wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w obejmuje sto pi\u0119\u0107 arkuszy, ale gminy Tuchomie w\u015br\u00f3d nich nie ma. Po 1945 roku Modrzejewo przesz\u0142o do Polski, a ludno\u015b\u0107, kt\u00f3ra si\u0119 tu osiedli\u0142a, jest niemal wy\u0142\u0105cznie rzymskokatolicka; dzi\u015b to so\u0142ectwo w gminie Tuchomie.\n\n\ud83d\udccc Pytanie, czy \u201eparafia Tuchomie\u201d znaczy tu co innego dla ewangelik\u00f3w, a co innego dla katolik\u00f3w, rozstrzyga historia samego Tuchomia \u2014 i odpowied\u017a brzmi: nie. Parafia istnia\u0142a tam ju\u017c w \u015bredniowieczu, w okresie Reformacji wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w przesz\u0142a na luteranizm i zaj\u0119to istniej\u0105c\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a gdy w latach 1637\u20131657 ziemia tuchomska nale\u017ca\u0142a przez dwadzie\u015bcia lat do Korony Polskiej, nast\u0105pi\u0142 powr\u00f3t katolicyzmu \u2014 cho\u0107 tuchomscy katolicy pozostali zdecydowan\u0105 mniejszo\u015bci\u0105. To jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 w jednej wsi, kolejno w r\u0119kach dw\u00f3ch wyzna\u0144, wi\u0119c rozdzielanie tego w polach rekordu wprowadza\u0142oby podzia\u0142, kt\u00f3rego w rzeczy samej nie by\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Warto te\u017c odnotowa\u0107 nazw\u0119. Dawne zapisy brzmi\u0105 Moddrow w 1345 roku, Muderaw w 1400, Mudderow w 1515 i Modrzewo w 1686 oraz 1749; j\u0119zykoznawcy uwa\u017caj\u0105 dzisiejsz\u0105 form\u0119 \u201eModrzejewo\u201d za b\u0142\u0119dn\u0105, a poprawn\u0105 \u2014 \u201eModrzewo\u201d, jak zapisano w przekazie historycznym. Obecn\u0105 nazw\u0119 nada\u0142a po wojnie komisja ustalaj\u0105ca nazwy polskie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, S\u0142upsk 1998; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiezabyszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny t. VI, has\u0142o Modrzewo; t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; t. XII, has\u0142o Tuchomie; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 198, pozycje 58 i 59; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d, S\u0142upsk 1998","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0738","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.148,"lng":17.319,"name_de":"Moddrow","name_pl":"Modrzejewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mokre, po niemiecku Mockrau, le\u017cy w powiecie chojnickim, w gminie Czersk \u2014 i by\u0142o o\u015brodkiem, do kt\u00f3rego zje\u017cd\u017cali ewangelicy z ca\u0142ej okolicy.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wskazuje Mokre jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 trzydziestu o\u015bmiu miejscowo\u015bci powiatu chojnickiego, od Czerska i Karsina po Wiele i Legb\u0105d. Samo Mokre liczy\u0142o wtedy 334 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 119 ewangelik\u00f3w i 211 katolik\u00f3w. To t\u0142umaczy, dlaczego wie\u015b tej wielko\u015bci ma cmentarz ewangelicki datowany na XVIII wiek: chowano na nim nie tylko w\u0142asnych zmar\u0142ych. \ud83d\udccc Katolicka strona wsi mia\u0142a tu tylko kaplic\u0119 prywatn\u0105, i to nie w\u0142asn\u0105: wizytacja zapisa\u0142a, \u017ce sta\u0142a ona we wsi, od\u0142\u0105czona od dworu, a Msz\u0119 odprawiano w niej za papieskim indultem wystawionym dla Miko\u0142aja Paw\u0142owskiego, s\u0119dziego cz\u0142uchowskiego \u2014 tego samego, kt\u00f3ry wybudowa\u0142 kaplic\u0119 w pobliskich Odrach. Fankidejski liczy t\u0119 kaplic\u0119 w\u015br\u00f3d utraconych: parafia Mokre straci\u0142a dwie, obie mniej znaczne.\n\nCmentarz przetrwa\u0142, bo zmieni\u0142 gospodarza, nie przeznaczenie. Dzi\u015b jest u\u017cytkowany jako rzymskokatolicki i tak te\u017c opisuje go gminna ewidencja zabytk\u00f3w Czerska \u2014 pod pozycj\u0105 214, pod adresem Mokre 3A, o powierzchni 0,94 hektara.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Czersk, poz. 214; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.czersk.pl","url":"http://bip.czersk.pl/2379.html?file=21576"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Mokre_(powiat_chojnicki)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VI, has\u0142o Mokre","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1035","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83703,"lng":17.95171,"name_de":"Mockrau","name_pl":"Mokre \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mokrzyn, po niemiecku Petersdorf, le\u017cy na wsch\u00f3d od Bytowa, w dawnym powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b powsta\u0142a w 1774 roku jako friderycja\u0144ska kolonia przydro\u017cna i mia\u0142a charakter w przewadze ewangelicki \u2014 mieszkali tu koloni\u015bci pruscy, w okolicy, w kt\u00f3rej starsze wsie kaszubskie pozostawa\u0142y katolickie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o, a jedynym obiektem wyznaniowym pozostawa\u0142 cmentarz. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym Petersdorf nale\u017ca\u0142 do parafii ewangelickiej w Bytowie i tam te\u017c liczono tutejszych katolik\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 we wsi 82 ewangelik\u00f3w i siedmioro katolik\u00f3w; wiersz stoi na stronie 198 pod pozycj\u0105 60, w dziale obwod\u00f3w dworskich, i osobnego wiersza gminy wiejskiej Petersdorf w tym powiecie nie ma. Urz\u0105d stanu cywilnego oraz okr\u0119g urz\u0119dowy wskazano w Z\u0105binowicach, po niemiecku Gersdorf.\n\n\ud83d\udccc Wizja terenowa z 27 sierpnia 2026 roku zasta\u0142a cmentarz oznakowany tablic\u0105 gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, ze starodrzewem i kilkoma nagrobkami na miejscu; czytelny jest mi\u0119dzy innymi gr\u00f3b Helmuta Richerta, urodzonego 29 pa\u017adziernika i zmar\u0142ego 13 grudnia 1925 roku. Uk\u0142ad kwater zatar\u0142 si\u0119 pod bluszczem. Tablica datuje cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, \ud83d\udd34 ale jej wersja angielska m\u00f3wi o po\u0142owie stulecia; \ud83d\udfe1 roku za\u0142o\u017cenia nie podaje \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142. W ewidencji zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w obiekt figuruje jako historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142kach 57 i 79/3.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, wie\u015b sta\u0142a si\u0119 polskim Mokrzynem, a nekropoli\u0119 opuszczono. Stary cmentarz ewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wikipedia: Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0449","image_url":"/static/atlas/foto/mokrzyn_cmentarz/tablica_cmentarz_ewangelicki.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1566,"lng":17.57433,"name_de":"Petersdorf","name_pl":"Mokrzyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Monasterzysko Wielkie, po niemiecku Gro\u00df M\u00fcnsterberg, le\u017cy w gminie Stary Dzierzgo\u0144, w powiecie sztumskim. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu na skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g, po wschodniej stronie wsi; ewidencja datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i podaje jego powierzchni\u0119 \u2014 0,33 hektara.\n\n\ud83d\udfe1 Nie ustalono ani liczby tutejszych ewangelik\u00f3w, ani parafii, do kt\u00f3rej nale\u017celi, ani nazwisk z nagrobk\u00f3w, ani los\u00f3w miejsca po 1945 roku.\n\nW tej samej miejscowo\u015bci ewidencja wymienia ponadto dziewi\u0119tnastowieczn\u0105 kaplic\u0119 grobow\u0105 (pozycja 92), wpisan\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 766. Czy sta\u0142a ona na tym w\u0142a\u015bnie cmentarzu, czy by\u0142a obiektem osobnym, dokumentacja nie rozstrzyga. Sam cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 93; ewidencj\u0119 przyj\u0119to zarz\u0105dzeniem numer 81/12 w\u00f3jta gminy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Stary Dzierzgo\u0144 (tabela 8 studium uwarunkowa\u0144, pozycja 93), przyj\u0119ta zarz\u0105dzeniem numer 81/12 w\u00f3jta gminy; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, pozycja 93.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/starydzierzgon/000.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1001","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.85318,"lng":19.34692,"name_de":"Gro\u00df M\u00fcnsterberg","name_pl":"Monasterzysko Wielkie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mosiny, po niemiecku Mossin, po kaszubsku M\u00f2s\u00ebn\u00eb, to \u015bredniowieczna wie\u015b kr\u00f3lewska starostwa cz\u0142uchowskiego \u2014 i wie\u015b w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. Dane z 1868 roku m\u00f3wi\u0105 o 614 mieszka\u0144cach, w tym 443 ewangelikach i 164 katolikach, przy 67 domach i 152 budynkach. \ud83d\udccc Mosiny by\u0142y fili\u0105 ewangelickiej parafii w Starym Gronowie i zarazem fili\u0105 katolickiej parafii w Cz\u0142uchowie \u2014 uk\u0142ad typowy dla wyznaniowego pogranicza Bor\u00f3w Tucholskich. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii gronowskiej potwierdza Harnoch, wymieniaj\u0105c Mosiny w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych.\n\n\ud83d\udccc Dzia\u0142a\u0142a tu szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej chodzi\u0142o tak\u017ce trzydzie\u015bcioro siedmioro dzieci katolickich \u2014 jedna z pi\u0119ciu takich szk\u00f3\u0142, jakie S\u0142ownik wylicza przy parafii cz\u0142uchowskiej. Podzia\u0142 wyznaniowy nie si\u0119ga\u0142 \u0142awki szkolnej.\n\n\u26a0 Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi w Mosinach dwa osobne cmentarze: ewangelicki (pozycja 100) i katolicki (pozycja 102), a cmentarza przyko\u015bcielnego nie zna wcale. Ko\u015bci\u00f3\u0142 we wsi by\u0142 fili\u0105 katolick\u0105 Cz\u0142uchowa, wi\u0119c nazwanie tutejszej nekropolii ewangelickiej \u201eprzyko\u015bcieln\u0105\u201d najpewniej skleja dwa r\u00f3\u017cne obiekty \u2014 do rozstrzygni\u0119cia.\n\nCmentarz datowany jest na XVII wiek. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; dzi\u015b obiekt jest nieczynny i opuszczony, zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty nagrobk\u00f3w i starodrzew.\n\n\ud83d\udccc W\u0105tpliwo\u015b\u0107, czy ten cmentarz w og\u00f3le istnieje, upada: krajowa ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go wprost jako cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny z siedemnastego wieku, a jego wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne pokrywaj\u0105 si\u0119 z naszymi. Gminna ewidencja go nie zna, ale to jej luka, nie brak obiektu. \ud83d\udccc W samych Mosinach krajowa ewidencja notuje jeszcze dwa dalsze cmentarze ewangelickie, kt\u00f3rych atlas dot\u0105d nie ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Mosinie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Mosinie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Mosiny al. Moszyna (niem. Mossyna)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0504","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.595247,"lng":17.337284,"name_de":"Mossin","name_pl":"Mosiny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 do 1945 roku M\u00fctzenow \u2014 by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, oko\u0142o 17 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od S\u0142upska. Okolica by\u0142a silnie lutera\u0144ska od pomorskiej Reformacji XVI wieku, a Mo\u017cd\u017canowo stanowi\u0142o siedzib\u0119 w\u0142asnej parafii ewangelickiej z kaplic\u0105 chrzcieln\u0105 po\u015bwiadczon\u0105 od 1374 roku. Do parafii nale\u017ca\u0142y gmina M\u00fctzenow, gmina Starkow, czyli Starkowo, kr\u00f3lewska domena Gallenzin, czyli Ga\u0142\u0119zinowo, oraz kolonia Scharfenstein wydzielona z gminy Schwolow; kolacja pozostawa\u0142a w r\u0119ku w\u0142adcy krajowego. Za pastora Tischmeyera, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1817 roku, przy\u0142\u0105czono tu filia\u0142 Pie\u0144kowo (Pennekow), nale\u017c\u0105cy wcze\u015bniej do parafii w Postominie. Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 dolne partie wie\u017cy z 1356 roku, rozbudowa z pocz\u0105tku XVII wieku, renesansowe witra\u017ce z tego samego stulecia \u2014 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom do 1945 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 435 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nWe wsi by\u0142y dwa cmentarze: przyko\u015bcielny w jej centrum i wiejski, za\u0142o\u017cony w niewielkim oddaleniu na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, przy drodze prowadz\u0105cej w kierunku Krzemieniewa, po jej p\u00f3\u0142nocnej stronie. Ten drugi dzieli aleja lipowa, a na granicach wida\u0107 jeszcze \u015blady pierwotnych nasadze\u0144 \u015bwierkowych; \u015blad\u00f3w dawnych poch\u00f3wk\u00f3w ju\u017c na nim nie ma. \ud83d\udfe1 W tym samym miejscu dzia\u0142a dzi\u015b czynny cmentarz parafialny katolicki.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 rekonsekrowano go 15 grudnia 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 228; M\u00fcller (1912), s. 473\u2013475; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 172 poz. 89","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0756","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50084,"lng":16.78171,"name_de":"M\u00fctzenow","name_pl":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Mo\u017cd\u017canowie (po niemiecku M\u00fctzenow) wzmiankowany jest w 1374 roku: 21 czerwca tego roku biskup kamie\u0144ski Filip von Rehberg konsekrowa\u0142 tutejsz\u0105 kaplic\u0119 chrzcieln\u0105. Po\u0142udniow\u0105 dobud\u00f3wk\u0119 wzniesiono w 1615 roku. Po Reformacji \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka i by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej; w 1940 roku liczy\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca wiernych. Nale\u017ca\u0142y do niej gmina M\u00fctzenow, gmina Starkow, czyli Starkowo, kr\u00f3lewska domena Gallenzin, czyli Ga\u0142\u0119zinowo, oraz kolonia Scharfenstein wydzielona z gminy Schwolow, a kolacja pozostawa\u0142a w r\u0119ku w\u0142adcy krajowego. Za pastora Tischmeyera, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1817 roku, przy\u0142\u0105czono tu filia\u0142 Pie\u0144kowo (Pennekow), nale\u017c\u0105cy wcze\u015bniej do parafii w Postominie.\n\nErnst M\u00fcller wylicza w Mo\u017cd\u017canowie dziewi\u0119tnastu duchownych, a pierwsze osiemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat po Reformacji obs\u0142ugiwa\u0142a parafi\u0119 jedna rodzina: Joachim Wokenfus, zwany Colubes, w latach 1550\u20131596, po nim syn Dawid do 1622 roku i wnuk tego samego imienia do 1635. Przy najstarszym z nich M\u00fcller odnotowa\u0142, \u017ce przetrwa\u0142 wizytacj\u0119 ko\u015bcieln\u0105 z 1590 roku, a jego portret \u2014 w katolickim jeszcze stroju \u2014 pozostawa\u0142 w ko\u015bciele rozpoznawalny. Jego nast\u0119pc\u0119 z czas\u00f3w wojny trzydziestoletniej, Joachima Flotona, szwedzcy je\u017ad\u017acy obrabowali i zmaltretowali dwadzie\u015bcia siedem razy. Po \u015bmierci pastora Tischmeyera urz\u0105d sta\u0142 pusty przez cztery lata, bo ch\u0142opi z Mo\u017cd\u017canowa odrzucali ka\u017cdego proponowanego kandydata; parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 wtedy duchowny z Duninowa.\n\nWe wsi by\u0142y dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny le\u017cy w centrum, na niewielkim wyniesieniu, wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni \u2014 i to na nim chowano tutejszych ewangelik\u00f3w. Nie zachowa\u0142y si\u0119 na nim ani nagrobki, ani \u017cadne inne \u015blady poch\u00f3wk\u00f3w; jedynym elementem dawnego zagospodarowania jest pomnik ku czci \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a granice znacz\u0105 jeszcze nasadzenia \u015bwierkowe. Drugi cmentarz, wiejski, za\u0142o\u017cono nieco na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi w kierunku Krzemieniewa; jego teren dzieli aleja lipowa, a na granicach wida\u0107 \u015blady pierwotnych nasadze\u0144 \u015bwierkowych. \u015alad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w nie ma i tam.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 rekonsekrowano go 15 grudnia 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i nale\u017cy dzi\u015b do diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013, s. 227\u2013228; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Szczecin 1912, s. 473.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M\u00fcller (1912), s. 473\u2013476; monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 227\u2013228; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0757","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50098,"lng":16.77752,"name_de":"M\u00fctzenow (evangelischer Friedhof / Kirche M\u00fctzenow)","name_pl":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 po niemiecku M\u00fctzenow \u2014 le\u017cy jakie\u015b 11 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Ustki i by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 klasztoru s\u0142upskiego. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono tu oko\u0142o 1356 roku jako fili\u0119 klasztorn\u0105, a 21 czerwca 1374 roku konsekrowano go jako kaplic\u0119 chrzcieln\u0105; rozbudowano go w 1615.\n\n\ud83d\udccc Po Reformacji urz\u0105d sta\u0142 si\u0119 tu rodzinny na trzy pokolenia. Joachim Wokenfus, nosz\u0105cy te\u017c nazwisko Colubes, urodzony w 1528 roku w S\u0142awnie, zosta\u0142 powo\u0142any przez landw\u00f3jta s\u0142upskiego Georga von Ramel i ordynowany w 1550 roku przez Jakuba Hogensee; przetrwa\u0142 wizytacj\u0119 ko\u015bcieln\u0105 1590 i zmar\u0142 w 1596. \ud83d\udd34 Wykaz duchownych pomorskich dodaje szczeg\u00f3\u0142, kt\u00f3ry m\u00f3wi o tamtym pokoleniu wi\u0119cej ni\u017c daty: jego portret, wisz\u0105cy jeszcze w XX wieku, przedstawia\u0142 go w katolickim stroju \u2014 pierwszy lutera\u0144ski pastor tej wsi wygl\u0105da\u0142 na nim tak, jak wygl\u0105da\u0142, zanim Reformacja tu dotar\u0142a. Po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 syn, David (1596\u20131622), a po tamtym wnuk, r\u00f3wnie\u017c David, ordynowany w 1622 roku i zmar\u0142y 2 czerwca 1635.\n\n\ud83d\udccc Kolejnemu duchownemu przysz\u0142o p\u0142aci\u0107 za wojn\u0119. Joachima Flotona, ordynowanego 6 czerwca 1636 roku, szwedzcy je\u017ad\u017acy obrabowali \u2014 jak zapisano \u2014 dwadzie\u015bcia siedem razy. Po nim rodzinna kolej wr\u00f3ci\u0142a: Christian Schrulius trzyma\u0142 parafi\u0119 w latach 1644\u20131683 i wzi\u0105\u0142 syna na adiunkta, a Johann Schrulius, urodzony 10 kwietnia 1645 roku w\u0142a\u015bnie w Mo\u017cd\u017canowie, obj\u0105\u0142 po nim urz\u0105d.\n\nMo\u017cd\u017canowo by\u0142o samodzieln\u0105 parafi\u0105 w okr\u0119gu S\u0142upsk-Miasto, obejmuj\u0105c\u0105 Starkowo, Gol\u0119cino, Krzemienic\u0119, Koloni\u0119 Starkowo i \u2014 od 1817 roku \u2014 Pie\u0144kowo; w 1940 liczy\u0142a 1 000 wiernych, a sama wie\u015b mia\u0142a w 1939 roku 393 mieszka\u0144c\u00f3w. Z wyposa\u017cenia zachowa\u0142 si\u0119 o\u0142tarz z 1665 roku d\u0142uta Johanna Edlewera, snycerka, witra\u017ce herbowe oraz kielich mszalny \u2014 dar ostatniej ksi\u0119\u017cnej pomorskiej.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i po\u015bwi\u0119cili 15 grudnia 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y tu dwa. Przyko\u015bcielny, na niewielkim wyniesieniu po\u015brodku wsi, nie zachowa\u0142 ani jednego nagrobka \u2014 zosta\u0142 po nim wy\u0142\u0105cznie pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Wiejski za\u0142o\u017cono na wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci, przy drodze do Krzemienicy; i on nie ma ju\u017c \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w, ale teren dzieli aleja lipowa, a na granicach wida\u0107 dawne nasadzenia \u015bwierkowe.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, s. 473; powiat.slupsk.pl \u2014 Mo\u017cd\u017canowo; Mo\u017cd\u017canowo. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z XIV wieku pw. \u015bw. Bart\u0142omieja \u2014 Magazyn Kaszuby; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 227.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / powiat.slupsk.pl \u2014 Mo\u017cd\u017canowo","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Mo\u017cd\u017canowo. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z XIV wieku pw. \u015bw. Bart\u0142omieja \u2014 Magazyn Kaszuby","url":"https://magazynkaszuby.pl/atrakcje/mozdzanowo-kosciol-xiv-wieku-pw-sw-bartlomieja/"}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0269","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5011,"lng":16.7781,"name_de":"M\u00fctzenow","name_pl":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Bart\u0142omieja)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mydlita \u2014 do 1945 roku Buchwalde, w zapisie z 1618 roku Bockwold \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze; \ud83d\udfe1 przynale\u017cno\u015b\u0107 rejencyjna po reorganizacji z 1938 roku pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a charakter maj\u0105tku: dw\u00f3r, w XVIII wieku w r\u0119kach Puttkamer\u00f3w, a od 1790 roku \u0141aszkiewskich, rozebrano po 1945 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zna Buchwalde wy\u0142\u0105cznie jako obszar dworski i naliczy\u0142 w nim 299 ewangelik\u00f3w oraz 80 katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Franz Tetzner notuje wie\u015b pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 Bukolt i zalicza j\u0105 do tych na p\u00f3\u0142noc i wsch\u00f3d od Bytowa, gdzie u schy\u0142ku XIX wieku po kaszubsku m\u00f3wiono jeszcze powszechnie.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni wie\u015b nie mia\u0142a. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Pomysku Wielkim (Gro\u00df Pomeiske), urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Jasieniu (Jassen), a katolicy podlegali parafii w Gowidlinie, le\u017c\u0105cej ju\u017c w Prusach Zachodnich. Ten rozdzia\u0142 parafii i urz\u0119du ma swoj\u0105 histori\u0119: Jasie\u0144 by\u0142 pierwotnie fili\u0105 Pomyska Wielkiego, od 1877 do 1894 roku zn\u00f3w bywa\u0142 stamt\u0105d obs\u0142ugiwany, a dopiero 1 grudnia 1894 roku zniesiono prowizoryczne po\u0142\u0105czenie obu gmin ko\u015bcielnych i utworzono w Jasieniu odr\u0119bny urz\u0105d proboszczowski. \ud83d\udccc \u017be lutera\u0144ska wsp\u00f3lnota utrzyma\u0142a si\u0119 w tej okolicy w og\u00f3le, zawdzi\u0119czano prywatnej w\u0142asno\u015bci dworskiej: jak podaje monografia powiatu bytowskiego wydana w 1938 roku, w czasie rekatolizacji tej ziemi tylko dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 w Jasieniu i w Pomysku Wielkim \u2014 wymkn\u0119\u0142y si\u0119 wikariuszowi generalnemu Johannowi Judicisowi i pozosta\u0142y ewangelickie. *S\u0142ownik geograficzny*, opisuj\u0105c katolick\u0105 parafi\u0119 gowidli\u0144sk\u0105, wylicza Buchwald w\u015br\u00f3d jej wsi rozproszonych po powiatach kartuskim, bytowskim, s\u0142upskim i l\u0119borskim, liczy we wszystkich razem przesz\u0142o 1480 dusz w 1880 roku i dodaje, \u017ce tam, gdzie nie by\u0142o szko\u0142y katolickiej, dzieci katolickie chodzi\u0142y do szk\u00f3\u0142 ewangelickich.\n\nCmentarz w Mydlicie by\u0142 wiejsk\u0105 nekropoli\u0105 tej w\u0142a\u015bnie ewangelickiej wsp\u00f3lnoty \u2014 wsi bez ko\u015bcio\u0142a, odleg\u0142ej od swojego zboru. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia ani los\u00f3w po 1945 roku nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Trafienia by\u0142y cudze i sprawdzenie to potwierdza. Wiersz \u201eBuchwalde\u201d w spisie gmin z 1885 roku stoi w powiecie sztumskim (poz. 87, str. 72) i opisuje wie\u015b o 171 mieszka\u0144cach, z kt\u00f3rych ewangelikami by\u0142o dw\u00f3ch, a katolikami 169 \u2014 z Mydlit\u0105 nie ma nic wsp\u00f3lnego, bo powiat bytowski le\u017ca\u0142 w prowincji Pomorze i tomu zachodniopruskiego nie obejmuje. Sam\u0105 Mydlit\u0119 opisuje spis 1895: Buchwalde w powiecie bytowskim (poz. 47, str. 198) mia\u0142o 299 ewangelik\u00f3w i 80 katolik\u00f3w, nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Pomysku Wielkim i katolickiej w Gowidlinie w Prusach Zachodnich, a okr\u0119g urz\u0119dowy i okr\u0119g stanu cywilnego mia\u0142o w Jasieniu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Pomeiske, s. 75\u201377, i Zassen, s. 77; Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1885 r.); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1885 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0822","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.306408,"lng":17.694111,"name_de":"Buchwalde (dawniej Bockwold, 1618)","name_pl":"Mydlita \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"My\u015blice, po niemiecku Miswalde, lokowano w 1316 roku na prawie che\u0142mi\u0144skim. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu mor\u0105skiego w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie. To Powi\u015ble, a nie \u017bu\u0142awy: tutejsi protestanci byli ewangelikami unijnymi, mennonici za\u015b, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach.\n\nGotycki ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 z po\u0142owy XIV wieku, z wie\u017c\u0105 dobudowan\u0105 w 1905 roku, po Reformacji w lutera\u0144skim Ksi\u0119stwie Pruskim s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom a\u017c do 1945 roku, a otaczaj\u0105cy go cmentarz nale\u017ca\u0142 do tutejszej gminy ewangelickiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142, cmentarz i ogrodzenie wpisano do rejestru zabytk\u00f3w.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, a katolicy stanowili mniejszo\u015b\u0107. \u26a0 Podawane przy tym liczby \u2014 912 mieszka\u0144c\u00f3w w 1933 roku i 735 w 1939 \u2014 to ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em i same z siebie przewagi ewangelik\u00f3w nie dowodz\u0105; rozbicia wyznaniowego dla tych lat nie mamy.\n\nPo 1945 roku teren przypad\u0142 Polsce, a ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0119\u0142a rzymskokatolicka parafia Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. \ud83d\udfe1 Punkt w atlasie wskazuje \u015brodek wsi, nie sam cmentarz przy ko\u015bciele.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0436","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.91639,"lng":19.50455,"name_de":"Miswalde","name_pl":"My\u015blice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w My\u015blicach, po niemiecku Miswalde, w gminie Stary Dzierzgo\u0144, to ceglana budowla gotycka wzniesiona oko\u0142o po\u0142owy XIV wieku na wzg\u00f3rzu nad dolin\u0105 Dzierzgonki.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tyni\u0119 zapowiedziano wcze\u015bniej ni\u017c j\u0105 zbudowano. Wie\u015b lokowano w 1316 roku przywilejem komtura dzierzgo\u0144skiego Lutra z Brunszwiku, a dokument lokacyjny przewidywa\u0142 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a i uposa\u017ca\u0142 go w cztery w\u0142\u00f3ki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 mniej wi\u0119cej pokolenie p\u00f3\u017aniej.\n\nW XVI wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li ewangelicy i u\u017cytkowali j\u0105 do 1945 roku, kiedy przesz\u0142a na w\u0142asno\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci katolickiej; dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\nObiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 1543 (dawny numer elbl\u0105ski 461/95) decyzj\u0105 z 5 czerwca 1995 roku, wraz z terenem cmentarza przyko\u015bcielnego, starodrzewem i otaczaj\u0105cym murem kamiennym; w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 144.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/starydzierzgon/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"medievalheritage.eu","url":"https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/myslice-kosciol/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"polskiekoscioly.com.pl","url":"https://polskiekoscioly.com.pl/parafia-wniebowziecia-nmp-myslice"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0481","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9144455,"lng":19.501666,"name_de":"Miswalde","name_pl":"My\u015blice \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Miswalde)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"My\u015bligoszcz, po niemiecku Marienfelde, to dawna wie\u015b szlachecka wzmiankowana w XVI wieku. Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim: do lat 1919\u20131920 w rejencji kwidzy\u0144skiej w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej rejencji podlega\u0142a po tej ostatniej zmianie, atlas rozstrzyga rozbie\u017cnie. Meyers ujmuje miejscowo\u015b\u0107 jako wie\u015b z maj\u0105tkiem rycerskim, z urz\u0119dem stanu cywilnego i okr\u0119giem urz\u0119dowym w Massin.\n\n\ud83d\udd34 Nazwa niemiecka wymaga sprostowania. Pole atlasu podaje \u201eM\u00fcskendorf\u201d, a bli\u017aniaczy wpis o tutejszym ko\u015bciele pisze wprost, \u017ce nazwa ta jest b\u0142\u0119dna \u2014 i sam j\u0105 mimo to trzyma. Za form\u0105 Marienfelde przemawia wykaz gmin z 1885 roku, kt\u00f3ry pod t\u0105 w\u0142a\u015bnie nazw\u0105 przypisuje wie\u015b do parafii ewangelickiej w Starym Gronowie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 we wsi si\u0119ga XVI wieku; \ud83d\udfe1 w 1653 roku mieli go przej\u0105\u0107 ewangelicy, p\u00f3\u017aniej wr\u00f3ci\u0142 do katolik\u00f3w. Pod panowaniem pruskim Marienfelde by\u0142o siedzib\u0105 ewangelickiej gminy ko\u015bcielnej z w\u0142asnymi ksi\u0119gami metrykalnymi, przechowywanymi dzi\u015b w Greifswaldzie; nale\u017ca\u0142 do niej mi\u0119dzy innymi Schwassdorf. Cmentarz przyko\u015bcielny obs\u0142ugiwa\u0142 w\u0142a\u015bnie t\u0119 gmin\u0119.\n\nDzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny rzymskokatolickiej parafii w Debrznie, pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. \u26a0 Oba wpisy atlasu nie zgadzaj\u0105 si\u0119 przy tym co do tego, czy ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi, ani co do jego wezwania. \ud83d\udfe1 Liczb ludno\u015bci ani daty budowy ko\u015bcio\u0142a nie ustalono.\n\nNazw\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 jest Marienfelde, a form\u0119 M\u00fcskendorf trzeba z rekordu usun\u0105\u0107. Pruski wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Marienfelde w powiecie cz\u0142uchowskim, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Mossin, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Starym Gronowie i katolick\u0105 w Debrznie \u2014 a wi\u0119c dok\u0142adnie tam, gdzie le\u017cy dzisiejszy My\u015bligoszcz. Potwierdza to niezale\u017cnie arkusz mapy topograficznej z 1930 roku: wie\u015b mi\u0119dzy Cierzniami a Debrznem nosi na nim podpis Marienfelde, a wok\u00f3\u0142 niej rozsiane s\u0105 przysi\u00f3\u0142ki opisane \u201ezu Marienfelde\u201d. M\u00fcskendorf le\u017ca\u0142 w powiecie chojnickim i z t\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 nie ma nic wsp\u00f3lnego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2469 Preu\u00dfisch Friedland, wydanie 1930; Gemeindeverzeichnis Kreis Schlochau, stan na 1 stycznia 1908 roku; Kwerenda sieciowa atlasu z 7 wrze\u015bnia 2026 roku \u2014 zapis ustale\u0144 potwierdzonych i obalonych.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Informacje o gminie i historia miasta \u2014 Stowarzyszenie Debrzno (gmina ewangelicka od 1543)","url":"https://stowdeb.pl/informacje-o-gminie-i-historia-miasta/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2469 Preu\u00dfisch Friedland, wydanie 1930","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindeverzeichnis Kreis Schlochau, stan na 1 stycznia 1908 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Kwerenda sieciowa atlasu z 7 wrze\u015bnia 2026 roku \u2014 zapis ustale\u0144 potwierdzonych i obalonych","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0536","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.56616,"lng":17.29686,"name_de":"Marienfelde","name_pl":"My\u015bligoszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w My\u015bligoszczy (gm. Debrzno); so\u0142ectwo potwierdzone, sam cmentarz bez jednoznacznego opisu \u017ar\u00f3d\u0142owego \u2014 relikt poewangelicki do weryfikacji w terenie.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"My\u015bligoszcz \u2014 Gmina Debrzno","url":"https://debrzno.pl/miasto/miasto-i-gmina/solectwa/mysligoszcz/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0537","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.56616,"lng":17.29686,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"My\u015bligoszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"My\u015bligoszcz, do 1945 roku Marienfelde, le\u017cy na pograniczu Bor\u00f3w Tucholskich, w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim: do 1919/20 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144sko-Zachodniopruskiej z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. Wcze\u015bniej, do 1772 roku, by\u0142a to prywatna wie\u015b szlachecka w wojew\u00f3dztwie pomorskim Rzeczypospolitej, w starostwie cz\u0142uchowskim.\n\nLudno\u015b\u0107 mia\u0142a tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelick\u0105, ale w\u0142asnej parafii nigdy nie utworzy\u0142a. W spisie z 1 grudnia 1885 roku obie tutejsze jednostki \u2014 gmina wiejska z 251 mieszka\u0144cami, w\u015br\u00f3d nich 221 ewangelikami i dziesi\u0119ciorgiem katolik\u00f3w, oraz obszar dworski z 208 mieszka\u0144cami, 152 ewangelikami i 56 katolikami \u2014 maj\u0105 wpisan\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Gronowie (Grunau), le\u017c\u0105cym ju\u017c w s\u0105siednim powiecie z\u0142otowskim; katolicy nale\u017celi do Debrzna. W Gronowie prowadzono te\u017c ksi\u0119gi metrykalne tutejszej wsi: chrzty, \u015bluby i pogrzeby dla Marienfelde zapisywano tam w latach 1708\u20131721, a potem bez przerwy od 1775 roku, i stamt\u0105d pochodzi data, kt\u00f3r\u0105 czasem podaje si\u0119 jako pocz\u0105tek w\u0142asnej ksi\u0119gi \u2014 s\u0105siednie Battrow otwarto rok wcze\u015bniej, w 1774. To, \u017ce wie\u015b le\u017ca\u0142a w innym powiecie ni\u017c jej parafia, wida\u0107 i w tym, \u017ce odpisy ksi\u0105g dla Marienfelde sk\u0142adano w latach 1857\u20131874 w s\u0105dzie w Cz\u0142uchowie, a nie w Z\u0142otowie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki by\u0142 tu szachulcowy (\ud83d\udfe1 XVIII wiek); po 1945 roku zosta\u0142 rozebrany. Dzi\u015b miejsce po \u015bwi\u0105tyni znaczy tablica upami\u0119tniaj\u0105ca jej dzieje, a obok stoi kaplica przy \u015bwietlicy. Zachowa\u0142 si\u0119 natomiast cmentarz ewangelicki z ko\u0144ca XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Verzeichnis der Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, has\u0142o Grunau, diecezja Flatow; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1732,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Diecezja pelpli\u0144ska / infopolska \u2014 My\u015bligoszcz","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"My\u015bligoszcz \u2014 zdj\u0119cia, mapa (Fotopolska)","url":"https://fotopolska.eu/m33118,Mysligoszcz.html"}]},"gps_precision":"Wikipedia My\u015bligoszcz + debrzno.pl (brak w\u0119z\u0142a OSM)","id":"KOS-0201","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.56944,"lng":17.30306,"name_de":"Marienfelde","name_pl":"My\u015bligoszcz \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (ob. MB Cz\u0119stochowskiej)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Myszewo \u2014 po niemiecku Gro\u00df Mausdorf \u2014 le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego to gotycka, jednonawowa budowla z ceg\u0142y, wzniesiona oko\u0142o 1330 roku, z prosto zamkni\u0119tym, niewydzielonym prezbiterium i neogotyck\u0105 krucht\u0105 z ko\u0144ca XIX wieku; przebudowywano j\u0105 kilkakrotnie w XVIII i XIX stuleciu.\n\n\ud83d\udccc Na \u015bcianie wschodniej wmurowano tablice upami\u0119tniaj\u0105ce powodzie z lat 1829, 1839 i 1855. Trzy zalania w ci\u0105gu dwudziestu sze\u015bciu lat \u2014 to najkr\u00f3tszy zapis tego, czym by\u0142o \u017cycie na \u017bu\u0142awach, i dlaczego ludzie znaczyli poziom wody na murach ko\u015bcio\u0142a.\n\nW czasie Reformacji \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li protestanci i do 1945 roku by\u0142a ko\u015bcio\u0142em ewangelickim, lutera\u0144skim, a p\u00f3\u017aniej unijnym. \u26a0 Nie by\u0142a mennonicka: \u017cu\u0142awscy mennonici nale\u017celi do odr\u0119bnego zboru w Stogach, a istnienia mennonickiego domu modlitwy w samym Myszewie nie potwierdzono.\n\nW 1945 roku zniszczeniu uleg\u0142y dachy i wie\u017ca. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i jest czynny pod tym samym wezwaniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; westpreussen.de; Narodowy Instytut Dziedzictwa \u2014 zabytek.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0430","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1286,"lng":19.163,"name_de":"Gro\u00df Mausdorf","name_pl":"Myszewo","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mzdowo, po niemiecku Misdow, le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Osowie, po niemiecku Wussow, razem z Warcinem, K\u0119picami, Biesowicami, Ciecholubem i Podg\u00f3rami; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nigdy nie mia\u0142a, a jedynym miejscem zwi\u0105zanym z tutejsz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 by\u0142 wiejski cmentarz ewangelicki. Kamienny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Osowie powsta\u0142 oko\u0142o 1500 roku, remontowano go w 1711, a wyposa\u017cenie sprawiono w 1734.\n\n\ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna wymaga jednak rozstrzygni\u0119cia: wiersz spisu z 1895 roku dla \u201eMisdow B\u201d (strona 166, pozycja 90) i s\u0105siedni wpis atlasu o Przytocku wskazuj\u0105 parafi\u0119 w Przytocku, nie w Osowie, a tego, czy Mzdowo odpowiada oznaczeniu Misdow A czy B, nie da si\u0119 z tych zapis\u00f3w ustali\u0107.\n\n\ud83d\udccc Sam cmentarz opisuje monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego. Za\u0142o\u017cono go na p\u00f3\u0142noc od miejscowo\u015bci, przy drodze do Mzdowca; na mapie z 1935 roku nie zosta\u0142 oznaczony, ale jego istnienie potwierdzono ju\u017c w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku. Teren ma kszta\u0142t trapezu i ogranicza go wa\u0142 kamienno-ziemny; wok\u00f3\u0142 ro\u015bnie las, kt\u00f3rego samosiejki powoli zape\u0142niaj\u0105 dawne miejsca poch\u00f3wku. Ca\u0142y obszar jest p\u0142aski, bez r\u00f3\u017cnic wysoko\u015bci i bez wyra\u017anego \u015bladu wej\u015bcia g\u0142\u00f3wnego. Pierwotny uk\u0142ad przestrzenny dawno zagin\u0105\u0142, ale zachowane fragmenty kamieni nagrobnych wci\u0105\u017c uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w zarys rz\u0119d\u00f3w.\n\nMaj\u0105tek w Mzdowie wi\u0105zano z dobrami warci\u0144skimi Ottona von Bismarcka, kupionymi w 1867 roku; p\u00f3\u017aniej przechodzi\u0142 w r\u0119ce mi\u0119dzy innymi rodu von Kameke i Hermanna Knauba. Dw\u00f3r po wojnie rozebrano, ocala\u0142 park. W latach 1945\u20131947 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Osowie przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Mzdowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0569","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16577,"lng":16.77664,"name_de":"Misdow","name_pl":"Mzdowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nadziejewo, do 1945 roku Hansfelde, to ewangelicka wie\u015b kolonizacyjna za\u0142o\u017cona na przywileju z 1600 roku w dawnym starostwie czarne\u0144skim Korony Polskiej. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego: najpierw w rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1938 roku do prowincji Pomorze.\n\nWie\u015b by\u0142a od pocz\u0105tku ewangelicka i taka pozosta\u0142a: w 1773 roku liczy\u0142a 210 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich tego wyznania. Sto lat p\u00f3\u017aniej s\u0105siedztwo katolickie ju\u017c si\u0119 tu pojawi\u0142o \u2014 wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 421 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 338 ewangelik\u00f3w i 79 katolik\u00f3w. W 1930 roku wie\u015b liczy\u0142a 306 os\u00f3b.\n\nEwangelicy mieli tu w\u0142asne \u015bwi\u0105tynie: pierwszy, drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1606 roku, a jego nast\u0119pc\u0119 \u2014 szachulcowy, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105 \u2014 w 1787 roku, wed\u0142ug projektu i r\u0119kami gospodarza Daniela Kaatza. To ta wsp\u00f3lnota grzeba\u0142a swoich zmar\u0142ych na tutejszym cmentarzu ewangelickim.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja. Budowla z 1787 roku sp\u0142on\u0119\u0142a w 1986 roku i zosta\u0142a po\u015bwi\u0119cona na nowo w 1987. Cmentarz poewangelicki jest dzi\u015b nieczynny.\n\n\ud83d\udfe1 Status ko\u015bcielny wsi wymaga jeszcze rozstrzygni\u0119cia, cho\u0107 dwa \u015bwiadectwa przemawiaj\u0105 zgodnie. Jeden zapis m\u00f3wi o samodzielnej parafii ewangelickiej od 1600 roku, tymczasem wykaz z 1885 roku przypisuje tutejszych ewangelik\u00f3w do parafii w Czarnem, a statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku \u2014 sprawdzona w tabeli parafii, has\u0142o \u201eHammerstein und Wehnershof\u201d, strona 498, 4390 dusz \u2014 wymienia Nadziejewo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii i jako jedyny jej ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny podaje Wehnershof. Dawna samodzielno\u015b\u0107 zosta\u0142a wi\u0119c najpewniej w XIX wieku zniesiona.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Hammerstein und Wehnershof.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wie\u015b Nadziejewo \u2014 polskawliczbach.pl","url":"https://www.polskawliczbach.pl/wies_Nadziejewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Hammerstein und Wehnershof","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0480","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.68312,"lng":17.00509,"name_de":"Hansfelde","name_pl":"Nadziejewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wie\u015b dosta\u0142a pierwszy znany przywilej w 1374 roku z r\u0119ki komtura cz\u0142uchowskiego Henryka von Grobitz i nazywa\u0142a si\u0119 wtedy Hammiswalde. So\u0142tys Piotr Heyneman otrzyma\u0142 siedem w\u0142\u00f3k wolnych wraz z so\u0142ectwem, cztery w\u0142\u00f3ki przeznaczono dla proboszcza, a pozosta\u0142e sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery rozdzielono mi\u0119dzy osadnik\u00f3w na prawie che\u0142mi\u0144skim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 tu wi\u0119c od pocz\u0105tku i by\u0142 parafialny; dopiero gdy zniemczeni osadnicy przyj\u0119li luteranizm, przy\u0142\u0105czono go jako fili\u0119 do Czarnego.\n\nDzisiejsza \u015bwi\u0105tynia jest szachulcowa \u2014 konstrukcja ryglowa, oszalowana deskami. Na chor\u0105giewce iglicy widnieje data 1753, gmina Czarne datuje odbudow\u0119 na 1755 rok i wi\u0105\u017ce j\u0105 ze wsparciem ksi\u0119dza Marcina Teofila Brossa, \u00f3wczesnego proboszcza Czarnego, a schematyzm diecezjalny notuje po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a 17 listopada 1754 roku. Nosi\u0142 wtedy \u2014 jak i dzi\u015b \u2014 wezwanie \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a i pozostawa\u0142 pod patronatem prywatnym dziedzica Czarnego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest bezwie\u017cowy, salowy, z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119t\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 prezbiterialn\u0105, obok stoi wolnostoj\u0105ca dzwonnica, a teren przyko\u015bcielny pe\u0142ni\u0142 pierwotnie funkcj\u0119 cmentarza. Z wyposa\u017cenia zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi barokowy o\u0142tarz z kurdybanowym antepedium z 1720 roku, empora organowa i rokokowa chrzcielnica z drugiej po\u0142owy XVIII wieku.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, cho\u0107 jej ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 katolicki. W 1868 roku naliczono tu 268 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w przy 357 mieszka\u0144cach, a wie\u015b zajmowa\u0142a 3 839 m\u00f3rg ze stu o\u015bmioma budynkami. Spis z 1885 roku pokazuje ten sam obraz: na 421 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 338 ewangelik\u00f3w i 79 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Hammerstein, czyli w Czarnem, a wi\u0119c jedni i drudzy chodzili do \u015bwi\u0105ty\u0144 poza w\u0142asn\u0105 wsi\u0105 albo dzielili si\u0119 jedn\u0105.\n\nDzi\u015b to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 174 z 5 kwietnia 1960 roku wraz z otoczeniem \u2014 dawnym cmentarzem.\n\n\ud83d\udccc Warto t\u0119 osobliwo\u015b\u0107 nazwa\u0107 wprost: by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki stoj\u0105cy we wsi w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickiej, a jego filialno\u015b\u0107 wobec Czarnego wzi\u0119\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie st\u0105d \u2014 z chwil\u0105, gdy osadnicy przyj\u0119li luteranizm, \u015bwi\u0105tynia straci\u0142a w\u0142asnych parafian i przesta\u0142a by\u0107 samodzielna. Miejscowi ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Czarnem, a katolicka mniejszo\u015b\u0107 korzysta\u0142a z budowli, kt\u00f3ra sta\u0142a na miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"katolickie","denomination":"katolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"czarne.pl","url":"https://czarne.pl/solectwo-nadziejewo.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"gov.genealogy.net","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/HANLDEJO83MQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0497","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.68098,"lng":17.00659,"name_de":"Hansfelde","name_pl":"Nadziejewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hansfelde)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Nebrowo Wielkie \u2014 po niemiecku Gro\u00df Nebrau, w najstarszych dokumentach Ebere \u2014 le\u017cy nad Wis\u0142\u0105, naprzeciw Nowego, w gminie Sadlinki i powiecie kwidzy\u0144skim. Jan z Nebrowa wyst\u0119puje jako \u015bwiadek ju\u017c w 1303 roku. W 1396 roku, 5 lutego, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tej Agaty, biskup pomeza\u0144ski Jan nada\u0142 wsi cztery w\u0142\u00f3ki \u0142\u0105k na prawie che\u0142mi\u0144skim; czynsz mia\u0142 wynosi\u0107 150 korcy owsa i by\u0107 p\u0142acony 16 pa\u017adziernika, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Galla. Dokument wystawiono w Prabutach. P\u00f3\u0142tora wieku p\u00f3\u017aniej, w 1547 roku, biskup pomeza\u0144ski Speratus sprzeda\u0142 tutejsze so\u0142ectwo, obejmuj\u0105ce trzy w\u0142\u00f3ki, Szymonowi Kuschowi za 90 grzywien.\n\nNebrowo Wielkie by\u0142o w\u0142asn\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105, i to jej dzieje nadaj\u0105 temu miejscu rang\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry stan\u0105\u0142 tu jako ostatni, by\u0142 z rz\u0119du czwarty. Najstarszy, jeszcze przedreformacyjny, sta\u0142 na starym cmentarzu, kt\u00f3ry do ko\u0144ca XIX wieku pozostawa\u0142 w u\u017cyciu i kry\u0142 w ziemi sporo dawnego muru; \ud83d\udd34 rozebrano go w 1550 albo w 1570 roku \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 obie daty. Drugi zbudowano tu\u017c przy wale wi\u015blanym i sp\u0142on\u0105\u0142 razem z plebani\u0105 w 1624 roku. Trzeci, szachulcowy, trzeba by\u0142o rozebra\u0107 w 1746 roku, bo grozi\u0142 zawaleniem, a w 1749 stan\u0105\u0142 obecny, patronatu kr\u00f3lewskiego: murowany wraz z wie\u017c\u0105, kt\u00f3rej he\u0142m zrobiono z drewna i pokryto cynkiem. By\u0142y w nim dwa dzwony, organy o jedenastu g\u0142osach, rze\u017abiony o\u0142tarz z ambon\u0105 w jednej ca\u0142o\u015bci i portret miejscowego duchownego Bitterlanda. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a ewangelickiego duchownego wie\u015b mia\u0142a nieprzerwanie od 1586 roku. Parafia obejmowa\u0142a osiem okr\u0119g\u00f3w szkolnych \u2014 obok obu Nebrow\u00f3w tak\u017ce Ranitschen, Ruffenau, Schintenberg, Stangendorf, Weichselsburg oraz Wielki i Ma\u0142y Wolz z Reikhofem \u2014 i liczy\u0142a 3980 dusz, notuj\u0105c rocznie 173 chrzty, 36 \u015blub\u00f3w i 1544 komunikant\u00f3w. Metryki s\u0105 tu wyj\u0105tkowo stare: zgony spisywano od 1624 roku, \u015bluby od 1626, chrzty od 1700, a w najdawniejszych rejestrach zapisywano te\u017c kr\u00f3tkie notatki historyczne.\n\n\ud83d\udccc Do ko\u015bcio\u0142a w Nebrowie nale\u017ca\u0142y dwa cmentarze \u2014 tak zapisano pod koniec XIX wieku. Dzisiejsza ewidencja konserwatorska wymienia we wsi dwa miejsca poch\u00f3wku \u2014 dawny cmentarz ewangelicki przy ulicy Szkolnej i dawny cmentarz katolicki przy ulicy Nadwi\u015bla\u0144skiej, obj\u0119ty rejestrem zabytk\u00f3w pod numerem 1436.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu w przewadze ewangelicka. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 279 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 246 ewangelik\u00f3w i 33 katolik\u00f3w; \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, w\u015br\u00f3d m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 304 ewangelik\u00f3w i 57 katolik\u00f3w, a miejscowo\u015b\u0107 wci\u0105\u017c stanowi\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105. Katolicy je\u017adzili do ko\u015bcio\u0142a do oddalonego o p\u00f3\u0142 mili Nowego. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ewangelickiego, jego powierzchni ani stanu zachowania nie ustalono, a o losach miejsca po 1945 roku dokumentacja milczy.\n\n\ud83d\udccc Poprawka s\u0142uszna i potwierdzona w druku. Surowy skan spisu z 1885 roku podaje przy Nebrowie Wielkim parafi\u0119 ewangelick\u0105 w miejscu i parafi\u0119 katolick\u0105 w Nowem, przy 279 mieszka\u0144cach, z czego 246 ewangelik\u00f3w i 33 katolik\u00f3w. Zgadza si\u0119 z tym Harnoch, u kt\u00f3rego Gr. Nebrau jest samodzieln\u0105 parafi\u0105 diecezji kwidzy\u0144skiej o 3980 duszach, z dwoma cmentarzami nale\u017c\u0105cymi do ko\u015bcio\u0142a, oraz spis z 1910 roku, notuj\u0105cy przy tej miejscowo\u015bci parafi\u0119 ewangelick\u0105, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy tej samej nazwy.\n\n\ud83d\udccc Przesuni\u0119cie potwierdzone i zmierzone na skanie: w wyci\u0105gu kolumna parafii ewangelickiej dla powiatu kwidzy\u0144skiego, strona 76, jest zsuni\u0119ta o jeden wiersz w d\u00f3\u0142, to znaczy ka\u017cda pozycja nosi parafi\u0119 pozycji poprzedniej. Druk daje kolejno: pozycja 32 Gro\u00df Krebs \u2014 parafia Gro\u00df Krebs, pozycja 33 Gro\u00df Nebrau \u2014 Gro\u00df Nebrau, pozycja 34 Gro\u00df Ottlau \u2014 Garnsee, pozycja 35 Gro\u00df Paradies \u2014 Marienwerder. Wada obejmuje ca\u0142\u0105 stron\u0119, wi\u0119c ka\u017cdy odczyt parafii z tego zakresu wymaga sprawdzenia w skanie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VI, has\u0142o \u201eNebrowo\u201d; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), diecezja kwidzy\u0144ska; Max B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen (1908); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienwerder; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen \u2014 spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, stan 29 VIII 2026, poz. 121","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1112","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6478,"lng":18.76947,"name_de":"Gro\u00df Nebrau","name_pl":"Nebrowo Wielkie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nieb\u0119dzino, do 1945 roku Wobensin, dawniej te\u017c Niebendzin, le\u017cy na wschodnim brzegu pradoliny \u0141eby. S\u0142owia\u0144ska nazwa wskazuje na osad\u0119 istniej\u0105c\u0105 jeszcze przed krzy\u017cackim zaborem Pomorza Gda\u0144skiego w 1308 roku, a najstarsza znana wzmianka pochodzi z lat oko\u0142o 1335\u20131341. Przekaz g\u0142osi, \u017ce ju\u017c w 1375 roku siedzieli tu Pirchowie, zwani te\u017c Pierzchami, i byli jeszcze w 1909 roku; Nieb\u0119dzino by\u0142o g\u0142\u00f3wn\u0105 siedzib\u0105 rodu, kt\u00f3ry trzyma\u0142 tak\u017ce Redkowice. W 1756 roku maj\u0105tek dzieli\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy dwie wdowy Pirch, w 1784 roku nale\u017ca\u0142 do genera\u0142a brygady Carla Caspara von Pircha, w 1862 do Wilhelma von Pircha, w 1881 do ksi\u0119\u017cniczki von Thurn und Taxis, a w latach 1892\u20131909 do barona Maxa von Pircha. Rodzina mia\u0142a zas\u0142ugi dla armii pruskiej i wielu jej cz\u0142onk\u00f3w by\u0142o zawodowymi \u017co\u0142nierzami. W 1911 roku Nieb\u0119dzino tworzy\u0142o gmin\u0119 ch\u0142opsk\u0105 z 61 mieszka\u0144cami oraz okr\u0119g folwarczny o powierzchni 696 hektar\u00f3w ze 134 mieszka\u0144cami i nale\u017ca\u0142o do w\u00f3jtostwa w Redkowicach. We wsi i okolicy prowadzono wykopaliska po\u015bwiadczaj\u0105ce osadnictwo i du\u017ce cmentarzysko ludno\u015bci kultury pomorskiej, a w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej sta\u0142 nieopodal ob\u00f3z dla rosyjskich je\u0144c\u00f3w.\n\nKo\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Janowicach (Gro\u00df-Jannewitz), dawnej filii Garczegorza, kt\u00f3r\u0105 Ernst M\u00fcller wymienia w 1912 roku wraz z Wobensin w sk\u0142adzie; S\u0142ownik geograficzny notuje z kolei, \u017ce w 1658 roku Nieb\u0119dzino nale\u017ca\u0142o do parafii w Janowcu \u2014 tak S\u0142ownik nazywa w\u0142a\u015bnie Janowice. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach, osobno dla gminy i osobno dla maj\u0105tku: gmina wiejska liczy\u0142a 69 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w (strona 188, pozycja 63), obszar dworski 152 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika (strona 194, pozycja 166). Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku.\n\nPo Pirchach nie zosta\u0142 ani pa\u0142ac, po kt\u00f3rym nie ma nawet piwnic, ani czytelny grobowiec. \ud83d\udfe1 Miejsca poch\u00f3wku rodziny s\u0105 dwa i nie wiadomo, do kt\u00f3rego z nich odnosi si\u0119 punkt na mapie. Pierwsze to niewielki zagajnik po\u015brodku pola, widoczny z szosy z Redkowic do Janowic: postronny obserwator nie zauwa\u017cy, \u017ce wszed\u0142 na teren grobowca, bo zosta\u0142a po nim kupka ceglanego gruzu i kamieni, zaro\u015bni\u0119ta chwastami. Resztki wskazuj\u0105 na budowl\u0119 wielko\u015bci mniej wi\u0119cej 3 na 4 metry, a ca\u0142y teren, oko\u0142o 40 na 40 metr\u00f3w, otacza\u0142 kamienny mur; grobowiec rozebrano na kurniki. Drugie to samotny grobowiec w lesie na wzg\u00f3rzu, niegdy\u015b otoczony p\u0142otem na kamiennych fundamentach o wymiarach 3 na 3 metry; pozosta\u0142y po nim resztki granitowych fundament\u00f3w, kute w kamieniu epitafium, fragment ozdobnego zwie\u0144czenia lub podstawy i dwie dziury w ziemi po rabunkowym wykopie, ods\u0142aniaj\u0105ce konstrukcj\u0119 kamiennego stropu. Napis g\u0142osi: MAX VON PIRCH, GEH. REGIERUNGSRAT, RITTMEISTER DER RESERVE, urodzony 7 stycznia 1862, zmar\u0142y 25 lipca 1934 roku. Genealogia dopowiada reszt\u0119: Max Lamoral Melchior Wilhelm Leo von Pirch przyszed\u0142 na \u015bwiat w Sztokholmie, a umar\u0142 w Nieb\u0119dzinie; jego ojcem by\u0142 Wilhelm Ferdinand von Pirch, urodzony w Nieb\u0119dzinie 16 sierpnia 1824 roku, matk\u0105 za\u015b Therese Mathilde Amalie Friederike Eleonore, ksi\u0119\u017cniczka von Thurn und Taxis, urodzona 31 sierpnia 1830 roku w Ratyzbonie \u2014 ta sama, kt\u00f3ra w 1881 roku figurowa\u0142a jako w\u0142a\u015bcicielka maj\u0105tku.\n\n\ud83d\udccc Rozdzielenie zaproponowane w nocie jest s\u0142uszne, a poprze\u0107 je mo\u017cna dwoma niezale\u017cnymi \u015bwiadectwami. Pierwsze to terenowy zbi\u00f3r punkt\u00f3w GPS Mariusza Drzewieckiego, w kt\u00f3rym pod Nieb\u0119dzinem stoj\u0105 trzy osobne obiekty: \u201eNieb\u0119dzino\u201d 54,567263 / 17,637972 (cmentarz wiejski), \u201eGrobowiec Nieb\u0119dzino 1\u201d 54,569836 / 17,628778 (zr\u00f3wnany z ziemi\u0105 grobowiec rodzinny von Pirch\u00f3w w zagajniku po\u015brodku pola) i \u201eGrobowiec Max von Pirch\u201d 54,573165 / 17,615590 (samotny grobowiec w lesie na wzg\u00f3rzu). Drugie to dossier weryfikacji atlasu z 15 czerwca 2026, kt\u00f3ry za serwisem FotoExploracje opisuje cmentarz rodowy von Pirch\u00f3w jako le\u017c\u0105cy oko\u0142o 500 metr\u00f3w na zach\u00f3d od wsi, a cmentarz wiejski oko\u0142o kilometra na po\u0142udniowy wsch\u00f3d, i wprost zastrzega: to dwa r\u00f3\u017cne obiekty, nie \u0142\u0105czy\u0107. \ud83d\udccc Liczby si\u0119 zgadzaj\u0105: licz\u0105c od dawnego, wsp\u00f3lnego dla obu rekord\u00f3w punktu 54,57274 / 17,62267, gr\u00f3b Maxa von Pircha le\u017cy 459 metr\u00f3w na zach\u00f3d, a cmentarz wiejski 1159 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d. CM-0867 dostaje wi\u0119c punkt 54,573165 / 17,615590, CM-0871 punkt 54,567263 / 17,637972, a grobowiec rodzinny w polu, 509 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od dawnego punktu wsp\u00f3lnego, zas\u0142uguje na osobny rekord.\n\n\ud83d\udccc W\u0105tpliwo\u015b\u0107 znika, bo oba miejsca poch\u00f3wku maj\u0105 zmierzone w terenie, osobne wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne. Grobowiec Maxa von Pircha, ten w lesie na wzg\u00f3rzu, le\u017cy pod 54,573165 / 17,615590, a zr\u00f3wnany z ziemi\u0105 grobowiec rodzinny w zagajniku po\u015brodku pola, widoczny z szosy z Redkowic do Janowic \u2014 pod 54,569836 / 17,628778, czyli 927 metr\u00f3w dalej na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d. \ud83d\udccc O tym, \u017ce rekord opisuje gr\u00f3b Maxa, rozstrzyga zgodno\u015b\u0107 dw\u00f3ch niezale\u017cnych opis\u00f3w: nota po\u0142o\u017cenia m\u00f3wi o wzg\u00f3rzu, a FotoExploracje, cytowane w dossierze weryfikacji atlasu, umieszczaj\u0105 cmentarz rodowy von Pirch\u00f3w oko\u0142o 500 metr\u00f3w na zach\u00f3d od wsi \u2014 gr\u00f3b Maxa le\u017cy 459 metr\u00f3w na zach\u00f3d od dawnego punktu rekordu, a grobowiec rodzinny 509 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od niego, czyli po przeciwnej stronie. Opis obu miejsc warto zachowa\u0107 w tek\u015bcie, ale zastrze\u017cenie \u201enie wiadomo, do kt\u00f3rego z nich odnosi si\u0119 punkt\u201d mo\u017cna zdj\u0105\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 7 (powiat l\u0119borski i bytowski), 15 czerwca 2026, wiersze CM-0867 i CM-0871, za serwisem FotoExploracje; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (WUOZ w Gda\u0144sku), arkusz gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Nieb\u0119dzino (woj. pomorskie) \u2013 cmentarz wiejski | FotoExploracje","url":"http://fotoexploracje.manifo.com/niebedzino-woj-pomorskie---cmentarz-wiejski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNieb\u0119dzino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a Nieb\u0119dzino \u2014 Wobensin, Nieb\u0119dzino \u2014 grobowiec rodziny von Pirch (poz. 92) i Nieb\u0119dzino \u2014 Max von Pirch (poz. 93)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Gro\u00df-Jannewitz, s. 250","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg: s. 188 poz. 63 i s. 194 poz. 166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 7 (pow. l\u0119borski i bytowski), 15 czerwca 2026, wiersze CM-0867 i CM-0871, za serwisem FotoExploracje","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (WUOZ w Gda\u0144sku), arkusz gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0867","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_niebedzino/Niebedzino1-2.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.573165,"lng":17.61559,"name_de":"Wobensin","name_pl":"Nieb\u0119dzino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiejski cmentarz ewangelicki w Nieb\u0119dzinie (po niemiecku Wobensin, gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska) po\u0142o\u017cony ok. kilometra od wsi, w lesie blisko g\u0142\u00f3wnej szosy. Granice si\u0119 nie zachowa\u0142y \u2014 szacowane wymiary to oko\u0142o 30 \u00d7 50 m. Brak starodrzewu i jakichkolwiek element\u00f3w metalowych. Wszystkie groby zorientowane s\u0105 na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d; uwag\u0119 zwraca du\u017ca liczba grob\u00f3w dzieci\u0119cych na skraju cmentarza, przy drodze dojazdowej. Nieliczne groby rodzinne s\u0105 ca\u0142kowicie zniszczone przez ekshumacje i grabie\u017c.\n\nW\u015br\u00f3d odnalezionych nagrobk\u00f3w jest czarny kamienny krzy\u017c Adolfa Kalffa z 1935 roku, epitafium Friedricha Bocka (1857\u20131926) z \u017con\u0105 Johann\u0105 z domu Karmann (1856\u20131927) i c\u00f3rk\u0105 Bert\u0105 (1898\u20131928), a tak\u017ce niekompletna p\u0142yta Wilhelma Groholskiego (data \u015bmierci nieczytelna, po 1849 roku \ud83d\udfe1). Z zachowanych zdj\u0119\u0107 znany jest ponadto \u017celiwny krzy\u017c Auguste Haack z domu Peth (1858\u20131929) oraz krzy\u017c Augusta Radtkego (1885\u20131908) \u2014 ten wr\u00f3s\u0142 w dwa \u015bwierki, zosta\u0142 przez nie rozerwany, a potem skradziony. Prace poszukiwawcze jesieni\u0105 2015 roku ods\u0142oni\u0142y kolejne nagrobki, mi\u0119dzy innymi Therese Riedel z domu Langusch (1832\u20131917), Karoline Korrmann z domu Bandrmer (1852\u20131937), Emila Beauweis (1865\u20131933) i krzy\u017c Rudolfa Zinkla (zm. 1940). Na uwag\u0119 zas\u0142uguje kamienny pomnik na betonowej p\u0142ycie (kamie\u0144 wys. oko\u0142o 120 cm) \u2014 w latach 2005\u20132006 jeszcze stoj\u0105cy, dzi\u015b podkopany i obalony. Istnieje niepotwierdzone przypuszczenie, \u017ce upami\u0119tnia\u0142 poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej (z Nieb\u0119dzina wymienia si\u0119 pi\u0119ciu: Hermann Denz, Wilhelm Drusch, Max Radtke, Werner Schalk, Erich Zinkel).\n\nNa terenie maj\u0105tku zachowa\u0142y si\u0119 dwie inne, spl\u0105drowane budowle grobowe rodu von Pirch, w\u0142adaj\u0105cego okolic\u0105 od czas\u00f3w krzy\u017cackich. Pierwsza to grobowiec o wymiarach oko\u0142o 3 na 4 metry, rozebrany na kurniki, stoj\u0105cy w obr\u0119bie terenu oko\u0142o 40 na 40 metr\u00f3w ogrodzonego kamiennym murem. Druga to pojedynczy, rozkopany grobowiec w lesie na wzg\u00f3rzu, z ogrodzeniem 3 na 3 metry i kutym w kamieniu epitafium Maxa von Pircha (1862\u20131934). Osobno, nieopodal cmentarza wiejskiego, znajduje si\u0119 cmentarz je\u0144c\u00f3w z obozu z czas\u00f3w I wojny \u015bwiatowej (oko\u0142o 40\u201350 mogi\u0142 ziemnych) \u2014 w 2010 roku staraniem gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska oczyszczony i ogrodzony, z odnowionym pomnikiem (2,25 \u00d7 1,10 m, zwie\u0144czonym krzy\u017cem prawos\u0142awnym) i tablic\u0105 w trzech j\u0119zykach. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d) Na cmentarzu zachowa\u0142 si\u0119 grobowiec Maxa von Pircha. (fot. M. Drzewiecki) S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich o tutejszych ewangelikach podaje: Wg has\u0142a \u201eJanowiec\u201d w 1658 roku Nieb\u0119dzino (Niebensinn) nale\u017ca\u0142o do parafii w Janowcu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Nieb\u0119dzino (woj. pomorskie) \u2013 cmentarz wiejski | FotoExploracje","url":"http://fotoexploracje.manifo.com/niebedzino-woj-pomorskie---cmentarz-wiejski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNieb\u0119dzino\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0871","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_niebedzino/Niebedzino1-2.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.567,"lng":17.6338,"name_de":"Wobensin","name_pl":"Nieb\u0119dzino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nieckowo, po niemiecku Neitzkow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Metryka si\u0119ga XIII wieku: pod nazw\u0105 Nesekow wie\u015b nada\u0142 w 1227 roku klasztorowi w Bia\u0142obokach ksi\u0105\u017c\u0119 Barnim. W czasach nowszych by\u0142y to dobra rycerskie, wzmiankowane w r\u0119kach rodu von Stojentin od 1519 roku, o 627 hektarach roli, z hodowl\u0105 byd\u0142a rasy holenderskiej; poczt\u0119 i stacj\u0119 kolejow\u0105 mia\u0142y w Pot\u0119gowie.\n\nKo\u015bcielnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Stowi\u0119cinie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Ernst M\u00fcller wylicza ca\u0142\u0105 t\u0119 parafi\u0119 w jednym zdaniu \u2014 Stojenthin, Gohren, Czierwienz i Neitzkow \u2014 i dodaje, \u017ce prawo powo\u0142ywania duchownego dzier\u017cyli wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele tych czterech maj\u0105tk\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Sk\u00f3rowie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Nieckowo jako obw\u00f3d dworski o 171 mieszka\u0144cach, w\u015br\u00f3d nich 169 ewangelikach i dw\u00f3ch katolikach; nazw\u0119 wsi zapisano tam w postaci zniekszta\u0142conej, kt\u00f3r\u0105 rozpoznaje si\u0119 po parafii i okr\u0119gu. W 1925 roku mieszka\u0142o tu zaledwie trzyna\u015bcioro katolik\u00f3w, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 301 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nCmentarze s\u0105 dwa. Starszy, dziewi\u0119tnastowieczny, za\u0142o\u017cono na wsch\u00f3d od historycznej zabudowy, na niewielkim wzniesieniu obwiedzionym wa\u0142em ziemno-kamiennym; na mapach archiwalnych rysowano go kwadratem, w rzeczywisto\u015bci ma kszta\u0142t owalu. Dzi\u015b otaczaj\u0105 go prywatne pastwiska, a pas\u0105ce si\u0119 byd\u0142o oczyszcza teren z samosiew\u00f3w, dzi\u0119ki czemu wida\u0107 cz\u0119\u015bciowo zachowane rz\u0119dy nagrobk\u00f3w \u2014 kamienne ramy i postumenty, krzy\u017ce \u017celiwne i kamienne. Inskrypcje wskazuj\u0105 poch\u00f3wki z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, jeden krzy\u017c pochodzi z 1916 roku, a najstarszy nagrobek z 1885. M\u0142odszy cmentarz, z pocz\u0105tku XX wieku, le\u017cy po przeciwnej stronie wsi, przy dawnym placu sportowym, po po\u0142udniowej stronie drogi ku Rzechcinu; nie zachowa\u0142 ani starodrzewu, ani granicznego muru czy wa\u0142u, wi\u0119c trudno go dzi\u015b wydzieli\u0107 z otaczaj\u0105cego lasu. Zosta\u0142y na nim cztery mogi\u0142y ze stalowymi i drewnianymi krzy\u017cami bez tabliczek inskrypcyjnych, a w pobli\u017cu kilka porzuconych fragment\u00f3w pomnik\u00f3w z lastryka, o kt\u00f3rych nie spos\u00f3b rozstrzygn\u0105\u0107, czy s\u0105 dawne, czy wsp\u00f3\u0142czesne.\n\nPo zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 9 marca 1945 roku i przej\u015bciu pod administracj\u0119 polsk\u0105 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 154; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Stojenthin, s. 515; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. VII.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Nieckowo (s. 154 druku); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Stojenthin, s. 515; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 263 (strona 182); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona lewa) i (strona prawa: 169 ewangelik\u00f3w, 2 katolik\u00f3w); opis_slownik rekordu","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0838","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.521648,"lng":17.516699,"name_de":"Neitzkow","name_pl":"Nieckowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niedamowo le\u017ca\u0142o w Kreis Berent \u2014 powiecie ko\u015bcierskim Prus Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej \u2014 i mia\u0142o star\u0105 metryk\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, zapisa\u0142a wie\u015b pod dawn\u0105 nazw\u0105 Jadamowo i zostawi\u0142a jedno z najkr\u00f3tszych zda\u0144 ca\u0142ego \u017ar\u00f3d\u0142a: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 sprofanowany. Niech Pan zlituje si\u0119 nad swoj\u0105 winnic\u0105!\u201d\n\n\ud83d\udccc W drugim miejscu wizytator jest konkretniejszy: wie\u015b dziedziczna Achacego Jackowskiego, ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany, pan wsi \u201ezagorza\u0142y heretyk\u201d, kt\u00f3ry wcze\u015bniej utrzymywa\u0142 w\u0142asnego g\u0142osiciela, a teraz ju\u017c nie. Samego w\u0142a\u015bciciela nie zastano, a jego zast\u0119pca nie dopu\u015bci\u0142 wizytacji.\n\nTrzy stulecia p\u00f3\u017aniej ewangelicy byli tu wi\u0119kszo\u015bci\u0105. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku liczy\u0142 Niedamowo dwoma osobnymi wierszami, bo wie\u015b i maj\u0105tek stanowi\u0142y odr\u0119bne jednostki: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 160 os\u00f3b, w tym 137 ewangelik\u00f3w i 23 katolik\u00f3w, a w obszarze dworskim 176 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 93 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w. Jedni i drudzy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken), wsp\u00f3lnoty rozleg\u0142ej, licz\u0105cej 3808 dusz, w kt\u00f3rej Niedamowo mia\u0142o w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119. Ten sam podzia\u0142 i t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 pokazuje spis z 1 grudnia 1910 roku.\n\nPo pierwszej wojnie proporcje si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142y. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 we wsi 217 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym ju\u017c tylko 84 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 85 os\u00f3b. Po tej spo\u0142eczno\u015bci pozosta\u0142 cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cony w 1824 roku, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki numer 414, dzi\u015b nieczynny; gmina wymienia go w wykazie cmentarzy poewangelickich, a opiek\u0119 nad nim sprawuje miejscowy proboszcz z m\u0142odzie\u017c\u0105 szkoln\u0105. Katolicka parafia \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, kt\u00f3rej ksi\u0119gi zmar\u0142ych si\u0119gaj\u0105 1777 roku, ma we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w 1933 roku.\n\n\ud83d\udccc To najmniejszy cmentarz gminy Ko\u015bcierzyny \u2014 zaledwie 0,02 hektara \u2014 i zarazem jeden z najlepiej zachowanych. Le\u017cy poza wsi\u0105, na wzniesieniu na p\u00f3\u0142wyspie jeziora Gatno; prowadzi\u0142a do niego aleja drzew w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k, dzi\u015b ca\u0142y teren pokrywa las. Otacza go kwadratowy wa\u0142 kamienny, a stan grob\u00f3w jest dobry i teren zadbany.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142o si\u0119 dziewi\u0119\u0107 grob\u00f3w, przy o\u015bmiu s\u0105 napisy; jeden poch\u00f3wek jest dzieci\u0119cy. Nagrobki odbiegaj\u0105 tu od reszty okolicy \u2014 cechuje je wykorzystanie kamiennych g\u0142az\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich stoi pi\u0119knie wykonany krzy\u017c marmurowy z treflowatymi zako\u0144czeniami ramion. Napisy s\u0105 \u017c\u0142obione; po niedawnej restauracji zosta\u0142y na inskrypcjach \u015blady farby, a jeden poch\u00f3wek zaznaczono kamiennym prostok\u0105tem.\n\n\ud83c\udfaf Z tego zestawienia p\u0142ynie wniosek, kt\u00f3ry warto zapisa\u0107 wprost: chowano tu g\u0142\u00f3wnie osoby o wy\u017cszym statusie spo\u0142ecznym \u2014 takie, kt\u00f3rych rodziny sta\u0107 by\u0142o na ufundowanie grobu z tablic\u0105. Ma\u0142y cmentarz nie znaczy tu ubogi; znaczy wybrany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); August Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; Max B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908; wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna; gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":1824,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wykaz gminny","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"Zabytki nieruchome \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna (gminna ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://koscierzyna.pl/zabytki-nieruchome/"},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, GUS, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Gemeindelexikon \u2026 Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100085/edition/90250"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"wykaz cmentarzy ewangelickich Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"gminna ewidencja zabytk\u00f3w","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci RP 1921","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon 1912.","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1060","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06183,"lng":18.09281,"name_de":"Niedamowo","name_pl":"Niedamowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nied\u017awiedzi\u00f3wka (po niemiecku *B\u00e4rwalde*) w gminie Stegna, powiat nowodworski, to ol\u0119derska wie\u015b na \u017bu\u0142awach. Administracyjnie nale\u017ca\u0142a do 1920 roku do Kreis Marienburg w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska (Kreis Gro\u00dfes Werder), a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Opisywany obiekt to drewniany mennonicki dom modlitwy gminy flamandzkiej, wzniesiony w 1768 roku na mocy koncesji biskupa che\u0142mi\u0144skiego. Przetrwa\u0142 drug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 i czasy Polski Ludowej, a sp\u0142on\u0105\u0142 doszcz\u0119tnie dopiero w 1990 roku; zachowa\u0142y si\u0119 fundamenty. Otacza\u0142 go cmentarz mennonicki ze stelami z osiemnastego i dziewi\u0119tnastego wieku, po 2000 roku urz\u0105dzony jako lapidarium \u2014 zdewastowane w 2015 roku. To dziedzictwo anabaptystyczne, nie lutera\u0144skie. Mennonici flamandzcy osiedlali si\u0119 w rejonie *B\u00e4rwalde* od szesnastego wieku; w 1820 roku wie\u015b liczy\u0142a 256 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 69 mennonit\u00f3w. Ludno\u015b\u0107 ewangelicko-augsburska, czyli lutera\u0144ska, nale\u017ca\u0142a odr\u0119bnie do parafii przy gotyckim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba w s\u0105siedniej Nied\u017awiedzicy \u2014 do potwierdzenia. W nast\u0119pnych dziesi\u0119cioleciach wie\u015b uros\u0142a i przechyli\u0142a si\u0119 ku ewangelikom: pruski spis powszechny z 1885 roku wykaza\u0142 294 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 202 ewangelik\u00f3w, 63 katolik\u00f3w i 29 innych chrze\u015bcijan (na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w). Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w *Baarenhof*, dzisiejszym Dworku.\n\n\ud83d\udccc Nazwa *B\u00e4rwalde* pojawia si\u0119 w kr\u00f3lewskich przywilejach dla mennonit\u00f3w. Wilhelm Mannhardt przedrukowa\u0142 dokument Jana Kazimierza z 1650 roku, w kt\u00f3rym kr\u00f3l bierze w opiek\u0119 \u201eHolendr\u00f3w w Tiegenhof, B\u00e4rwalde i wszystkich innych poddanych znajduj\u0105cych si\u0119 w naszej ekonomii\u201d i uwalnia ich od wszelkich nadzwyczajnych kontrybucji. Pow\u00f3d zapisano bez ogr\u00f3dek: kr\u00f3lewskie dochody w tych dobrach \u201epolegaj\u0105 g\u0142\u00f3wnie na posiad\u0142o\u015bciach poddanych wiary mennonickiej\u201d, a n\u0119kanie tych ludzi grozi\u0142o \u201eskrajnym wyludnieniem\u201d i uszczupleniem skarbu.\n\n\ud83d\udccc Ochrona mia\u0142a wi\u0119c bardzo wymiern\u0105 podstaw\u0119 \u2014 by\u0142a rachunkiem, nie ust\u0119pstwem doktrynalnym. \ud83d\udfe1 Nazwa *B\u00e4rwalde* powtarza si\u0119 jednak w Prusach kilkakrotnie, wi\u0119c przypisanie tego zapisu w\u0142a\u015bnie tej wsi wymaga potwierdzenia drugim \u017ar\u00f3d\u0142em. \ud83d\udccc By\u0142 to dom modlitwy (*Bethaus*) gminy flamandzkiej \u2014 mennonici nie budowali ko\u015bcio\u0142\u00f3w w rozumieniu lutera\u0144skim, lecz w\u0142a\u015bnie takie domy zborowe, zwykle bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wilhelm Mannhardt, \u201eDie Wehrfreiheit der altpreu\u00dfischen Mennoniten. Eine geschichtliche Er\u00f6rterung\u201d, 1863; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia \u2014 Mennonicki dom modlitwy w Nied\u017awiedzi\u00f3wce","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Mennonicki_dom_modlitwy_w_Nied%C5%BAwiedzi%C3%B3wce"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Nied\u017awiedzica (B\u00e4rwalde), gm. Stegna \u2014 Wikipedia / zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pndg/gstegna/niedzwiedzica"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0432","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25819,"lng":18.98904,"name_de":"B\u00e4rwalde","name_pl":"Nied\u017awiedzi\u00f3wka \u2014 dawny mennonicki dom modlitwy","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Niepoczo\u0142owice \u2014 po niemiecku Wahlendorf, a przed 1873 rokiem Niepoczlowitz \u2014 by\u0142y wsi\u0105 z dworem w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen), w rejencji gda\u0144skiej; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Linia. Ludno\u015b\u0107 mia\u0142a parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Bukowinie (Buckowin) w powiecie l\u0119borskim na Pomorzu, katolick\u0105 za\u015b w Strzepczu, a urz\u0105d stanu cywilnego w Ockalitz. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 potwierdza kolumna parafii w spisie z 1 grudnia 1910 roku, kt\u00f3ra przy Wahlendorfie podaje \u201eBukowin, Prv. Pommern\u201d \u2014 a wi\u0119c parafi\u0119 le\u017c\u0105c\u0105 ju\u017c w innej prowincji. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w samej wsi nie odnaleziono; jedynym obiektem wyznaniowym by\u0142 cmentarz ewangelicki.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal w ca\u0142o\u015bci. F. Schultz podaje, \u017ce spo\u015br\u00f3d 352 mieszka\u0144c\u00f3w wszyscy poza 25 nale\u017celi do tego wyznania, co daje oko\u0142o 327 ewangelik\u00f3w; ewangelikiem by\u0142 te\u017c w\u0142a\u015bciciel Bronk (1773). Leksykon Meyersa notuje 478 mieszka\u0144c\u00f3w oko\u0142o 1905 roku. Spis z 1 grudnia 1910 roku dodaje do tego stron\u0119 j\u0119zykow\u0105: niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 327 z 478 mieszka\u0144c\u00f3w. \ud83d\udfe1 Liczba 327 pada tu wi\u0119c dwukrotnie i w dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych znaczeniach \u2014 raz jako wyliczona z danych Schultza liczba ewangelik\u00f3w, raz jako podana w spisie liczba niemieckoj\u0119zycznych. Pierwsza z nich nie jest w \u017ar\u00f3dle zapisana, lecz powstaje z odejmowania, wi\u0119c jej zgodno\u015b\u0107 z drug\u0105 wymaga sprawdzenia na oryginale.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz zamkni\u0119to po 1945 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b, silnie zaro\u015bni\u0119ty; z inwentaryzacji terenowej M. Drzewieckiego znamy ocala\u0142e tumby, fragmenty kamiennego muru, po\u0142amane krzy\u017ce i obelisk. Wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy prowadzi go jako cmentarz dawniej ewangelicki na dzia\u0142ce 445 w obr\u0119bie Niepoczo\u0142owice.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Puzig\u201d, Gda\u0144sk 1907; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Linia \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0159","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_niepoczolowice/mapa.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.437694,"lng":17.883407,"name_de":"Wahlendorf","name_pl":"Niepoczo\u0142owice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niepogl\u0119dzie, po niemiecku Nippoglense, by\u0142o przed 1945 rokiem wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, a ko\u015bcielnie nale\u017ca\u0142o do ewangelickiej parafii w Budowie. Obiektem tego wpisu jest tutejszy cmentarz rodowy, dworski \u2014 prywatna nekropolia lutera\u0144skich w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br, odr\u0119bna od wiejskiego cmentarza parafialnego.\n\nZa\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 oko\u0142o 1850 roku Adolf von Zitzewitz na wzniesieniu oddalonym o jakie\u015b dwie\u015bcie trzydzie\u015bci metr\u00f3w od pa\u0142acu, w stron\u0119 Jeziora Kunitowskiego. Spocz\u0119li tu przedstawiciele rod\u00f3w von Zitzewitz i von Puttkamer \u2014 mi\u0119dzy innymi sam fundator, \u017cyj\u0105cy w latach 1812\u20131882, oraz Jesco von Puttkamer. \u26a0 Rok jego \u015bmierci opis podawa\u0142 b\u0142\u0119dnie: monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego notuje 1916, a data 1918 przeskoczy\u0142a z s\u0105siedniej tablicy Hellene. Poch\u00f3wki odbywa\u0142y si\u0119 jeszcze po 1930 roku.\n\n\ud83d\udccc Monografia nazywa Niepogl\u0119dzie jedn\u0105 z wielu miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych zak\u0142adano dwa cmentarze \u2014 wiejski i rodowy \u2014 i to rozdzielenie potwierdza uk\u0142ad obu wpis\u00f3w atlasu. Nad grobami stan\u0105\u0142 krzy\u017c: \ud83d\udfe1 w monografii kamienny i stoj\u0105cy, a nie betonowy i odbudowany, jak dot\u0105d zapisywano; jego inskrypcja nawi\u0105zuje do Drugiego Listu do Koryntian.\n\n\ud83d\udfe1 Mur kamienny, brama od po\u0142udnia, aleja, powierzchnia dwudziestu ar\u00f3w i liczba dwunastu do pi\u0119tnastu pochowanych nie znajduj\u0105 potwierdzenia w \u017cadnym z wykorzystanych \u017ar\u00f3de\u0142 \u2014 monografia opisuje wprawdzie cmentarz rodowy, ale tych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w nie podaje.\n\nUk\u0142ad cmentarza zniszczono w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku. Zachowa\u0142o si\u0119 z niego oko\u0142o sze\u015bciu nieczytelnych tablic.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Niepogl\u0119dzie.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0553","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.286,"lng":17.369,"name_de":"Nippoglense (Begr\u00e4bnisplatz des Ritterguts / cmentarz dworski)","name_pl":"Niepogl\u0119dzie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niepogl\u0119dzie, przed 1945 rokiem Nippoglense, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i w prowincji Pomorze. Wie\u015b wyros\u0142a przy maj\u0105tku rodu von Zitzewitz \u2014 by\u0142o to najstarsze lenno tego rodu, po\u015bwiadczone od 1432 roku \u2014 a w p\u00f3\u017aniejszych stuleciach dobra przechodzi\u0142y w r\u0119ce Krockow\u00f3w, Pirch\u00f3w i Puttkamer\u00f3w. Po tamtych czasach zosta\u0142 neobarokowy pa\u0142ac Zitzewitz\u00f3w, rozbudowany w XIX wieku.\n\nMieszka\u0144cy byli ewangelikami, ale ko\u015bcio\u0142a we wsi nie postawiono. Nale\u017celi do parafii w Budowie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym bytowskim Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej \u2014 a ta w 1940 roku liczy\u0142a 4357 wiernych. W Niepogl\u0119dziu sta\u0142 tylko wiejski cmentarz ewangelicki. \u26a0 Cmentarz rodowy von Zitzewitz\u00f3w przy pa\u0142acu to obiekt odr\u0119bny; ma w atlasie w\u0142asny wpis.\n\n\ud83d\udccc Gdzie ten wiejski cmentarz le\u017cy, m\u00f3wi monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego: na p\u00f3\u0142noc od wsi, przy drodze g\u0142\u00f3wnej, na do\u015b\u0107 du\u017cej prostok\u0105tnej powierzchni; przy wej\u015bciu ustawiono drewniany krzy\u017c misyjny. W 2006 roku w\u015br\u00f3d fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w le\u017ca\u0142a tam granitowa p\u0142yta z polsk\u0105 inskrypcj\u0105: *\u201eCo mnie spotka\u0142o / was nie minie / ja jestem w domu / wy jeszcze w go\u015bcinie\u201d*. W innych miejscach zachowa\u0142y si\u0119 skupiska kamiennych u\u0142amk\u00f3w, a kilka z nich ma cz\u0119\u015bciowo czytelne napisy. \ud83d\udccc Najstarszy odczytany poch\u00f3wek pochodzi z 1868 roku \u2014 to zarazem najwcze\u015bniejsza data, jak\u0105 dla tej nekropolii mamy.\n\nW marcu 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka ewakuowa\u0142a si\u0119 i uciek\u0142a, wie\u015b obj\u0119li polscy osadnicy, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Budowie przeszed\u0142 do katolik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Ilu ludzi mieszka\u0142o w samym Niepogl\u0119dziu, nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Niepogl\u0119dzie.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0554","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2988,"lng":17.377,"name_de":"Nippoglense","name_pl":"Niepogl\u0119dzie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki le\u017cy w Niest\u0119powie, po niemiecku Niestempowo, a od 26 pa\u017adziernika 1939 roku urz\u0119dowo Nestempohl, w powiecie kartuskim; przed 1945 rokiem by\u0142 to Kreis Karthaus.\n\nNiest\u0119powo by\u0142o dobrami rycerskimi nad Raduni\u0105, z cegielni\u0105 i wodnym m\u0142ynem o trzech gankach; S\u0142ownik geograficzny nazywa je star\u0105 osad\u0105 z grobami staro\u017cytnymi, za\u0142o\u017con\u0105 na nowo w 1338 roku przez niemieckich osadnik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Zwi\u0105zek z Przyja\u017ani\u0105 jest tu starszy ni\u017c Reformacja i si\u0119ga pocz\u0105tk\u00f3w obu wsi. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski przytacza wiadomo\u015b\u0107 z archiwum \u017cukowskiego, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przyja\u017ani ufundowa\u0142 w 1210 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Racibor pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Aposto\u0142a; by\u0142 parafialny, proboszcz mia\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki roli, a opr\u00f3cz samej Przyja\u017ani nale\u017ca\u0142o do tej parafii w\u0142a\u015bnie Niest\u0119powo. W 1239 roku w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w dokumentu wyst\u0119puje Miko\u0142aj, proboszcz z Przyja\u017ani, a w 1381 niejaki ksi\u0105dz Jan. P\u00f3\u017aniej ko\u015bci\u00f3\u0142 przyja\u017anie\u0144ski przy\u0142\u0105czono jako filialny do \u017bukowa; w 1540 roku, jak pisze Fankidejski, sta\u0142 jeszcze mocno przy wierze katolickiej. Gdy przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelickie, to samo powi\u0105zanie sprzed trzystu lat trwa\u0142o dalej, tyle \u017ce w drug\u0105 stron\u0119: potwierdza je i has\u0142o S\u0142ownika (\u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 parafia ewangelicka Przyja\u017a\u0144, parafia katolicka \u017bukowo, szko\u0142a ew. Sulmin\u201d), i Agathon Harnoch, u kt\u00f3rego parafi\u0119 Rheinfeld tworzy\u0142y pierwotnie dwie wsie \u2014 Rheinfeld i Nestempohl.\n\n\ud83d\udccc Katolicy nie zostali tu jednak bez pos\u0142ugi. Niest\u0119powo nale\u017ca\u0142o w drugiej po\u0142owie siedemnastego wieku do Wolskich; w 1686 roku podkomorzy Wolski utrzymywa\u0142 ju\u017c prywatn\u0105 kaplic\u0119 we dworze, a w 1748 Aleksander Wolski wystawi\u0142 zupe\u0142nie now\u0105. Biskup Czapski pozwoli\u0142 odprawia\u0107 w niej Msz\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 w obecno\u015bci fundatora i domownik\u00f3w, i to nie tylko w dni powszednie, ale r\u00f3wnie\u017c w niedziele i \u015bwi\u0119ta, z wyj\u0105tkiem niekt\u00f3rych wi\u0119kszych uroczysto\u015bci. Zmar\u0142ych nielicznym ju\u017c wsp\u00f3\u0142wyznawcom grzeba\u0142, chrzci\u0142 ich i udziela\u0142 im \u015blub\u00f3w proboszcz \u017cukowski.\n\nWie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wyznaniowo dok\u0142adnie na p\u00f3\u0142: S\u0142ownik notuje w 1868 roku 22 domy oraz 118 katolik\u00f3w i tylu\u017c, r\u00f3wno 118, ewangelik\u00f3w. \ud83d\udd34 Podana obok liczba mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 216 \u2014 z tym si\u0119 nie zgadza, bo 118 i 118 daje 236; w naszym odczycie stoi w tym miejscu uszkodzony fraktur\u0105 zapis \u201e2 i6\u201d, wi\u0119c rachunek ka\u017ce czyta\u0107 236. \ud83d\udfe1 Powtarzane dot\u0105d zdanie, jakoby w latach 1880\u20131920 wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w okolicy stanowili Niemcy wyznania ewangelickiego, nie ma \u017ar\u00f3d\u0142a i tej po\u0142owicznej r\u00f3wnowagi nie t\u0142umaczy.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku; Harnoch wymienia go w\u015br\u00f3d nekropolii parafii Rheinfeld. Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Niest\u0119powie jeszcze wtedy nie by\u0142o \u2014 w 1890 roku Harnoch wylicza tu tylko szko\u0142\u0119 i cmentarz, a nabo\u017ce\u0144stwa filialne swojej parafii umieszcza w szkole w Neuendorf. \u015awi\u0105tynia musia\u0142a wi\u0119c powsta\u0107 p\u00f3\u017aniej, mi\u0119dzy t\u0105 dat\u0105 a latami trzydziestymi.\n\n\ud83d\udccc Zmiana przysz\u0142a tu wcze\u015bniej ni\u017c gdzie indziej, bo jeszcze przed wojn\u0105. Wskutek nap\u0142ywu ludno\u015bci polskiej i wyjazd\u00f3w Niemc\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przej\u0119to w 1934 roku, a w 1935 utworzono w Niest\u0119powie parafi\u0119 katolick\u0105; wcze\u015bniej wie\u015b nale\u017ca\u0142a pod tym wzgl\u0119dem do \u017bukowa. Na tych ziemiach przej\u0119cia nast\u0119powa\u0142y zwykle dopiero po 1945 roku \u2014 tutaj sta\u0142o si\u0119 to o jedena\u015bcie lat wcze\u015bniej i bez wojny.\n\nPo 1945 roku wie\u015b pozosta\u0142a polska, a cmentarz opuszczono. Wed\u0142ug stanu z 2024 roku jest to nekropolia zaniedbana i zapomniana, uj\u0119ta w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. \ud83d\udfe1 Liczby poch\u00f3wk\u00f3w nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, rozdz. o Przyja\u017ani i \u201eKaplica w Niest\u0119powie\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-693839"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiest\u0119powo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890, has\u0142o Rheinfeld","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0391","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.313167,"lng":18.431419,"name_de":"Niestempowo (od 26 X 1939 przemianowane na Nestempohl)","name_pl":"Niest\u0119powo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niestkowo, przed 1945 rokiem Nesekow, by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142o w Machowinie (Gro\u00df Machmin), a s\u0105d w S\u0142upsku. To najstarsza udokumentowana wie\u015b powiatu \u2014 wzmiankowana ju\u017c w 1227 roku jako \u201eNestic\u201d, w nadaniu ksi\u0119cia Barnima I dla klasztoru w Bia\u0142obokach.\n\nMieszka\u0144cy byli ewangelikami; w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 213 os\u00f3b w 51 gospodarstwach i wszystkie deklarowa\u0142y to wyznanie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o. \ud83d\udccc Zar\u00f3wno spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry naliczy\u0142 w gminie wiejskiej 164 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, jak i wykaz duchownych pomorskich Ernsta M\u00fcllera wskazuj\u0105 parafi\u0119 w Zimowiskach (Wintershagen), do kt\u00f3rej Nesekow wcielono obok Strickershagen, Grasbruch, Silberberg i Karlshof. Ko\u015bcio\u0142em filialnym tej parafii by\u0142a Ustka (Stolpm\u00fcnde), a aktem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku przeniesiono tam siedzib\u0119 parafii \u2014 st\u0105d bior\u0105 si\u0119 wzmianki wi\u0105\u017c\u0105ce wie\u015b raz z Zimowiskami, raz z Ustk\u0105. Nowsze zestawienia cmentarne podaj\u0105 przy Niestkowie parafi\u0119 w Wytownie; \u017ar\u00f3d\u0142a dziewi\u0119tnastowieczne tego nie potwierdzaj\u0105. \u26a0 Niestkowo mia\u0142o w spisie tak\u017ce drugi wiersz, dworski, ale w dost\u0119pnym odczycie ca\u0142a kolumna ewangelik\u00f3w tej strony wykazu jest pusta i liczby stamt\u0105d nie da si\u0119 poda\u0107.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, w lipcu przybyli polscy osadnicy, a Niemc\u00f3w wysiedlono. Cmentarz o powierzchni oko\u0142o 2580 metr\u00f3w kwadratowych rozplanowano na rzucie prostok\u0105ta, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wiejskich, przy drodze, na skraju lasu; uk\u0142ad przestrzenny tej okolicy nie zmieni\u0142 si\u0119 do dzi\u015b i cmentarz nadal le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k. Jest nieczynny, a jego rozplanowanie zatar\u0142o si\u0119 \u2014 nie ma na nim nagrobk\u00f3w, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby je odtworzy\u0107. \ud83d\udd34 Liczb\u0119 ocala\u0142ych kamiennych postument\u00f3w pod \u017celiwne krzy\u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: ewidencja konserwatorska m\u00f3wi o czterech, monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego o dw\u00f3ch. Najlepiej widocznym \u015bladem pozostaje graniczny starodrzew \u2014 \u015bwierki, d\u0119by i brzozy, a pod nimi bluszcz i barwinek.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 229; M\u00fcller (1912), s. 484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 172 poz. 91 i str. 182 poz. 264","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0758","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53815,"lng":16.93813,"name_de":"Nesekow","name_pl":"Niestkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niewierowo, dawniej Nipnow, by\u0142o wsi\u0105 maj\u0105tkow\u0105 (Gut) w Kreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska. Pisane dzieje zaczynaj\u0105 si\u0119 tu w 1285 roku, kiedy ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciwoj II nada\u0142 Buckow, Freist i Nipnow klasztorowi norbertanek w S\u0142upsku. P\u00f3\u017aniejsi mieszka\u0144cy byli ewangelikami \u2014 luteranami \u2014 i nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra (St. Petri) w S\u0142upsku, w okr\u0119gu Stolp-Altstadt; w latach 1798\u20131801 maj\u0105tek mia\u0142 w r\u0119kach genera\u0142 Bl\u00fccher. Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 8 marca 1945 roku, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b Niewierowo liczy oko\u0142o 70 mieszka\u0144c\u00f3w i nale\u017cy do gminy Redzikowo (dawniej S\u0142upsk) w powiecie s\u0142upskim.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na rozstaju dr\u00f3g, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wiejskich. By\u0142 niewielki i jednokwaterowy, w kszta\u0142cie kwadratu, z wej\u015bciem od strony p\u00f3\u0142nocnej; widnieje ju\u017c na arkuszu Messtischbl\u00e4tter z 1889 roku, istnia\u0142 wi\u0119c najp\u00f3\u017aniej wtedy, cho\u0107 samej daty za\u0142o\u017cenia \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105. Z dawnego zagospodarowania nie przetrwa\u0142 \u017caden element nagrobka. Zosta\u0142 szpaler \u015bwierk\u00f3w wzd\u0142u\u017c granicy po\u0142udniowej, a od wschodu, przy rozstaju, grupa brz\u00f3z \u2014 to w\u0142a\u015bnie za nimi w lesie odnale\u017a\u0107 mo\u017cna granice dawnej nekropolii.\n\n\ud83d\udfe1 Liczb wyzna\u0144 ze spisu z 2 grudnia 1895 roku dla Nipnow nie przytoczono: strona tomu, na kt\u00f3rej stoi wiersz tej wsi, ma kolumn\u0119 ewangelik\u00f3w pust\u0105 we wszystkich trzydziestu dziewi\u0119ciu wierszach, co wskazuje na uszkodzenie zapisu, a nie na brak ewangelik\u00f3w w ca\u0142ej okolicy.\n\n\ud83d\udd34 Ten cmentarz trudno dzi\u015b w og\u00f3le zlokalizowa\u0107. Znale\u017a\u0107 go mo\u017cna jedynie wypatruj\u0105c w le\u015bnej g\u0119stwinie ro\u015blin, kt\u00f3re zdradzaj\u0105 dawne cmentarze: bluszczu, barwinka, konwalii i paproci. Le\u017cy w niewielkim lesie, na rozstaju dr\u00f3g, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144. Nie zachowa\u0142y si\u0119 ani elementy nagrobk\u00f3w, ani nawet zarysy grob\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0688","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49952,"lng":17.04467,"name_de":"Nipnow","name_pl":"Niewierowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niezabyszewo, po niemiecku Damsdorf, wzmiankowano w 1387 roku; le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ziemia bytowska dzieli\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas na sze\u015b\u0107 parafii i Damsdorf by\u0142 jedn\u0105 z nich \u2014 opis tej ziemi sporz\u0105dzony po obj\u0119ciu jej przez Brandenburgi\u0119 przypisuje do tutejszego ko\u015bcio\u0142a szlacheckie Rekowo i nale\u017c\u0105ce do domeny Sierzno.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b mia\u0142a realn\u0105 i znacz\u0105c\u0105 warstw\u0119 ewangelick\u0105. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 617 ewangelik\u00f3w wobec 188 katolik\u00f3w i pi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan; ewangelik\u00f3w liczono do parafii w Bytowie, katolik\u00f3w do miejscowej, a urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142 siedzib\u0119 we wsi (strona 196, pozycja 7). Przewaga protestant\u00f3w by\u0142a tu dawna: wydane w 1938 roku niemieckie opracowanie dziej\u00f3w powiatu \u2014 \u26a0 tendencyjne w wyk\u0142adni i nienadaj\u0105ce si\u0119 na g\u0142os neutralny \u2014 podaje dla Damsdorfu 30 katolik\u00f3w na 289 mieszka\u0144c\u00f3w w 1810 roku, 138 w 1855 i 229 w 1936. Obok katolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, katolickiego od 1637 roku i przebudowanego w latach 1854\u20131857, dzia\u0142a\u0142 tu lutera\u0144ski zb\u00f3r.\n\n\ud83d\udfe1 Pochodzenie tego zboru \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie. Wedle \u017ar\u00f3de\u0142 niemieckich by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z lat 1925\u20131926, z wystrojem Maxa Ueckera; wedle gminy \u2014 zb\u00f3r z po\u0142owy XIX wieku, wzniesiony z zasi\u0142kiem rz\u0105dowym. Do oko\u0142o 1925 roku tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bytowie, potem mieli w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. Parafia katolicka by\u0142a w tym czasie du\u017ca: w 1866 roku liczy\u0142a 1526 dusz i 906 komunikant\u00f3w, a w 1884 roku ju\u017c 1721 dusz.\n\nCmentarz ewangelicki znajduje si\u0119 na skraju wsi, przy uj\u0119ciu wody, i dzi\u015b jest zaro\u015bni\u0119ty drzewami. \u26a0 Gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Niezabyszewie cztery cmentarze \u2014 dwa historyczne wiejskie na dzia\u0142kach 207/7 i 281, parafialny na dzia\u0142ce 168 i przyko\u015bcielny na dzia\u0142ce 248 \u2014 wi\u0119c przypisanie tego wpisu do konkretnej dzia\u0142ki wymaga sprawdzenia w terenie.\n\nPo marcu 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a do Polski, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja pozosta\u0142 katolicki, natomiast budynek zboru ewangelickiego zachowa\u0142 si\u0119 i zaj\u0119to go na szko\u0142\u0119. Cmentarz ewangelicki jest nieczynny i pozostaje bez opieki.\n\n\ud83d\udccc Po\u0142o\u017cenie cmentarza ewangelickiego podaje inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku, rozr\u00f3\u017cniaj\u0105c w Niezabyszewie dwa miejsca poch\u00f3wku: stary plac ko\u015bcielny z cmentarzem w p\u00f3\u0142nocno-zachodnim naro\u017cniku nawsia, przy dzisiejszym ko\u015bciele katolickim, oraz osobny cmentarz ewangelicki \u2014 na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, poni\u017cej szosy prowadz\u0105cej do Bytowa.\n\n\ud83d\udd34 Jak ten cmentarz przesta\u0142 istnie\u0107, wiemy od naocznego \u015bwiadka. Josef von Rymon Lipinski, kt\u00f3ry mieszka\u0142 opodal i jako dziecko ogl\u0105da\u0142 to na w\u0142asne oczy, zapisa\u0142, \u017ce do ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych nekropolia prezentowa\u0142a si\u0119 okazale \u2014 a potem zarz\u0105dzono w gminie akcj\u0119 usuwania \u015blad\u00f3w niemiecko\u015bci i w kr\u00f3tkim czasie nie zosta\u0142o z niej praktycznie nic. Na z\u0142om posz\u0142y wszystkie elementy metalowe, a by\u0142o ich du\u017co: ewangelicy mieli zwyczaj grodzenia rodzinnych kwater kutymi p\u0142otkami, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 krzy\u017cy te\u017c by\u0142a z metalu. Pi\u0119kny mur z du\u017cych kamieni polnych, kt\u00f3ry otacza\u0142 cmentarz, rozebrano na okoliczne budowy. Do dzi\u015b przetrwa\u0142y w zaro\u015blach szcz\u0105tki trzech albo czterech nagrobk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Spocz\u0119\u0142a tu na kr\u00f3tko Gertrud Hoheisel, \u017cona miejscowego pastora, zmar\u0142a po porodzie w marcu 1939 roku i pochowana w Niedziel\u0119 Palmow\u0105. Latem tego samego roku m\u0105\u017c przewi\u00f3z\u0142 trumn\u0119 do Rygi \u2014 krewni odradzali zostawianie grobu we wsi, z kt\u00f3rej rodzina w\u0142a\u015bnie si\u0119 wyprowadza\u0142a. P\u00f3\u0142 roku p\u00f3\u017aniej, jak zauwa\u017cy\u0142 po latach z gorycz\u0105, w Rydze nie by\u0142o ju\u017c \u017cadnego Niemca, a tamtejsze cmentarze sta\u0142y opuszczone.\n\n\ud83d\udccc Sk\u0142ad ewangelickiego okr\u0119gu parafialnego, kt\u00f3ry powsta\u0142 tu w 1925 roku, znamy dok\u0142adnie: Niezabyszewo, D\u0105br\u00f3wka i Sierzno. Sierzno przesz\u0142o wtedy z parafii w Ugoszczy, przy kt\u00f3rej sta\u0142o do 1912 roku. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a wydzielono j\u0105 przez przeniesienie z Bytowa trzeciego stanowiska duchownego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony w latach 1925\u20131926 na wschodnim wyj\u015bciu ze wsi, zaprojektowali R\u00f6sener i Paulus z Berlina. \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, spisane i przet\u0142umaczone przez Josefa von Rymon Lipinskiego, niezabyszewo.com; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia ewangelicka \u2014 Niezabyszewo / Damsdorf","url":"https://www.niezabyszewo.com/parafia-ewangelicka"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiezabyszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, oprac. J. von Rymon Lipinski, niezabyszewo.com","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0450","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13606,"lng":17.42417,"name_de":"Damsdorf","name_pl":"Niezabyszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niezabyszewo, po niemiecku Damsdorf, wzmiankowane w 1355 roku, nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego (Kreis B\u00fctow) w prowincji Pomorze. \ud83d\udd34 Przynale\u017cno\u015bci rejencyjnej tego powiatu po 1938 roku nie ustalono. Wie\u015b by\u0142a wyznaniowym paradoksem okolicy: siedzib\u0105 starej i rozleg\u0142ej parafii katolickiej \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, si\u0119gaj\u0105cej roku 1393 \u2014 a zarazem miejscowo\u015bci\u0105 o przewadze ewangelik\u00f3w. Pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 617 ewangelik\u00f3w, 188 katolik\u00f3w i pi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan; ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Bytowie, katolicy mieli parafi\u0119 na miejscu, tu te\u017c mie\u015bci\u0142 si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego. \ud83d\udd34 Data obecnego kamiennego ko\u015bcio\u0142a katolickiego bywa podawana dwojako: \u201epo 1854 roku\u201d i \u201enowo zbudowany 1857\u201d; wie\u017c\u0119 dostawiono w 1933 roku. Dawniej Damsdorf by\u0142 jednym z sze\u015bciu okr\u0119g\u00f3w parafialnych ziemi bytowskiej i ci\u0105gn\u0119\u0142y ku niemu rycerskie Rekowo oraz nale\u017c\u0105ce do starostwa Sierzno.\n\nOsobne \u017cycie ko\u015bcielne ewangelicy urz\u0105dzili sobie dopiero mi\u0119dzy wojnami. W 1925 roku powsta\u0142 tu samodzielny okr\u0119g duszpasterski obejmuj\u0105cy tak\u017ce D\u0105br\u00f3wk\u0119 i Sierzno, licz\u0105cy oko\u0142o tysi\u0105ca wiernych, z czego mniej wi\u0119cej po\u0142owa przypada\u0142a na samo Niezabyszewo. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono ze wsparciem Gustav-Adolf-Werk, stowarzyszenia wspieraj\u0105cego budow\u0119 \u015bwi\u0105ty\u0144 ewangelickich w diasporze, i st\u0105d nazywano go ko\u015bcio\u0142em Gustawa Adolfa; plebani\u0119 postawiono w 1929 roku. Pierwszym duszpasterzem by\u0142 pastor Hansch (1929\u20131931), po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 Johannes A. Hoheisel, kt\u00f3ry pos\u0142ugiwa\u0142 tu od oko\u0142o 1932 roku, a po nim pastor von Baer. Dzia\u0142a\u0142a te\u017c ewangelicka szko\u0142a powszechna. Ostatnie przedwojenne rachuby, z 1939 roku, daj\u0105 472 ewangelik\u00f3w w samym Niezabyszewie, 354 w D\u0105br\u00f3wce i 351 w Sierznie razem z maj\u0105tkiem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 uwieczniono na fotografiach z 1939 roku i sta\u0142 jeszcze w 1964 roku.\n\n\ud83d\udccc Wyznaniowa przewaga, o kt\u00f3rej mowa wy\u017cej, krusza\u0142a ju\u017c przed wojn\u0105, i to w tempie, kt\u00f3re da si\u0119 zmierzy\u0107. Monografia powiatu bytowskiego z 1938 roku \u2014 \u26a0 druk narodowosocjalistyczny, cytowany tu wy\u0142\u0105cznie dla liczb \u2014 zestawia stan z 1936 roku ze stanem z 1810: w Niezabyszewie katolik\u00f3w przyby\u0142o do 229, czyli do 48 procent mieszka\u0144c\u00f3w, w Sominach do 112 (31 procent), a w samym Bytowie do 1538 (16 procent). Wie\u015b, kt\u00f3ra w 1895 roku mia\u0142a 617 ewangelik\u00f3w wobec 188 katolik\u00f3w, czterdzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej by\u0142a ju\u017c podzielona niemal po po\u0142owie.\n\nKatolicka strona wsi jest w \u017ar\u00f3d\u0142ach opisana wcze\u015bniej i dok\u0142adniej. Parafia liczy\u0142a w 1866 roku 1526 dusz i 906 komunikant\u00f3w, w 1884 roku \u2014 1721 dusz; okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego mia\u0142 w 1880 roku 2432 mieszka\u0144c\u00f3w. Katolik\u00f3w w 1866 roku by\u0142o w Niezabyszewie 137, w Rekowie 568, w Ciemnie 87, w Trzebiatkowej 162 i w Piasznie 154. Cz\u0119\u015b\u0107 parafian m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku, a proboszcza prezentowa\u0142 naczelny prezes prowincji, wybieraj\u0105c jednego z trzech kandydat\u00f3w przedstawionych przez kapitu\u0142\u0119.\n\nPo 1945 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka usta\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przebudowano na sklep gminnej sp\u00f3\u0142dzielni, p\u00f3\u017aniej mie\u015bci\u0142a si\u0119 w nim szko\u0142a, a plebani\u0119 zaj\u0119\u0142o przedszkole. Cmentarz ewangelicki zosta\u0142 niemal ca\u0142kowicie zniszczony: do lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dwudziestego wieku przetrwa\u0142o kilka nagrobk\u00f3w, metalowe trafi\u0142y na z\u0142om.\n\n\ud83d\udccc Dzia\u0142k\u0119 pod ko\u015bci\u00f3\u0142 wydzielono wcze\u015bniej, ni\u017c go zbudowano: przypuszczalnie ju\u017c w 1915 roku, z grunt\u00f3w ko\u0142odzieja Hermanna Kebschulla. Plebania, postawiona w 1929 roku, mia\u0142a dziewi\u0119\u0107 pokoi i centralne ogrzewanie \u2014 jak na tamten czas i na t\u0119 okolic\u0119 budynek nowoczesny; w piwnicy urz\u0105dzono ma\u0142\u0105 sal\u0119 parafialn\u0105, w kt\u00f3rej odbywa\u0142y si\u0119 nauki przedkonfirmacyjne, spotkania m\u0142odzie\u017cy i zebrania ewangelickiej organizacji pomocy kobietom. Pierwszy zamieszka\u0142 w niej pastor pomocniczy Hansch, ale nie zosta\u0142 tu na sta\u0142e; Johannes Albert Hoheisel przyby\u0142 w listopadzie 1931 roku jako duchowny pomocniczy, od 1 listopada 1932 roku by\u0142 pe\u0142noprawnym pastorem i pos\u0142ugiwa\u0142 do kwietnia 1939.\n\n\ud83d\udccc Jak wygl\u0105da\u0142a tu praca duszpasterska, wiadomo z jego w\u0142asnej relacji. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca dusz w trzech wsiach; nabo\u017ce\u0144stwo z kazaniem odprawiano co niedziel\u0119 w Niezabyszewie, raz w miesi\u0105cu w Sierznie i raz w miesi\u0105cu w D\u0105br\u00f3wce, a co drug\u0105 niedziel\u0119 pastor prowadzi\u0142 dodatkowo nabo\u017ce\u0144stwo w Bytowie \u2014 wychodzi\u0142y z tego dwa albo trzy nabo\u017ce\u0144stwa tygodniowo. Zim\u0105 wypada\u0142o mu jeszcze je\u017adzi\u0107 za granic\u0119, do korytarza, gdzie opiekowano si\u0119 dwiema ewangelickimi parafiami: w Sierakowicach i Sul\u0119czynie. Dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w od przej\u015bcia granicznego pokonywa\u0142 otwart\u0105 bryczk\u0105, przy dwudziestu pi\u0119ciu stopniach mrozu.\n\n\ud83d\udccc Osobn\u0105 histori\u0105 jest sp\u00f3r o dzwony w D\u0105br\u00f3wce, bo pokazuje, jak blisko siebie \u017cy\u0142y tu oba wyznania. W D\u0105br\u00f3wce sta\u0142a niegdy\u015b katolicka kaplica; rozpad\u0142a si\u0119, resztki rozebrano, a zosta\u0142y dzwony w osobnej dzwonnicy, kt\u00f3rymi nadal dzwoniono w soboty wieczorem, w niedziele i o porach modlitewnych \u2014 \u017ceby ludzie bez zegark\u00f3w wiedzieli, kt\u00f3ra godzina. Gdy w czasie pierwszej wojny nakazano odda\u0107 dzwony z br\u0105zu, zg\u0142osi\u0142y je trzy strony naraz: parafia katolicka, gmina wiejska i parafia ewangelicka. Procesy ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 jeszcze w latach trzydziestych. Hoheisel przejrza\u0142 dokumentacj\u0119 u dziekana Franciszka Szynkowskiego, uzna\u0142 racj\u0119 katolik\u00f3w i nam\u00f3wi\u0142 gospodarzy z D\u0105br\u00f3wki na odst\u0105pienie od drugiej instancji, obiecuj\u0105c im w zamian w\u0142asne dzwony w ci\u0105gu roku. \u26a0 Sam pastor zapisa\u0142 to po sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu latach, z pami\u0119ci.\n\n\ud83d\udfe1 Wspomnienia trzeba czyta\u0107 z zastrze\u017ceniem, i to podw\u00f3jnym. Nagrano je dla rodziny, nie do druku, po sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu latach, bez mo\u017cliwo\u015bci korekty przez autora. Ich autor by\u0142 przy tym cz\u0142onkiem partii narodowosocjalistycznej od jesieni 1932 roku i sam pisze, \u017ce za swoje zadanie uwa\u017ca\u0142 niedopuszczenie do przechodzenia ziemi w polskie r\u0119ce \u2014 pisze to z dum\u0105. Twarde daty bior\u0119 st\u0105d tylko wtedy, gdy potwierdza je aparat przypis\u00f3w redaktora.\n\n\ud83d\udccc O samym ko\u015bciele ewangelickim inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku m\u00f3wi rzeczy, kt\u00f3rych gminna wersja nie wyja\u015bnia. \u015awi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w latach 1925\u20131926 na wschodnim wyj\u015bciu ze wsi, wed\u0142ug projektu R\u00f6senera i Paulusa z Berlina: mur ceglany, wie\u017ca i szczyty w konstrukcji ryglowej, wszystko na cokole z kamienia polnego, wn\u0119trze osiem i p\u00f3\u0142 metra na szesna\u015bcie siedemdziesi\u0105t. Snycerk\u0119 wykona\u0142 Uecker z Trzebiatowa, polichromi\u0119 Hoffmann z Finkenwalde. Organy o dw\u00f3ch manua\u0142ach i siedmiu g\u0142osach zbudowa\u0142 w 1926 roku Gr\u00fcneberg ze Szczecina, srebrne naczynia o\u0142tarzowe zaprojektowa\u0142 profesor Rhein z Kilonii, a trzy dzwony br\u0105zowe pochodzi\u0142y z 1907 roku od Colliera z Gda\u0144ska oraz z 1925 od firmy Junker i Edelbrock z Brilonu. Parafia by\u0142a wolna od patronatu i obejmowa\u0142a D\u0105br\u00f3wk\u0119, Niezabyszewo i Sierzno; wydzielono j\u0105 w 1925 roku przez przeniesienie tu trzeciego stanowiska duchownego z Bytowa.\n\n\ud83d\udfe1 Rozbie\u017cno\u015b\u0107 z wersj\u0105 gminn\u0105 \u2014 zb\u00f3r z po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, wzniesiony z zasi\u0142kiem rz\u0105dowym \u2014 pozostaje nierozstrzygni\u0119ta, ale \u015bwiadectwa przechylaj\u0105 si\u0119 na jedn\u0105 stron\u0119: rok 1925 jako data wydzielenia parafii, rok 1929 jako data budowy plebanii i nazwiska architekt\u00f3w zgadzaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 i z reszt\u0105 tego opisu. \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n\ud83d\udccc Potwierdzone: pozycj\u0119 nale\u017cy usun\u0105\u0107. Monografia Franza Schultza obejmuje wy\u0142\u0105cznie powiat wejherowski i pucki \u2014 dossier \u017ar\u00f3d\u0142owe opisuje j\u0105 jako \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und des Kreises Putzig\u201d, z materia\u0142em o gminie ewangelickiej w Pucku, Bolszewie i okolicy. Niezabyszewo le\u017cy w powiecie bytowskim, o dwa powiaty dalej, i w zakresie tej pracy nie mie\u015bci si\u0119. Do rekordu nie wnosi nic poza szumem.\n\n\ud83d\udccc Cz\u0142on \u201eGrenzmark Marienwerder\u201d uda\u0142o si\u0119 obali\u0107. Strona tytu\u0142owa monografii, z kt\u00f3rej rekord bierze liczby, brzmi: Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, Sonderdruck aus: \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, Kreis B\u00fctow, Stettin 1938 \u2014 w 1938 roku powiat bytowski by\u0142 wi\u0119c cz\u0119\u015bci\u0105 Prowincji Pomorze, a nie Grenzmarku ani rejencji kwidzy\u0144skiej. \u26a0 Samej rejencji po 1938 roku nie ustali\u0142em: w korpusie nie ma powojennego ani p\u00f3\u017anego przedwojennego wykazu administracyjnego, kt\u00f3ry by j\u0105 nazywa\u0142. Znacznik o nierozstrzygni\u0119tej przynale\u017cno\u015bci rejencyjnej zostaje.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 rejencyjna powiatu bytowskiego przed 1938 rokiem jest w korpusie udokumentowana trzykrotnie i zgodnie: \u017cywa pagina spisu powszechnego z 1895 roku prowadzi te strony jako Prowincja Pomorze, rejencja koszali\u0144ska; inwentarz zabytk\u00f3w z 1911 roku ma w tytule rejencj\u0119 koszali\u0144sk\u0105 i obejmuje powiaty bytowski oraz l\u0119borski; monografia powiatu z 1938 roku ukaza\u0142a si\u0119 w serii po\u015bwi\u0119conej Prowincji Pomorze. \u017badne posiadane \u017ar\u00f3d\u0142o nie notuje jakiejkolwiek zmiany po 1938 roku, a zapis w rekordzie \u0142\u0105czy trzy r\u00f3\u017cne jednostki naraz \u2014 rejencj\u0119 pomorsk\u0105, osobn\u0105 prowincj\u0119 i rejencj\u0119 zachodnioprusk\u0105 \u2014 wi\u0119c w tej postaci utrzyma\u0107 si\u0119 nie mo\u017ce. Rozstrzygni\u0119cie wymaga dziennika urz\u0119dowego rejencji koszali\u0144skiej z 1938 albo 1939 roku lub urz\u0119dowego wykazu podzia\u0142u administracyjnego Rzeszy z tych lat; takiego druku w korpusie nie ma, co odnotowano ju\u017c przy porz\u0105dkowaniu tej sprzeczno\u015bci na pocz\u0105tku wrze\u015bnia.\n\nPowiat bytowski pozosta\u0142 w rejencji koszali\u0144skiej w prowincji Pomorze tak\u017ce po 1 pa\u017adziernika 1938 roku \u2014 reforma go nie dotkn\u0119\u0142a. Rozwi\u0105zano wtedy prowincj\u0119 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a do Pomorza przy\u0142\u0105czono cztery jej powiaty: wa\u0142ecki, z\u0142otowski, nadnotecki i cz\u0142uchowski; ich rejencja z siedzib\u0105 w Pile zachowa\u0142a z tradycji nazw\u0119 Marchii Granicznej, ale Bytowa w tym gronie nie ma. Zapis \u0142\u0105cz\u0105cy rejencj\u0119 koszali\u0144sk\u0105 z \u201eGrenzmark Marienwerder\u201d trzeba wi\u0119c zdj\u0105\u0107 i zostawi\u0107 sam\u0105 rejencj\u0119 koszali\u0144sk\u0105 w prowincji Pomorze, bez daty granicznej. \u015awiadectwa s\u0105 trzy: urz\u0119dowy wykaz parafii prowincji Pomorze, kt\u00f3ry wylicza powiat bytowski w\u015br\u00f3d powiat\u00f3w rejencji koszali\u0144skiej, arkusz mapy topograficznej opracowany wed\u0142ug stanu z 1 lipca 1938 roku z legend\u0105 \u201eKreis B\u00fctow, Reg.Bez. K\u00f6slin, Prov. Pommern\u201d, oraz zakres samej reformy z 1938 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, spisane i przet\u0142umaczone przez Josefa von Rymon Lipinskiego, niezabyszewo.com; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, powiat bytowski); Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. I, Kr\u00f3lewiec 1858; Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938; Hugo Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin. Die Kreise B\u00fctow und Lauenburg, Stettin 1911; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku); Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1871 Bernsdorf, zmiany redakcyjne wed\u0142ug stanu z 1 lipca 1938 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1870 B\u00fctow; Kwerenda sieciowa atlasu z 7 wrze\u015bnia 2026 roku \u2014 zapis ustale\u0144 potwierdzonych i obalonych.*","built_year":1925,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia ewangelicka \u2014 Niezabyszewo / Damsdorf","url":"https://www.niezabyszewo.com/parafia-ewangelicka"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiezabyszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, oprac. J. von Rymon Lipinski, niezabyszewo.com","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Hugo Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin. Die Kreise B\u00fctow und Lauenburg, Stettin 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1871 Bernsdorf, zmiany redakcyjne wed\u0142ug stanu z 1 lipca 1938 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1870 B\u00fctow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Kwerenda sieciowa atlasu z 7 wrze\u015bnia 2026 roku \u2014 zapis ustale\u0144 potwierdzonych i obalonych","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0033","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13606,"lng":17.42417,"name_de":"Damsdorf","name_pl":"Niezabyszewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i plebania","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Brda, po niemiecku Neu Braa, by\u0142a maj\u0119tno\u015bci\u0105 che\u0142mi\u0144sk\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim. *S\u0142ownik geograficzny* wylicza jej ziemie co do u\u0142amka hektara: z 1213,7 hektara og\u00f3\u0142em na rol\u0119 przypada\u0142o 249,75, na \u0142\u0105ki 123,82, na wody 61,92, a na b\u00f3r a\u017c 764,74 \u2014 blisko trzy czwarte ca\u0142o\u015bci. St\u0105d i profil osady: by\u0142 tu m\u0142yn o czterech gankach, pi\u0142a i smolarnia. *S\u0142ownik* nie podaje dla niej liczby mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Podaje j\u0105 natomiast zestawienie ze stanu z 1 grudnia 1910 roku: Nowa Brda liczy\u0142a wtedy 223 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 138 by\u0142o ewangelikami. W okolicy wyznaniowo mieszanej, z og\u00f3ln\u0105 przewag\u0105 katolik\u00f3w, ta wie\u015b nale\u017ca\u0142a wi\u0119c do jej ewangelickiej cz\u0119\u015bci \u2014 i to t\u0142umaczy obecno\u015b\u0107 cmentarza. Ewangelicy podlegali parafii w Przechlewie, kt\u00f3ra w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w prowadzi\u0142a ju\u017c od 1829 roku. \ud83d\udccc Daty 1893 i 1889, powtarzane jako rok jej usamodzielnienia, oznaczaj\u0105 w rzeczywisto\u015bci pocz\u0105tki ksi\u0105g komunikant\u00f3w i konfirmacji.\n\n\u26a0 Samemu cmentarzowi \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o nie po\u015bwi\u0119ca osobnego has\u0142a. \ud83d\udfe1 Trop do sprawdzenia w terenie: gminny folder Przechlewa wymienia w Nowej Brdzie stary cmentarz z grobem Nehring\u00f3w, rodziny papiernik\u00f3w \u2014 by\u0107 mo\u017ce chodzi w\u0142a\u015bnie o ten obiekt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Nowa Brda \u2013 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Nowa_Brda"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Nowa Brda, niem. Neubraa, maj. che\u0142m., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0647","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8811246,"lng":17.2065053,"name_de":"Neubraa","name_pl":"Nowa Brda \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Teren dawnego cmentarza ewangelickiego (1838\u20131945) o powierzchni 0,39 ha, przy drodze z Ostaszewa do Palczewa, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi po wschodniej stronie drogi. Nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y, czytelna pozosta\u0142a aleja cmentarna i relikty nasadze\u0144. Ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1838 roku, z kt\u00f3rym cmentarz by\u0142 zwi\u0105zany, przeniesiono do Elbl\u0105ga. Obiekt uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Ostaszewo pod poz. 90.\n\n\ud83d\udccc Los tutejszego ko\u015bcio\u0142a jest osobliwy: \u015bwi\u0105tyni z 1838 roku, przy kt\u00f3rej le\u017ca\u0142 ten cmentarz, nie rozebrano ani nie spalono \u2014 przeniesiono j\u0105 do Elbl\u0105ga. Po samym cmentarzu, czynnym do 1945 roku, zosta\u0142a czytelna aleja i resztki nasadze\u0144; nagrobk\u00f3w nie ma \u017cadnych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"ugostaszewo.bip.gov.pl","url":"https://ugostaszewo.bip.gov.pl/fobjects/download/1099814/6-program-opieki-nad-zabytkami-dla-gminy-ostaszewo-na-lata-2020-2023-pdf.html"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0989","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.178969,"lng":18.903791,"name_de":"Neukirch","name_pl":"Nowa Cerkiew \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Cerkiew w gminie Morzeszczyn, po niemiecku Neukirch, le\u017cy na Kociewiu, w dawnym powiecie starogardzkim. Nazwa jest k\u0142opotliwa, bo na Pomorzu powtarza si\u0119 co najmniej trzykrotnie: druga Nowa Cerkiew le\u017cy na \u017bu\u0142awach w gminie Ostaszewo i ma zachowany cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105, trzecia \u2014 Nowa Cerkiew Kr\u00f3lewska \u2014 w gminie Chojnice.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, zasta\u0142a tutejsz\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 bez katolik\u00f3w. Proboszcz, kt\u00f3remu nakazano nie dopuszcza\u0107 innowierc\u00f3w do godno\u015bci rodzic\u00f3w chrzestnych, odpowiedzia\u0142 pytaniem: \u201ekt\u00f3\u017c wi\u0119c b\u0119dzie chrzestnym, skoro prawie wszyscy s\u0105 heretykami?\u201d \u2014 dodaj\u0105c, \u017ce katolik\u00f3w \u015bcigaj\u0105 nienawi\u015bci\u0105, a na niego gniewaj\u0105 si\u0119 za ka\u017cdym razem, gdy nie zostaj\u0105 przyj\u0119ci na chrzestnych. Poprosi\u0142 biskupa o rad\u0119. Ten sam zapis pomaga rozstrzygn\u0105\u0107, o kt\u00f3r\u0105 Now\u0105 Cerkiew chodzi: w sprawie fundacji odsy\u0142a do opata pelpli\u0144skiego, a w s\u0105siednim zapisie wymienia Kr\u00f3l\u00f3w Las jako dobra tego\u017c opactwa \u2014 obie wskaz\u00f3wki prowadz\u0105 na Kociewie, pod Pelplin.\n\nTrzy stulecia p\u00f3\u017aniej proporcje by\u0142y ju\u017c odwr\u00f3cone i to ewangelicy stanowili garstk\u0119 bez w\u0142asnej parafii. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 625 mieszka\u0144c\u00f3w: 611 katolik\u00f3w, 13 ewangelik\u00f3w i jednego \u017byda; osobny wiersz obwodu dworskiego tej samej nazwy podaje 152 osoby, w tym 142 katolik\u00f3w, sze\u015bcioro ewangelik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w. W obu wierszach kolumna parafii ewangelickiej odsy\u0142a do Gniewu. Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej i ta garstka znikn\u0119\u0142a: 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczono tu 854 mieszka\u0144c\u00f3w w 76 domach mieszkalnych \u2014 853 rzymskich katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 prawos\u0142awn\u0105, wszystkich narodowo\u015bci polskiej; w drugim, mniejszym punkcie tej samej nazwy mieszka\u0142o 67 os\u00f3b, r\u00f3wnie\u017c wy\u0142\u0105cznie katolickich.\n\nCmentarza ewangelickiego ewidencja zabytk\u00f3w w Nowej Cerkwi nie zna. Wymienia tu sze\u015b\u0107 obiekt\u00f3w \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny z ogrodzeniem i bram\u0105, kaplic\u0119 i kapliczk\u0119 na nim, cmentarz parafialny z ogrodzeniem, bram\u0105 i uk\u0142adem zieleni, kapliczk\u0119 na tym cmentarzu oraz cmentarz pocholeryczny z kapliczk\u0105 \u2014 i \u017cadnego z nich nie opisuje jako ewangelicki, cho\u0107 w tej samej gminie oznacza tak nekropolie w Borkowie, wsi tej\u017ce parafii, i w Lipiej G\u00f3rze. \ud83d\udfe1 Istnienie odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w Nowej Cerkwi pozostaje wi\u0119c niepotwierdzone.\n\n\ud83d\udccc Sam zapis wizytacyjny jest rozstrzygni\u0119ty i dotyczy Kociewia. W zeszycie pierwszym wizytacji, na stronach 161\u2013162, has\u0142o brzmi \u201eVilla Novaczerkiew. Bona Reverendi D. Abbatis Peplinensis\u201d i to w nim pada odpowied\u017a proboszcza o chrzestnych oraz odes\u0142anie w sprawie fundacji do opata pelpli\u0144skiego; poprzedza je has\u0142o Jani (Le\u015bna i Stara Jania), a itinerarium biskupa prowadzi st\u0105d do Rajk\u00f3w i Bobowa. Indeks wydawnictwa rozdziela obie miejscowo\u015bci: jedna Nowa Cerkiew w dekanacie tucholskim, druga \u2014 nasza \u2014 w dekanacie nowskim, potem gniewskim. \ud83d\udfe1 Zostaje rozbie\u017cno\u015b\u0107 wezwania: wizytacja m\u00f3wi o ko\u015bciele \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, a rejestr zabytk\u00f3w notuje w Nowej Cerkwi tczewskiej ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny z 1362 roku.\n\nSprzeczno\u015b\u0107 wypada rozstrzygn\u0105\u0107 na korzy\u015b\u0107 warto\u015bci \u201enieznany\u201d, bo \u017ar\u00f3d\u0142a nie pozwalaj\u0105 powiedzie\u0107, \u017ce cmentarz ewangelicki w tej Nowej Cerkwi kiedykolwiek istnia\u0142 \u2014 a wi\u0119c tym bardziej, \u017ce zosta\u0142 zburzony. Wykaz WEZ gminy Morzeszczyn zna tu sze\u015b\u0107 obiekt\u00f3w: cmentarz przyko\u015bcielny z ogrodzeniem i bram\u0105, kaplic\u0119 i kapliczk\u0119 na nim, cmentarz parafialny z ogrodzeniem, bram\u0105 i uk\u0142adem zieleni, kapliczk\u0119 na tym cmentarzu oraz cmentarz pocholeryczny z kapliczk\u0105 \u2014 i \u017cadnego nie opisuje jako ewangelicki, cho\u0107 w tej samej gminie robi to przy Borkowie i Lipiej G\u00f3rze. Opis powinien zatem m\u00f3wi\u0107 o obiekcie niepotwierdzonym, nie o nieistniej\u0105cym. \u26a0 Osobno: jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o rekordu m\u00f3wi\u0105ce wprost o \u201ecmentarzu ewangelickim w Nowej Cerkwi\u201d pochodzi z Gminnego O\u015brodka Kultury w Chojnicach, a wi\u0119c niemal na pewno dotyczy Nowej Cerkwi Kr\u00f3lewskiej w gminie Chojnice \u2014 innej wsi tej samej nazwy. Przed u\u017cyciem trzeba je sprawdzi\u0107 albo z rekordu usun\u0105\u0107.\n\nPodejrzenie wobec \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdza si\u0119 w ca\u0142o\u015bci. Tekst, na kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 rekord, nale\u017cy do wykazu zabytkowych cmentarzy gminy Chojnice prowadzonego przez tamtejszy o\u015brodek kultury i opisuje Now\u0105 Cerkiew w powiecie chojnickim, a wi\u0119c obiekt zupe\u0142nie inny ni\u017c wie\u015b kociewska w gminie Morzeszczyn; przy tym rekordzie jest to przypisanie b\u0142\u0119dne i trzeba je zdj\u0105\u0107. Warto\u015b\u0107 \u201enieznany\u201d w polu losu powojennego zostaje, bo ewidencja zabytk\u00f3w gminy Morzeszczyn wymienia w Nowej Cerkwi sze\u015b\u0107 miejsc poch\u00f3wku i \u017cadnego z nich nie prowadzi jako ewangelickie. Pinezka jest przy tym trafna: na arkuszu Messtischblattu z 1910 roku, po r\u0119cznym poprawieniu ramki mapy, wypada na po\u0142udniowym skraju zabudowy Neukirch, przy czym wschodnia cz\u0119\u015b\u0107 wsi wychodzi ju\u017c poza arkusz, wi\u0119c mapa o istnieniu osobnego cmentarza nie rozstrzyga.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt I, s. 161\u2013162, oraz indeks miejscowo\u015bci w zeszycie III; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 36 i s. 36 poz. 101; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Morzeszczyn (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Wykaz zabytkowych cmentarzy gminy Chojnice \u2014 Gminny O\u015brodek Kultury w Chojnicach; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Morzeszczyn (stan 29 VIII 2026); Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2177 Bobau, wydanie 1910.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Nowej Cerkwi \u2014 GOK Chojnice","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/artykuly/14167/cmentarz-ewangelicki-w-nowej-cerkwi/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885 Pr. Stargard 32/36 i 36/101; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej (spis z 1921 roku)i 844; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy gmina Morzeszczyn (12 wierszy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt I, s. 161\u2013162, oraz indeks miejscowo\u015bci w zeszycie III","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 36 i s. 36 poz. 101","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Morzeszczyn (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz zabytkowych cmentarzy gminy Chojnice \u2014 Gminny O\u015brodek Kultury w Chojnicach","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Morzeszczyn (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2177 Bobau, wydanie 1910","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0908","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8656,"lng":18.6564,"name_de":"Neukirch","name_pl":"Nowa Cerkiew \u2014 cmentarz ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowej Cerkwi \u2014 po niemiecku Neukirch \u2014 wzniesiono w 1838 roku. Przetrwa\u0142 wojn\u0119, ale niszcza\u0142; w latach 1990\u20131992 przeniesiono go do Elbl\u0105ga, gdzie s\u0142u\u017cy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. W pierwotnym miejscu nie istnieje.\n\n\ud83d\udccc Przeniesienie ca\u0142ej drewnianej \u015bwi\u0105tyni jest w tym atlasie rzadko\u015bci\u0105: wi\u0119kszo\u015b\u0107 obiekt\u00f3w, kt\u00f3re nie doczeka\u0142y nowego u\u017cytkownika na miejscu, po prostu rozebrano albo pozwolono im run\u0105\u0107. Tutaj budowla przetrwa\u0142a, tyle \u017ce pod innym niebem i w innym mie\u015bcie.\n\nS\u0142ownik geograficzny notuje w tej miejscowo\u015bci 212 ewangelik\u00f3w i 324 katolik\u00f3w. \ud83d\udd34 Podan\u0105 tam przy nich parafi\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 \u201eChojnice\u201d \u2014 trzeba odrzuci\u0107: Nowa Cerkiew le\u017cy na \u017bu\u0142awach, a Chojnice sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t kilometr\u00f3w dalej, w innej rejencji i innym dekanacie ewangelickim. To odczyt cudzego wiersza albo pomy\u0142ka wypisu; w\u0142a\u015bciwej parafii nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: kosciolydrewniane.pl \u2014 Nowa Cerkiew; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"kosciolydrewniane.pl \u2014 Nowa Cerkiew","url":"http://kosciolydrewniane.pl/pages/drewniane/n_cerk.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0359","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.177604,"lng":18.903127,"name_de":"Neukirch","name_pl":"Nowa Cerkiew \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Neukirch), relokowany","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Now\u0105 D\u0105brow\u0119, po niemiecku Neu Damerow, po kaszubsku Now\u00f4 D\u0105browa, za\u0142o\u017cono w 1764 roku za Fryderyka II jako osad\u0119 17 zagrodnik\u00f3w z karczm\u0105; dawne dokumenty znaj\u0105 j\u0105 tak\u017ce pod nazw\u0105 Steifenphal. Le\u017ca\u0142a w Landkreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142a w Kar\u017cnicy.\n\nLudno\u015b\u0107 do 1945 roku by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w Zag\u00f3rzycy \u2014 u M\u00fcllera Sageritz, wsi kr\u00f3lewskiej w okr\u0119gu s\u0142upskim, w kt\u00f3rej prawo obsadzania probostwa mia\u0142 sam w\u0142adca \u2014 w obr\u0119bie okr\u0119gu ko\u015bcielnego staromiejskiego S\u0142upska, w Ko\u015bciele Ewangelickim Unii Staropruskiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; by\u0142 tylko cmentarz. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 226 ewangelik\u00f3w, a katolik\u00f3w ani jednego \u2014 wie\u015b by\u0142a pod tym wzgl\u0119dem zupe\u0142nie jednorodna. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w trzyma\u0142a si\u0119 potem na jednym poziomie: 186 os\u00f3b w 1910 roku, 180 w 1933 i 176 w 1939, przy 26 gospodarstwach.\n\nCmentarz, dziewi\u0119tnastowieczny, za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi gruntowej do \u0141upawy, na niewielkim wzniesieniu \u2014 najprawdopodobniej cz\u0119\u015bciowo sztucznie usypanym \u2014 s\u0105siaduj\u0105cym od zachodu z ma\u0142ym jeziorkiem. Nekropoli\u0119 otaczaj\u0105 pola uprawne i \u0142\u0105ki; od po\u0142udnia teren opada znacznym spadkiem, a pozosta\u0142e granice wzmocniono wa\u0142em kamienno-ziemnym. Z dawnego zagospodarowania niewiele przetrwa\u0142o: starodrzew wyci\u0119to, pomniki nagrobne usuni\u0119to, zostawiaj\u0105c kilka zniszczonych fragment\u00f3w bez inskrypcji \u2014 i w\u0142a\u015bnie dlatego pierwotnego rozplanowania cmentarza nie da si\u0119 ju\u017c odczyta\u0107. Porz\u0105dki nie by\u0142y przy tym dok\u0142adne, bo gdzieniegdzie wci\u0105\u017c le\u017c\u0105 pojedyncze u\u0142amki zniszczonych pomnik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a do Polski, a nap\u0142ywowa ludno\u015b\u0107 katolicka przynale\u017cy do parafii w \u0141upawie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n\ud83d\udccc Numer strony wymaga korekty: indeks monografii podaje dla Nowej D\u0105browy stron\u0119 156, nie 155 \u2014 liczba 155 w odczycie to stopka strony poprzedniej. Materia\u0142 ikonograficzny przy ha\u015ble zgadza si\u0119 z not\u0105: Messtischbl\u00e4tter 1:25 000 w druku z 1935 roku i trzy fotografie Marcina Palacza z 2010 roku.\n\n\ud83d\udccc Glosa jest istotnie b\u0142\u0119dna. Indeks monografii s\u0142upskiej rozdziela obie wsie jednoznacznie: \u201eZag\u00f3rzyca (d. nazwa: Sageritz)\u201d na stronie 42 i \u201e\u017boruchowo (d. nazwa: Sorchow)\u201d na stronie 96. Poprawka dotyczy pliku roboczego z M\u00fcllerem, nie rekordu \u2014 opis CM-0883 ma Zag\u00f3rzyc\u0119 prawid\u0142owo.\n\n\ud83d\udccc Opis z monografii sprawdzony w oryginale i zgodny co do s\u0142owa: cmentarz za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, na niewielkim, najpewniej cz\u0119\u015bciowo sztucznie usypanym wzniesieniu, po zachodniej stronie drogi gruntowej do \u0141upawy, od zachodu s\u0105siaduj\u0105cym z ma\u0142ym jeziorkiem; od po\u0142udnia teren opada znacznym spadkiem, pozosta\u0142e granice wzmacnia wa\u0142 kamienno-ziemny. \ud83d\udccc Ten opis od razu obala punkt, kt\u00f3ry wisia\u0142 nad rekordem od czerwca: dossier weryfikacji notowa\u0142 za portalem cmentarze.slupsk.pl wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne 54,526245 / 17,346614 i sam zaznacza\u0142, \u017ce le\u017c\u0105 one blisko dziewi\u0119ciu kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od wsi. Cmentarz opisany jako po\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, przy wiejskiej drodze gruntowej i przy jeziorku, nie mo\u017ce le\u017ce\u0107 dziewi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w dalej \u2014 ten punkt odpada. \ud83d\udccc Pozostaje jeden konkretny kandydat: w terenowym zbiorze punkt\u00f3w GPS Mariusza Drzewieckiego stoi \u201eNowa D\u0105browa\u201d pod 54,447977 / 17,318879, czyli 247 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d (azymut 54 stopni) od dotychczasowego, przybli\u017conego punktu rekordu \u2014 kierunek zgadza si\u0119 z monografi\u0105, a innego cmentarza we wsi nie by\u0142o, bo nie mia\u0142a ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy. \ud83d\udfe1 To jednak punkt eksploratora, nie karta ewidencyjna: Drzewiecki nie napisa\u0142 o Nowej D\u0105browie has\u0142a, a bez podk\u0142adu mapowego nie sprawdz\u0119 ani jeziorka od zachodu, ani strony drogi. Reprodukcja arkusza Messtischblattu z 1935 roku, na kt\u00f3rej cmentarz jest wprost zaznaczony, znajduje si\u0119 w monografii na stronie 155, ale samego arkusza w naszym zbiorze map nie ma \u2014 on rozstrzygnie spraw\u0119 do ko\u0144ca.\n\n\ud83d\udccc To rzeczywi\u015bcie inne has\u0142o i inna wie\u015b. S\u0142ownik geograficzny (t. I) pod \u201eD\u0105browa\u201d notuje: \u201e1. niem. Damrau, wie\u015b, powiat s\u0142upski na Pomorzu. Tam\u017ce wie\u015b zwana Dombrowe i inna, niem. Silow, pol. Stara D\u0105browa\u201d \u2014 chodzi wi\u0119c o D\u0105brow\u0119 (Damrau) i Star\u0105 D\u0105brow\u0119 (Silow). Dla Neu Damerow S\u0142ownik has\u0142a nie ma w og\u00f3le. Mazurkiewicz-Palacz prowadzi Now\u0105 D\u0105brow\u0119 (Neu Damerow, Steifenphal, s. 156) i Star\u0105 D\u0105brow\u0119 (Alt Dammerow, s. 36) jako dwa osobne has\u0142a, a has\u0142a \u201eD\u0105browa (Damrau)\u201d u niej nie ma. Tre\u015b\u0107 nale\u017cy z pola usun\u0105\u0107 albo wyra\u017anie opisa\u0107 jako por\u00f3wnanie z innym gniazdem nazewniczym ziemi s\u0142upskiej.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz odnaleziony na mapie. Arkusz Messtischblattu 1569 Sageritz (wydanie 1938) \u2014 nie w wersji przyci\u0119tej z katalogu assets, bo ta ma 2600 pikseli i oko\u0142o 4,15 metra na piksel, lecz w skanie oryginalnym o wymiarach 7126 na 7607 pikseli, co daje oko\u0142o 2,0 metra na piksel \u2014 pokazuje na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 Neu Damerow niewielk\u0105, zamkni\u0119t\u0105 dzia\u0142k\u0119 kwadratow\u0105 o boku oko\u0142o czterdziestu metr\u00f3w, obwiedzion\u0105 ci\u0105g\u0142\u0105 lini\u0105 ogrodzenia. Le\u017cy ona na wyra\u017anym wzniesieniu z zamkni\u0119tymi poziomicami, tu\u017c na wsch\u00f3d od ma\u0142ego jeziorka i po zachodniej stronie drogi biegn\u0105cej ze wsi do skrzy\u017cowania z szos\u0105 l\u0119borsk\u0105 \u2014 czyli dok\u0142adnie tak, jak opisuje to monografia. \ud83d\udccc Kontrola pozytywna na tym samym arkuszu wypad\u0142a pomy\u015blnie: dwa udokumentowane cmentarze Starej D\u0105browy, kt\u00f3re Drzewiecki zmierzy\u0142 odbiornikiem jako \u201eStara D\u0105browa 1\u201d i \u201eStara D\u0105browa 2\u201d, rysuj\u0105 si\u0119 na mapie jako takie same kwadratowe dzia\u0142ki, przy czym w g\u00f3rnej wida\u0107 czytelny krzy\u017c; odczyt z mapy wypada od jego punkt\u00f3w GPS o 126 i 147 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc, co daje miar\u0119 systematycznego przesuni\u0119cia georeferencji arkusza. \ud83d\udccc Odczyt dzia\u0142ki pod Now\u0105 D\u0105brow\u0105 to 54,4496 / 17,3183; po zdj\u0119ciu tego samego przesuni\u0119cia wypada 54,4485 / 17,3175, a wi\u0119c oko\u0142o stu metr\u00f3w od punktu Drzewieckiego \u2014 obie miary wskazuj\u0105 ten sam obiekt. \ud83d\udfe1 Uczciwe zastrze\u017cenie: samego krzy\u017ca wewn\u0105trz dzia\u0142ki przy Nowej D\u0105browie na skanie nie wida\u0107, bo nie pozwala na to jego rozdzielczo\u015b\u0107; rozpoznanie opiera si\u0119 na kszta\u0142cie ogrodzonej dzia\u0142ki, jej po\u0142o\u017ceniu i zgodno\u015bci trzech \u015bwiadectw.\n\nBrakuj\u0105cego arkusza mapy jednak nie brakuje. Zbi\u00f3r map historycznych ma arkusz Sageritz z 1938 roku, obejmuj\u0105cy Now\u0105 D\u0105brow\u0119, i w rozdzielczo\u015bci oryginalnej, oko\u0142o dw\u00f3ch metr\u00f3w na piksel, wida\u0107 na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie polnej drogi biegn\u0105cej ku p\u00f3\u0142nocnemu wschodowi, niewielkie zamkni\u0119te wzniesienie z ma\u0142ym oczkiem wodnym \u2014 uk\u0142ad zgodny z opisem monografii co do kierunku, strony drogi, wyniesienia i s\u0105siedztwa jeziorka. Terenowy punkt Mariusza Drzewieckiego le\u017cy oko\u0142o 250 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od tego miejsca, a wi\u0119c w granicach b\u0142\u0119du georeferencji arkusza; punkt notowany wcze\u015bniej za portalem, oddalony o blisko dziewi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc, odpada ostatecznie. Uzupe\u0142nienie z pomorskiego spisu z 1 grudnia 1905 roku: wie\u015b liczy\u0142a wtedy 222 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich ewangelik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Zag\u00f3rzycy oraz urz\u0119dzie stanu cywilnego i obwodzie urz\u0119dowym w Kar\u017cnicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Sageritz; M. Drzewiecki, terenowy zbi\u00f3r punkt\u00f3w GPS do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx, Locus Map), punkt \u201eNowa D\u0105browa\u201d; DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 6, 15 czerwca 2026, wiersz CM-0883 (punkt 54,526245 / 17,346614 za portalem cmentarze.slupsk.pl, zakwestionowany); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eD\u0105browa\u201d; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1569 Sageritz, wydanie 1938 (nasz zbi\u00f3r map historycznych, skan oryginalny); DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 6, 15 czerwca 2026, wiersz CM-0883 (punkt 54,526245 / 17,346614 za portalem cmentarze.slupsk.pl, obalony); Messtischblatt 1:25 000, arkusz Sageritz, wydanie 1938; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), has\u0142o \u201eNowa D\u0105browa (d. nazwa: Neu Damerow, Steifenphal)\u201d, s. 155; wyci\u0105g K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"tam\u017ce, has\u0142a \u201eZag\u00f3rzyca (d. nazwa: Sageritz)\u201d s. 42 (w. 1355) i \u201e\u017boruchowo (d. nazwa: Sorchow)\u201d s. 96 (w. 3120)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, strona 172, pozycja 92 (Neu Damerow: 226 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w, parafia Sageritz, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Wendisch Karstnitz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Sageritz \u2014 Synode Stolp-Altstadt, s. 509: \u201eSageritz, Mater, k\u00f6nigl. Dorf im Amt Stolp. Collat.: Der Landesherr\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, terenowy zbi\u00f3r punkt\u00f3w GPS do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx, Locus Map), punkt \u201eNowa D\u0105browa\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 6, 15 czerwca 2026, wiersz CM-0883 (punkt 54,526245 / 17,346614 za portalem cmentarze.slupsk.pl, zakwestionowany)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eD\u0105browa\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1569 Sageritz, wydanie 1938 (zbi\u00f3r MapyHistoryczne_Pomorze, skan oryginalny assets/orig/1569.jpg)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 6, 15 czerwca 2026, wiersz CM-0883 (punkt 54,526245 / 17,346614 za portalem cmentarze.slupsk.pl, obalony)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz Sageritz, wydanie 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0883","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.447977,"lng":17.318879,"name_de":"Neu Damerow","name_pl":"Nowa D\u0105browa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Karczma, dawniej Neukrug, jest dzi\u015b siedzib\u0105 gminy w powiecie ko\u015bcierskim. Cmentarz ewangelicki le\u017cy w jej cz\u0119\u015bci zwanej G\u00f3rne Horniki \u2014 po niemiecku Ober Hornikau.\n\nW\u0142a\u015bnie ta cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a ludno\u015b\u0107 w przewa\u017caj\u0105cej mierze ewangelick\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje G\u00f3rne i Dolne Horniki razem jako 200 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 174 by\u0142o ewangelikami, 17 katolikami, a dziewi\u0119cioro wyznania moj\u017ceszowego. Do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego chodzono do Nowego Barkoczyna, katolicy za\u015b do Starego Grabowa; przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii w Nowym Barkoczynie utrzyma\u0142a si\u0119 jeszcze w spisie z 1910 roku.\n\nPo tej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 cmentarz poewangelicki, prowadzony w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. \ud83d\udfe1 Czasu za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, kolumna parafii ewangelickiej; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Nowa Karczma.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Nowa Karczma","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1121","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1332171,"lng":18.2030529,"name_de":"Neukrug","name_pl":"Nowa Karczma \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Kiszewa (po niemiecku Neu Kischau, od 25 czerwca 1942 roku Neukischau) le\u017cy nad Wierzyc\u0105, w dawnym powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g administracyjny mia\u0142a w Niedamowie.\n\nOkolica jest rdzennie kaszubska i katolicka, ale sama wie\u015b by\u0142a wyznaniowo mieszana i przez to nietypowa. Katolicy nale\u017celi do parafii w Starej Kiszewie (Alt Kischau), ewangelicy \u2014 niemieccy koloni\u015bci \u2014 do parafii (Kirchspiel) w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken). \ud83d\udccc We wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka. Mieszka\u0144c\u00f3w liczono tu 269 w 1905 roku i 283 w spisie z 1 grudnia 1910 roku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 jedynym obiektem tej wsp\u00f3lnoty jest cmentarz, datowany na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 na pierwsz\u0105 \u0107wier\u0107 tego stulecia; uj\u0119to go w wykazie cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna. \ud83d\udfe1 Losy nekropolii po 1945 roku i jej dzisiejszy stan nie zosta\u0142y udokumentowane w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz wznosi si\u0119 wysoko nad rzek\u0105 Wierzyc\u0105 i ma kszta\u0142t w\u0105skiego, d\u0142ugiego prostok\u0105ta o powierzchni 0,13 hektara. Ogrodzenie w postaci wa\u0142u kamiennego zachowa\u0142o si\u0119 tylko cz\u0119\u015bciowo; po kt\u00f3rej\u015b z dawniejszych renowacji zosta\u0142 p\u0142ot siatkowy, dzi\u015b r\u00f3wnie\u017c powa\u017cnie zniszczony. Naliczono oko\u0142o trzydziestu sze\u015bciu grob\u00f3w os\u00f3b doros\u0142ych i oko\u0142o trzech dzieci\u0119cych. \ud83d\udccc Najcenniejsze s\u0105 tutaj licznie zachowane \u017celiwne krzy\u017ce \u2014 rzecz na tych cmentarzach rzadka, bo metal po wojnie zwykle szed\u0142 na z\u0142om.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0147","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03451,"lng":18.04037,"name_de":"Neu Kischau (od 25 VI 1942: Neukischau)","name_pl":"Nowa Kiszewa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Sikorska Huta \u2014 po niemiecku Neuh\u00fctte, w latach 1939\u20131945 Sickerner Neuh\u00fctte, a w mi\u0119dzywojniu Nowahuta Sikorska \u2014 le\u017cy w gminie St\u0119\u017cyca. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Karthaus w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, w obwodzie urz\u0119dowym Szymbark.\n\n\ud83d\udccc Nazwa m\u00f3wi, z czego si\u0119 tu \u017cy\u0142o. Cz\u0142on \u201eHuta\u201d wi\u0105\u017ce si\u0119 z siedemnastowieczn\u0105 wytw\u00f3rczo\u015bci\u0105 \u2014 w\u0119glem drzewnym i pota\u017cem; sama Sikorska Huta notowana jest od 1687 roku. Takie le\u015bne huty zak\u0142adali w tych stronach cz\u0119sto przybysze z zachodu, i to oni przynosili ze sob\u0105 wyznanie ewangelickie.\n\nW silnie katolickim, kaszubskim otoczeniu dawnych d\u00f3br kartuz\u00f3w miejscowa ludno\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do katolickiej parafii w Go\u0142ubiu \u2014 \ud83d\udfe1 to jeszcze do potwierdzenia \u2014 a nieliczni ewangelicy do parafii w Szymbarku, gdzie sta\u0142 ich ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, wzniesiony staraniem gminy za\u0142o\u017conej przez starost\u0119 ko\u015bcierskiego na pocz\u0105tku siedemnastego wieku. W samej wsi nie by\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy; zosta\u0142 po tej spo\u0142eczno\u015bci wy\u0142\u0105cznie cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Ewidencja prowadzi go pod pozycj\u0105 14 dla powiatu kartuskiego jako dawny cmentarz ewangelicki, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 40 w obr\u0119bie Sikorzyno. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka odesz\u0142a, a nekropolia utraci\u0142a opiek\u0119. \ud83d\udfe1 Ani datowania cmentarza, ani liczby tutejszych ewangelik\u00f3w ewidencja nie podaje, a w naszym odczycie spisu z 1898 roku jedyne has\u0142o \u201eNeuh\u00fctte\u201d w dost\u0119pnym fragmencie dotyczy powiatu Saatzig na Pomorzu Zachodnim \u2014 to inna miejscowo\u015b\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Nowa Sikorska Huta \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Nowa_Sikorska_Huta"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0340","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19582,"lng":18.06662,"name_de":"Neuh\u00fctte","name_pl":"Nowa Sikorska Huta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Wie\u015b Ko\u015bcierska le\u017ca\u0142a przed 1920 rokiem w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. Nie jest wsi\u0105 star\u0105: rozwin\u0119\u0142a si\u0119 na prze\u0142omie XIX i XX wieku wok\u00f3\u0142 przystanku kolejowego linii Ko\u015bcierzyna\u2013Go\u0142ubie Kaszubskie, otwartej w 1901 roku, oraz szko\u0142y z 1905 roku. \ud83d\udfe1 Niemieckiej nazwy nie potwierdza \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o \u2014 prawdopodobnie brzmia\u0142a Neuendorf, ale wykaz gmin z 1885 roku nie zna w powiecie ko\u015bcierskim \u017cadnej wsi o tej nazwie, co przy osadzie za\u0142o\u017conej dopiero oko\u0142o 1901 roku samo w sobie nie dziwi.\n\nEwangelicy \u2014 niemieccy koloni\u015bci, kolejarze i urz\u0119dnicy \u2014 nie mieli tu ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy; nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie (Berent). Cmentarz za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1910 roku, co odnotowuje gminna ewidencja zabytk\u00f3w.\n\n\u26a0 Liczby, kt\u00f3re dot\u0105d sta\u0142y w tym opisie, trzeba by\u0142o rozdzieli\u0107. Wynik spisu z 2 grudnia 1895 roku \u2014 141 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika \u2014 usuni\u0119to: pochodzi z wiersza \u201eNeuendorf\u201d w powiecie bytowskim, a wi\u0119c z rejencji koszali\u0144skiej i z zupe\u0142nie innej prowincji. Zostaje odczyt ze spisu z 1 grudnia 1910 roku: 283 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 76 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty, a 60 by\u0142o wyznania ewangelickiego \u2014 \ud83d\udfe1 z zastrze\u017ceniem, \u017ce dopasowano go po niepotwierdzonej nazwie niemieckiej, a wsi o nazwie Neudorf by\u0142o w Prusach Zachodnich kilka.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany. Zachowa\u0142 si\u0119 jako nieczynny i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Powierzchnia nekropolii wynosi 0,16 hektara, a jej kszta\u0142t to prostok\u0105t, kt\u00f3rego obramowanie stanowi\u0105 drzewa \u2014 \u015bwierkowy \u017cywop\u0142ot, dzi\u015b z lukami w drzewostanie. Wej\u015bcie daje si\u0119 jeszcze rozpozna\u0107: prowadzi od strony p\u00f3l. Naliczono dziesi\u0119\u0107 grob\u00f3w os\u00f3b doros\u0142ych i osiem dzieci\u0119cych, jedn\u0105 czyteln\u0105 inskrypcj\u0119 oraz resztk\u0119 tablicy z kilkoma nieczytelnymi znakami. Teren jest prawie pusty; wida\u0107 szeregowe rozplanowanie mogi\u0142, ale spora cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza wygl\u0105da na nigdy niezagospodarowan\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0148","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15461,"lng":18.00689,"name_de":"Neuendorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b Ko\u015bcierska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Wie\u015b Kwidzy\u0144ska, po niemiecku Neudorf, w gminie Kwidzyn by\u0142a ma\u0142\u0105 osad\u0105. Spis z 1885 roku, w wykazie powiatu kwidzy\u0144skiego na stronie 78 pod pozycj\u0105 77, wykaza\u0142 tu zaledwie 54 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 34 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie i Agathon Harnoch wymienia wie\u015b w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych; katolicy podlegali parafii w Tychnowach, po niemiecku Tiefenau.\n\n\ud83d\udccc Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w opisuje po\u0142o\u017cenie cmentarza dok\u0142adnie: le\u017cy w polu, przy polnej drodze odchodz\u0105cej od gospodarstwa numer 12, na wysoko\u015bci stawu, na dzia\u0142ce 300 w obr\u0119bie Tychnowy, i datowany jest na pocz\u0105tek XX wieku.\n\n\ud83d\udfe1 Wyznania ewidencja nie podaje. Okre\u015blenie \u201ecmentarz prywatny, dawny ewangelicki\u201d pochodzi ze starszego inwentarza i figuruje tam ze znakiem zapytania; nowszy wykaz konserwatorski nazywa obiekt po prostu cmentarzem. Los\u00f3w po 1945 roku nie ustalono, a wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wpisu wskazuj\u0105 \u015brodek wsi, nie sam obiekt.\n\n\u26a0 Odczyt ze spisu z 1910 roku, kt\u00f3ry przypisywa\u0142 wie\u015b o tej nazwie do parafii w St\u0119\u017cycy \u2014 oddalonej o 81 kilometr\u00f3w \u2014 pochodzi z zeszytu obejmuj\u0105cego rejencj\u0119 gda\u0144sk\u0105, a nie kwidzy\u0144sk\u0105, do kt\u00f3rej Nowa Wie\u015b Kwidzy\u0144ska nale\u017ca\u0142a. Dotyczy wi\u0119c innej z licznych miejscowo\u015bci o nazwie Neudorf; wi\u0105\u017c\u0105cy pozostaje odczyt ze spisu z 1885 roku, kt\u00f3ry przypisuje wie\u015b do parafii w Kwidzynie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze gm. Kwidzyn \u2014 Find a Grave / Polskie Cmentarze","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-kwidzynski/Gmina-Kwidzyn/Kwidzyn"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0416","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77083,"lng":18.94918,"name_de":"Neudorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b Kwidzy\u0144ska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Wie\u015b L\u0119borska, do 1945 roku Neuendorf, le\u017ca\u0142a w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, i by\u0142a wsi\u0105 silnie protestanck\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny ufundowa\u0142 tu w 1349 roku komtur gda\u0144ski i od razu przy\u0142\u0105czy\u0142 go jako fili\u0119 do L\u0119borka, zobowi\u0105zuj\u0105c proboszcza do nabo\u017ce\u0144stwa w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 i do trzech Mszy w tygodniu, a uposa\u017caj\u0105c go dochodem z sze\u015bciu w\u0142\u00f3k. P\u00f3\u017aniejsze wizytacje opisuj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 murowan\u0105, patronatu rz\u0105dowego, z trzema du\u017cymi dzwonami na wie\u017cy, ceglan\u0105 posadzk\u0105, drewnianym sufitem, czterdziestoma dwiema \u0142awkami i pi\u0119cioma oknami; obok sta\u0142a chrzcielnica, a przy ko\u015bciele by\u0142 cmentarz, na kt\u00f3rym chowano zmar\u0142ych.\n\n\ud83d\udccc W czasie Reformacji wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 zniemczonej ludno\u015bci przesz\u0142a na luteranizm i katolickie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano tu ju\u017c tylko kilka razy do roku; ko\u015bci\u00f3\u0142 znajdowa\u0142 si\u0119 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w mniej wi\u0119cej od 1570 do 1641 roku. Tutejsi luteranie zabiegali o \u015bwi\u0105tyni\u0119 zaraz po rozbiorze Polski, a\u017c w 1824 roku wyst\u0105pi\u0142 za nimi rz\u0105d pruski: za\u017c\u0105da\u0142 najpierw, by ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 symultanny, wsp\u00f3lny dla obu wyzna\u0144, a gdy w\u0142adza duchowna odm\u00f3wi\u0142a \u2014 by wyda\u0107 go protestantom. Biskup Mathy zastrzeg\u0142 wtedy, \u017ce \u015bwi\u0105tynia wr\u00f3ci do katolik\u00f3w, gdyby ich liczba przewy\u017cszy\u0142a protestant\u00f3w cho\u0107by o jedn\u0105 osob\u0119. \ud83d\udd34 Rok samego przekazania zapisano dwojako: Fankidejski podaje 1850, w obiegu jest te\u017c rok 1829 z wskazaniem kurii pelpli\u0144skiej. Wielkie dzwony mia\u0142y wedle ugody trafi\u0107 do ko\u015bcio\u0142a w L\u0119borku, czego \u2014 jak notuje Fankidejski \u2014 katolicy si\u0119 nie doczekali. Star\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zast\u0105piono now\u0105, neoroma\u0144sk\u0105, wzniesion\u0105 w latach 1845\u20131847; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\nW\u0142asnej parafii wie\u015b jednak nie mia\u0142a. Przed Reformacj\u0105 by\u0142a fili\u0105 L\u0119borka i przez pomorski archidiakonat oraz dekanat l\u0119borski nale\u017ca\u0142a do biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego; po Reformacji sta\u0142a si\u0119 fili\u0105 Garczegorza (Garzigar). Tak zapisali j\u0105 zgodnie M\u00fcller w wykazie duchownych Pomorza, Schultz \u2014 u kt\u00f3rego pastor Lobach obs\u0142ugiwa\u0142 w 1764 roku Garczegorze i Now\u0105 Wie\u015b naraz \u2014 a tak\u017ce spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku i wykaz Meyersa oko\u0142o 1912 roku; katolicy podlegali L\u0119borkowi. W 1907 roku parafia wchodzi\u0142a w sk\u0142ad synodu l\u0119borskiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. Wie\u015b by\u0142a du\u017ca i niemal jednolicie ewangelicka \u2014 spis zapisa\u0142 tu 953 ewangelik\u00f3w i 53 katolik\u00f3w; \ud83d\udfe1 przypisywana jej oko\u0142o 1910 roku liczba 1102 mieszka\u0144c\u00f3w pozostaje niepotwierdzona.\n\n\ud83d\udd34 Cmentarza ewangelickiego ju\u017c nie ma. Za\u0142o\u017cono go w drugiej po\u0142owie XIX wieku przy drodze do Czarn\u00f3wki, za torami; mia\u0142 bram\u0119, alej\u0119 i kaplic\u0119. Zlikwidowano go oko\u0142o 1977\u20131978 roku, a teren zniwelowano. Jedynym \u015bladem jest zachowany kamienny mur \u2014 na miejscu cmentarza dzia\u0142a tartak.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1977,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"dokumentacja regionalna","tytul":"Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej - Nowa Wie\u015b L\u0119borska (Neuendorf)","url":"http://web.archive.org/web/20160803190655/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/114-nowa-wies-leborska"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0632","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_nwl/nwl01.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.559306,"lng":17.720139,"name_de":"Neuendorf (Kr. Lauenburg i. Pom.)","name_pl":"Nowa Wie\u015b L\u0119borska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Wie\u015b L\u0119borska (po niemiecku Neuendorf; zapis \u201enyedorf\u201d wyst\u0119puje ju\u017c w opisie granic Redkowic z lat 1335\u20131341) otrzyma\u0142a prawa che\u0142mi\u0144skie 22 listopada 1349 roku z r\u0105k komtura gda\u0144skiego Henryka Rechtira, a przywilej ten by\u0142 odnowieniem znacznie starszego aktu nadania. Przed 1341 rokiem tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny by\u0142 o\u015brodkiem samodzielnej parafii, p\u00f3\u017aniej sta\u0142 si\u0119 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a l\u0119borskiego, z kt\u00f3rym wie\u015b mia\u0142a wsp\u00f3lnego duchownego. W 1570 roku wie\u015b by\u0142a ju\u017c zreformowana i \u015bwi\u0105tynia pozostawa\u0142a w r\u0119kach ewangelik\u00f3w do 1641 roku, kiedy przywr\u00f3cono j\u0105 katolikom; w 1686 roku przewa\u017cali tu jednak luteranie. W 1738 roku ewangelicy zbudowali w\u0142asny zb\u00f3r \u2014 pierwsze kazanie wyg\u0142oszono w nim 14 wrze\u015bnia 1738 roku \u2014 lecz budowla szybko okaza\u0142a si\u0119 wadliwa i gmina przej\u0119\u0142a zagro\u017cony ruin\u0105 budynek ko\u015bcio\u0142a katolickiego. 26 listopada 1829 roku kuria biskupia w Pelplinie formalnie odst\u0105pi\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 luteranom. \ud83d\udfe1 Ta data i ta, kt\u00f3r\u0105 ni\u017cej podaje ks. Fankidejski, r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 o dwadzie\u015bcia jeden lat \u2014 do rozstrzygni\u0119cia. Mo\u017cliwe, \u017ce chodzi o dwa etapy jednej sprawy: formalne odst\u0105pienie przez kuri\u0119 i faktyczne wydanie \u015bwi\u0105tyni. \u0179r\u00f3d\u0142a tego jednak nie m\u00f3wi\u0105 wprost. W 1845 roku po\u0142o\u017cono kamie\u0144 w\u0119gielny pod now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, oddan\u0105 do u\u017cytku 29 pa\u017adziernika 1847 roku (cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 podaje lata budowy 1846\u20131847): ceglan\u0105, halow\u0105, orientowan\u0105, z wyodr\u0119bnionym prezbiterium zamkni\u0119tym p\u00f3\u0142koli\u015bcie, o dekoracji z poziomych tynkowanych pas\u00f3w. Opis Br\u00fcggemanna z 1784 roku wymienia w Nowej Wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki oraz lutera\u0144ski dom modlitwy podlegaj\u0105cy inspekcji l\u0119borskiej, b\u0119d\u0105cy fili\u0105 zboru w Garczegorzu (Garzigar). Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wzros\u0142a z 856 w 1875 roku do 1148 w 1905 roku; oko\u0142o 1910 roku gmina liczy\u0142a 1102 mieszka\u0144c\u00f3w, a nowowiejski okr\u0119g folwarczny dalszych 113. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 po\u015bwi\u0119cono go 8 grudnia 1947 roku, a samodzieln\u0105 parafi\u0119 pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny erygowano 28 sierpnia 1974 roku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 953 ewangelik\u00f3w i zaledwie 53 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Garzigar (dzi\u015b Garczegorze). \ud83d\udccc Zwi\u0105zek z Garczegorzem by\u0142 stary i zapisany po obu stronach: wykaz duchownych pomorskich prowadzi Now\u0105 Wie\u015b jako fili\u0119 tamtejszej parafii, a zarazem notuje, \u017ce ordynowany w 1570 roku diakon l\u0119borski Christophorus Klock by\u0142 \u201ezarazem pastorem w Neuendorf\u201d. Wie\u015b dzieli\u0142a wi\u0119c duchownego z dwiema stronami naraz.\n\n\ud83d\udccc Ten wypadek Fankidejski opisuje krok po kroku, bo pokazuje mechanizm, a nie tylko wynik. Miejscowi luteranie starali si\u0119 o tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ju\u017c zaraz po rozbiorze Polski, a\u017c uj\u0105\u0142 si\u0119 za nimi sam rz\u0105d pruski.\n\n\ud83d\udccc W 1824 roku rz\u0105d za\u017c\u0105da\u0142 najpierw, by \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 symultaniczna \u2014 czyli wsp\u00f3lna dla katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w. Gdy w\u0142adza duchowna nie wyrazi\u0142a zgody, za\u017c\u0105da\u0142 wprost wydania ko\u015bcio\u0142a protestantom. \u00d3wczesny biskup Matthy, nie widz\u0105c ratunku, zastrzeg\u0142 jedynie, by ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 do katolik\u00f3w, gdyby ich liczba przewy\u017cszy\u0142a protestant\u00f3w cho\u0107by o jedn\u0105 g\u0142ow\u0119. Przekazanie odby\u0142o si\u0119 w 1850 roku.\n\n\ud83d\udccc Wielkie dzwony mia\u0142y wedle ugody trafi\u0107 do ko\u015bcio\u0142a w L\u0119borku \u2014 czego katolicy, jak pisze Fankidejski, do jego czas\u00f3w si\u0119 nie doczekali.\n\n\ud83d\udccc Symultaniczno\u015b\u0107 bywa\u0142a etapem, nie rozwi\u0105zaniem. Propozycja wsp\u00f3lnego u\u017cytkowania pojawia si\u0119 tu jako pierwszy krok, odrzucony przez stron\u0119 katolick\u0105 \u2014 a wynikiem odmowy by\u0142o przekazanie \u015bwi\u0105tyni w ca\u0142o\u015bci.\n\nW 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego (\u201eSynode Lauenburg\u201d) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze.\n\n\u26a0 Uwaga na pu\u0142apk\u0119 spis\u00f3w: przypisywana niekiedy tej wsi parafia Hopowo pochodzi z tomu obejmuj\u0105cego rejencj\u0119 gda\u0144sk\u0105, a miejscowo\u015b\u0107 le\u017ca\u0142a w koszali\u0144skiej \u2014 to has\u0142o innej wsi o tej samej nazwie. \ud83d\udfe1 W\u0142a\u015bciwej parafii trzeba szuka\u0107 w tomie dla w\u0142a\u015bciwej rejencji.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; J. C. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6niglich Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, 1784; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912.*","built_year":1846,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia \u2014 Parafia Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP w Nowej Wsi L\u0119borskiej","url":"https://parafianwl.pl/historia/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0091","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_nwl/nwl01.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.559306,"lng":17.720139,"name_de":"Neuendorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b L\u0119borska \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (ob. Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Nowej Wsi Malborskiej przy ul. Moniuszki (naprzeciw sali Parafka); zachowane oko\u0142o 70-80 nagrobk\u00f3w ustawionych prostopadle do ulicy. \u015awiadectwo wsp\u00f3\u0142istnienia katolik\u00f3w, ewangelik\u00f3w i mennonit\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Nowa Wie\u015b Malborska le\u017ca\u0142a na Wielkich \u017bu\u0142awach, gdzie trzy wyznania \u017cy\u0142y obok siebie przez stulecia: katolicy, ewangelicy i mennonici. \u015alad po tym s\u0105siedztwie niesie sam cmentarz \u2014 siedemdziesi\u0105t do osiemdziesi\u0119ciu nagrobk\u00f3w ustawionych prostopadle do ulicy. \ud83d\udfe1 Has\u0142a tej wsi nie prowadzi ani Harnoch, ani nasz odczyt spisu 1885 dla powiatu malborskiego; podstaw\u0105 wpisu pozostaje ewidencja konserwatorska i opracowania malborskiego muzeum.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Malborskie nekropolie \u2014 Muzeum Miasta Malborka / Stary Malbork; gmina.malbork.pl.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Malborskie nekropolie \u2014 Muzeum Miasta Malborka / Stary Malbork","url":"https://muzeum.malbork.pl/p,125,cmentarz-jerozolimski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"gmina.malbork.pl","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0957","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0089896,"lng":19.0800519,"name_de":"Tessensdorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b Malborska \u2014 cmentarz ewangelicki (ul. Moniuszki)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Wie\u015b Przywidzka nosi\u0142a do 1945 roku nazw\u0119 Neuendorf; \ud83d\udd34 wed\u0142ug tego samego wpisu od 1920 roku urz\u0119dowo Hochneuendorf, dla odr\u00f3\u017cnienia od innych wsi o tej nazwie \u2014 obu wersji dot\u0105d nie pogodzono. W miejscowej gwarze m\u00f3wiono \u201eNijed\u00e4rp\u201d. Wie\u015b le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na kaszubskim pograniczu katolicko-ewangelickim. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do Kreis Karthaus, w latach 1920\u20131939 do Kreis Danziger H\u00f6he na obszarze Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Landkreis Danzig.\n\n\ud83d\udccc Sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142a, m\u00f3wi monografia wsi Wy\u017cyny Gda\u0144skiej. Neuendorf by\u0142a wsi\u0105 starostwa skarszewskiego, oddan\u0105 w prawach emfiteutycznych rodzinie von Lewinski, na ko\u0144cu wdowie po niej; mierzy\u0142a dziesi\u0119\u0107 \u0142an\u00f3w che\u0142mi\u0144skich, a Lewinscy osadzili w niej dziesi\u0119ciu gospodarzy. Po \u015bmierci pani von Lewinski pa\u0144stwo pruskie \u015bci\u0105gn\u0119\u0142o wie\u015b \u2014 razem z Kamehlen i Eggertsh\u00fctte \u2014 i Neuendorf sta\u0142a si\u0119 wsi\u0105 urz\u0119du domenalnego w Skarszewach; wszyscy jej mieszka\u0144cy byli wtedy wyznania lutera\u0144skiego. W 1819 roku o\u015bmiu gospodarzy otrzyma\u0142o na mocy rozporz\u0105dze\u0144 z 1808 i 1811 roku pe\u0142n\u0105 i nieograniczon\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 swoich grunt\u00f3w: Johann Wohlfahrt, Gottfried Patschull, Michel Schilke, Cristian Kapahnke, Gottlieb Stender, Cristian Schlottke, Michel Neubauer i Michel Koschnigli. Kontrakt emfiteutyczny dla Lewinskich si\u0119 nie zachowa\u0142, wi\u0119c John Muhl liczy wstecz: takie umowy zawierano zwykle na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat, a zatem wie\u015b powsta\u0142aby oko\u0142o 1722 roku. \ud83d\udd34 *S\u0142ownik geograficzny* prowadzi jej metryk\u0119 znacznie dalej, do wzmianki z 1346 roku o nadaniu przez zakon krzy\u017cacki niemieckim w\u0142o\u015bcianom; obu wersji nie da si\u0119 pogodzi\u0107.\n\n\ud83d\udfe1 Pierwotni osadnicy mieli tu by\u0107 wy\u0142\u0105cznie ewangelikami \u2014 luteranami i unijnymi ze staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego \u2014 a katolicy pojawi\u0107 si\u0119 dopiero po 1820 roku; zdanie o lutera\u0144skim wyznaniu wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w w chwili przej\u015bcia wsi pod zarz\u0105d pruski to potwierdza. Spis z 1910 roku wykaza\u0142 366 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 316 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w; przewaga utrzyma\u0142a si\u0119 wi\u0119c mimo nap\u0142ywu.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego wie\u015b nie mia\u0142a. Mia\u0142a cmentarz i szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 i to w\u0142a\u015bnie w tej szkole, jak zanotowa\u0142 Harnoch, odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa zewn\u0119trzne parafii w Przyja\u017ani; ten sam wykaz z 1890 roku wymienia cmentarz w Nowej Wsi w\u015br\u00f3d siedmiu cmentarzy ewangelickich tej parafii. \ud83d\udccc Parafi\u0119 ewangelick\u0105 dla lat osiemdziesi\u0105tych rozstrzyga wiersz spisu: Przyja\u017a\u0144, zgodnie ze *S\u0142ownikiem geograficznym*. \ud83d\udd34 Hopowo nie jest jednak wersj\u0105 bez oparcia, jak dot\u0105d s\u0105dzono: tak brzmi odczyt kolumny parafialnej spisu z 1 grudnia 1910 roku, kt\u00f3ry przenosi Now\u0105 Wie\u015b \u2014 wraz z Borczem, Majdanami i czterema dalszymi wsiami powiatu kartuskiego \u2014 do parafii w Hopowie. Mi\u0119dzy 1890 a 1910 rokiem granice parafii si\u0119 wi\u0119c przesun\u0119\u0142y. Bez oparcia w \u017ar\u00f3d\u0142ach zostaje wy\u0142\u0105cznie Szymbark. Dawn\u0105 parafi\u0105 katolick\u0105, jeszcze w XVII wieku, by\u0142o Gor\u0119czyno \u2014 i tam te\u017c odsy\u0142a spis.\n\n\ud83d\udccc W\u0142a\u015bciwy wiersz spisu z 1 grudnia 1885 roku uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107: wykaz gmin powiatu kartuskiego, strona pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta, pozycja sze\u015b\u0107dziesi\u0105ta sz\u00f3sta \u2014 446 mieszka\u0144c\u00f3w, 387 ewangelik\u00f3w i 59 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Przyja\u017ani i katolickiej w Gor\u0119czynie. To dok\u0142adnie ta para parafii, kt\u00f3r\u0105 notuje wypis s\u0142ownikowy w tym rekordzie, wi\u0119c dopasowanie jest pewne. \ud83d\udd34 Przypisywane wcze\u015bniej tej wsi 195 mieszka\u0144c\u00f3w, 166 ewangelik\u00f3w i 29 katolik\u00f3w z parafi\u0105 Reichenberg pochodzi z innego wiersza \u2014 spod has\u0142a Neuendorf w Kreis Danziger Niederung, czyli na \u017bu\u0142awach, gdy Przywidz le\u017ca\u0142 w wy\u017cynnym Kreis Danziger H\u00f6he. Nazwa niczego nie rozstrzyga, bo *Neuendorf* powtarza si\u0119 w spisie, a atlas ma cztery obiekty o tej nazwie niemieckiej. Sam spis z 1910 roku odczytano dwojako: raz jako 366 mieszka\u0144c\u00f3w i 316 ewangelik\u00f3w, raz \u2014 pod nazw\u0105 Neudorf \u2014 jako 283 mieszka\u0144c\u00f3w, 76 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku i 60 wyznania ewangelickiego; obu odczyt\u00f3w nie da si\u0119 pogodzi\u0107 i dotycz\u0105 najpewniej r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bci o tej samej nazwie. Trzeci zestaw liczb podaje *S\u0142ownik geograficzny*: 368 mieszka\u0144c\u00f3w, 41 katolik\u00f3w i 327 ewangelik\u00f3w \u2014 bliski pierwszemu odczytowi spisu. Do czasu sprawdzenia \u017cadnej z tych liczb nie nale\u017cy uwa\u017ca\u0107 za ustalon\u0105 dla tej wsi.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem Niemc\u00f3w, cmentarz porzucono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0249","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23292,"lng":18.26903,"name_de":"Neuendorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b Przywidzka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Wie\u015b Rzeczna, po niemiecku Neudorf, le\u017ca\u0142a w Kreis Preu\u00dfisch Stargard, w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich \u2014 na Kociewiu polskim i katolickim, gdzie ludno\u015b\u0107 ewangelicka by\u0142a niemieck\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 skupion\u0105 w miastach i maj\u0105tkach ziemskich. Powiat starogardzki by\u0142 w 1910 roku w oko\u0142o 78% katolicki. \ud83d\udccc Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu na 231 mieszka\u0144c\u00f3w 37 ewangelik\u00f3w i 194 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w miejscowo\u015bci Preu\u00dfisch Stargard, czyli w Starogardzie. Wie\u015b figuruje w tym wykazie nie w\u015br\u00f3d gmin wiejskich, lecz w dziale obwod\u00f3w dworskich, kt\u00f3ry zaczyna si\u0119 na tej samej li\u015bcie przy pozycji sze\u015b\u0107dziesi\u0105tej pi\u0105tej \u2014 by\u0142a wi\u0119c maj\u0105tkiem, nie gmin\u0105.\n\nTo t\u0142umaczy charakter cmentarza: nie wiejski, lecz dworski. Wi\u0105\u017ce si\u0119 on z niemieck\u0105, lutera\u0144sk\u0105 rodzin\u0105 ziemia\u0144sk\u0105 von Herzberg, w\u0142a\u015bcicielami tutejszego maj\u0105tku z pa\u0142acem z po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku; zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi gr\u00f3b Marii von Herzberg, \u017cony Ewalda von Herzberga, a samo miejsce nosi nazw\u0119 \u201ePuka\u201d. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani zboru ewangelickiego we wsi nie by\u0142o. Po 1945 roku cmentarz opuszczono i dzi\u015b przetrwa\u0142 w formie reliktu; ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go osobno od cmentarza katolickiego, kt\u00f3ry le\u017cy w \u015brodku wsi i ma 0,14 hektara.\n\n\ud83d\udccc Wcze\u015bniej sta\u0142 tu jednak ko\u015bci\u00f3\u0142, i to on nadaje temu miejscu ciekawszy rys. By\u0142 fili\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny, przechowywa\u0142 jej relikwie \u2014 w srebrnym pude\u0142eczku, umieszczonym w srebrnym krzy\u017cu, wystawiane podczas nabo\u017ce\u0144stwa na o\u0142tarzu przy dw\u00f3ch \u015bwiecach \u2014 i podlega\u0142 patronatowi rz\u0105dowemu. Po Reformacji d\u0142ugo pozostawa\u0142 w r\u0119kach luteran: nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu predykant od \u015bwi\u0119tego Jerzego w Starogardzie, co trzeci\u0105 niedziel\u0119. Potwierdza to niezale\u017cnie wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, kt\u00f3ra zastaje we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, z zewn\u0105trz niewymagaj\u0105cy naprawy, \u201ezaj\u0119ty przez heretyka rezyduj\u0105cego w Starogardzie przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego poza murami miasta, kt\u00f3ry zwyk\u0142 tu g\u0142osi\u0107 kazania w ka\u017cd\u0105 trzeci\u0105 niedziel\u0119\u201d; witrycy, cho\u0107 si\u0119 znale\u017ali, o dochodach ko\u015bcio\u0142a nie chcieli powiedzie\u0107 nic, a w innym miejscu wizytacji przy Nowej Wsi stoi kr\u00f3tko: \u201ewszystko heretyckie\u201d.\n\nDo katolik\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 oko\u0142o 1600 roku. \ud83d\udd34 Potem zburzyli go zapewne Szwedzi w 1655 roku \u2014 Jakub Fankidejski wi\u0105\u017ce to z drug\u0105 wojn\u0105 szwedzk\u0105, cho\u0107 rok w tym miejscu jego tekstu jest nieczytelny i daje 1605. Odbudowano go z drewna w 1670, ze sk\u0142adek: szachulcowy, kryty dach\u00f3wk\u0105, z dwoma dzwonami na wie\u017cy, dwojgiem drzwi, ceglan\u0105 posadzk\u0105 i deskowym sufitem, pi\u0119cioma oknami, czternastoma \u0142awkami, ma\u0142ymi organami na ch\u00f3rze i trzema o\u0142tarzami \u2014 wielkim \u015bwi\u0119tej Anny z rze\u017abion\u0105 figur\u0105 oraz bocznymi z Narodzeniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny i Matk\u0105 Bolesn\u0105. Cmentarz przyko\u015bcielny by\u0142 starannie ogrodzony, a proboszcz mia\u0142 we wsi cztery w\u0142\u00f3ki. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co trzeci\u0105 niedziel\u0119, po zaborze pruskim coraz rzadziej, a\u017c w 1780 roku budowli nie da\u0142o si\u0119 ju\u017c naprawi\u0107 i zdj\u0119to z niej dzwony, bo grozi\u0142a zawaleniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Nowa Wie\u015b Rzeczna \u2014 Wikipedia (EN); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, str. 36, poz. 100.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Nowa Wie\u015b Rzeczna \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Nowa_Wie%C5%9B_Rzeczna"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0330","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96354,"lng":18.48326,"name_de":"Neudorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b Rzeczna \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Now\u0119cin (niem. Neuhof) \u2014 dawna wie\u015b i maj\u0105tek ziemski rodu von Wejher, lokowany w 1372/1373 roku \u2014 le\u017ca\u0142 w Kreis Lauenburg i. Pom., w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, i by\u0142 siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do ewangelickiej parafii w \u0141ebie, obejmuj\u0105cej pr\u00f3cz Now\u0119cina tak\u017ce Szczenurze (Sch\u00f6nehr), Ulini\u0119 (Uhlingen) i Barg\u0119dzino (Bergensin), z fili\u0105 w Sarbsku; katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. \u015awi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w \u0141ebie, a przy tutejszym pa\u0142acu zachowa\u0142y si\u0119 kaplica grobowa z po\u0142owy XIX wieku i gotycka kaplica dworska.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Now\u0119cin w dw\u00f3ch wierszach, osobno wie\u015b i osobno maj\u0105tek: gmina wiejska (strona 188, pozycja 35) liczy\u0142a 55 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, obw\u00f3d dworski (strona 192, pozycja 128) \u2014 215 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Przy obu wierszach stoi ta sama parafia ewangelicka, \u0141eba.\n\nPoewangelicki cmentarz za\u0142o\u017cono prawdopodobnie w drugiej po\u0142owie XIX wieku; \ud83d\udfe1 datowania nie potwierdza \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o drukowane. Le\u017cy oko\u0142o 1,5 kilometra od drogi do \u0141eby, w po\u0142owie drogi mi\u0119dzy Now\u0119cinem a Lucinem. Jest silnie zaro\u015bni\u0119ty i zdewastowany \u2014 pozosta\u0142y nieliczne kamienne obramowania mogi\u0142 i pot\u0142uczone tablice bez inskrypcji. Po 1945 roku maj\u0105tek przej\u0119\u0142o pa\u0144stwowe gospodarstwo rolne, a dzi\u015b dzia\u0142a w pa\u0142acu hotel \u201eZamek Now\u0119cin\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Wicko / Warto Zobaczy\u0107 \u2014 powiat-lebork.com","url":"https://www.powiat-lebork.com/turystyka-i-rekreacja/warto-zobaczyc/gmina-wicko/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eLeba (\u0141eba) \u2014 Synode Lauenburg [s. 254]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 188, pozycja 35) i (strona 192, pozycja 128)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0776","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.746616,"lng":17.579463,"name_de":"Neuhof (Kr. Lauenburg i. Pom.)","name_pl":"Now\u0119cin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Gronowo, po niemiecku Neu Grunau, le\u017cy w gminie Debrzno, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu cz\u0142uchowskiego. Osad\u0119 wydzielono ze Starego Gronowa: samodzielna sta\u0142a si\u0119 w 1766 roku, w pe\u0142ni w 1856, a samo Gronowo wzmiankowano po raz pierwszy w 1349 roku.\n\nPrzewa\u017cali tu ewangelicy \u2014 na pocz\u0105tku XX wieku spo\u015br\u00f3d 456 mieszka\u0144c\u00f3w 342 by\u0142o ewangelikami, a 99 katolikami \u2014 i nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Starym Gronowie. \u26a0 Przynale\u017cno\u015b\u0107 t\u0119 przypisywano dot\u0105d S\u0142ownikowi geograficznemu, cho\u0107 w\u0142asne pole rekordu m\u00f3wi \u201ebrak samodzielnego has\u0142a cz\u0142uchowskiego\u201d. Sam fakt broni si\u0119 jednak wykazem gmin z 1885 roku, kt\u00f3ry parafi\u0119 w Starym Gronowie podaje przy sze\u015bciu wsiach tego powiatu.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b, jak si\u0119 zdaje, nie mia\u0142a; zosta\u0142a po niej tylko nekropolia, prawdopodobnie filialna: \ud83d\udfe1 cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, wymieniany w\u015br\u00f3d zabytk\u00f3w so\u0142ectwa.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlili Polacy; dzi\u015b mieszka tu oko\u0142o stu osiemdziesi\u0119ciu os\u00f3b. Cmentarz jest nieczynny i wymaga weryfikacji w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Lapidaria \u2014 cmentarz ewangelicki Gronowo (k. Debrzna)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-gronowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o brak samodzielnego has\u0142a cz\u0142uchowskiego","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0538","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.56521,"lng":17.34694,"name_de":"Neu Grunau","name_pl":"Nowe Gronowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Huty (Neuh\u00fctten) powsta\u0142y oko\u0142o 1704 roku jako huta szk\u0142a i od niej wzi\u0119\u0142y nazw\u0119. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142a w Mas\u0142owicach (Massowitz), a urz\u0105d stanu cywilnego oraz obie parafie \u2014 ewangelick\u0105 i katolick\u0105 \u2014 w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen).\n\nAni ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy tu nie by\u0142o; mieszka\u0144cy obu wyzna\u0144 chodzili do Tuchomia, gdzie po Reformacji przewa\u017cyli luteranie i gdzie pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stan\u0105\u0142 w 1670 roku, a po po\u017carze odbudowano go w 1691. To obszar Kaszub\u00f3w ewangelickich ziemi l\u0119borsko-bytowskiej i wida\u0107 to w liczbach: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Nowych Hutach 168 ewangelik\u00f3w wobec 2 katolik\u00f3w.\n\nZachowanym \u015bladem tej spo\u0142eczno\u015bci jest wiejski cmentarz ewangelicki. \ud83d\udfe1 Datowania cmentarza ani jego dzisiejszego stanu nie ustalono: dost\u0119pny wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w, obejmuj\u0105cy sto pi\u0119\u0107 arkuszy, gminy Tuchomie nie zawiera, a monografia dawnych cmentarzy dotyczy powiatu s\u0142upskiego, nie bytowskiego.\n\n\ud83d\udccc Liczba mieszka\u0144c\u00f3w z podanym \u017ar\u00f3d\u0142em i dat\u0105: 68 os\u00f3b na 31 grudnia 2024 roku, za raportem o stanie gminy Tuchomie. Wcze\u015bniejsza warto\u015b\u0107 79 nie mia\u0142a ani \u017ar\u00f3d\u0142a, ani roku, i nie uda\u0142o si\u0119 jej nigdzie potwierdzi\u0107 \u2014 dlatego jej tu nie ma.\n\n\ud83d\udccc Dawn\u0105 wielko\u015b\u0107 osady da si\u0119 natomiast prze\u015bledzi\u0107: w 1810 roku Neuh\u00fctten liczy\u0142o 78 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1855 \u2014 166, w 1885 \u2014 176, w 1905 \u2014 184, w 1925 \u2014 195, a w 1933 \u2014 160. W 1938 roku by\u0142o ich 150, w tym zaledwie dziewi\u0119cioro katolik\u00f3w; reszta to ewangelicy. \u26a0 Ci\u0105g ten pochodzi z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu, z kt\u00f3rego bierzemy wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 liczbow\u0105 i inwentarzow\u0105.\n\n\ud83d\udccc Ten sam inwentarz opisuje cmentarz: le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, na wzniesieniu w\u015br\u00f3d p\u00f3l, w obwiedni z kamienia polnego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 196, pozycja 32; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (\u201eNeuh\u00fctten 25. 32.\u201d)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0739","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11917,"lng":17.27667,"name_de":"Neuh\u00fctten","name_pl":"Nowe Huty \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Mini\u0119ta le\u017c\u0105 w gminie Miko\u0142ajki Pomorskie, w powiecie sztumskim, w\u015br\u00f3d p\u00f3l na zach\u00f3d od drogi prowadz\u0105cej z Miko\u0142ajek Pomorskich do dawnego maj\u0105tku. Tam w\u0142a\u015bnie, na dzia\u0142ce numer 9/14 w obr\u0119bie ewidencyjnym Krasna \u0141\u0105ka, le\u017cy cmentarz poewangelicki, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w w zestawieniu kart adresowych pod pozycj\u0105 238 i datowany na dziewi\u0119tnasty wiek.\n\nO ludziach, kt\u00f3rzy tu spocz\u0119li, dokumentacja konserwatorska nie m\u00f3wi nic \u2014 ani ilu ich by\u0142o, ani jak si\u0119 nazywali. \ud83d\udfe1 Nie jest te\u017c rozstrzygni\u0119te, czy cmentarz obs\u0142ugiwa\u0142 Nowe Mini\u0119ta, czy s\u0105siedni\u0105 Mini\u0119t\u0119: ewidencja prowadzi w tej okolicy jedno za\u0142o\u017cenie i przypisuje je miejscowo\u015bci zapisanej po prostu jako Mini\u0119ta.\n\n\ud83d\udfe1 Sama Mini\u0119ta, po niemiecku Menthen, ma w spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku dwa wiersze, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 tutejszych wsi \u2014 jeden dla gminy wiejskiej, drugi dla obwodu dworskiego. W gminie wiejskiej mieszka\u0142o 346 os\u00f3b, w tym 103 ewangelik\u00f3w i 243 katolik\u00f3w, a ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Dzierzgoniu; w obwodzie dworskim \u2014 145 os\u00f3b, w tym 31 ewangelik\u00f3w i 114 katolik\u00f3w, przypisanych do parafii Gro\u00df Rohdau poza powiatem. Agathon Harnoch wymienia Mini\u0119t\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych dzierzgo\u0144skiego zboru ewangelickiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Miko\u0142ajki Pomorskie, zestawienie kart adresowych, pozycja 238; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 68 pozycja 38 oraz strona 72 pozycja 119; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Christburg, s. 509.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.mikolajkipomorskie.pl","url":"https://bip.mikolajkipomorskie.pl/files/file_add/download/2631_zarzadzenie-nr-16.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1000","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8758535,"lng":19.197471,"name_de":"","name_pl":"Nowe Mini\u0119ta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Polaszki, po niemiecku Neu Paleschken, le\u017ca\u0142y w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej. \ud83d\udccc Wbrew regule tych stron \u2014 rdzennie kaszubskich i katolickich okolic Ko\u015bcierzyny \u2014 wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em. Ewangelickie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w si\u0119gaj\u0105 1727 roku, parafia istnia\u0142a wi\u0119c najp\u00f3\u017aniej w pierwszej \u0107wierci XVIII wieku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b: drewniany, o konstrukcji ryglowej, tr\u00f3jnawowy z transeptem, wzniesiony w 1842 roku \ud83d\udfe1 (cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 podaje rok 1845). Po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em filialnym Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w parafii Stare Polaszki, w diecezji pelpli\u0144skiej. Katolicy podlegali dawniej parafii w Starej Kiszewie, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d administracyjny mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Starych Polaszkach.\n\nPrzewaga ewangelik\u00f3w by\u0142a tu przyt\u0142aczaj\u0105ca: wykazy notuj\u0105 we wsi 555 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 524 wyznania ewangelickiego. Pi\u0119\u0107 lat przed spisem z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0142y tu 563 osoby, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o wtedy 530 os\u00f3b; miejscowo\u015b\u0107 figuruje w spisie jako Neu Paleksten. \ud83d\udd34 Liczb 555 i 524 nie wolno jednak przypisywa\u0107 spisowi z 1910 roku bez sprawdzenia: identyczn\u0105 par\u0119 podaje wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku, strona 40, pozycja 63.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 jako \u201eNeu Palefschen\u201d, diecezja Pr. Stargard-Berent \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w 1784 roku, szachulcowy, z wie\u017c\u0105 i jednym dzwonem, oraz 3808 dusz. \ud83d\udccc Data 10 listopada 1874 roku, dot\u0105d podawana jako po\u015bwi\u0119cenie tutejszej \u015bwi\u0105tyni, odnosi si\u0119 u Harnocha do domu modlitwy z budynkiem szkolnym w Gr\u00fcnthal, a nie do ko\u015bcio\u0142a w Nowych Polaszkach \u2014 sprzeczno\u015b\u0107 w tej cz\u0119\u015bci znika. \ud83d\udfe1 Zostaje r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy rokiem 1784 a dat\u0105 1842 (albo 1845); \u017ar\u00f3d\u0142a nie rozstrzygaj\u0105, czy chodzi o gruntown\u0105 przebudow\u0119, czy o kolejn\u0105 budowl\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0309","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03269,"lng":18.13521,"name_de":"Neu Paleschken","name_pl":"Nowe Polaszki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Barkoczyn, po niemiecku Neu Barkoschin, le\u017ca\u0142 w dawnym powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, na katolickich, kaszubskich obrze\u017cach Ko\u015bcierzyny \u2014 i wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 w tym s\u0105siedztwie siln\u0105 koloni\u0105 ewangelick\u0105 z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em i w\u0142asn\u0105 parafi\u0105. \ud83d\udccc Harnoch opowiada, jak do tego dosz\u0142o: sprowadzeni przez dziedzic\u00f3w koloni\u015bci z Pomorza mieli swoich duchownych i najpierw zbudowali ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rekownicy, ale katolicki dziedzic osadzi\u0142 tam wkr\u00f3tce katolickiego ksi\u0119dza; wtedy ewangelicy, za pozwoleniem starosty ko\u015bcierskiego, postawili drugi ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 tutaj. Drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano w 1797 roku, a nowa, kt\u00f3r\u0105 wtedy uko\u0144czono, by\u0142a szachulcowa; napis na chor\u0105giewce wie\u017cy podawa\u0142 w\u0142a\u015bnie t\u0119 dat\u0119. W latach 1891\u20131897 wzniesiono kolejn\u0105, neogotyck\u0105 i ceglan\u0105, oddalon\u0105 od poprzedniej o jakie\u015b sto metr\u00f3w \u2014 zd\u0105\u017cono w por\u0119, bo oko\u0142o 1890 roku stary ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ju\u017c podparty.\n\n\ud83d\udccc Parafia obs\u0142ugiwa\u0142a dwadzie\u015bcia cztery osady i w 1868 roku liczy\u0142a 2143 dusze; w wykazie ze spisu z 1 grudnia 1910 roku Nowy Barkoczyn stoi przy szesnastu miejscowo\u015bciach samego tylko powiatu ko\u015bcierskiego, od Starego Barkoczyna po Rekownic\u0119. \u26a0 Liczby z 1868 roku pochodz\u0105 z has\u0142a *S\u0142ownika geograficznego* o Starym Barkoczynie, a przywo\u0142ywany odsy\u0142acz wskazuje tom si\u00f3dmy, w kt\u00f3rym has\u0142a na liter\u0119 B by\u0107 nie mo\u017ce; odsy\u0142acz pozostaje niesprawdzony. \ud83d\udd34 Oko\u0142o 1890 roku Harnoch naliczy\u0142 w tej samej parafii tylko oko\u0142o 1180 dusz \u2014 r\u00f3\u017cnica wobec 2143 z 1868 roku jest zbyt du\u017ca, by obie liczby opisywa\u0142y ten sam obszar. Rocznie odnotowywano wtedy 80 chrzt\u00f3w, czterdzie\u015bci konfirmacji, 21 \u015blub\u00f3w, 44 pogrzeby i oko\u0142o 1400 komunikant\u00f3w; organy mia\u0142y dwana\u015bcie g\u0142os\u00f3w, dzwon by\u0142 jeden, a pierwszy w\u0142asny pastor, kt\u00f3ry przyszed\u0142 tu w 1865 roku, nie zasta\u0142 nawet mieszkania i utrzymywa\u0142 si\u0119 z 450 marek pensji i 500 marek dodatk\u00f3w. \u017by\u0142o tu r\u00f3wnie\u017c kilku staroluteran.\n\n\ud83d\udfe1 Kiedy parafia przesta\u0142a by\u0107 fili\u0105 Szymbarku, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozmaicie. B\u00e4r notuje w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne Nowego Barkoczyna od 1787 roku dla zgon\u00f3w, od 1789 dla chrzt\u00f3w i od 1823 dla \u015blub\u00f3w, a chrzty i \u015bluby z lat 1693\u20131786 wskazuje w ksi\u0119gach szymbarskich, jako zapisy dawnej gminy filialnej; Harnoch kres tej zale\u017cno\u015bci k\u0142adzie dopiero w 1853 roku. Cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w, datowany jest na lata 1841\u20131960.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 najpierw jako fili\u0119 parafii Niedamowo, a od 1 sierpnia 1957 roku jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 nowo erygowanej parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski. Poch\u00f3wki ewangelickie usta\u0142y oko\u0142o 1960 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0203","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1032,"lng":18.13376,"name_de":"Neu Barkoschin","name_pl":"Nowy Barkoczyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Barkoczyn \u2014 po niemiecku Neu Barkoschin \u2014 le\u017ca\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim, w katolickim rdzeniu Kaszub, a mimo to by\u0142 siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em.\n\n\ud83d\udccc Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 jest tu d\u0142uga i przerywana. Kaplic\u0119 z pocz\u0105tku XVI wieku przej\u0119li oko\u0142o 1600 roku ewangelicy, oko\u0142o 1650 wr\u00f3ci\u0142a do katolik\u00f3w, po czym ewangelicy wznie\u015bli w\u0142asny drewniany zb\u00f3r, wzmiankowany w 1772 roku i odbudowany z pruskiej ceg\u0142y w 1797. Obecny, murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 w formach eklektyczno-neogotyckich postawiono w latach 1891\u20131897, jakie\u015b 100 metr\u00f3w od poprzedniego \u2014 nowa \u015bwi\u0105tynia stan\u0119\u0142a wi\u0119c obok starej, a nie na jej miejscu. Osobno za\u0142o\u017cono cmentarz ewangelicki, czynny w latach 1841\u20131960.\n\n\ud83d\udccc Wsp\u00f3lnota mia\u0142a tu w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 obok ko\u015bcio\u0142a, a najstarsza ksi\u0119ga metrykalna prowadzona by\u0142a wsp\u00f3lnie z s\u0105siednim Szymbarkiem i zaczyna si\u0119 w 1694 roku \u2014 obie parafie wyros\u0142y z tego samego osadnictwa ewangelickiego na pograniczu kaszubskim.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy: najpierw jako fili\u0119 parafii w Niedamowie, a 1 sierpnia 1957 roku biskup Kazimierz Kowalski erygowa\u0142 parafi\u0119 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest zachowany i u\u017cytkowany. \u26a0 Liczb parafian ewangelickich ani nazwisk pastor\u00f3w nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":1897,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. par. rzym.-kat. pw. MB Kr\u00f3lowej Polski \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/nowy-barkoczyn-kosciol-ewangelicki-ob-par-rzym-kat-pw-mat"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0232","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.103,"lng":18.134,"name_de":"Neu-Barkoschin","name_pl":"Nowy Barkoczyn \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Neu-Barkoschin)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, po niemiecku Tiegenhof, za\u0142o\u017cy\u0142 zakon krzy\u017cacki; od 1859 roku by\u0142 miasteczkiem targowym, a prawa miejskie otrzyma\u0142 w 1880. Ewangelicy modlili si\u0119 tu najpierw w zamku: gdy ziemia przesz\u0142a w 1772 roku pod panowanie pruskie, Fryderyk II podarowa\u0142 w 1782 roku stary kr\u00f3lewski zamek polski, a w jednej z jego sal urz\u0105dzono ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony 8 sierpnia 1784 roku przez proboszcza z Nowego Stawu, Daniela Friedricha Bobrisa. Pierwszym proboszczem zosta\u0142 Christian Andreas Wanselow, wprowadzony w dniu po\u015bwi\u0119cenia. Wcze\u015bniej duchowni tej parafii mieli siedzib\u0119 w Tiegenhagen \u2014 wymieniani s\u0105 Johann D\u00f6ring oko\u0142o 1599 roku, Georg Willefius oko\u0142o 1628 i Martin Schmeckel w 1630; do 1772 roku miasteczko dzieli\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy dwie parafie: od strony F\u00fcrstenau nale\u017ca\u0142o do Marienau, z drugiej do Lubieszewa.\n\nW spisie z 1885 roku Nowy Dw\u00f3r liczy\u0142 2749 mieszka\u0144c\u00f3w: 1680 ewangelik\u00f3w, 838 katolik\u00f3w, 158 innych chrze\u015bcijan i 73 osoby wyznania moj\u017ceszowego. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje t\u0119 parafi\u0119 jako Tiegenhof w diecezji malborskiej: pod patronatem gminy, 3068 dusz. Ko\u015bcio\u0142y katolickie sta\u0142y wtedy w samym Tiegenhof i w Tiegenhagen.\n\nTych blisko trzy tysi\u0105ce dusz trzeba by\u0142o gdzie\u015b chowa\u0107. Nieczynny dzi\u015b cmentarz ewangelicki przy ulicy Drzyma\u0142y 6, na dzia\u0142ce numer 500/2, datowany jest w ewidencji zabytk\u00f3w na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; kart\u0119 cmentarza sporz\u0105dzi\u0142 Narodowy Instytut Dziedzictwa, a wpis do ewidencji nosi dat\u0119 1 kwietnia 1984 roku. Nie by\u0142 jedyny \u2014 ewidencja prowadzi w mie\u015bcie dwa cmentarze ewangelickie, ten przy Drzyma\u0142y i drugi przy ulicy Warszawskiej, dawniej 1 Maja, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 13, a osobno cmentarz katolicki przy Tczewskiej.\n\nGminny program opieki nad zabytkami na lata 2022\u20132025 wskazuje oba cmentarze ewangelickie jako obiekty, o kt\u00f3re nale\u017cy uzupe\u0142ni\u0107 gminn\u0105 ewidencj\u0119 zabytk\u00f3w, i podaje, \u017ce cmentarz przy Drzyma\u0142y pe\u0142ni obecnie funkcj\u0119 parku.\n\n\ud83d\udccc Obie daty potwierdzone w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Harnoch na stronie 444 pisze, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w miejscu starego, przy znacznych dotacjach kr\u00f3lewskich, i po\u015bwi\u0119cono \u201eam 1. Pfingsttage 1832\u201d; Bernhard Schmid na stronie 358 podaje budow\u0119 w latach 1831\u20131833 na fundamentach g\u0142\u00f3wnego skrzyd\u0142a dawnego zamku i po\u015bwi\u0119cenie \u201e1833 am Pfingstfest\u201d za Rhes\u0105 (s. 217). \ud83d\udccc Ten sam ust\u0119p rozstrzyga przy okazji sp\u00f3r o konstrukcj\u0119, kt\u00f3ry wisi przy KOS-0037: Harnoch nazywa budowl\u0119 murowan\u0105 (\u201emassiv mit stattlichem Thurm\u201d), Schmid opisuje j\u0105 jako mur pruski o wymiarach 22,50 na 13,85 metra i wskazuje w berli\u0144skim Muzeum Schinkla oryginalny rysunek z 1827 roku o tym samym rzucie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski na lata 2022\u20132025; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 358.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"prawomiejscowe.pl","url":"https://prawomiejscowe.pl/api/file/GetZipxAttachment/420/2266976/false/preview"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 358","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0985","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2146,"lng":19.114,"name_de":"Tiegenhof","name_pl":"Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, do 1945 roku Tiegenhof, to miasto targowe \u015brodkowych \u017bu\u0142aw. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; po pierwszej wojnie \u015bwiatowej znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska jako stolica nowego powiatu Wielkie \u017bu\u0142awy, a od 1939 roku w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a silnie protestancka. \ud83d\udfe1 W 1871 roku na 2142 mieszka\u0144c\u00f3w 1250 mia\u0142o by\u0107 ewangelikami, 620 katolikami, a oko\u0142o 170 mennonitami \u2014 te liczby poda\u0142 G. Neumann w 1874 roku i pozostaj\u0105 niepotwierdzone. Pewniejszy jest pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku: 2749 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 1680 ewangelik\u00f3w, 838 katolik\u00f3w, 158 innych chrze\u015bcijan i 73 \u017byd\u00f3w. Po stronie ko\u015bcielnej Harnoch liczy oko\u0142o 1890 roku 3068 dusz parafii, przy 122 chrztach, 22 \u015blubach, 928 komunikantach i 85 pogrzebach rocznie.\n\nGmina ewangelicka zacz\u0119\u0142a si\u0119 od pomieszczenia zast\u0119pczego. W 1784 roku urz\u0105dzono zb\u00f3r w jednej z sal opuszczonego zamku Loitz\u00f3w, przekazanego luteranom przez w\u0142adze pruskie; kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0142 8 sierpnia 1784 roku pastor Daniel Fredrik Bobrik z Nowego Stawu. Od tego samego roku prowadzono w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne, a w ksi\u0119dze \u015blub\u00f3w z lat 1805\u20131844 kto\u015b zapisa\u0142 dzieje gminy od 1784 do 1810 roku. Gdy skrzyd\u0142o zamku z kaplic\u0105 zacz\u0119\u0142o grozi\u0107 zawaleniem, rozebrano je i od 1831 roku wznoszono na fundamentach g\u0142\u00f3wnego skrzyd\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 z wielokondygnacyjn\u0105 wie\u017c\u0105.\n\n\ud83d\udd34 Trzy szczeg\u00f3\u0142y tej budowy zapisy podaj\u0105 rozbie\u017cnie. Rok uko\u0144czenia: 1833 albo 1834. Konstrukcja: ryglowa albo murowana. Autorstwo: w berli\u0144skim gabinecie rycin zachowa\u0142 si\u0119 projekt ko\u015bcio\u0142a dla Tiegenhof autorstwa Karla Friedricha Schinkla z 1827 roku (sygnatura SM 44e.207), lecz wed\u0142ug drugiego zapisu rozwi\u0105zanie Schinkla uznano za zbyt kosztowne i zrealizowano skromniejszy projekt Carla Ferdinanda von Busse. Kt\u00f3rej budowli dotyczy zachowany rysunek, pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 drug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105, lecz w 1953 roku rozebrano cz\u0119\u015bciowo zniszczon\u0105 budowl\u0119, a kilka lat p\u00f3\u017aniej zasypano zachowane pod ni\u0105 szesnastowieczne piwnice zamku i urz\u0105dzono w tym miejscu boisko przyszkolne przy ulicy Chrobrego. Zachowa\u0142 si\u0119 murowany, otynkowany budynek dawnej parafii ewangelickiej przy tej samej ulicy. Odr\u0119bny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem Przemienienia Pa\u0144skiego wzniesiono w latach 1847\u20131851, neogotycki, przy ulicy Drzyma\u0142y; jest czynny i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1419 z 13 pa\u017adziernika 1993 roku.\n\nNowy Dw\u00f3r i okolice to zarazem historyczne centrum mennonit\u00f3w \u017bu\u0142aw \u2014 odr\u0119bnej wsp\u00f3lnoty anabaptystycznej, wyros\u0142ej z innego pnia ni\u017c luteranizm. Na terenie gminy do 1945 roku dzia\u0142a\u0142y cztery mennonickie domy modlitwy: drewniane w Stawcu, Or\u0142owskim Polu i R\u00f3\u017cewie oraz murowany w \u017belichowie. \u017baden si\u0119 nie zachowa\u0142.\n\n\ud83d\udccc Zb\u00f3r urz\u0105dzono w 1784 roku w sali zamku Loitz\u00f3w, przekazanego luteranom przez w\u0142adze pruskie; kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 sierpnia tego roku. Gdy cz\u0119\u015b\u0107 zamku z kaplic\u0105 zagrozi\u0142a zawaleniem, rozebrano j\u0105, a od 1831 roku wznoszono murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 na fundamentach g\u0142\u00f3wnego skrzyd\u0142a \u2014 uko\u0144czony, wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142, w 1833 albo 1834 roku. \ud83d\udccc Projekt zam\u00f3wiono najpierw u Karla Friedricha Schinkla i jego rysunek z 1827 roku zachowa\u0142 si\u0119 w berli\u0144skim Gabinecie Rycin, ale rozwi\u0105zanie uznano za zbyt kosztowne i zrealizowano skromniejszy projekt Carla Ferdinanda von Busse.\n\n\ud83d\udccc G. Neumanna (1874) w korpusie nie ma \u2014 ani pliku, ani cytatu. Niezale\u017cnej podstawy dla rozbicia z 1871 roku nie znalaz\u0142em: Schmid, opisuj\u0105c Nowy Dw\u00f3r, podaje w\u0142asny szereg ludno\u015bciowy (1817 \u2014 1694 mieszka\u0144c\u00f3w, 1895 \u2014 2780, 1900 \u2014 2680, 1905 \u2014 2872, 1910 \u2014 2901, 1916 \u2014 2666) i w og\u00f3le nie notuje roku 1871 ani podzia\u0142u wyznaniowego. Spis z 1 grudnia 1885 roku pozostaje wi\u0119c jedyn\u0105 pewn\u0105 miar\u0105 w tym miejscu.\n\n\ud83d\udccc Poprawka obj\u0119\u0142a pola \u017cywe, ale nie wszystkie. Pole los_1945 ma dzi\u015b \u201ezburzony\u201d, a warto\u015b\u0107 \u201eprzejety_katolicki\u201d ocala\u0142a ju\u017c tylko w archiwalnych kopiach opisu. Zosta\u0142a natomiast jedna pozosta\u0142o\u015b\u0107 w polu czynnym: current_use_label brzmi \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki (dawny ewangelicki)\u201d, co przeczy rozbi\u00f3rce z 1953 roku i opisowi rekordu, wedle kt\u00f3rego w miejscu ko\u015bcio\u0142a urz\u0105dzono boisko przyszkolne przy ulicy Chrobrego. To pole trzeba poprawi\u0107 razem z reszt\u0105.\n\nPodstawy nie ma i nie przyby\u0142o. Dzie\u0142a G. Neumanna z 1874 roku nie ma w korpusie ani jako pliku, ani jako cytatu w czyimkolwiek przypisie; nie ma te\u017c pruskiego spisu powszechnego z 1871 roku, kt\u00f3ry by\u0142by jedynym niezale\u017cnym sprawdzianem tych proporcji. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu malborskiego, jedyne opracowanie z epoki opisuj\u0105ce to miasto, roku 1871 nie notuje. Liczby stoj\u0105 zatem na jednym, niesprawdzalnym odes\u0142aniu do druku papierowego. Zdanie o rozk\u0142adzie wyznaniowym z 1871 roku nale\u017cy albo zdj\u0105\u0107 razem z liczbami, albo zostawi\u0107 z wyra\u017anym zastrze\u017ceniem, \u017ce pochodz\u0105 z niezweryfikowanego przekazu \u2014 do czasu, a\u017c kto\u015b si\u0119gnie do samego druku.\n\nZdanie z liczbami z 1871 roku trzeba zdj\u0105\u0107. Dzie\u0142a G. Neumanna z 1874 roku nie ma w zbiorze w \u017cadnej postaci, pruskiego spisu z 1871 roku r\u00f3wnie\u017c, a jedyne opracowanie z epoki dla tego miasta \u2014 inwentarz zabytk\u00f3w powiatu malborskiego \u2014 tego roku nie notuje; nast\u0119pne zdanie opisu niesie i tak mocniejsze dane ze spisu z 1885 roku, a warstw\u0119 ko\u015bcieln\u0105 domyka Harnoch. Przy okazji jedna poprawka w tym samym akapicie: pastor z Nowego Stawu, kt\u00f3ry po\u015bwi\u0119ci\u0142 kaplic\u0119 zamkow\u0105 8 sierpnia 1784 roku, nazywa\u0142 si\u0119 Daniel Friedrich Bobrik, nie \u201eDaniel Fredrik\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Gda\u0144sk 1908; G. Neumann, statystyka miast prowincji, 1874; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 356; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku; Bernhard Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg, Gda\u0144sk 1919; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919.*","built_year":1833,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg, Gda\u0144sk 1919","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0037","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2146299,"lng":19.1150846,"name_de":"Tiegenhof","name_pl":"Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Tiegenhof)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tiegenhof (dzi\u015b Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski) to dawne miasto targowe \u015brodkowych \u017bu\u0142aw, przed 1920 r. w Kreis Marienburg (Prusy Zachodnie, rejencja gda\u0144ska), a w latach 1920\u20131939 stolica nowego powiatu Grosses Werder (Kreis Gro\u00dfes Werder) w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. Miejscowo\u015b\u0107 silnie protestancka: w 1871 r. na 2142 mieszka\u0144c\u00f3w 1250 mia\u0142o by\u0107 ewangelikami, 620 katolikami, a ok. 170 mennonitami (dane za G. Neumannem 1874 \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142o papierowe, niezweryfikowane). Zb\u00f3r ewangelicki urz\u0105dzono w 1784 r. w sali zamku Loitz\u00f3w, przekazanego luteranom przez w\u0142adze pruskie; kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 sierpnia 1784 r. Gdy cz\u0119\u015b\u0107 zamku z kaplic\u0105 grozi\u0142a zawaleniem, rozebrano j\u0105 i od 1831 r. wznoszono na fundamentach g\u0142\u00f3wnego skrzyd\u0142a zamku murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (uko\u0144czony wg r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 w 1833 albo 1834 r.). Wst\u0119pnie projekt zam\u00f3wiono u Karla Friedricha Schinkla \u2014 jego rysunek z 1827 r. zachowa\u0142 si\u0119 w Kupferstichkabinett Staatliche Museen zu Berlin \u2014 ale rozwi\u0105zanie uznano za zbyt kosztowne i zrealizowano skromniejszy projekt Carla Ferdinanda von Busse. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a przy dzisiejszej ul. Chrobrego; przetrwa\u0142a wojn\u0119 cz\u0119\u015bciowo uszkodzona i zosta\u0142a rozebrana w 1953 r., a kilka lat p\u00f3\u017aniej zasypano zamkowe piwnice i urz\u0105dzono w tym miejscu przyszkolne boisko. Odr\u0119bny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pw. Przemienienia Pa\u0144skiego wzniesiono w latach 1847\u20131851 (neogotyk, ul. Drzyma\u0142y; dzi\u015b czynny, rejestr zabytk\u00f3w A-1419 z 13.10.1993). Tiegenhof i okolice to zarazem historyczne centrum mennonit\u00f3w \u017bu\u0142aw \u2014 odr\u0119bnej wsp\u00f3lnoty anabaptystycznej, NIE luteran; na terenie gminy do 1945 r. dzia\u0142a\u0142y cztery mennonickie domy modlitwy: drewniane w Stawcu, Or\u0142owskim Polu i R\u00f3\u017cewie oraz murowany w \u017belichowie. \u017baden z nich nie zachowa\u0142 si\u0119.","built_year":1833,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski \u2013 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0171","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2146299,"lng":19.1150846,"name_de":"Tiegenhof","name_pl":"Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski \u2014 parafia i ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Tiegenhof)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Nowym Klinczu (po niemiecku Neu Klinsch, kaszubskie Nowi Kli\u0144cz) le\u017cy w rdzennie kaszubskiej i katolickiej okolicy, w kt\u00f3rej ewangelicy zawsze byli mniejszo\u015bci\u0105. Przed 1945 rokiem miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w 1783 roku i jest jednym z szesnastu cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re wykaz gminy Ko\u015bcierzyna notuje na swoim terenie. By\u0142 tu jedynym obiektem tej wsp\u00f3lnoty: miejscowi ewangelicy \u2014 niemieccy koloni\u015bci i rodzina dworska maj\u0105tku nowokli\u0144skiego \u2014 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mieli i nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie. W\u015br\u00f3d pochowanych jest Hermann Laaser (1854\u20131942), zarz\u0105dca maj\u0105tku.\n\nDo dzi\u015b zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu grob\u00f3w, przewa\u017cnie bez krzy\u017cy i tablic, a teren bywa zaniedbany. Od 2021 roku porz\u0105dkuje go i upami\u0119tnia miejscowe stowarzyszenie kaszubskie, kt\u00f3re w Wielki Pi\u0105tek k\u0142adzie na grobach bia\u0142e r\u00f3\u017ce.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy poza wsi\u0105, na wzg\u00f3rzu w lesie, i z powierzchni\u0105 0,20 hektara nale\u017cy do wi\u0119kszych w gminie. Otacza go prostok\u0105tny wa\u0142 kamienny, mocno nadszarpni\u0119ty; widoczna jest jeszcze droga, kt\u00f3r\u0105 tu dochodzono. Zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu grob\u00f3w i sze\u015b\u0107 napis\u00f3w, z czego dwa wygrawerowane na krzy\u017cach. \ud83d\udd34 Stan \u015bwiadczy o przeprowadzonej tu w du\u017cym stopniu grabie\u017cy \u2014 jej najwyra\u017aniejszym \u015bladem s\u0105 wykopane do\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":1783,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Upami\u0119tnienie zmar\u0142ych na cmentarzu ewangelickim w Nowym Kli\u0144czu \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/upamietnienie-zmarlych-na-cmentarzu-ewangelickim-w-nowym-klinczu/"},{"typ":"wykaz gminny","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0149","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12307,"lng":18.0346,"name_de":"Neu Klinsch","name_pl":"Nowy Klincz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Podle\u015b (Neu Podless) le\u017ca\u0142 w Kreis Berent, czyli w powiecie ko\u015bcierskim Prus Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej. Wie\u015b by\u0142a wyznaniowo podzielona niemal r\u00f3wno: pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 124 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 61 ewangelik\u00f3w i 63 katolik\u00f3w.\n\nEwangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Ko\u015bcierzynie. Ukonstytuowano j\u0105 w 1781 roku dla rodzin niemieckich i protestanckich, kt\u00f3re osiad\u0142y w mie\u015bcie po 1773 roku, oraz dla licznych gmin wiejskich w okolicy; od 1784 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w domu modlitwy urz\u0105dzonym pod nowo zbudowanym ratuszem na rynku, a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafia postawi\u0142a dopiero w latach 1821\u20131823. Nowy Podle\u015b wymieniano w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii. Mi\u0119dzy spisem z 1885 a spisem z 1 grudnia 1910 roku powsta\u0142a jednak nowa parafia w s\u0105siednim Wielkim Podlesiu, nosz\u0105cym wtedy urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 Poldersee, i to do niej wie\u015b odt\u0105d nale\u017ca\u0142a \u2014 razem z Ma\u0142ym Podlesiem, Wielkim Klinczem, Juszkami, Stawiskami i kilkoma innymi wsiami.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 107 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 41 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 36 os\u00f3b. Po tej spo\u0142eczno\u015bci pozosta\u0142 cmentarz ewangelicki z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, dzi\u015b nieczynny, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); August Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna; gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wykaz gminny","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"Zabytki nieruchome \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna (gminna ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://koscierzyna.pl/zabytki-nieruchome/"},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, GUS, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Gemeindelexikon \u2026 Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100085/edition/90250"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1061","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09087,"lng":18.02084,"name_de":"Neu Podless","name_pl":"Nowy Podle\u015b \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Staw (niem. Neuteich) le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich, w Kreis Marienburg, prow. Prusy Zachodnie (po 1920 pozosta\u0142 w Niemczech; zaj\u0119ty przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 11 III 1945). Miasteczko by\u0142o przez wieki w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickie \u2014 zb\u00f3r protestancki od 1565. Obiekt to poewangelicki (lutera\u0144sko-unijny) ko\u015bci\u00f3\u0142 przy rynku, wzniesiony w latach 1803\u20131804 w neogotyku na miejscu spalonego ratusza; smuk\u0142a wie\u017ca zwana \u201eo\u0142\u00f3wkiem\" (Bleistift) dobudowana w 1864. Po 1945 s\u0142u\u017cy\u0142 jako magazyn i sklep meblowy, a po przebudowie w 2011\u20132012 pe\u0142ni funkcj\u0119 galerii/o\u015brodka kultury. Nie myli\u0107 z gotyckim ko\u015bcio\u0142em kolegiackim \u015bw. Mateusza \u2014 \u015bwi\u0105tyni\u0105 katolick\u0105, najwi\u0119ksz\u0105 na \u017bu\u0142awach. W mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142a te\u017c odr\u0119bna gmina mennonicka (117 os\u00f3b w 1782) \u2014 wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, nie lutera\u0144ska.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w Nowym Stawie (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_poewangelicki_w_Nowym_Stawie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Zabytek.pl (NID) / zulawy.infopl.info / Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 Nowy Staw","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0403","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_zwartowo/zwartowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1361,"lng":19.0089,"name_de":"Neuteich","name_pl":"Nowy Staw \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Galeria \u017bu\u0142awska)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stoi przy Rynku Ko\u015bciuszki w Nowym Stawie, po niemiecku *Neuteich*, na \u017bu\u0142awach Malborskich. Miasto za\u0142o\u017cy\u0142 zakon krzy\u017cacki w 1329 roku i w tym samym roku otrzyma\u0142o przywilej od Wernera von Orseln; dokument sp\u0142on\u0105\u0142 przy po\u017codze miasta w czasie wojny trzynastoletniej, kr\u00f3l Kazimierz odnowi\u0142 go w 1476 roku, a i ten odpis przepad\u0142 w ogniu w 1802 roku. Do 1920 roku Nowy Staw le\u017ca\u0142 w powiecie malborskim prowincji Prusy Zachodnie; \ud83d\udfe1 przynale\u017cno\u015bci miasta po tej dacie nie ustalono.\n\nPierwsza gmina protestancka powsta\u0142a w mie\u015bcie w 1565 roku, a cztery lata p\u00f3\u017aniej, 24 kwietnia 1569 roku, otrzyma\u0142a od kr\u00f3la Zygmunta Augusta przywilej gwarantuj\u0105cy swobod\u0119 wyznania. Za Stefana Batorego przypad\u0142 jej podmiejski ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny \u015bwi\u0119tego Jerzego; \ud83d\udfe1 Harnoch wywodzi to inaczej \u2014 prawo patronatu nad t\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 magistrat otrzyma\u0142 od kr\u00f3la Kazimierza IV w 1476 roku i to on odda\u0142 j\u0105 luteranom miasta, przyjmuj\u0105c zarazem jako go\u015bci ko\u015bcielnych ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w siedmiu okolicznych wsi. \u015awi\u0105tynia pad\u0142a w wojnie szwedzkiej w 1626 roku, ale do ratusza ewangelicy przenie\u015bli si\u0119 wcze\u015bniej: \ud83d\udd34 Harnoch wskazuje rok 1612, inwentarz Bernharda Schmida \u2014 rok 1627, gdy modlono si\u0119 w sali na pi\u0119trze ratusza, urz\u0105dzonej nad jatkami mi\u0119snymi, obok zakrystii, w kt\u00f3rej obradowa\u0142a rada miejska. Pod koniec 1626 roku kr\u00f3l Gustaw Adolf odda\u0142 wsp\u00f3lnocie ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; po pokoju w Sztumskiej Wsi z 12 wrze\u015bnia 1635 roku trzeba go by\u0142o zwr\u00f3ci\u0107, klucze przekazano w niedziel\u0119 Invocavit 1636 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa wr\u00f3ci\u0142y do ratusza. To samo powt\u00f3rzy\u0142o si\u0119 w 1657 roku za Karola Gustawa i sko\u0144czy\u0142o po pokoju oliwskim w 1660 roku.\n\n\ud83d\udccc W ratuszu modlono si\u0119 z g\u00f3r\u0105 sto lat, a rzecz obchodzono przemy\u015blnie: magistrat zachowa\u0142 dla siebie pok\u00f3j w szczycie budynku, do kt\u00f3rego wiod\u0142y wy\u0142\u0105cznie schody z zewn\u0105trz, \u017ceby wobec biskupa utrzyma\u0107 poz\u00f3r, \u017ce to nie ko\u015bci\u00f3\u0142. Nie by\u0142o to na \u017bu\u0142awach osobliwo\u015bci\u0105, lecz regu\u0142\u0105 \u2014 ewangelicka wsp\u00f3lnota zaczyna\u0142a zwykle od pomieszczenia, nie od budynku, i pomieszczenie bywa\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 \u015bwieck\u0105, u\u017cyczon\u0105 albo wywalczon\u0105: podobnie modlono si\u0119 w ratuszu w Stolzenbergu od 1783 roku, w bocznej sali plebanii w *Prangenau*, p\u00f3ki nie odbudowano tam ko\u015bcio\u0142a w 1682 roku, a w Lichnowach Wielkich w 1635 roku dom modlitwy postawiono z materia\u0142u rozebranej katolickiej kaplicy. Gmina wiejska por\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 przy tym z miejsk\u0105 o w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Neuteichsdorf i przez pi\u0119tna\u015bcie lat trzyma\u0142a si\u0119 \u015bwi\u0105ty\u0144 w Tannsee, Lubieszewie i Lichnowach; pogodzono si\u0119 24 listopada 1745 roku, gdy wsie zobowi\u0105za\u0142y si\u0119 zap\u0142aci\u0107 miastu 4 000 floren\u00f3w za nowo zbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142, otrzymuj\u0105c w zamian po\u0142ow\u0119 \u015bwi\u0105tyni i g\u0142os przy wyborze duchownego. Powi\u0119kszon\u0105 mi\u0119dzy 1730 a 1745 rokiem \u015bwi\u0105tyni\u0119 ratuszow\u0105, kt\u00f3rej budowa kosztowa\u0107 mia\u0142a ponad 40 000 gulden\u00f3w, strawi\u0142 po\u017car 12 maja 1802 roku.\n\n\ud83d\udd34 Data obecnej budowli podawana jest dwojako: jeden zapis m\u00f3wi o wzniesieniu jej w latach 1803\u20131804 na miejscu ratusza, wed\u0142ug projektu Dueringa, Harnoch za\u015b podaje, \u017ce skromny prostok\u0105tny ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem magistratu i wolnych gospodarzy che\u0142mi\u0144skich po\u015bwi\u0119cono 11 maja 1806 roku. Zgodne s\u0105 natomiast co do wie\u017cy: dostawiono j\u0105 znacznie p\u00f3\u017aniej i po\u015bwi\u0119cono 16 listopada 1863 roku \u2014 \ud83d\udfe1 obok tej daty pojawia si\u0119 te\u017c rok 1864. Wysoka na sto sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 st\u00f3p, zwie\u0144czona o\u015bmioboczn\u0105 iglic\u0105, dorobi\u0142a si\u0119 w mie\u015bcie przezwiska \u201eo\u0142\u00f3wek\u201d (*Bleistift*; projekt H. Dieckhoffa). W latach 1888\u20131891 powi\u0119kszono okna, oblicowano elewacje i nadano ca\u0142o\u015bci charakter neogotycki. Jest to budowla ceglana, jednonawowa, na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, ze schodkowymi szczytami, pi\u0119cioboczn\u0105 zakrysti\u0105 i o\u015bmioboczn\u0105, pi\u0119ciokondygnacyjn\u0105 wie\u017c\u0105; korpus licowany jest ceg\u0142\u0105 czerwon\u0105, wie\u017ca i \u0142\u0105cznik \u017c\u00f3\u0142t\u0105. Wn\u0119trze jest jednoprzestrzenne, z emporami na \u017celiwnych s\u0142upach obiegaj\u0105cymi je z trzech stron.\n\n\u26a0 Silna tradycja protestancka nie znaczy\u0142a przewagi liczebnej przez ca\u0142y czas. Gdy 1 grudnia 1885 roku spisano mieszka\u0144c\u00f3w Nowego Stawu, by\u0142o ich 2 374: 1 151 katolik\u00f3w, 1 069 ewangelik\u00f3w, 95 \u017byd\u00f3w i 59 os\u00f3b zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie (na \u017bu\u0142awach zwykle mennonici). Katolicy byli wi\u0119c ju\u017c wtedy nieco liczniejsi od ewangelik\u00f3w, kt\u00f3rzy tworzyli w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 na miejscu, w Neuteich; pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Harnoch liczy\u0142 j\u0105 na 1 997 dusz rozrzuconych po o\u015bmiu miejscowo\u015bciach szkolnych, a ewangelickiego duchownego w Nowym Stawie odnotowywano od 1568 roku. Ksi\u0119gi metrykalne tej parafii zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1700 roku \u2014 z luk\u0105 po roku 1757, bo roczniki z lat po\u015brednich sp\u0142on\u0119\u0142y w\u0142a\u015bnie w 1802 roku. W mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142a te\u017c odr\u0119bna gmina mennonicka \u2014 117 os\u00f3b w 1782 roku \u2014 wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, nie lutera\u0144ska.\n\nArmia Czerwona zaj\u0119\u0142a miasto 11 marca 1945 roku. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 opuszczony, potem s\u0142u\u017cy\u0142 jako magazyn i sklep meblowy. W 1995 roku wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w (numer A-1539 z 25 maja 1995 roku). W 2009 roku parafia \u015bwi\u0119tego Mateusza u\u017cyczy\u0142a obiekt gminie na trzydzie\u015bci lat, w latach 2010\u20132012 przeprowadzono rewaloryzacj\u0119 \u2014 ods\u0142oni\u0119to w\u00f3wczas sklepienia piwnicy \u015bredniowiecznego ratusza i wyeksponowano je pod szklan\u0105 posadzk\u0105 \u2014 a od 2012 roku budynek mie\u015bci Galeri\u0119 \u017bu\u0142awsk\u0105 Nowostawskiego Centrum Kultury. W kruchcie pod wie\u017c\u0105 eksponowane s\u0105 kamienne p\u0142yty nagrobne z 1599 i 1745 roku. \u26a0 Obiektu nie nale\u017cy myli\u0107 z gotyckim ko\u015bcio\u0142em kolegiackim \u015bwi\u0119tego Mateusza, \u015bwi\u0105tyni\u0105 katolick\u0105, najwi\u0119ksz\u0105 na \u017bu\u0142awach.\n\n\ud83d\udccc Po przebudowie w latach 2011\u20132012 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 pe\u0142ni funkcj\u0119 galerii i o\u015brodka kultury.\n\n\ud83d\udccc Do ewangelickiej gminy miejsko-wiejskiej Nowego Stawu wcielono 12 lipca 1612 roku siedem okolicznych wsi, kt\u00f3rych mieszka\u0144cy przyj\u0119ci zostali jako go\u015bcie ko\u015bcielni. Jedn\u0105 z nich by\u0142y Tr\u0119pnowy, po niemiecku Trampenau \u2014 wie\u015b, kt\u00f3ra w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni nigdy nie mia\u0142a. Sta\u0142a w niej natomiast szko\u0142a ewangelicka, jedna z o\u015bmiu szk\u00f3\u0142 parafii nowostawskiej licz\u0105cej 1 997 dusz; w 1887 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej 34 dzieci. Spis z 1885 roku zasta\u0142 w Tr\u0119pnowach 205 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 101 katolik\u00f3w, 82 ewangelik\u00f3w i 22 dysydent\u00f3w, a wi\u0119c na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Tralewie, poczta i parafia katolicka w Nowym Stawie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919; H. M\u00fchl, Wy\u017cyna Gda\u0144ska; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 436\u2013438; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, pozycja 148; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku.*","built_year":1804,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Nowy Staw \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/nowy-staw-kosciol-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0072","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1342754,"lng":19.0086861,"name_de":"Neuteich","name_pl":"Nowy Staw \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Neuteich)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Wiec, po niemiecku Neu Fietz, le\u017cy nad Bukownic\u0105, wpadaj\u0105c\u0105 nieopodal do Wietcisy; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu ko\u015bcierskiego. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1583 roku zapisa\u0142a go jako \u201eWieccze Nowe\u201d i wymieni\u0142a czterdziestu osadnik\u00f3w.\n\nSpis z 1885 roku rozr\u00f3\u017cnia dwie cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci. Sama wie\u015b liczy\u0142a 119 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dwana\u015bcioro ewangelik\u00f3w; tamtejsze dobra rycerskie \u2014 148 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego a\u017c 67 ewangelik\u00f3w. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka skupia\u0142a si\u0119 wi\u0119c w maj\u0105tku, nie we wsi. \ud83d\udfe1 Liczb dotycz\u0105cych d\u00f3br nie uda\u0142o si\u0119 sprawdzi\u0107 w posiadanym wyci\u0105gu ze spisu.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz jest wzmiankowany w katalogu cmentarzy parafii skarszewskiej, bez szczeg\u00f3\u0142owego opisu stanu zachowania \u2014 o samym obiekcie \u017ar\u00f3d\u0142a milcz\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0289","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12599,"lng":18.34919,"name_de":"Neu Fietz","name_pl":"Nowy Wiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"No\u017cynko (po niemiecku Klein Nossin, w starszym zapisie Nossinke, po polsku notowane te\u017c jako No\u017cynka) by\u0142o do 1945 roku wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; s\u0105d mia\u0142o w Bytowie, a do powiatu bytowskiego trafi\u0142o dopiero po wojnie. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1376 roku. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje dobra wraz z folwarkiem Malense jako 728 hektar\u00f3w o czystym dochodzie 2519 marek, z cegielni\u0105, dwoma m\u0142ynami i stawami zarybionymi karpiem i pstr\u0105giem; poczt\u0119 i telegraf mia\u0142o No\u017cynko w oddalonym o 2,3 kilometra Unichowie, a kolej w Bytowie, o szesna\u015bcie kilometr\u00f3w.\n\nOd Reformacji, kt\u00f3r\u0105 przyj\u0119to tu w 1538 roku, ludno\u015b\u0107 by\u0142a lutera\u0144ska i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin) \u2014 Ernst M\u00fcller wymienia Klein-Nossin w jej wykazie osiemnastu miejscowo\u015bci. Sama parafia zmienia\u0142a przynale\u017cno\u015b\u0107 synodaln\u0105 trzykrotnie: do 1817 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, potem do synodu w Starym Kolczyg\u0142owie, a w 1871 roku przesz\u0142a do bytowskiego. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 wie\u015b dwoma wierszami: gmina wiejska liczy\u0142a 100 ewangelik\u00f3w, obszar dworski \u2014 156, i w \u017cadnym z nich nie by\u0142o katolika. W\u0142a\u015bcicielami byli von Pirchowie, r\u00f3d, kt\u00f3ry w ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej pojawia si\u0119 w dokumentach od 1340 roku i uchodzi\u0142 za nap\u0142ywowy, przyby\u0142y z Czech; od 1787 roku maj\u0105tek trzymali von der Marwitzowie. W 1856 roku urodzi\u0142 si\u0119 tu Johannes Georg Cornelius Adalbert von der Marwitz, p\u00f3\u017aniejszy pruski genera\u0142 kawalerii, zmar\u0142y w 1929 roku w Unichowie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Dzia\u0142a\u0142a tu natomiast szko\u0142a, udokumentowana od 1736 roku \u2014 budynek z 1850 roku sp\u0142on\u0105\u0142 w 1903, nowy postawiono w 1906. Obiektem jest cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Przy wje\u017adzie do wsi sta\u0142a kaplica grobowa, kt\u00f3ra oko\u0142o 1830 roku popad\u0142a w ruin\u0119; oko\u0142o trzynastu trumien \u2014 mi\u0119dzy innymi Georga Ernsta von Pircha i jego \u017cony \u2014 przeniesiono w\u00f3wczas do grobu rodzinnego na cmentarzu.\n\nLiczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a 279 w 1910 roku, 296 w 1933 i 245 w 1939; parafia w No\u017cynie liczy\u0142a 2760 wiernych w 1940 roku. Wie\u015b ewakuowano 7 marca 1945 roku i bez walk zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, a pa\u0142ac sp\u0142on\u0105\u0142 jeszcze w marcu. Od wrze\u015bnia 1945 roku nap\u0142ywali osadnicy polscy, w wi\u0119kszo\u015bci katolicy, w\u015br\u00f3d nich Kaszubi; ostatnich Niemc\u00f3w wysiedlono w lipcu 1947 roku. Cmentarz figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w. \ud83d\udfe1 Datowania samego cmentarza i jego dzisiejszego stanu nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Do ko\u0144ca drugiej wojny ludno\u015b\u0107 wsi by\u0142a wy\u0142\u0105cznie ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w No\u017cynie, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. Mieszka\u0144c\u00f3w liczono 296 w 1933 roku i 245 w 1939.\n\nPoprawka si\u0119 potwierdza. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi Nieb\u0119dzino w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska w powiecie l\u0119borskim \u2014 z czterema zabytkowymi cmentarzami i parkiem podworskim \u2014 a nie w gminie Cewice. Grobowiec Maxa von Pircha le\u017cy zatem poza gmin\u0105 Czarna D\u0105br\u00f3wka, a wniosek noty o innym obiekcie i innym powiecie pozostaje w mocy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201375; Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, Kr\u00f3lewiec 1858; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow; Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025; M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858)","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0824","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.31031,"lng":17.45766,"name_de":"Klein Nossin","name_pl":"No\u017cynko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"No\u017cynko (do 1945 Klein Nossin) le\u017ca\u0142o w Kreis Stolp (S\u0142upsk), prowincja Pomorze, rejencja koszali\u0144ska \u2014 nie w Kreis B\u00fctow. Do ko\u0144ca II wojny ludno\u015b\u0107 wsi by\u0142a wy\u0142\u0105cznie ewangelicka; miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Gro\u00df Nossin (No\u017cyno) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Stolp-Altstadt (Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unii Staropruskiej). W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Klein Nossin nie mia\u0142o \u2014 pozosta\u0142 po niej cmentarz ewangelicki oraz \u015blad szko\u0142y (udokumentowanej od 1736 r.; budynek z 1850, po po\u017carze 1903 nowy z 1906). Liczby mieszka\u0144c\u00f3w: 296 (1933) i 245 (1939). W marcu 1945 wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walk Armia Czerwona; od wrze\u015bnia 1945 nap\u0142yn\u0119li osadnicy polscy (w wi\u0119kszo\u015bci katoliccy, w tym Kaszubi), a ostatnich Niemc\u00f3w wysiedlono w lipcu 1947. Datowania samego cmentarza i jego dzisiejszego stanu nie ustalono [?].","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0825","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.31031,"lng":17.45766,"name_de":"Klein Nossin","name_pl":"No\u017cynko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"No\u017cyno (po niemiecku Gro\u00df Nossin) by\u0142o jednym z najstarszych o\u015brodk\u00f3w parafialnych tej cz\u0119\u015bci Pomorza. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano w wizytacjach ewangelickich z 1539 i 1590 roku; w 1638 roku drewniana \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a wraz ze wszystkimi budynkami pleba\u0144skimi, odbudowa ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 latami, a gruntown\u0105 napraw\u0119 przeprowadzono w 1774 roku staraniem patrona i prowizora ko\u015bcio\u0142a, Johanna Wilhelma von Puttkamera, dziedzica na No\u017cynie. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 neogotycki \u2014 wzniesiono w 1902 roku. Kolatorem by\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br no\u017cy\u0144skich, a przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna zmienia\u0142a si\u0119 trzykrotnie: do 1817 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, potem do synodu w Starym Kolczyg\u0142owie, a w 1871 roku przeniesiono j\u0105 do synodu bytowskiego. Zb\u00f3r by\u0142 rozleg\u0142y \u2014 Ernst M\u00fcller wylicza w nim osiemna\u015bcie miejscowo\u015bci, od obu No\u017cyn po Czarn\u0105 D\u0105br\u00f3wk\u0119, Sominy i \u017beromino \u2014 i w 1932 roku liczy\u0142 2776 wiernych.\n\n\ud83d\udd34 O tym, jak d\u0142ugo rozbrzmiewa\u0142a tu mowa kaszubska, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. Franz Tetzner zapisa\u0142, \u017ce No\u017cyno cieszy\u0142o si\u0119 kaszubskimi kazaniami d\u0142u\u017cej ni\u017c s\u0105siednie parafie, ale jak d\u0142ugo \u2014 nie wiadomo, i \u017ce w 1837 roku, gdy sp\u0142on\u0119\u0142y ksi\u0119gi ko\u015bcielne, parafia by\u0142a ju\u017c ca\u0142kiem niemiecka; nowsze opracowanie utrzymuje natomiast, \u017ce jeszcze do oko\u0142o 1860 roku miejscowi lutera\u0144scy Kaszubi korzystali w liturgii z dw\u00f3ch j\u0119zyk\u00f3w \u2014 niemieckiego i polskiego. \ud83d\udd34 Rozbie\u017cna jest tak\u017ce data po\u017caru: M\u00fcller notuje po\u017car plebanii w 1832 roku, ze strat\u0105 oszacowan\u0105 na 2798 talar\u00f3w i 26 groszy, Tetzner m\u00f3wi o spaleniu ksi\u0105g w 1837. Ocala\u0142e ksi\u0119gi metrykalne parafii Gro\u00df Nossin obejmuj\u0105 lata 1832\u20131850 i przechowuje je archiwum w Szczecinie.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* opisuje No\u017cyno jako dobra rycerskie i wie\u015b ze stacj\u0105 pocztow\u0105 i telegrafem, siedemna\u015bcie kilometr\u00f3w od kolei w Bytowie. Dobra obejmowa\u0142y razem 1930 hektar\u00f3w \u2014 779 roli ornej i ogrod\u00f3w, 36 \u0142\u0105k, 67 pastwisk, 945 boru i 103 wody \u2014 a pracowa\u0142y w nich cegielnia, gorzelnia, huta szk\u0142a i piec wapienny; tutejszy okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego liczy\u0142 w 1880 roku 1501 dusz. Pi\u0119tna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej spis powszechny zapisa\u0142 wie\u015b dwoma wierszami: gmina wiejska mia\u0142a 125 ewangelik\u00f3w, obszar dworski 318, i ani w jednym, ani w drugim nie by\u0142o katolik\u00f3w.\n\nCmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 tej spo\u0142eczno\u015bci do 1945 roku. Po wojnie, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w 1946 roku w r\u0119ce katolik\u00f3w, popad\u0142 w zaniedbanie \u2014 do dzi\u015b przetrwa\u0142y starodrzew i \u015blady mogi\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201375; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Gro\u00df Nossin","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/grossnossin.htm"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0823","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3144657,"lng":17.491903,"name_de":"Gro\u00df Nossin","name_pl":"No\u017cyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"No\u017cyno, po niemiecku Gro\u00df Nossin, by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim rodziny von Puttkamer. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, z s\u0105dem obwodowym w Bytowie; dzi\u015b le\u017cy w powiecie bytowskim. Lutera\u0144skie od 1538 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142o notowany w wizytacjach z 1539 i 1590 roku. Parafia nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego do 1817 roku, potem do synodu Starego Ko\u0142czyg\u0142owa, a w 1871 roku przesz\u0142a do synodu bytowskiego w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej; w 1940 roku liczy\u0142a 2 760 wiernych w 17 miejscowo\u015bciach, a jeszcze w wykazie sprzed pierwszej wojny \u015bwiatowej obejmowa\u0142a blisko dwadzie\u015bcia osad. Prawo patronatu mia\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br no\u017cy\u0144skich \u2014 w 1790 roku duchownego powo\u0142ali tu wsp\u00f3lnie Johann Wilhelm von Puttkamer i kapitan von Zeromin na Zerominie. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich notuje dla tutejszego okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego w 1880 roku 1501 dusz, bez rozbicia wyznaniowego.\n\nOgie\u0144 wraca\u0142 tu uparcie. W 1638 roku drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 razem ze wszystkimi budynkami pleba\u0144skimi; odbudowa si\u0119 przeci\u0105gn\u0119\u0142a i przez pewien czas nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano, a sakrament\u00f3w udzielano w innym domu. Kolejna naprawa przysz\u0142a w 1774 roku. W 1832 roku ogie\u0144 strawi\u0142 plebani\u0119, a straty oszacowano na 2 798 talar\u00f3w i 26 groszy; proboszczem by\u0142 wtedy Johann Friedrich Serfisch, urodzony 28 stycznia 1770 roku pod Halle, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 parafi\u0119 od 1809 roku. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 murowany, neogotycki \u2014 wzniesiono w 1902 roku. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego, parafii erygowanej w 1981 roku w diecezji pelpli\u0144skiej, a miejscowi ewangelicy podlegaj\u0105 ko\u015bcio\u0142owi Krzy\u017ca w S\u0142upsku.\n\n\ud83d\udccc Lista tutejszych duchownych jest nieprzerwana i si\u0119ga pocz\u0105tk\u00f3w Reformacji: otwiera j\u0105 Michael Onantt w latach 1558\u20131560, zamyka Gustav Hermann Adloff, proboszcz od 1889 roku, zmar\u0142y 2 lipca 1911 roku w Berlinie. Byli w\u015br\u00f3d nich ludzie z okolicy i przybysze \u2014 Christian Dreilow, syn pastora z Budowa, prowadzi\u0142 parafi\u0119 od 1706 do 1753 roku i zmar\u0142 jako senior synodu 16 pa\u017adziernika 1758 roku; Hermann Dr\u00f6je, urodzony 25 czerwca 1820 roku w Toruniu, obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1853 roku i o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Johann\u0105 Serfisch, c\u00f3rk\u0105 swojego poprzednika. Jeden z no\u017cy\u0144skich proboszcz\u00f3w zapisa\u0142 si\u0119 tak\u017ce w dziejach parafii s\u0105siedniej: w 1788 roku wyg\u0142osi\u0142 w Mikorowie mow\u0119 przy wprowadzeniu tamtejszego pastora, a obok niej jeszcze jedn\u0105, polsk\u0105, ze wzgl\u0119du na kaszubskich mieszka\u0144c\u00f3w. W samym No\u017cynie kaszubski jako j\u0119zyk ko\u015bcielny wygas\u0142 oko\u0142o 1795 roku.\n\nZ dawnych ksi\u0105g parafialnych ocala\u0142 trop dla szukaj\u0105cych przodk\u00f3w \u2014 indeks \u015blub\u00f3w z lat 1832\u20131850, przechowywany w archiwum w Szczecinie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899.*","built_year":1902,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"No\u017cyno \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/No%C5%BCyno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNozyno\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0261","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.31438,"lng":17.491966,"name_de":"Gro\u00df Nossin","name_pl":"No\u017cyno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Nossin)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Obje\u017adzie (po niemiecku Wobesde) si\u0119ga pocz\u0105tk\u00f3w tutejszej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej: zanim na pocz\u0105tku XIX wieku za\u0142o\u017cono osobn\u0105 nekropoli\u0119, zmar\u0142ych grzebano wok\u00f3\u0142 szachulcowego ko\u015bcio\u0142a z 1606 roku. Teren ukszta\u0142towano tarasowo i do dzi\u015b le\u017cy na nim wiele polnych kamieni, kt\u00f3re przed XVIII wiekiem mog\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 za nagrobki. Po drugiej stronie \u015bwi\u0105tyni zachowa\u0142a si\u0119 rodowa kwatera Kutscher\u00f3w z dwoma kamiennymi krzy\u017cami \u2014 rodzina ta by\u0142a w\u0142a\u015bcicielami ziemskimi tych okolic od 1838 roku i z jej inicjatywy powsta\u0142y tutejszy pa\u0142ac oraz za\u0142o\u017cenie parkowe. Dla pami\u0119ci o przodkach Kutscherowie wznie\u015bli przy ko\u015bciele mur z czerwonej ceg\u0142y, w kt\u00f3rego lico wmurowano siedem krzy\u017cy ze szkliwionych kafli z tabliczkami upami\u0119tniaj\u0105cymi pi\u0119tna\u015bcioro zmar\u0142ych. Na zachodniej skarpie stoi pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, postawiony w 1920 roku wed\u0142ug projektu profesora Karla Sandtrocka z Hildesheim, ozdobiony stylizowanymi herbami Pomorza i Prus oraz nazwiskami mieszka\u0144c\u00f3w Objazdy i D\u0119biny.\n\nObjazda nie mia\u0142a w\u0142asnej parafii: ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 parafii w Rowach (Rowe) w synodzie S\u0142upsk-Stare Miasto, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y kr\u00f3lewska i szlachecka cz\u0119\u015b\u0107 Row\u00f3w wraz z D\u0119bin\u0105 (Sch\u00f6nwalde). Patronat nad ko\u015bcio\u0142em w Obje\u017adzie sprawowa\u0142 w XVIII wieku Carl Friedrich von Natzmer \u2014 to on powo\u0142ywa\u0142 tutejszych duchownych w 1755 i 1763 roku. Skal\u0119 wsp\u00f3lnoty pokazuje spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, w kt\u00f3rym Objazd\u0119 zapisano dwoma wierszami, osobno wie\u015b i osobno maj\u0105tek: gmina wiejska liczy\u0142a 391 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w, obw\u00f3d dworski \u2014 494 ewangelik\u00f3w i r\u00f3wnie\u017c ani jednego katolika.\n\n\ud83d\udd34 Kiedy przestano tu g\u0142osi\u0107 kazania po kaszubsku, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: zestawienie Franza Tetznera o ga\u015bni\u0119ciu kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego wskazuje przy parafii Rowy rok 1799, tutejsze opracowanie parafialne \u2014 czasy oko\u0142o 1830 roku. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tynia i jej otoczenie przesz\u0142y w r\u0119ce katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2025; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 230; M\u00fcller (1912), s. 507; Tetzner, Die Slowinzen, s. 108; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0759","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.606315,"lng":17.044592,"name_de":"Wobesde","name_pl":"Objazda \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi cmentarz w Obje\u017adzie (po niemiecku Wobesde) za\u0142o\u017cono w XIX wieku, wtedy gdy zwyczajem epoki zacz\u0119to zak\u0142ada\u0107 miejsca poch\u00f3wku poza otoczeniem \u015bwi\u0105tyni. Le\u017cy w centrum wsi, po przeciwnej stronie drogi ni\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142, za zabudowaniami gospodarskimi i naprzeciwko niego, na wzniesieniu. Za\u0142o\u017cenie obsadzono \u015bwierkami, a wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne poprowadzono od strony zabudowa\u0144 wiejskich.\n\nWie\u015b przez stulecia by\u0142a lutera\u0144ska, a parafi\u0105 by\u0142y dla niej Rowy (Rowe). W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Objazd\u0119 zapisano dwoma wierszami, osobno wie\u015b i osobno maj\u0105tek: gmina wiejska liczy\u0142a 391 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w, obw\u00f3d dworski \u2014 494 ewangelik\u00f3w i r\u00f3wnie\u017c ani jednego katolika; w 1940 roku wyznanie ewangelickie deklarowali wszyscy mieszka\u0144cy. \ud83d\udd34 Kiedy przestano tu g\u0142osi\u0107 kazania po kaszubsku, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: zestawienie Franza Tetznera o ga\u015bni\u0119ciu kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego wskazuje przy parafii Rowy rok 1799, tutejsze opracowanie parafialne \u2014 czasy oko\u0142o 1830 roku.\n\nCmentarz pozostaje czynny. Po 1945 roku zachowa\u0142 swoj\u0105 funkcj\u0119, a nowe nagrobki stawiano obok dawnych, a\u017c pierwotny uk\u0142ad i zagospodarowanie zanik\u0142y; przy porz\u0105dkowaniu terenu pod nowe poch\u00f3wki dawne mogi\u0142y zlikwidowano. Zachowanych pozosta\u0142o\u015bci pomnik\u00f3w jest niewiele, ale \u015bwiadcz\u0105 o r\u00f3\u017cnorodno\u015bci form nagrobk\u00f3w \u2014 jest w\u015br\u00f3d nich \u017celiwny krzy\u017c z 1876 roku z dodan\u0105 p\u00f3\u017aniej tabliczk\u0105 z 1919 roku. W\u015br\u00f3d grob\u00f3w z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych ocala\u0142o miejsce spoczynku ewangelika Otto Bartza, rybaka z Row\u00f3w, pochowanego przez polskich osadnik\u00f3w, kt\u00f3rych uczy\u0142 rybackiego rzemios\u0142a. \ud83d\udfe1 W Obje\u017adzie zachowa\u0142y si\u0119 ponadto granitowy obelisk i tak zwany kamie\u0144 Hindenburga; przy kt\u00f3rym z dw\u00f3ch tutejszych cmentarzy stoj\u0105, nie zosta\u0142o ustalone.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2025; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 229\u2013230; M\u00fcller (1912), s. 507; Tetzner, Die Slowinzen; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0760","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.604739,"lng":17.043202,"name_de":"Wobesde","name_pl":"Objazda \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Obje\u017adzie, po niemiecku Wobesde, zbudowano w 1606 roku, o czym m\u00f3wi chor\u0105giewka z napisem \u201eAnno 1606\u201d; w XIX wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozbudowano. Jej wie\u017ca by\u0142a punktem nawigacyjnym dla rybak\u00f3w, widocznym od strony morza i jeziora Gardno.\n\nObjazda nale\u017ca\u0142a do lutera\u0144skiej parafii w Rowach, si\u0119gaj\u0105cej czas\u00f3w Reformacji; wykaz duchownych Pomorza prowadzi j\u0105 w synodzie staromiejskim S\u0142upsk i notuje, \u017ce Rowy by\u0142y wsi\u0105 po cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewsk\u0105, po cz\u0119\u015bci szlacheck\u0105, z maj\u0105tkiem i gmin\u0105 D\u0119bina, a Objazda \u2014 r\u00f3wnie\u017c z maj\u0105tkiem i gmin\u0105 \u2014 by\u0142a jej filia\u0142em. W 1924 roku parafia liczy\u0142a 1 308 luteran, z czego 766 w Obje\u017adzie, a w 1940 roku wszyscy mieszka\u0144cy wsi deklarowali wyznanie ewangelickie. Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 885 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i 5 \u017byd\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Najciekawiej wypada w \u017ar\u00f3d\u0142ach to, co dzia\u0142o si\u0119 tu z j\u0119zykiem. Kaszubskich kaza\u0144 zaprzestano tu w 1799 roku \u2014 tak podaje Tetzner w zestawieniu wygasania kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego, gdzie parafia Rowy stoi mi\u0119dzy Budowem, No\u017cynem, Sk\u00f3rowem i Damnem (oko\u0142o 1795) a Stoj\u0119cinem (1816). Spotykane niekiedy datowanie \u201eoko\u0142o 1830 roku\u201d nie ma wskazanego \u017ar\u00f3d\u0142a. Rok 1799 \u2014 o pokolenie wcze\u015bniej. W niemieckiej liturgii pos\u0142ugiwano si\u0119 przy tym gwar\u0105 dolnoniemieck\u0105. Pod koniec stulecia obraz by\u0142 ju\u017c inny: w ankiecie szkolnej zapisano, \u017ce nauczyciele kaszubszczyzny nie znaj\u0105, kaszubskich uczni\u00f3w nie ma, u wszystkich dzieci j\u0119zykiem ojczystym jest niemiecki, a rodzice nie mog\u0105 podtrzyma\u0107 dawnej mowy, bo sami jej nie rozumiej\u0105. Kaszubi, dodano, to ju\u017c przewa\u017cnie do\u017cywotnicy. Podsumowanie jest jednym zdaniem: \u201ej\u0119zyk kaszubski w parafii Rowy jest w\u0142a\u015bciwie wymar\u0142y i bez styczno\u015bci z parafiami w Gardnie i Smo\u0142dzinie mo\u017ce w og\u00f3le by si\u0119 nie zachowa\u0142\u201d. \ud83d\udccc W 1846 roku tutejszy pastor sprowadza\u0142 sobie do prac polowych \u201eKaszub\u00f3w z Gardny\u201d \u2014 z parafii oddalonej o kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Miejscowa opowie\u015b\u0107 wi\u0105\u017ce budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Rowach z kamieniami z Gardny, kt\u00f3re diabe\u0142 ni\u00f3s\u0142 przez jezioro; cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142 upu\u015bci\u0107 po drodze. Zapisano j\u0105 jako podanie okolicy, nie jako wiadomo\u015b\u0107 o budowie.\n\nDzi\u015b \u015bwi\u0105tynia w Obje\u017adzie jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej. Wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a chowano zmar\u0142ych i ocala\u0142a tu rodowa kwatera Kutscher\u00f3w z ceglan\u0105 \u015bcian\u0105 pami\u0119ci o siedmiu wn\u0119kach w kszta\u0142cie krzy\u017ca. Drugi cmentarz, wiejski, za\u0142o\u017cono w centrum wsi po przeciwnej stronie drogi, naprzeciw ko\u015bcio\u0142a, za zabudowaniami gospodarskimi; obsadzono go \u015bwierkami, a wej\u015bcie umieszczono od strony wsi. Po 1945 roku zachowa\u0142 swoj\u0105 funkcj\u0119 \u2014 nowe nagrobki stawiano obok dawnych.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-203, decyzj\u0105 z 2 lutego 1961 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej, szachulcowo-murowany, 1606, XIX-XX\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 507 (Rowe); F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 108\u2013109; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Objazda; cykl Jana Wilda, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 5/2025; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (dawny, ob. rzym.-kat.)","denomination":"ewangelickie (dawny, ob. rzym.-kat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Objazda_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"commons.wikimedia.org","url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Our_Lady_of_Cz%C4%99stochowa_church_Objazda"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 5/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0492","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.60624,"lng":17.04478,"name_de":"Wobesde","name_pl":"Objazda \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wobesde)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Objezierze, po niemiecku Wobeser, by\u0142o wsi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 i dawn\u0105 posiad\u0142o\u015bci\u0105 rodu von Wobeser, kt\u00f3rego nazwisko brzmi tak samo jak nazwa wsi; \ud83d\udfe1 kierunek tej zale\u017cno\u015bci pozostaje nierozstrzygni\u0119ty. \ud83d\udccc Zb\u00f3r nie by\u0142 tu samodzielny: Ernst M\u00fcller w wykazie duchownych pomorskich zapisuje Objezierze wraz z Missow jako gmin\u0119 filialn\u0105 parafii w Kwakowie, w synodzie S\u0142upsk-Miasto, a dziedzica na Objezierzu wymienia w\u015br\u00f3d kolator\u00f3w tej parafii. Wcze\u015bniejszy zapis atlasu, wi\u0105\u017c\u0105cy tutejszych ewangelik\u00f3w z Kwakowem oddalonym o dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w, by\u0142 wi\u0119c trafny.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku daje wsi dwa wiersze \u2014 spis prowadzi\u0142 osobno gminy wiejskie i obwody dworskie, wi\u0119c najpewniej o to tu chodzi: w pierwszym (strona 162, pozycja 50) zapisano 127 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, w drugim (strona 168, pozycja 123) 227 ewangelik\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c bez katolika. Oba wiersze id\u0105 z tego samego urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego Gumieniec. \ud83d\udfe1 Kolumna parafii niesie w nich odczyty \u201eNuschenburg\u201d i \u201eLaudenburg\u201d \u2014 obie formy to zapewne zniekszta\u0142cone \u201eQuackenburg\u201d, bo pod t\u0105 sam\u0105 parafi\u0105 stoj\u0105 w spisie wsie, kt\u00f3re M\u00fcller wylicza dla Kwakowa; potwierdzenia na skanie jednak nie mamy.\n\nPo 1945 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wyjecha\u0142a, a zb\u00f3r objezierski \u2014 z\u0142o\u017cony z pozosta\u0142ych niemieckich ewangelik\u00f3w \u2014 trwa\u0142 bez w\u0142asnego duchownego: nabo\u017ce\u0144stwa prowadzili doje\u017cd\u017caj\u0105cy lektorzy oraz duszpasterze ze S\u0142upska. Na miejscowym cmentarzu spocz\u0105\u0142 mi\u0119dzy innymi Karl Treichel, miejscowy nauczyciel i lektor, kt\u00f3ry pos\u0142ugiwa\u0142 zborowi w trudnych latach powojennych. Cmentarz pozosta\u0142 materialnym \u015bladem tej wsp\u00f3lnoty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 162, poz. 50 i s. 168, poz. 123; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 476\u2013477 (has\u0142o Quackenburg).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0731","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3,"lng":17.066,"name_de":"Wobeser","name_pl":"Objezierze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ob\u0142\u0119\u017ce (gmina K\u0119pice) nale\u017ca\u0142o do ewangelickiej parafii w Barcinie; cmentarz ewangelicki uj\u0119ty w katalogu poewangelickich cmentarzy oraz monografii o dawnych cmentarzach powiatu s\u0142upskiego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kepice/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0570","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.25465,"lng":16.93841,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Ob\u0142\u0119\u017ce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ob\u0142\u0119\u017ce, po niemiecku Woblanse, to jedna z najstarszych wsi dawnego powiatu miasteckiego, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, wzmiankowana w 1301 roku; przez blisko czterysta czterdzie\u015bci trzy lata, do lat 1851\u20131862, pozostawa\u0142a w r\u0119kach rodu von Massow. Przed 1945 rokiem by\u0142a wsi\u0105 ewangelick\u0105 i nale\u017ca\u0142a do parafii w Barcinie (Bartin) \u2014 tam te\u017c prowadzono ksi\u0119gi metrykalne. Tam mie\u015bci\u0142y si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy, a s\u0105d w S\u0142awnie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; by\u0142 tylko cmentarz. Mieszka\u0144c\u00f3w przybywa\u0142o wyra\u017anie: 193 osoby w 1812 roku, oko\u0142o 800 w 1938, 620 w 166 gospodarstwach w 1939.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono na planie prostok\u0105ta na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, przy drodze g\u0142\u00f3wnej; granice wyznacza naturalne ukszta\u0142towanie terenu, podkre\u015blone niewielkim wa\u0142em ziemnym. Cz\u0119\u015b\u0107 od strony drogi, przy wej\u015bciu g\u0142\u00f3wnym, uporz\u0105dkowano \u2014 z zachowanych fragment\u00f3w krzy\u017cy, steli i g\u0142az\u00f3w u\u0142o\u017cono lapidarium, w kt\u00f3rym stoj\u0105 tablice i krzy\u017ce z oryginalnymi inskrypcjami obok nagrobk\u00f3w wykorzystanych wt\u00f3rnie pod pami\u0105tkowe napisy. \u26a0 Do aran\u017cacji u\u017cyto jednak tylko cz\u0119\u015bci pomnik\u00f3w; pozosta\u0142e, w tym kilka dobrze zachowanych, zrzucono na jedn\u0105 stert\u0119 w g\u0142\u0119bi cmentarza, w jednym z naro\u017cnik\u00f3w.\n\nW marcu 1945 roku ludno\u015b\u0107 uciek\u0142a 5 marca, Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b oko\u0142o 9 marca, cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wr\u00f3ci\u0142a 12 marca; wysiedlenia Niemc\u00f3w trwa\u0142y od 1947 do 1957 roku. Cmentarz uporz\u0105dkowano w 1998 roku, tworz\u0105c lapidarium z siedmiu zachowanych nagrobk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Ob\u0142\u0119\u017ce pojawia si\u0119 te\u017c w \u017cyciorysach duchownych: Ernst M\u00fcller notuje przy jednym z pastor\u00f3w, urodzonym w 1756 roku, \u017ce po dw\u00f3ch latach studi\u00f3w w Kr\u00f3lewcu sp\u0119dzi\u0142 kolejne dwa jako nauczyciel domowy w\u0142a\u015bnie w Ob\u0142\u0119\u017cu, zanim w 1783 roku obj\u0105\u0142 probostwo w Falkenhagen.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ob\u0142\u0119\u017ce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 105; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ob\u0142\u0119\u017ce \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Ob%C5%82%C4%99%C5%BCe"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0846","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2610689,"lng":16.9446717,"name_de":"Woblanse","name_pl":"Ob\u0142\u0119\u017ce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Obliwice, do 1945 roku Obliwitz, lokowano na prawie niemieckim w 1374 roku. Oko\u0142o 1380 roku komtur gda\u0144ski Walpold von Bassenheim wystawi\u0142 dokument nadaj\u0105cy czcigodnemu Vicke cztery z czterdziestu \u0142an\u00f3w wioski, a w 1658 roku dawn\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 wymieniano ju\u017c jako cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br kr\u00f3lewskich. S\u0142aw\u0119 przynios\u0142a jej archeologia: w 1893 roku znaleziono tu tak zwan\u0105 urn\u0119 domow\u0105, a w pozosta\u0142o\u015bciach parku dworskiego groby skrzynkowe z popielnicami z cmentarzyska ludno\u015bci kultury pomorskiej.\n\nKo\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Garczegorzu (Garzigar) \u2014 wymienia j\u0105 Ernst M\u00fcller w sk\u0142adzie tej parafii w 1912 roku, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku podaje j\u0105 przy 203 ewangelikach i jednym katoliku, kt\u00f3rych w\u00f3wczas w Obliwicach naliczono; katolicy podlegali parafii w L\u0119borku, urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Garczegorzu, obw\u00f3d urz\u0119dowy w \u0141ebieniu. Metryka tego zwi\u0105zku jest starsza od Reformacji: Jakub Fankidejski notuje, \u017ce do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Garcig\u00f3rzu, patronatu rz\u0105dowego, nale\u017ca\u0142y cztery wioski \u2014 Garcig\u00f3rz, Wilkowo, Obliwice i w cz\u0119\u015bci Rekowo \u2014 a po Reformacji, gdy niemieccy parafianie prawie wszyscy przeszli na protestantyzm, przy\u0142\u0105czono go jako filialny do L\u0119borka.\n\nCmentarz le\u017cy oko\u0142o 200 metr\u00f3w przed wsi\u0105, blisko miejsca, gdzie znaleziono popielnice. Przez jego \u015brodek prowadzi aleja starych lip, przedni\u0105 i tyln\u0105 granic\u0119 wyznacza niski mur kamienny, boczne \u2014 wa\u0142 ziemny; ca\u0142o\u015b\u0107 ma oko\u0142o 30 na 15 metr\u00f3w, co wystarczy\u0142o, by po obu stronach alei zmie\u015bci\u0142y si\u0119 dwa rz\u0119dy grob\u00f3w. Zaj\u0119te jest wi\u0119cej ni\u017c p\u00f3\u0142 powierzchni: po lewej stronie przewa\u017caj\u0105 nagrobki r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci, po prawej groby skromniejsze, po kt\u00f3rych zosta\u0142y kamienne podstawy krzy\u017cy. Ju\u017c przy wej\u015bciu uwag\u0119 zwraca du\u017cy \u017celiwny krzy\u017c na kamiennym postumencie. Z przedwojennych mieszka\u0144c\u00f3w spoczywaj\u0105 tu mi\u0119dzy innymi Walter Zezefske (1921\u20131935), Auguste Soohs z domu Janetzke (1886\u20131936), Adolf Stierke (1866\u20131938) i Berta Girk z domu Bergunde (1876\u20131941), a w centralnym miejscu Georg Wilhelm Grubbe (1817\u20131885). Od kilku lat cmentarz jest pod opiek\u0105 Gminnego O\u015brodka Kultury w Nowej Wsi L\u0119borskiej i stanowi cz\u0119\u015b\u0107 \u015bcie\u017cki przyrodniczo-turystycznej oraz szlaku spacerowego; jest zarazem miejscem pami\u0119ci ludzi \u017cyj\u0105cych i zmar\u0142ych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u2014 stoj\u0105 tu obelisk polonusa, figura Matki Boskiej Obliwickiej i tablica pami\u0119ci ofiar katastrofy smole\u0144skiej. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje na dzia\u0142ce 14/17.\n\n\ud83d\udccc S\u0142ownika nie ma po co zdejmowa\u0107 \u2014 Obliwice maj\u0105 w nim w\u0142asne, tre\u015bciwe has\u0142o. Tom VII, has\u0142o \u201eObliwitz, w dokumencie z Oblenitcz, dobra rycerskie, powiat l\u0119borski\u201d, podaje: powierzchni\u0119 maj\u0105tku (599,21 hektara \u0142\u0105cznie, w tym 467,88 roli i ogrod\u00f3w, 46,93 lasu), urz\u0105d stanu cywilnego w Garczegorzu, zapis z krzy\u017cackich ksi\u0105g czynszowych z 1437 roku (36 w\u0142\u00f3k czynszowych po p\u00f3\u0142 grzywny i dwie kury, trzy w\u0142\u00f3ki puste), meszne plebana z dworu \u2014 cztery korce \u017cyta i tyle\u017c owsa, wi\u0105zk\u0119 we\u0142ny i bochenek sera, za wizytacj\u0105 Szaniawskiego z 1710 roku \u2014 oraz to, \u017ce w 1658 roku dobrami zarz\u0105dza\u0142 s\u0119dzia ziemski Piotr Przebendowski. To samo has\u0142o powtarza zdanie o przy\u0142\u0105czeniu parafii do L\u0119borka po Reformacji, kt\u00f3re opis przypisuje Fankidejskiemu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Obliwice \u2014 Obliwitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Garzigar, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d, has\u0142o o ko\u015bciele w Garcig\u00f3rzu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 192, poz. 132","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0866","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_obliwice/obliwice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.617447,"lng":17.741128,"name_de":"Obliwitz","name_pl":"Obliwice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Obrzynowo, po niemiecku Riesenkirch, le\u017cy w gminie Prabuty. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 parafii ewangelickiej \u2014 Agathon Harnoch wykazuje j\u0105 w 1890 roku jako \u201eRie\u00dfenkirch und Rie\u00dfenwalde\u201d, wsp\u00f3ln\u0105 dla dw\u00f3ch miejscowo\u015bci, w diecezji suskiej, i liczy w niej 1817 dusz. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 ju\u017c przed Reformacj\u0105, na co wskazuje zachowana w nim kropielnica: murowany, gotycki, pod patronatem kr\u00f3lewskim, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105 postawion\u0105 w 1737 roku i dwoma dzwonami, z wn\u0119trzem odnowionym w 1867 roku, organami o o\u015bmiu g\u0142osach i anio\u0142em chrzcielnym.\n\nDo 1675 roku obie \u015bwi\u0105tynie mia\u0142y jednego duchownego; pierwszym wsp\u00f3lnym by\u0142 Michael Czwered, wymieniany oko\u0142o 1542 roku. Przez nast\u0119pne p\u00f3\u0142 wieku ka\u017cda z gmin macierzystych utrzymywa\u0142a w\u0142asnego, a od 1739 roku Johann Bormann obs\u0142ugiwa\u0142 zn\u00f3w obie; odt\u0105d duchownych powo\u0142ywali kr\u00f3l i patron prywatny. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu dawniej tak\u017ce po polsku, w czasach Harnocha ju\u017c tylko po niemiecku, na przemian w obu ko\u015bcio\u0142ach. W roku sprawozdawczym parafia odnotowa\u0142a 70 chrzt\u00f3w, 17 \u015blub\u00f3w, 896 komunikant\u00f3w i 39 pogrzeb\u00f3w, a jej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1671 roku dla Rie\u00dfenwalde i 1680 dla Obrzynowa.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku XX wieku, w polu oko\u0142o 300 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od wsi. Zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt. \ud83d\udfe1 Ani tego po\u0142o\u017cenia, ani dzisiejszego stanu nie potwierdza ewidencja konserwatorska: arkusz gminy Prabuty prowadzi obiekt pod pozycj\u0105 93 z jednym tylko okre\u015bleniem \u2014 \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, bez numeru dzia\u0142ki, opisu miejsca i daty. Wskazanie miejsca oraz zapis o nieu\u017cytku pochodz\u0105 z kwerendy portalowej, a wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wpisu wskazuj\u0105 \u015brodek wsi. Wpis czeka na sprawdzenie w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Obrzynowo \u2014 Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Obrzynowo \u2014 Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]","url":"https://web.archive.org/web/20240526174347/http://kwidzynopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890, s. 528, has\u0142o \u201eRie\u00dfenkirch und Rie\u00dfenwalde\"","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0427","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77904,"lng":19.26147,"name_de":"Riesenkirch","name_pl":"Obrzynowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Odry \u2014 po niemiecku Odri \u2014 le\u017c\u0105 w gminie Czersk, w powiecie chojnickim, i znane s\u0105 przede wszystkim z kr\u0119g\u00f3w kamiennych, jednego z najwi\u0119kszych stanowisk tego typu w Europie.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142 si\u0119 tu zamkni\u0119ty cmentarz ewangelicki, jeden z sze\u015bciu w gminie Czersk. Studium uwarunkowa\u0144 z 20 grudnia 2022 roku odnotowuje, \u017ce \u2014 podobnie jak w Mokrem \u2014 przylega on do czynnego cmentarza rzymskokatolickiego i pozostaje pod opiek\u0105 miejscowej parafii. To sytuacja w atlasie korzystna: s\u0105siedztwo czynnej nekropolii zwykle chroni dawn\u0105 przed zaoraniem, cho\u0107 bywa, \u017ce kosztem przedwojennych nagrobk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Z Odrami wi\u0105\u017ce si\u0119 jeszcze jeden w\u0105tek wyznaniowy, odnotowany przy s\u0105siednim Mokrem: kaplic\u0119 katolick\u0105 wzni\u00f3s\u0142 tu Miko\u0142aj Paw\u0142owski, s\u0119dzia cz\u0142uchowski \u2014 ten sam, kt\u00f3ry ufundowa\u0142 kaplic\u0119 w Mokrem, odprawian\u0105 za papieskim indultem.\n\n\ud83d\udd34 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ewangelickiego, jego powierzchni ani stanu zachowania studium nie podaje. \ud83d\udfe1 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne w atlasie s\u0105 przybli\u017cone \u2014 wskazuj\u0105 wie\u015b, nie cmentarz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokument planistyczny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/chojnice/czersk/000.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1133","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8797,"lng":18.0453,"name_de":"Odri","name_pl":"Odry \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Okalicach (po niemiecku Ockalitz, te\u017c Occalitz / Gut Occalitz \u2014 obw\u00f3d dworski). Do 1919 roku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do Kreis Neustadt w Prusach Zachodnich; 2 sierpnia 1919 roku w\u0142\u0105czono j\u0105 do Kreis Lauenburg i. Pom. (Prowincja Pomorze), a 30 wrze\u015bnia 1928 roku do gminy Poppow (Popowo). Ludno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w Labuhn (\u0141ebunia), katolicka do parafii w Roz\u0142azinie (Roslasin); w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Okalicach nie by\u0142o \u2014 pozosta\u0142 sam cmentarz. Niewielka nekropolia (oko\u0142o 25\u00d730 m) w granicach wyznaczonych szpalerem buk\u00f3w; zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o 11 grob\u00f3w, osiem podstaw \u017celiwnych krzy\u017cy i drewniane krzy\u017cyki. W kwietniu 2013 roku rozkradziono ostatnie \u017celiwne ogrodzenie grobu. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, cmentarz opuszczono; dzi\u015b zaro\u015bni\u0119ty, bez opieki.\n\n\ud83d\udccc Nazwa wsi bierze si\u0119 od ka\u0142u, czyli mu\u0142u, kt\u00f3rego pe\u0142no w okolicznych mokrad\u0142ach. Osad\u0119 za\u0142o\u017cono na wzg\u00f3rzu, w formie warownej: w \u015bredniowieczu by\u0142a przygraniczn\u0105 stra\u017cnic\u0105, a na miejscu grodziska stan\u0105\u0142 p\u00f3\u017aniej folwark otoczony okaza\u0142ym parkiem. W 1781 roku Okalice wesz\u0142y w sk\u0142ad maj\u0105tku rodu Weiher, a pod koniec XIX wieku by\u0142y siedzib\u0105 gminy. Na terenie maj\u0105tku bij\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a rzeki Okalicy \u2014 w 1906 roku okoliczne grunty kupi\u0142 magistrat L\u0119borka i do dzi\u015b czerpie si\u0119 st\u0105d wod\u0119 pitn\u0105 dla miasta.\n\n\u26a0 Do cmentarza nie\u0142atwo dzi\u015b trafi\u0107: \u015bcie\u017cka, kt\u00f3ra do niego prowadzi, zaros\u0142a i ledwie j\u0105 wida\u0107. Nie uchroni\u0142o to jednak nekropolii przed z\u0142odziejami \u2014 w kwietniu 2013 roku rozebrano ocala\u0142e ogrodzenie jednego z grob\u00f3w i niemal je wywieziono; zosta\u0142 tylko fragment wro\u015bni\u0119ty w drzewo. W\u015br\u00f3d zachowanych \u015blad\u00f3w jest gr\u00f3b nosz\u0105cy \u015blady ekshumacji oraz dwa du\u017ce pola grobowe.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"dokument urz\u0119dowy","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w zabytkowych gminy Cewice (za\u0142. nr 1 do GPOnZ), poz. 62 \u2014 Okalice, cmentarz ewangelicki, dz. nr 90-L","url":"https://bip.cewice.pl/pliki/cewice/zalaczniki/7991/zalacznik_nr_1-_spis_obiektow_zabytkowych.pdf"},{"typ":"dokumentacja krajoznawcza","tytul":"FotoExploracje \u2014 Okalice (woj. pomorskie): opis osady i doj\u015bcia do cmentarza","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/okalice-woj-pomorskie"},{"typ":"ewidencja grunt\u00f3w","tytul":"ULDK/GUGiK \u2014 dzia\u0142ka 220803_2.0012.177/27 (zesp\u00f3\u0142 folwarczny Okalice)","url":"https://uldk.gugik.gov.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0939","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_okalice/okalice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.467154,"lng":17.842499,"name_de":"Ockalitz (Occalitz, Gut Occalitz)","name_pl":"Okalice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Okr\u0105g\u0142a \u0141\u0105ka, po niemiecku Rundewiese, le\u017cy w gminie Sadlinki. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 327 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 319 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro katolik\u00f3w (powiat kwidzy\u0144ski, strona 78, pozycja 99); wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Nebrowie Wielkim, po niemiecku Gro\u00df Nebrau \u2014 nazw\u0119 t\u0119 odczyt zniekszta\u0142ci\u0142 na \u201eGro\u00df Hebr\u00e4u\u201d \u2014 a katolicy podlegali parafii Mo\u00dfrau.\n\n\ud83d\udccc \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 89, wie\u015b zajmowa\u0142a 949 hektar\u00f3w i liczy\u0142a 556 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 550 niemieckoj\u0119zycznych: 533 ewangelik\u00f3w, o\u015bmioro katolik\u00f3w i dziewi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan; sze\u015bcioro mieszka\u0144c\u00f3w poda\u0142o polski jako j\u0119zyk ojczysty. Ewangelik\u00f3w przyby\u0142o zatem o dwie trzecie, a rubryka \u201einni chrze\u015bcijanie\u201d, w 1885 roku pusta, po raz pierwszy nie jest zerowa \u2014 na Powi\u015blu kryli si\u0119 pod ni\u0105 zwykle mennonici.\n\nCmentarz pochodzi z XIX i pocz\u0105tku XX wieku, zajmuje 0,67 hektara i zachowa\u0142o si\u0119 na nim oko\u0142o 169 nagrobk\u00f3w, mi\u0119dzy innymi w formie \u015bci\u0119tych pni i piaskowcowych stel. Dzi\u015b jest silnie zaro\u015bni\u0119ty ro\u015blinno\u015bci\u0105 le\u015bn\u0105.\n\n\ud83d\udd34 Wojew\u00f3dzka ewidencja notuje jednak w Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ce dwa osobne obiekty: cmentarz mennonicki na dzia\u0142ce 191 oraz \u201emiejsce po grobowcu\u201d z dawnego cmentarza ewangelickiego na dzia\u0142ce 196/2. Wyznanie pochowanych i przypisanie powy\u017cszych danych do jednego z dw\u00f3ch obiekt\u00f3w wymaga rozstrzygni\u0119cia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: holland.org.pl, karta obiektu nr 525 (cmentarz mennonicki w Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ce); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Okr\u0105g\u0142a \u0141\u0105ka (gm. Sadlinki), cmentarz menonicki \u2014 timenote.info [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder, s. 78 poz. 99 (\u201eRundewiese\")","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0429","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.612813,"lng":18.829937,"name_de":"Rundewiese","name_pl":"Okr\u0105g\u0142a \u0141\u0105ka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicko-mennonicki w miejscowo\u015bci Olszanica, gmina Sadlinki, powiat kwidzy\u0144ski. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako: cmentarz ewangelicko-mennonicki, zachowana jedna stela. Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Sadlinki, pozycja 189), stan z 29 sierpnia 2026 roku. Lokalizacja przybli\u017cona \u2014 do u\u015bci\u015blenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-mennonickie","denomination":"ewangelicko-mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, stan 29 VIII 2026, poz. 189","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1113","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67791,"lng":18.84228,"name_de":"Ellerwalde","name_pl":"Olszanica \u2014 cmentarz (ewangelicko-mennonickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Olszanka, po kaszubsku Olsz\u00f4nk\u00f4, by\u0142a wsi\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 dawnego starostwa skarszewskiego. \ud83d\udccc *S\u0142ownik geograficzny* podaje rzecz godn\u0105 uwagi: w 1772 roku wszyscy tutejsi osadnicy \u2014 sze\u015bciu gbur\u00f3w i siedmiu zagrodnik\u00f3w \u2014 byli ewangelikami. Uw\u0142aszczenie przysz\u0142o w 1819 roku, a w 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 164 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 239 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 232 ewangelik\u00f3w, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podali wszyscy. Byli to luteranie i ewangelicy unijni Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Kaszubach i Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 tylko cmentarz.\n\n\ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna podawana jest rozbie\u017cnie: *S\u0142ownik geograficzny* wskazuje Skarszewy, i to zar\u00f3wno dla ewangelik\u00f3w, jak i dla katolik\u00f3w, a spis z 1910 roku \u2014 Nowy Wiec.\n\nAdministracyjnie Olszanka nale\u017ca\u0142a do 1920 roku do Kreis Berent w Prusach Zachodnich. W latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej \u2014 \u26a0 nie Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono. \ud83d\udd34 Zapisano, \u017ce jest dzi\u015b wpisany do rejestru zabytk\u00f3w; \u017cadne z przywo\u0142anych \u017ar\u00f3de\u0142 tego nie potwierdza.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Olszanka (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Olszanka_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0250","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16511,"lng":18.39281,"name_de":"Ellerbruch","name_pl":"Olszanka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Olszanowie (Elsenau, dawniej *El\u00dfenow*), wsi wzmiankowanej po raz pierwszy w 1376 roku. Miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a zdecydowanie ewangelicka: w dawnych wiekach ponad dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 procent mieszka\u0144c\u00f3w, na pocz\u0105tku XX wieku \u2014 86,5 procent. \u26a0 Wykaz z 1 grudnia 1885 roku ma dla wsi dwa wiersze, kt\u00f3rych nie wolno sumowa\u0107: gmina wiejska \u2014 strona 158, pozycja 24 \u2014 liczy\u0142a 184 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 181 ewangelik\u00f3w i troje katolik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski \u2014 strona 162, pozycja 97 \u2014 124 osoby: 116 ewangelik\u00f3w, czworo katolik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w.\n\nDzia\u0142a\u0142a tu samodzielna parafia ewangelicka z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em i ksi\u0119gami metrykalnymi. \u015awi\u0105tynia szachulcowa z wie\u017c\u0105 pochodzi z XVII wieku \u2014 odnowiono j\u0105 w 1688, drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 dostawiono w XVIII stuleciu. \ud83d\udccc Zachowa\u0142y si\u0119 rokokowy o\u0142tarz, siedemnastowieczna ambona i barokowy dzwon z 1771 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 ewangelicki do 1947 roku, gdy przej\u0119to go na katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu (rejestr A-175 z 1960). \ud83d\udd34 Nie by\u0142 nim jednak od pocz\u0105tku: has\u0142o *S\u0142ownika* m\u00f3wi, \u017ce \u201eoddawna istnia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki\u201d, a mieszka\u0144cy \u201ewcze\u015bnie przeszli na reformacj\u0119\u201d; to samo pisze ksi\u0105dz Jakub Fankidejski.\n\n\ud83d\udccc Parafia olszanowska nale\u017ca\u0142a do najwi\u0119kszych w powiecie. \ud83d\udd34 Oko\u0142o 1800 roku przypisywano jej blisko sto dwadzie\u015bcia miejscowo\u015bci \u2014 liczba ta nie ma oparcia w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Adolf Harnoch wylicza dla niej dwadzie\u015bcia siedem miejscowo\u015bci, 4537 dusz i trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich, a sam\u0105 parafi\u0119 opisuje jako zesp\u00f3\u0142 pi\u0119ciu gmin: Olszanowo, Raciniewo (Ruthenberg), Gockowo, Grodzisko (Rittersberg) i Bi\u0144cze (B\u00e4renwalde). Sk\u0142ad wcze\u015bniejszy, zapisany przez Fankidejskiego i *S\u0142ownik*, obejmowa\u0142 zamiast Bi\u0144cza \u2014 Pakotulsko (Pogdanzig); od\u0142\u0105czono je w 1852 roku do S\u0105polna. \ud83d\udccc Parafia mia\u0142a pierwszego duchownego lutera\u0144skiego od 1691 roku. Pe\u0142ne dzieje tej parafii, wraz z zapisem z 1617 roku, opisano przy drugim wpisie dla Olszanowa.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. \u26a0 Nie rozstrzygni\u0119to, czy cmentarz by\u0142 w Olszanowie jeden, czy dwa. Ewidencja prowadzi dwa za\u0142o\u017cenia oddalone o 200 metr\u00f3w, ale sama ta odleg\u0142o\u015b\u0107 niczego nie dowodzi: po\u0142o\u017cenie drugiego z nich wzi\u0119to wprost od ko\u015bcio\u0142a, potwierdzone kart\u0105 ewidencyjn\u0105, a tego \u2014 ze \u015brodka miejscowo\u015bci, nie z obrysu nekropolii.\n\n\ud83d\udccc Za dwoma obiektami przemawia tre\u015b\u0107 zapis\u00f3w: jeden opisano jako przyko\u015bcielny, za\u0142o\u017cony w po\u0142owie XIX wieku, drugi jako cmentarz wsi, bez wzmianki o s\u0105siedztwie \u015bwi\u0105tyni. \ud83d\udfe1 Rozstrzygn\u0105 to ogl\u0119dziny albo mapa katastralna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Olszanowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 fil. pw. \u015bw. Franciszka z Asy\u017cu (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/olszanowo-kosciol-fil-pw-sw-franciszka-z-asyzu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Elzanowo 1., niem. Elsenau, dobra ryc. i w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0666","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69117,"lng":17.13335,"name_de":"Elsenau","name_pl":"Olszanowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Olszanowie (Elsenau), za\u0142o\u017cony w po\u0142owie XIX wieku \u2014 przy jednym z najstarszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu. \ud83d\udd34 Olszanowo by\u0142o siedzib\u0105 parafii zbiorczej, jednej z najwi\u0119kszych w powiecie cz\u0142uchowskim. Adolf Harnoch opisuje j\u0105 jako zesp\u00f3\u0142 pi\u0119ciu gmin \u2014 Olszanowo, Raciniewo (Ruthenberg), Gockowo, Grodzisko (Rittersberg) i Bi\u0144cze (B\u00e4renwalde) \u2014 wszystkie pod patronatem dworskim i, jak pisze, wszystkie ma\u0142e, ubogie i daleko od siebie oddalone. Parafia liczy\u0142a 4537 dusz, dwadzie\u015bcia siedem miejscowo\u015bci i trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na przemian co dwa tygodnie, a w Bi\u0144czu, gdzie mieszka\u0142o blisko tysi\u0105c siedemset os\u00f3b, co cztery. Odnotowano w niej 186 chrzt\u00f3w, 40 \u015blub\u00f3w, 3000 komunikant\u00f3w i 105 pogrzeb\u00f3w. \ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105ca liczba blisko stu dwudziestu miejscowo\u015bci, przypisywana tej parafii oko\u0142o 1800 roku, nie ma oparcia w \u017ar\u00f3d\u0142ach i jest czterokrotnie za wysoka. Sk\u0142ad parafii zmienia\u0142 si\u0119: Pakotulsko (Pogdanzig) od\u0142\u0105czono w 1852 roku do S\u0105polna, a Bi\u0144cze, w latach 1826\u20131852 fili\u0119 Cz\u0142uchowa, wtedy w\u0142a\u015bnie przy\u0142\u0105czono.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu przyt\u0142aczaj\u0105co ewangelicka: w XIX wieku ponad dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 procent, w pierwszej po\u0142owie XX \u2014 86,5 procent. \u26a0 Wykaz z 1 grudnia 1885 roku ma dla Olszanowa dwa wiersze, kt\u00f3rych nie wolno sumowa\u0107. Gmina wiejska \u2014 strona 158, pozycja 24 \u2014 liczy\u0142a 184 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 181 ewangelik\u00f3w i troje katolik\u00f3w. Obw\u00f3d dworski \u2014 strona 162, pozycja 97 \u2014 liczy\u0142 124 mieszka\u0144c\u00f3w: 116 ewangelik\u00f3w, czworo katolik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umie\u015bci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 olszanowsk\u0105 w spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu czarne\u0144skiego \u2014 ale znajdowa\u0142a si\u0119 ona ju\u017c wtedy w r\u0119kach ewangelik\u00f3w. \u015awiadczy o tym rzecz pozornie drobna: nie przy\u0142\u0105czono jej, jak innych opuszczonych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, do \u017cadnej s\u0105siedniej parafii katolickiej. Wizytacja oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku odnotowuje w Olszanowie zb\u00f3r lutera\u0144ski, a pierwszego duchownego ewangelickiego ustanowiono tu w 1691 roku \u2014 \ud83d\udccc Harnoch podaje jego nazwisko: M. Pflug. Miejscowi katolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Fersztnowie. \ud83d\udfe1 Harnoch dodaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty mia\u0142 by\u0107 w r\u0119kach luteran\u00f3w ju\u017c w 1650 roku, zapisuje to jednak w trybie przypuszczaj\u0105cym. Opisuje za to sam\u0105 budowl\u0119: ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy, wie\u017ca z drewna, wn\u0119trze wysoko\u015bci izby, organ\u00f3w brak. Zachowany ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy pochodzi z XVII wieku (dzwon z 1771, rejestr zabytk\u00f3w A-175 z 1960 roku); w 1947 roku przej\u0119li go katolicy jako filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu.\n\n\ud83d\udccc Najstarsz\u0105 dat\u0119 tutejszej wsp\u00f3lnoty nios\u0105 ksi\u0119gi metrykalne. Chrzty, \u015bluby i pogrzeby prowadzono wsp\u00f3lnie dla Olszanowa, Raciniewa i Grodziska od 1691 roku, dla Bi\u0144cza od 1731, a najstarszy tom zawiera wyci\u0105g ze starej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej z 1660 roku.\n\n\u26a0 Nie rozstrzygni\u0119to, czy cmentarz by\u0142 w Olszanowie jeden, czy dwa. Ewidencja prowadzi dwa za\u0142o\u017cenia oddalone o 200 metr\u00f3w, ale sama ta odleg\u0142o\u015b\u0107 niczego nie dowodzi: po\u0142o\u017cenie tego wpisu wzi\u0119to wprost od ko\u015bcio\u0142a, potwierdzone kart\u0105 ewidencyjn\u0105, a drugiego \u2014 ze \u015brodka miejscowo\u015bci, nie z obrysu nekropolii.\n\n\ud83d\udccc Za dwoma obiektami przemawia tre\u015b\u0107 zapis\u00f3w: jeden opisano jako przyko\u015bcielny, za\u0142o\u017cony w po\u0142owie XIX wieku, drugi jako cmentarz wsi, bez wzmianki o s\u0105siedztwie \u015bwi\u0105tyni. \ud83d\udfe1 Rozstrzygn\u0105 to ogl\u0119dziny albo mapa katastralna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Elzanowo 1., niem. Elsenau, dobra ryc. i w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0665","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.68937,"lng":17.13344,"name_de":"Elsenau","name_pl":"Olszanowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Olszanowo, po niemiecku Elsenau, by\u0142y dobrami rycerskimi i wsi\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu od dawna, jeszcze katolicki, ale mieszka\u0144cy wcze\u015bnie przyj\u0119li Reformacj\u0119 \u2014 w 1617 roku, gdy arcybiskup Gembicki umieszcza\u0142 tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu czarne\u0144skiego, by\u0142a ju\u017c w r\u0119kach ewangelickich, a wizytacja oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku potwierdza istnienie zboru lutera\u0144skiego. Pierwszego pastora ustanowiono w 1691 roku. Dzisiejsza budowla, szachulcowa, powsta\u0142a przed 1688 rokiem i jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w.\n\nOlszanowo by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej \u2014 jednej z najwi\u0119kszych w powiecie; oko\u0142o 1800 roku obejmowa\u0142a blisko sto dwadzie\u015bcia miejscowo\u015bci. \u201eS\u0142ownik geograficzny\u201d wylicza jej zbory filialne: Pakotulsko (Pogdanzig), Gockowo, Rutenberg i Ritterberg. Trzy z nich odnajduj\u0105 si\u0119 w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku: Rutenberg z parafi\u0105 ewangelick\u0105 Elsenau, Gockowo \u2014 zapisane w odczycie fraktury jako \u201eGopkau\u201d \u2014 r\u00f3wnie\u017c z parafi\u0105 Elsenau, oraz Ritterberg, czyli Rittersberg, dzisiejsze Grodzisko w gminie Rzeczenica, gdzie na 112 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 96 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w. \ud83d\udd34 Czwarta filia si\u0119 wy\u0142amuje: przy Pakotulsku spis wpisuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 Sampohl, a nie Elsenau \u2014 obie wersje zapisano.\n\nSamo Olszanowo ma w spisie dwa wiersze, bo powiat dzieli\u0142 si\u0119 na gminy wiejskie i obwody dworskie. Obw\u00f3d dworski liczy\u0142 124 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 116 ewangelik\u00f3w, 4 katolik\u00f3w i 4 osoby wyznania moj\u017ceszowego. \ud83d\udfe1 Drugi wiersz, zapisany w odczycie jako \u201eElenau\u201d, przypada na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i daje 184 osoby, w tym 181 ewangelik\u00f3w i 3 katolik\u00f3w. Bliskie temu liczby notuje \u201eS\u0142ownik geograficzny\u201d: 189 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w przy obszarze 4 417 m\u00f3rg, 37 budynkach i 24 domach mieszkalnych. W 1859 roku dobra nale\u017ca\u0142y do rodziny von Manteuffel.\n\nW 1947 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. Dzi\u015b to rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia filialna \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu w parafii Gwie\u017adzino.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 24; s. 160, poz. 70; s. 162, poz. 97 i 102; s. 164\u2013165, poz. 122 i 130); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Elzanowo; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 355\u2013356; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":1680,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki filialny pw. \u015bw. Franciszka z Asy\u017cu \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/olszanowo-kosciol-fil-pw-sw-franciszka-z-asyzu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Elzanowo 1., niem. Elsenau, dobra ryc. i w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"KOS-0198","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6893726,"lng":17.133441,"name_de":"Elsenau","name_pl":"Olszanowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Opalenie, po niemiecku M\u00fcnsterwalde, to kociewska wie\u015b nad Wis\u0142\u0105, le\u017c\u0105ca naprzeciw Kwidzyna. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do pa\u0144stwa pruskiego, do Kreis Marienwerder \ud83d\udfe1 w rejencji kwidzy\u0144skiej, w Prusach Zachodnich \u2014 a nie do Kreis Dirschau; w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach II Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, a po 1945 roku w Polsce.\n\nMieszkali tu obok siebie katolicy i ewangelicy. Gdy 1 grudnia 1885 roku spisywano ludno\u015b\u0107, naliczono we wsi 831 os\u00f3b: 544 katolik\u00f3w, 279 ewangelik\u00f3w, jednego wyznawc\u0119 innego Ko\u015bcio\u0142a chrze\u015bcija\u0144skiego i siedmioro \u017byd\u00f3w. \ud83d\udccc Wcze\u015bniejszy zapis podawa\u0142 851 \u2014 rachunek z samego wiersza spisu (544 + 279 + 1 + 7) daje jednak 831, i tyle samo wychodzi z rozbicia na m\u0119\u017cczyzn i kobiety (376 + 455). Ewangelicy stanowili wi\u0119c niespe\u0142na trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi i nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Gniewie. Byli to ewangelicy wyznania augsburskiego albo unijnego, w wi\u0119kszo\u015bci Niemcy \u2014 nie mennonici; dla osadnictwa mennonickiego w samym Opaleniu brak potwierdzenia. \ud83d\udccc Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 zawdzi\u0119czali Czapskim: ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce \u201ena ko\u0144cu XVIII wieku Jak\u00f3b Czapski, podskarbi pruski, pobudowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Misterwa\u0142dzie, zwanym przedtem Opalenie\u201d. Katolicy mieli wi\u0119c tu ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1773 roku, ewangelicy doczekali si\u0119 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni dopiero w 1900 roku \u2014 jej budynek stoi do dzi\u015b i s\u0142u\u017cy jako sala gimnastyczna szko\u0142y. Z t\u0105 warstw\u0105 protestanck\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 tutejszy cmentarz poewangelicki, kt\u00f3rego datowania ani stanu nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Trzysta lat wcze\u015bniej wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, spisana oko\u0142o 1583 roku, zanotowa\u0142a o Opaleniu rzecz kr\u00f3tk\u0105 i niepocieszaj\u0105c\u0105: ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany lada dzie\u0144 runie, tak jak sta\u0142o si\u0119 w Pieni\u0105\u017ckowie; cmentarz by\u0142 ogrodzony, a \u015bwi\u0105tynia nosi\u0142a wezwanie \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Przy tutejszej parafii, obejmuj\u0105cej trzy wsie \u2014 Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017c, Opalenie i Ja\u017awiska \u2014 wizytator dopisa\u0142 zarazem kr\u00f3tkie *Haeretici nulli*, \u201e\u017cadnych heretyk\u00f3w\u201d.\n\n\ud83d\udccc A jednak tu\u017c obok ten sam wizytator pokaza\u0142, jak wyznanie potrafi\u0142a rozstrzygn\u0105\u0107 zwyk\u0142a odleg\u0142o\u015b\u0107. O mieszka\u0144cach s\u0105siednich Ja\u017awisk napisa\u0142: *distantia loci pertaesi Tymaviam ad haereticum se transferunt* \u2014 \u201ezm\u0119czeni odleg\u0142o\u015bci\u0105, przenosz\u0105 si\u0119 do Tymawy, do heretyka\u201d. Nie z przekonania, lecz dlatego, \u017ce tam by\u0142o bli\u017cej. \u26a0 Z tego samego zdania wynika, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tymawie nie by\u0142 wtedy jeszcze przywr\u00f3cony katolikom; nast\u0105pi\u0142o to w 1596 roku, prawdopodobnie w lipcu albo sierpniu, razem z pozosta\u0142ymi \u015bwi\u0105tyniami wok\u00f3\u0142 Gniewa.\n\n\ud83d\udccc Na tej samej stronie wizytacji, w ha\u015ble dotycz\u0105cym d\u00f3br kr\u00f3lewskich \u2014 Osieka, Sk\u00f3rcza, P\u0105czewa, Czarnegolasu, D\u0105br\u00f3wki i Lubina \u2014 stoi zdanie o wojewodzinie: \u201eprzez wojewodzin\u0119 heretyczk\u0119 wszystko zaburzone\u201d, z poleceniem, by dzia\u0142a\u0107 w tej sprawie u kr\u00f3la. \u26a0 Zapis dotyczy tamtych sze\u015bciu wsi, nie Opalenia. \ud83d\udfe1 Imienia wizytator nie poda\u0142; w tym samym \u017ar\u00f3dle wyst\u0119puje wojewoda pomorski Czema, nazwany *homo haereticissimus*, wi\u0119c prawdopodobnie chodzi o jego \u017con\u0119 lub wdow\u0119 \u2014 ale rozstrzygn\u0105\u0107 tego nie spos\u00f3b.\n\n\ud83d\udccc P\u00f3\u017aniejsza wizytacja zasta\u0142a opale\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 ju\u017c w gruzach. Od o\u015bmiu lat \u015bwi\u0105tynia le\u017ca\u0142a w ruinie i nabo\u017ce\u0144stwa w niej usta\u0142y, a wcze\u015bniej \u2014 w \u015bwi\u0119to patrona, \u015bwi\u0119tego Piotra \u2014 \u015bci\u0105ga\u0142y tu t\u0142umy na odpusty. Ostatniego proboszcza nazywano Maciejem; odszed\u0142 st\u0105d do Lalkow\u00f3w. \u26a0 W dekretach powizytacyjnych wal\u0105cy si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 polecono panu D\u0119bo\u0142\u0119ckiemu jako m\u0119\u017cowi katolickiemu, od patron\u00f3w oczekuj\u0105c, \u017ce go odbuduj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae \u2014 wizytacje archidiakonatu pomorskiego za biskupa w\u0142oc\u0142awskiego i pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, wydane drukiem, trzy zeszyty; skany Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta i gminy Gniew \u2014 BIP Gniew","url":"https://bip.gniew.pl/pobierz/16405.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0101","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74424,"lng":18.82203,"name_de":"M\u00fcnsterwalde","name_pl":"Opalenie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Opalino (po niemiecku Oppalin) by\u0142o przed 1945 rokiem maj\u0105tkiem ziemskim (Rittergut) w powiecie wejherowskim \u2014 po niemiecku Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen \u2014 w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Ko\u015bcielnie ci\u0105\u017cy\u0142o w dwie strony: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gniewinie, le\u017c\u0105cej ju\u017c w prowincji Pomorze, katolicy za\u015b do parafii w \u017barnowcu. Potwierdzaj\u0105 to dwa niezale\u017cne wykazy: Ernst M\u00fcller wymienia Opalino wprost w\u015br\u00f3d wsi parafii gniewi\u0144skiej, a spis parafii ewangelickich z 1 grudnia 1910 roku prowadzi Oppalin pod pozycj\u0105 82 z parafi\u0105 \u201eGnewin w prowincji Pomorze\u201d. Granica prowincji dzieli\u0142a t\u0119 parafi\u0119 na tyle wyra\u017anie, \u017ce duplikaty jej ksi\u0105g metrykalnych dla miejscowo\u015bci zachodniopruskich sk\u0142adano osobno, w s\u0105dzie obwodowym w Wejherowie. Meyers Gazetteer naliczy\u0142 tu oko\u0142o 153 mieszka\u0144c\u00f3w (dane z oko\u0142o 1905 roku), Franz Schultz w wykazie miejscowo\u015bci powiatu \u2014 138 w obwodzie dworskim nale\u017c\u0105cym do okr\u0119gu urz\u0119dowego Kolkowo, z czego 67 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a 34 po polsku; spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, w kt\u00f3rym miejscowo\u015b\u0107 figuruje jako Oppalin, zapisa\u0142 58 os\u00f3b podaj\u0105cych niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty.\n\nW\u0142a\u015bcicieli zmienia\u0142o Opalino cz\u0119sto. Na prawie che\u0142mi\u0144skim nadano je w 1425 roku, w 1590 wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 cz\u0142onek rodziny Kolkow, w 1642 prawa dziedziczne mieli Kolkowowie i Chinowscy, a w 1691 dziedzicem by\u0142 Paul Chinowski, kt\u00f3ry sprzeda\u0142 swoje drewno gda\u0144skiemu kupcowi Westfalowi. W 1716 roku jeden z posiadaczy pisa\u0142 si\u0119 ju\u017c po prostu Oppalinski \u2014 nazwiskiem wzi\u0119tym od wsi. Ksi\u0119ga dekanatu puckiego notuje w 1776 roku sze\u015b\u0107 cz\u0119\u015bci szlacheckich, w 1789 ju\u017c tylko cztery; potem maj\u0105tek scalili von Rybinski i von Zanthirowie (do 1876 roku majorowa von Zanthir), a na koniec Strehlkowie, od 1886 roku Ernst Strehlke.\n\nZapis wizytacyjny parafii \u017barnowiec wymienia tutejsze wsie po kolei i przy ka\u017cdej odnotowuje, kto p\u0142aci dziesi\u0119cin\u0119, a kto nie \u2014 a powodem odmowy bywa zmiana wyznania. Opalino nale\u017ca\u0142o w\u00f3wczas do Opali\u0144skich i mia\u0142o dwa dwory, a granica wyznaniowa przechodzi\u0142a przez sam\u0105 rodzin\u0119: w jednym mieszka\u0142a pani Opali\u0144ska, wdowa katolicka, z synem, w drugim \u2014 drugi syn tej\u017ce wdowy, ewangelik. \ud83d\udfe1 Metryka tego przekazu nie jest pewna: nag\u0142\u00f3wek wskazuje wizytacj\u0119 biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 9\u201311 lipca 1596 roku, ale przypis wydawcy odsy\u0142a do kodeksu pelpli\u0144skiego z wizytacj\u0105 biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku.\n\nPrzewaga ewangelik\u00f3w nie by\u0142a tu przypadkiem. Oko\u0142o 1600 roku pomorska rodzina Bychow z\u0142\u0105czy\u0142a w jeden maj\u0105tek cztery s\u0105siaduj\u0105ce wsie \u2014 Czymanowo, Opalino, Kolkowo i Trzebielinko; maj\u0105tek rozpad\u0142 si\u0119 w 1624 roku, trzy wsie kupi\u0142y rodziny szlachty kaszubskiej, Trzebielinko wzi\u0119li von Rexinowie z Lantowa w ziemi l\u0119borskiej. Katolik\u00f3w by\u0142o w tej grupie wsi, jak pisze Schultz, \u201euderzaj\u0105co ma\u0142o\u201d: w Strzebielinku i Prusewie do jego czas\u00f3w nie by\u0142o ani jednego, wi\u0119c w ksi\u0119gach parafii \u017carnowieckiej w og\u00f3le ich nie prowadzono. Dopiero w 1730 roku wpisano do nich trzy wsie, kt\u00f3re tymczasem przesz\u0142y w r\u0119ce szlachty kaszubskiej \u2014 Kolkowo, Opalino i Czymanowo \u2014 \u201echocia\u017c i tu liczba mieszka\u0144c\u00f3w ewangelickich zawsze przewa\u017ca\u0142a\u201d.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Opalino nie mia\u0142o; \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 by\u0142 neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Gniewinie, wzniesiony w latach 1870\u20131872, a po 1945 roku przej\u0119ty na katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika. We wsi pozosta\u0142 cmentarz ewangelicki, kt\u00f3ry po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej w 1945 roku utraci\u0142 opiek\u0119. Le\u017cy w lesie, p\u00f3\u0142tora kilometra na zach\u00f3d od zabudowa\u0144, na stoku wzg\u00f3rza, i jest bardzo ma\u0142y: ewidencja zabytk\u00f3w podaje 0,024 hektara, czyli niespe\u0142na dwa i p\u00f3\u0142 ara. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia ta sama ewidencja nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (oko\u0142o 1912); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Szczecin 1912; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Gniewino \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0114","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.71042,"lng":18.09745,"name_de":"Oppalin","name_pl":"Opalino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Orle (po niemiecku Orle, w wariancie Arnkenhof) by\u0142o przed 1945 rokiem obszarem dworskim w Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, z okr\u0119giem urz\u0119dowym i urz\u0119dem stanu cywilnego w Gro\u00df Liniewo. W 1885 roku mieszka\u0142y tu 252 osoby \u2014 160 ewangelik\u00f3w i 92 katolik\u00f3w \u2014 a w 1905 roku 216. \ud83d\udd34 Z tymi liczbami nie da si\u0119 pogodzi\u0107 spisu z 1 grudnia 1910 roku, kt\u00f3ry podaje 551 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 260 wyznania ewangelickiego i 386 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku: wzrost o po\u0142ow\u0119 z g\u00f3r\u0105 w ci\u0105gu pi\u0119ciu lat jest w obszarze dworskim nieprawdopodobny i wskazuje, \u017ce odczyty dotycz\u0105 r\u00f3\u017cnych jednostek.\n\nKatolicy podlegali parafii \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a w Garczynie. \ud83d\udccc Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Pog\u00f3dkach (Pogutken) \u2014 tak podaje kolumna parafii w spisie z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 149 powiatu ko\u015bcierskiego. Zapis \u201eNeu Palejekin\u201d w polu spisowym rekordu jest odczytem b\u0142\u0119dnym; Nowe Polaszki prowadzi\u0142y w tym samym wykazie w\u0142asn\u0105, odr\u0119bn\u0105 parafi\u0119.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w; karta z 1 listopada 1986 roku datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i okre\u015bla po\u0142o\u017cenie jako dok\u0142adne.\n\n\u26a0 Uwaga na imienniczk\u0119: nekropolia opisywana w literaturze turystycznej jako \u201ecmentarz poewangelicki Orle\u201d le\u017cy w innym Orlu, w powiecie wa\u0142eckim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0167","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0526,"lng":18.2131,"name_de":"Orle","name_pl":"Orle \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Or\u0142owo \u2014 po niemiecku Orloff \u2014 le\u017cy w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, na \u017bu\u0142awach Wielkich. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nOsada by\u0142a ma\u0142a i podzielona na trzy wsp\u00f3lnoty. Ze 184 mieszka\u0144c\u00f3w spisanych w 1885 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 75, katolik\u00f3w 39, a a\u017c 70 os\u00f3b \u2014 ponad jedn\u0105 trzeci\u0105 wsi \u2014 zapisano jako innych chrze\u015bcijan, co na \u017bu\u0142awach oznacza\u0142o zwykle mennonit\u00f3w. Ewangelicy nie mieli tu w\u0142asnej parafii i nale\u017celi do Lubieszewa. \ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny podaje z tych samych lat liczby wyra\u017anie inne \u2014 141 ewangelik\u00f3w i 42 katolik\u00f3w \u2014 sporz\u0105dzone dla powiatu malborskiego w \u00f3wczesnym podziale administracyjnym.\n\nGotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Barbary pochodzi z po\u0142owy XIV wieku; po Reformacji by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 lutera\u0144sk\u0105 \u2014 \ud83d\udfe1 co wymaga potwierdzenia \u2014 a po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, przy kt\u00f3rym dzia\u0142a czynna parafia. 7 pa\u017adziernika 2019 roku sp\u0142on\u0105\u0142 dach ko\u015bcio\u0142a.\n\n\ud83d\udd34 Mennonici byli tu wsp\u00f3lnot\u0105 odr\u0119bn\u0105 i nie wolno ich myli\u0107 z luteranami. We wsi zachowa\u0142 si\u0119 ich cmentarz, uj\u0119ty w rejestrze Narodowego Instytutu Dziedzictwa, natomiast dom modlitwy sta\u0142 nie w Or\u0142owie, lecz w s\u0105siednim Or\u0142owskim Polu \u2014 jego opis, sporz\u0105dzony z natury przez Viktora Zirkwitza, zapisano przy tamtej miejscowo\u015bci. \ud83d\udd34 Przynale\u017cno\u015b\u0107 tej gminy podaje si\u0119 rozbie\u017cnie: jedne zapisy nazywaj\u0105 j\u0105 flamandzk\u0105, Zirkwitz \u2014 fryzyjsk\u0105, dodaj\u0105c, \u017ce w 1882 roku po\u0142\u0105czono j\u0105 ze zborem w Lubieszewie. Flamandzcy i fryzyjscy mennonici byli osobnymi od\u0142amami, wi\u0119c r\u00f3\u017cnicy nie wolno zatrze\u0107.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 te\u017c domy podcieniowe z lat 1802 i 1847.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Gda\u0144sk 1940; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Or\u0142owo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0372","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20638,"lng":19.0797,"name_de":"Orloff","name_pl":"Or\u0142owo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary (Orloff)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Or\u0142owskie Pole, po niemiecku Orlofferfelde, w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, w powiecie nowodworskim, by\u0142o jedn\u0105 z tych \u017cu\u0142awskich wsi, gdzie s\u0105siadowa\u0142y ze sob\u0105 trzy wyznania. Ze 235 mieszka\u0144c\u00f3w policzonych w 1885 roku 125 by\u0142o ewangelikami, 38 katolikami, a 72 \u2014 czyli niemal co trzeci mieszkaniec \u2014 zapisano jako innych chrze\u015bcijan, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Parafie ewangelicka i katolicka mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Lubieszewie; ewangelicy podlegali w\u00f3wczas parafii w Ladekopp, czyli w\u0142a\u015bnie tam.\n\nTak liczna spo\u0142eczno\u015b\u0107 mennonicka mia\u0142a w\u0142asny dom modlitwy: zbudowany w 1751 roku, z bali, na wysokim cokole z kamienia polnego, o wymiarach oko\u0142o 12,0 na 24,5 metra, kryty holendersk\u0105 dach\u00f3wk\u0105, z mieszkaniem i izb\u0105 starszych w szczycie po\u0142udniowym. \ud83d\udccc Zb\u00f3r nale\u017ca\u0142 pierwotnie do samodzielnej gminy fryzyjskiej \u2014 mennonici dzielili si\u0119 na fryzyjskich i flamandzkich \u2014 a z gmin\u0105 lubieszewsk\u0105 po\u0142\u0105czono go dopiero w 1882 roku. Od wschodu przylega\u0142 do niego bardzo obszerny podjazd ze s\u0142upami do przywi\u0105zywania zaprz\u0119g\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Gdzie dok\u0142adnie le\u017ca\u0142 cmentarz, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. Bernhard Schmid w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu malborskiego umieszcza go tu\u017c przy zborze, od strony p\u00f3\u0142nocnej; opisywany tutaj cmentarz stoi oko\u0142o 1,1 kilometra od domu modlitwy. Albo s\u0105 to dwa r\u00f3\u017cne za\u0142o\u017cenia, albo jedno z tych po\u0142o\u017ce\u0144 jest b\u0142\u0119dne.\n\nSam cmentarz doczeka\u0142 si\u0119 opisu z pierwszej r\u0119ki. Schmid zapisa\u0142, \u017ce ma\u0142o obsadzony, lecz dobrze utrzymany, z licznymi kamiennymi pomnikami, dzia\u0142a powa\u017cnie i wzruszaj\u0105co, i \u017ce sta\u0142y na nim liczne drewniane oraz kamienne stele nagrobne starszego rodzaju. Zwraca\u0142 przy tym uwag\u0119, \u017ce im bli\u017cej \u017bu\u0142aw, tym staranniej dbano o groby: sadzono niskie krzewy, d\u0142ugie rz\u0119dy lip albo g\u0142ogu o koronach strzy\u017conych na kszta\u0142t \u017cywop\u0142otu, a na grobach \u2014 r\u00f3wno przyci\u0119te tuje.\n\n\ud83d\udccc Z tego samego opisu znamy nazwiska z tutejszych nagrobk\u00f3w: Cor. Schroeder z domu Quiring, zmar\u0142a w 1813 roku, doczeka\u0142a si\u0119 piaskowcowego obelisku na czworobocznym cokole; kupiec Peter Stobbe z Nowego Dworu Gda\u0144skiego, zmar\u0142y w 1823 roku \u2014 coko\u0142u z piaskowca z waz\u0105, \u201ew dobrych proporcjach\u201d, a podobny pomnik otrzyma\u0142a pani A. Hamm, zmar\u0142a w 1834 roku; starszy zboru Johann Donner z Beiershorst, zmar\u0142y w 1830 roku \u2014 steli z waz\u0105, z kt\u00f3rej zwisaj\u0105 wie\u0144ce. Cornelius Lepp z Nowego Dworu, zmar\u0142y w 1852 roku, dosta\u0142 pomnik \u017celiwny: wysoki cok\u00f3\u0142 z \u017ca\u0142obn\u0105 postaci\u0105 kobiec\u0105, cz\u0119\u015bciowo z\u0142ocon\u0105, \u201ew antycznych formach szko\u0142y Schinkla\u201d.\n\n\ud83d\udccc \u017beliwny pomnik ze z\u0142ocon\u0105 figur\u0105 jest sam w sobie \u015bwiadectwem zmiany: w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku mennonicka prostota nagrobna ust\u0119powa\u0142a gustowi epoki.\n\n\ud83d\udccc Rozstrzyga po\u0142o\u017cenie zboru na arkuszu Messtischblattu. Na arkuszu 1780 Tiegenhof z 1910 roku podpis \u201eMennoniten-Bethaus\u201d stoi przy zabudowaniu dok\u0142adnie w punkcie CM-0986; wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne KOS-0310 (54,21528 i 19,07139) wypadaj\u0105 o 1,1 kilometra na zach\u00f3d, w pustym polu \u017cu\u0142awskim. To CM-0986 wskazuje wi\u0119c miejsce zboru, a nie odwrotnie. \ud83d\udccc Reszt\u0119 rozstrzyga tekst Schmida: cmentarz przylega\u0142 do zboru od p\u00f3\u0142nocy (\u201eN\u00f6rdlich schlie\u00dft sich der Kirchhof an\u201d), z licznymi drewnianymi i kamiennymi stelami \u2014 czyli oba obiekty tworz\u0105 jedno za\u0142o\u017cenie, a odleg\u0142o\u015b\u0107 1,1 kilometra bierze si\u0119 z b\u0142\u0119dnej wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnej KOS-0310. \u26a0 Samego cmentarza z arkusza nie potwierdzam: przy oko\u0142o 4,15 metra na piksel sygnatur cmentarnych nie da si\u0119 odczyta\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 245\u2013246; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1780 Tiegenhof, wydanie z 1910 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"prawomiejscowe.pl","url":"https://prawomiejscowe.pl/api/file/GetZipxAttachment/420/2266976/false/preview"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mapcarta.com","url":"https://mapcarta.com/W1316243336"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 245\u2013246","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1780 Tiegenhof, wydanie z 1910 roku","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0986","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21411,"lng":19.08835,"name_de":"Orlofferfelde","name_pl":"Or\u0142owskie Pole \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Or\u0142owskie Pole \u2014 po niemiecku Orlofferfelde \u2014 to wie\u015b rz\u0119dowa za\u0142o\u017cona w 1526 roku przy drodze z Lubieszewa do Nowego Dworu. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. W 1562 roku powsta\u0142a tu jedna z najstarszych na \u017bu\u0142awach gmin mennonickich nurtu fryzyjskiego \u2014 wsp\u00f3lnoty anabaptystycznej, odr\u0119bnej i od luteran, i od ewangelik\u00f3w unijnych.\n\nProporcje wyznaniowe utrzyma\u0142y si\u0119 przez stulecia: w 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 235 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych mennonit\u00f3w, wpisanych do rubryki innych chrze\u015bcijan, by\u0142o 72, ewangelik\u00f3w 125, a katolik\u00f3w 38; ci ostatni nale\u017celi wtedy do parafii w Lubieszewie. W 1751 roku zbudowano drewniany, zr\u0119bowy dom modlitwy na planie prostok\u0105ta, a w 1882 gmin\u0119 po\u0142\u0105czono administracyjnie ze zborem w Lubieszewie, z zachowaniem samodzielno\u015bci duszpasterskiej.\n\n\ud83d\udccc Budynku ju\u017c nie ma, ale zosta\u0142a jego inwentaryzacja, sporz\u0105dzona z natury przed wojn\u0105 przez Viktora Zirkwitza. Dom modlitwy mierzy\u0142 oko\u0142o 12,0 na 24,5 metra, postawiono go z bali na wysokim cokole z kamieni polnych i pokryto holendersk\u0105 dach\u00f3wk\u0105; przy szczycie po\u0142udniowym mie\u015bci\u0142o si\u0119 mieszkanie i izba starszych zboru. \ud83d\udd34 Najbardziej rzuca si\u0119 w oczy szczeg\u00f3\u0142 gospodarski: przed budynkiem urz\u0105dzono obszerny podjazd ze s\u0142upami do przywi\u0105zywania zaprz\u0119g\u00f3w \u2014 na nabo\u017ce\u0144stwa zje\u017cd\u017cano wozami z gospodarstw rozrzuconych po ca\u0142ych \u017bu\u0142awach.\n\n\ud83d\udccc Ten sam opis t\u0142umaczy, dlaczego mennonickiego domu modlitwy nie spos\u00f3b pomyli\u0107 z ko\u015bcio\u0142em. By\u0142 to prosty budynek z bali, bez wie\u017cy, z przylegaj\u0105cym cmentarzem; ca\u0142e za\u0142o\u017cenie przypomina\u0142o raczej zagrod\u0119 ch\u0142opsk\u0105 i sta\u0142o nie we wsi, lecz niepozornie poza ni\u0105. Nie zachowano te\u017c orientacji wschodniej, obowi\u0105zkowej w ko\u015bcio\u0142ach \u2014 skoro we wn\u0119trzu nie by\u0142o o\u0142tarza, nie by\u0142o po co kierowa\u0107 budynku na wsch\u00f3d.\n\nDom modlitwy zniszczono po 1945 roku. W latach 2005\u20132010 m\u0142odzie\u017c polska, niemiecka i holenderska uprz\u0105tn\u0119\u0142a cmentarz i ods\u0142oni\u0142a fundamenty. Le\u017cy na nim mi\u0119dzy innymi gr\u00f3b Petera Stobbego z Nowego Dworu Gda\u0144skiego, tw\u00f3rcy ja\u0142owc\u00f3wki Machandel.\n\n\ud83d\udccc W\u015br\u00f3d nagrobk\u00f3w przy tutejszym domu modlitwy Bernhard Schmid wymienia pomnik starszego zboru Johanna Donnera z Beiershorst, zmar\u0142ego w 1830 roku \u2014 obok grob\u00f3w kupc\u00f3w z Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Beiershorst, dzisiejsze Wybicko, by\u0142o wsi\u0105 bez w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni, a mimo to dawa\u0142o tutejszej gminie ludzi pierwszego szeregu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Gda\u0144sk 1940.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zulawywislane.blogspot.com \u2014 Or\u0142owskie Pole, cmentarz","url":"https://zulawywislane.blogspot.com/2014/06/orowskie-pole-orlofferfelde-cmentarz.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0310","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23333,"lng":19.08333,"name_de":"Orlofferfelde","name_pl":"Or\u0142owskie Pole \u2014 mennonicki dom modlitwy (Orlofferfelde, nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Osice, po niemiecku Wossitz, le\u017c\u0105 na zachodnim skraju \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich; przed 1945 rokiem w Kreis Danziger Niederung \u2014 do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, potem w Rzeszy. Wie\u015b ma nadanie z 1308 roku, a w 1310 przesz\u0142a w r\u0119ce krzy\u017cackie.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest tu starszy od Reformacji i przetrwa\u0142 j\u0105 w ca\u0142o\u015bci. Gotycka \u015bwi\u0105tynia ma najstarsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 z XIV wieku, mury z prze\u0142omu XIV i XV, a wie\u017c\u0119 z 1767 roku \u2014 S\u0142ownik geograficzny m\u00f3wi w tym miejscu o rozbudowie ko\u015bcio\u0142a. Od Reformacji a\u017c do 1945 roku nale\u017ca\u0142a do ewangelik\u00f3w. Osice by\u0142y samodzieln\u0105 parafi\u0105 \u2014 pierwszego pastora odnotowano w 1573 roku \u2014 a otaczaj\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny by\u0142 cmentarzem tej w\u0142a\u015bnie parafii. W 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 415 mieszka\u0144c\u00f3w: 225 ewangelik\u00f3w i 190 katolik\u00f3w, a wi\u0119c z przewag\u0105 ewangelik\u00f3w; katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach.\n\n\ud83d\udccc Dlaczego ko\u015bcio\u0142y ca\u0142ego tego pasa \u017bu\u0142aw przesz\u0142y do ewangelik\u00f3w tak wcze\u015bnie i tak trwale, t\u0142umaczy ksi\u0105dz Jakub Fankidejski jednym zdaniem. Wymieniwszy \u015bwi\u0105tynie w Kiermarku, Wielkich Cedrach, Osicach, Suchym D\u0119bie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Herzbergu i Woc\u0142awiu, dodaje: \u201eWszystkie powy\u017csze ko\u015bcio\u0142y wcze\u015bnie utracone s\u0105 dla wiary \u015bwi\u0119tej wskutek prawa patronatu, kt\u00f3re wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski\u201d. O losie parafii przes\u0105dza\u0142o wi\u0119c nie samo osadnictwo, lecz to, kto mia\u0142 prawo obsadzania probostwa \u2014 a mia\u0142o je lutera\u0144skie ju\u017c wtedy miasto.\n\n\ud83d\udccc O tym, jak wysoko ceniono te wsie, m\u00f3wi inny plan z tej samej ksi\u0105\u017cki. Gdy zamierzano utworzy\u0107 osobne biskupstwo gda\u0144skie, na uposa\u017cenie biskupa z katedr\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny przewidziano mi\u0119dzy innymi bogate wsie \u017cu\u0142awskie: Steblewo, Krzywe Ko\u0142o, Suchy D\u0105b, Ostrowite, Grabiny i w\u0142a\u015bnie Osice. Zamiar nie doszed\u0142 do skutku.\n\nChowano tu zatem luteran; \u015blad\u00f3w gminy mennonickiej \u017ar\u00f3d\u0142a w Osicach nie odnotowuj\u0105. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego i ocala\u0142 w ca\u0142o\u015bci. \ud83d\udccc W 2014 roku ze starszych nagrobk\u00f3w utworzono przy nim lapidarium.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 224.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Osice (Wossitz) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (zulawy.infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/osice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Osice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0400","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21646,"lng":18.80842,"name_de":"Wossitz","name_pl":"Osice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Osice, po niemiecku Wossitz, le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym powiecie Danziger Niederung \u2014 do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a od 1939 do 1945 roku w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Wie\u015b nada\u0142 w 1308 roku W\u0142adys\u0142aw synom Unis\u0142awa, dwa lata p\u00f3\u017aniej przej\u0105\u0142 j\u0105 zakon krzy\u017cacki, a w 1552 roku Zygmunt odnowi\u0142 jej przywilej na 41,5 w\u0142\u00f3ki.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w czternastym wieku w konstrukcji szkieletowej, na prze\u0142omie czternastego i pi\u0119tnastego wieku przemurowano, a wie\u017c\u0119 w pruskim murze dobudowano w 1767 roku przy okazji rozbudowy. W czasie Reformacji \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li ewangelicy \u2014 pierwszego pastora odnotowano w 1573 roku \u2014 i Osice sta\u0142y si\u0119 siedzib\u0105 samodzielnej parafii, kt\u00f3ra w spisie z 1 grudnia 1885 roku obejmowa\u0142a pr\u00f3cz samej wsi jeszcze cztery s\u0105siednie osady \u017cu\u0142awskie. Miejscowi katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach. Wed\u0142ug \u201eS\u0142ownika geograficznego\u201d w 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 415 mieszka\u0144c\u00f3w: 225 ewangelik\u00f3w i 190 katolik\u00f3w. \u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a luteranom, a po 1817 roku wiernym Ko\u015bcio\u0142a unijnego, a\u017c do 1945 roku; potem przej\u0105\u0142 j\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego.\n\nO ci\u0105g\u0142o\u015bci tutejszej wsp\u00f3lnoty najlepiej m\u00f3wi lista duchownych, kt\u00f3r\u0105 Efraim Praetorius prowadzi dla ko\u015bcio\u0142a \u201eZu Wossitz\u201d w dziale \u201eIm Werder\u201d: Jan Lado (1573\u20131593), Miko\u0142aj Meuselius (1594\u20131597), Andrzej Gitreus, zwany te\u017c Chytreusem (1597\u20131602), Krzysztof D\u00fccker albo Teucher (1602\u20131607), Miko\u0142aj Spiegelius (1608\u20131612), Kasper Bargelius (1612\u20131615), Andrzej Hettisch (1616\u20131620), Marcin Scheritius (1620\u20131628), Micha\u0142 Albinus (1628\u20131638), Jerzy Rubaldi (1639\u20131646), Jan Konrad Fulicanus (1647\u20131652), Joachim Gebhardi (1652\u20131657), Jakub Gorbandi (1657\u20131659), Filip Tautenius (1660\u20131670), Konstantyn K\u00e4merer (1670\u20131675) i Jan Schultz (1676\u20131680) \u2014 a Praetorius prowadzi j\u0105 dalej na nast\u0119pnej stronie. Ponad sto lat nieprzerwanej s\u0142u\u017cby w jednej wiejskiej \u015bwi\u0105tyni.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Puzig\u201d, Gda\u0144sk 1907; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, Gda\u0144sk 1713, s. 29; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Niederung, s. 18 i 20); Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Osice (Wossitz) \u2013 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/osice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Osice","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Antoniego, Osice","id":"KOS-0193","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21464,"lng":18.81302,"name_de":"Wossitz","name_pl":"Osice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Osiek \u2014 po niemiecku Osseck, a w dokumencie z 1399 roku Ossek \u2014 by\u0142 maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, cho\u0107 na samym jego skraju: *S\u0142ownik geograficzny* zaznacza, \u017ce le\u017cy \u201ena granicy, w samym klinie wsuwaj\u0105cym si\u0119 w powiat wejherowski\u201d. Dzisiejszy podzia\u0142 poszed\u0142 w\u0142a\u015bnie t\u0105 granic\u0105 i wie\u015b nale\u017cy do gminy Linia w powiecie wejherowskim.\n\nNajstarszy zapis o Osieku dotyczy sporu o miedz\u0119. Gda\u0144skie tablice woskowe zanotowa\u0142y, \u017ce w 1399 roku wymierzono granic\u0119 mi\u0119dzy Osiekiem a T\u0142uczewem; obecni przy tym byli Nitscze z Os\u0142anina i Prsibke z Kczewa, a kto by granicy nie dotrzyma\u0142, mia\u0142 zap\u0142aci\u0107 czterdzie\u015bci grzywien kary. Za czas\u00f3w krzy\u017cackich wie\u015b nale\u017ca\u0142a do w\u00f3jtostwa mirachowskiego, a pod koniec XIX wieku maj\u0105tek liczy\u0142 523 hektary i by\u0142 w r\u0119kach rodziny Ziehlke.\n\n\ud83d\udccc Powiat l\u0119borski by\u0142 obszarem w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickim, a w Osieku zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicki. Wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy prowadzi go jako cmentarz dawniej ewangelicki na dzia\u0142ce 213/11 w obr\u0119bie Osiek, w gminie Linia. \ud83d\udfe1 Punkt na mapie wskazuje wci\u0105\u017c \u015brodek wsi, nie sam\u0105 nekropoli\u0119 \u2014 po\u0142o\u017cenie wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Linia \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0160","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_osiek/mapa.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.483682,"lng":17.968703,"name_de":"Osseck","name_pl":"Osiek \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pw. \u015bw. Stanis\u0142awa, z cmentarzem przyko\u015bcielnym i wyposa\u017ceniem wn\u0119trza. Rodow\u00f3d \u015bredniowieczny; wed\u0142ug encyklopedii Warmii i Mazur od 1612 roku \u015bwi\u0105tynia ewangelicka, zniszczona w wojnach szwedzkich XVII w. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowa\u0142 w 1709 roku Christoph (Krzysztof) zu Dohna. Murowan\u0105 wie\u017c\u0119 wzniesiono w latach 1788\u20131791 i odbudowano po po\u017carze w 1832 roku O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z 1735 roku, przerobiony w 1927 roku \u015awi\u0105tyni\u0119 odrestaurowano pod koniec lat 90. XX w. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym i wyposa\u017ceniem wn\u0119trza pod nr a-805 z 2.03.1968 (w wykazie NID: O/23 z 19.07.1949 oraz 612/69 z 2.03.1968).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","denomination":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.wuoz.olsztyn.pl","url":"http://www.bip.wuoz.olsztyn.pl/phocadownload/rejestr/HTML/WUOZ%20Olsztyn%20-%20Rejestr%20zabytkow%20nieruchomych.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Stanis%C5%82awa_w_Osieku"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0506","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.10683,"lng":19.8619,"name_de":"Hermsdorf","name_pl":"Osiek \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hermsdorf)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Osieki (niem. Wusseken, kaszb. \u00d2s\u00e9ki) do 1945 nale\u017ca\u0142y do Landkreis Schlawe i. Pom. (rej. K\u00f6slin, prow. Pomorze), ok. 18 km na p\u0142d.-wsch. od S\u0142awna \u2014 nie do Kreis Stolp. Wie\u015b ewangelicka, bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a; przynale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Bartinie (Barcino), Kirchenkreis Schlawe. Od XIX w. maj\u0105tek rodziny von Kleist (fideikomis 1863). Na terenie dawnego maj\u0105tku, przy parku krajobrazowym, zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz rodowy von Kleist\u00f3w (dawny ewangelicki) \u2014 obiekt CM-0845. Ludno\u015b\u0107 wsi: 404 (1864), 356 (1910), 205 (1939). 10 III 1945 wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; zastrzelono ostatniego w\u0142a\u015bciciela Roberta von Kleista z synem, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Od 1945 opieka katolicka: parafia \u015bw. Anny w Barcinie (dek. Polan\u00f3w, diec. koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeska). Pa\u0142ac (XIX w.) rozebrany po 1989. [?] Dok\u0142adna data za\u0142o\u017cenia cmentarza nieznana; kontekst s\u0142owi\u0144ski tu nie wyst\u0119puje.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (K. Mazurkiewicz-Palacz)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0845","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2610689,"lng":16.9446717,"name_de":"Wusseken","name_pl":"Osieki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Osieki, po niemiecku Wusseken, po kaszubsku \u00d2s\u00e9ki, by\u0142y dawn\u0105 wsi\u0105 ewangelick\u0105 w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, jakie\u015b osiemna\u015bcie kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142awna; dzi\u015b le\u017c\u0105 w powiecie s\u0142upskim. Nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Barcinie (Kirchspiel Bartin) jako wie\u015b filialna \u2014 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142y. Maj\u0105tek dzier\u017cyli von Massowowie od 1285 do 1808 roku, a od 1822 rodzina von Kleist, z fideikomisem ustanowionym w 1863 roku; ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Robert von Kleist. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 404 w 1864 roku, 356 w 1910 i 205 w 1939.\n\n\ud83d\udccc Cmentarzy by\u0142y w Osiekach dwa. Rodowy, po\u0142\u0105czony poln\u0105 drog\u0105 z folwarkiem, nale\u017ca\u0142 do von Kleist\u00f3w i le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144; dzi\u015b dost\u0119p do niego prowadzi ju\u017c tylko od strony lasu. Spoczywaj\u0105 na nim cz\u0142onkowie rodziny, a obok stan\u0119\u0142y wsp\u00f3\u0142czesne tablice pami\u0105tkowe upami\u0119tniaj\u0105ce tych krewnych, kt\u00f3rzy pochowani s\u0105 na innych cmentarzach Europy. Sam cmentarz podzielono na dwie cz\u0119\u015bci: jedn\u0105 ogrodzono drewnianym p\u0142otkiem ustawionym na dawnym kamiennym fundamencie, na kt\u00f3rym le\u017c\u0105 fragmenty krzy\u017cy i p\u0142yt, druga jest aran\u017cacj\u0105 symboliczn\u0105 \u2014 u\u0142o\u017conym z kamieni napisem \u201evon Kleist\u201d. \ud83d\udccc Cmentarz wiejski le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci i zachowa\u0142 pierwotne ogrodzenie z cios\u00f3w kamiennych na ca\u0142ym obwodzie oraz fragmenty ceglanych s\u0142upk\u00f3w bramy; droga, kt\u00f3ra do\u0144 prowadzi\u0142a, zatar\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k i p\u00f3l.\n\nW latach 1944\u20131945 w pa\u0142acu urz\u0105dzono ob\u00f3z dla uchod\u017ac\u00f3w. Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 10 marca 1945 roku. Dziewi\u0119tnastowieczny pa\u0142ac popad\u0142 w ruin\u0119 i zosta\u0142 rozebrany po 1989 roku.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a i przynale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Barcinie, w okr\u0119gu s\u0142awie\u0144skim. Na terenie dawnego maj\u0105tku, przy parku krajobrazowym, zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz rodowy von Kleist\u00f3w. \ud83d\udd34 Ich dzieje sko\u0144czy\u0142y si\u0119 tu gwa\u0142townie: 10 marca 1945 roku, po zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105, zastrzelono ostatniego w\u0142a\u015bciciela, Roberta von Kleista, wraz z synem, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dziewi\u0119tnastowieczny pa\u0142ac rozebrano po 1989 roku. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a 404 w 1864 roku, 356 w 1910 i 205 w 1939. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Osieki \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 106\u2013107; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0844","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27206,"lng":16.92209,"name_de":"Wusseken","name_pl":"Osieki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi, mniejszy cmentarz ewangelicki w Osiekach L\u0119borskich, u\u017cytkowany do 1945 roku Po wojnie porzucony i zatarty. Pobliski ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po 1945 roku przej\u0119li katolicy (filia pw. NMP); stare nagrobki usuni\u0119to. Faktycznie ko\u015bci\u00f3\u0142 z cmentarzem przyko\u015bcielnym. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (lata osiemdziesi\u0105te XIX wieku) notuje tu: 376 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelickich (1877); obok ludno\u015b\u0107 polska i katolicka (bez liczby). o tutejszych ewangelikach podaje: Osieki \u2014 siedziba parafii; w 1658 roku obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Lunowo, Zak\u0119ciny, Sosin, Bobrowo.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Osieki L\u0119borskie","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0075","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.771357,"lng":17.894922,"name_de":"Ossecken","name_pl":"Osieki L\u0119borskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Osieki L\u0119borskie, dawniej Ossecken, le\u017c\u0105 na dawnym pograniczu Pomorza. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze, i mia\u0142y w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego (Standesamt) oraz okr\u0119g urz\u0119dowy (Amtsbezirk Ossecken). By\u0142a to dawna wie\u015b biskupia z prawem do bursztynu wyrzucanego przez morze. Wie\u015b by\u0142a silnie ewangelicka: stanowi\u0142a samodzieln\u0105 parafi\u0119 (Kirchspiel Ossecken) z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em parafialnym, \ud83d\udd34 datowanym rozmaicie \u2014 jako barokowa \u015bwi\u0105tynia murowana z 1740 roku albo, u Schultza, jako ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony po 1726 roku, z organami z 1826. Katolicy przed 1945 rokiem nale\u017celi do parafii w \u017barnowcu (Zarnowitz), co potwierdza spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, notuj\u0105cy tu 390 ewangelik\u00f3w i 4 katolik\u00f3w. Wed\u0142ug Meyersa oko\u0142o 1905 roku mieszka\u0142y tu 332 osoby, a *S\u0142ownik geograficzny* notowa\u0142 w 1877 roku 376 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego oraz \u2014 w okolicy \u2014 ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 i katolick\u0105, kt\u00f3rej liczby nie poda\u0142.\n\nDzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w przed Reformacj\u0105; Cramer zalicza\u0142 \u015bwi\u0105tynie szlacheckie tej ziemi, w\u015br\u00f3d nich osieck\u0105, do budowli z czas\u00f3w krzy\u017cackich, a Schultz datowa\u0142 pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 na oko\u0142o 1400 rok. Ks. Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce Osieki nale\u017ca\u0142y w\u00f3wczas do biskup\u00f3w kujawskich, kt\u00f3rzy zapewne ufundowali tu \u015bwi\u0105tyni\u0119, a w 1566 roku biskup Wolski sprzeda\u0142 Osieki razem z Charbrowem Ernestowi Wejherowi; ten jako patron nie wypu\u015bci\u0142 ko\u015bcio\u0142a z r\u0105k ewangelickich, a od 1621 roku wy\u0142\u0105czny patronat dzier\u017cyli von Krockowowie. \ud83d\udfe1 Fankidejski nie podaje jednak, gdzie \u00f3w pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 ani kiedy go rozebrano \u2014 notuje tylko, \u017ce \u201ew nast\u0119pnym czasie zupe\u0142nie zagin\u0105\u0142 osiecki ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d.\n\nParafia by\u0142a rozleg\u0142a. W 1658 roku obejmowa\u0142a, pr\u00f3cz samych Osiek, mi\u0119dzy innymi Lunowo, Zak\u0119ciny, Sosin, Bobrowo, S\u0142ajszewo, Jackowo, Lubiatowo, Wielkie i Ma\u0142e Lubielewo, Przebendowo i Wierzchucino. Jeszcze w 1887 roku liczy\u0142a dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci, a dwa lata p\u00f3\u017aniej od\u0142\u0105czono od niej Bychowo, Gniewinko i oba Perlina na rzecz parafii w Gniewinie; w 1904 roku otwarto ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy w Wierzchucinie. Pierwsi pastorzy osieccy, Valentinus Labischus i Albert Czetmar, byli duchownymi wy\u015bwi\u0119conymi jeszcze w Ko\u015bciele rzymskim \u2014 jeden w Gnie\u017anie, drugi w Poznaniu \u2014 kt\u00f3rzy przeszli na luteranizm; ostatnim przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 by\u0142 Friedrich Adolf Sydow, wprowadzony w 1887 roku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to filialna \u015bwi\u0105tynia rzymskokatolicka pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Gwiazdy Morza. Przy niej zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz ewangelicki, w ewidencji konserwatorskiej uj\u0119ty jako cmentarz przyko\u015bcielny na dzia\u0142ce 22; osobno notuje ona drugi cmentarz ewangelicki, z kaplic\u0105 grobow\u0105, na dzia\u0142ce 23.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia, przy kt\u00f3rej le\u017cy ten cmentarz, jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1235, decyzj\u0105 z 20 lipca 1988 roku; wykaz opisuje j\u0105 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem NMP Gwiazdy Morza, 1740\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Osieki L\u0119borskie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0074","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.769458,"lng":17.895091,"name_de":"Ossecken","name_pl":"Osieki L\u0119borskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Osieki L\u0119borskie \u2014 po niemiecku Ossecken, dzi\u015b w gminie Choczewo i powiecie wejherowskim \u2014 by\u0142y przed Reformacj\u0105 wsi\u0105 biskup\u00f3w kujawskich, kt\u00f3rzy zapewne i ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy ufundowali; \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzmiankowano oko\u0142o 1400 roku, a do wsi nale\u017ca\u0142o prawo do bursztynu. W 1566 roku biskup Wolski sprzeda\u0142 Osieki razem z Charbrowem Ernestowi Wejherowi, a ten jako patron ju\u017c ko\u015bcio\u0142a z r\u0105k nie wypu\u015bci\u0142. Od 1621 roku wy\u0142\u0105czny patronat obj\u0105\u0142 Georg von Krockow, kt\u00f3ry wzni\u00f3s\u0142 w\u00f3wczas now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i pa\u0142ac.\n\nWizytacji z 1583 roku w dekanacie l\u0119borskim w og\u00f3le nie przeprowadzono. Zapisano przy nim zdanie kr\u00f3tkie i mocne: \u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d \u2014 nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wymieniono osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w: L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec \u2014 i przy wszystkich postawiono t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119, omnes ab haereticis occupatae, wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak nazywa\u0142o tutejszych ewangelik\u00f3w to katolickie \u017ar\u00f3d\u0142o. \ud83d\udfe1 Ostatniej z tych nazw nie uda\u0142o si\u0119 przypisa\u0107 do dzisiejszej miejscowo\u015bci.\n\nParafia osiecka by\u0142a za czas\u00f3w luterskich bardzo rozleg\u0142a. W 1658 roku sk\u0142ada\u0142y j\u0105 Osieki, Lunowo, Ulmye, Zak\u0119ciny, Sosin, Bobrowo, Szlazowo, Jackowo, Krysowo, Lubetowo, Witenberg, Ma\u0142e i Wielkie Lubielewo, Starbienino, Bychowo, Ma\u0142y i Wielki Perlin, Gotszowo, Grotszewko, Zalesie, Przebendowo, Cz\u0142uchowo i Wierzchucino. W 1887 roku obejmowa\u0142a jeszcze 29 miejscowo\u015bci, dwa lata p\u00f3\u017aniej od\u0142\u0105czono z niej pi\u0119\u0107 wsi do parafii w Gniewinie, a w 1904 roku otwarto ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy w Wierzchucinie. W\u015br\u00f3d najdawniejszych duchownych s\u0105 dwie postacie z pogranicza wyzna\u0144 i j\u0119zyk\u00f3w: Valentinus Labischus, wy\u015bwi\u0119cony jeszcze przez arcybiskupa gnie\u017anie\u0144skiego, a potem luteranin, oraz Albert Czetmar, przybysz z Polski, ordynowany w Poznaniu.\n\nWie\u015b dwukrotnie p\u0142on\u0119\u0142a. Po\u017car 8 grudnia 1726 roku strawi\u0142 poprzedni\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 ocala\u0142a podstawa wie\u017cy, kt\u00f3r\u0105 wykorzystano przy odbudowie na dawnych fundamentach i kryptach; rejestr zabytk\u00f3w datuje obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, murowany z ceg\u0142y i barokowy, na 1740 rok. Drugi po\u017car, w 1811 roku, zniszczy\u0142 dw\u00f3r, plebani\u0119 i archiwum parafialne. W kryptach pod ko\u015bcio\u0142em spoczywaj\u0105 dawni w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br z rodu von Krockow. Z wyposa\u017cenia zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi kamienna chrzcielnica, p\u00f3\u017anobarokowy o\u0142tarz, ambona oraz dziewi\u0119tnastowieczne organy firmy V\u00f6lknera z Duninowa; Schultz zapisa\u0142, \u017ce organy sprawiono w 1826 roku.\n\nDo 1945 roku by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii ewangelickiej; potem przej\u0119li go katolicy i jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Gwiazdy Morza, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Marek Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; karta ewidencyjna zabytku Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1740,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Osiekach L\u0119borskich \u2014 reformacja-pomorze.pl (za: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)","url":"https://www.reformacja-pomorze.pl/2020/03/20/kosciol-w-osiekach-leborskich/"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. NMP \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/osieki-leborskie-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-fil-pw-nm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0016","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.769458,"lng":17.895091,"name_de":"Ossecken","name_pl":"Osieki L\u0119borskie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie NMP Gwiazdy Morza)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Osieki S\u0142upskie, przed 1945 rokiem Wusseken, by\u0142y maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 W dawnych zapisach nazwa wyst\u0119puje w kilku postaciach, kt\u00f3rych nie uda\u0142o si\u0119 sprawdzi\u0107 w \u017ar\u00f3dle pierwotnym: Wosseken w 1329 i 1665 roku, Wusseken w 1628, Wussecken w 1756. Dobra by\u0142y lennem rodu von Bandemer; \ud83d\udfe1 wed\u0142ug dost\u0119pnego zapisu do XIX wieku wie\u015b by\u0142a przysi\u00f3\u0142kiem G\u0105bina. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nie mia\u0142a: nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde), a zmar\u0142ych chowano na miejscowym cmentarzu ewangelickim. \u017be tak by\u0142o ju\u017c w wieku XVII, pokazuje skarga tamtejszego pastora Christopha Bizichiusa z 10 listopada 1648 roku, \u017ce Asmus von Bandemer na Wussecken \u2014 obok Nikolausa von Winterfeld na Wintershagen \u2014 nie oddaje mu nale\u017cnego rocznie mesznego z czternastu \u0142an\u00f3w.\n\nParafia w Gardnie Wielkiej nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto w pomorskiej prowincji ko\u015bcielnej Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. Sama Gardna by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w domenie Schmolsin, z patronatem w\u0142adcy krajowego, a tamtejsza plebania sp\u0142on\u0119\u0142a dwukrotnie \u2014 w 1692 roku i 27 listopada 1772 \u2014 i za ka\u017cdym razem ogie\u0144 zabra\u0142 akta ko\u015bcielne. Le\u017ca\u0142a ona w rdzennych stronach S\u0142owi\u0144c\u00f3w nad jeziorem Gardno, lutera\u0144skiej grupy s\u0142owia\u0144skiej, kt\u00f3rej dialektu, spokrewnionego z kaszubszczyzn\u0105, u\u017cywano tu jeszcze na prze\u0142omie XIX i XX wieku. *S\u0142ownik geograficzny* odnotowa\u0142 Osieki jako dobra rycerskie licz\u0105ce 500 hektar\u00f3w, z cegielni\u0105 i hodowl\u0105 byd\u0142a, a wzmiank\u0119 o Rupku z Osiek datowa\u0142 na wiek XIV lub XV. Poniewa\u017c wie\u015b by\u0142a w ca\u0142o\u015bci maj\u0105tkiem, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 j\u0105 jednym wierszem, w dziale obwod\u00f3w dworskich: 144 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika, parafia Gardna Wielka.\n\nCmentarz le\u017cy na niewielkim wyniesieniu, na zach\u00f3d od zabudowa\u0144. Pierwotnie jego granice akcentowa\u0142y dodatkowo nasadzenia \u015bwierkowe; z nich zosta\u0142 starodrzew od strony po\u0142udniowej. Ca\u0142e za\u0142o\u017cenie straci\u0142o dawny charakter \u2014 drzewa wyci\u0119to, wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w usuni\u0119to. Mimo to w p\u00f3\u0142nocno-zachodnim naro\u017cniku przetrwa\u0142y kamienne podstawy muru ogradzaj\u0105cego kwater\u0119 rodzinn\u0105, a po ca\u0142ym terenie rozrzucone s\u0105 fragmenty nagrobk\u00f3w; w\u015br\u00f3d nich zachowa\u0142 si\u0119 krzy\u017c z inskrypcj\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 zmar\u0142\u0105 w 1934 roku Ad\u0119 Gill z domu Pollex. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz jest nieczynny. Dzi\u015b wie\u015b liczy oko\u0142o 127 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\u26a0 W powiecie s\u0142upskim s\u0105 dwie miejscowo\u015bci o tej samej dawnej nazwie Wusseken: te Osieki S\u0142upskie w gminie Ustka oraz Osieki w gminie K\u0119pice. Monografia dawnych cmentarzy powiatu opisuje obie \u2014 na stronach 105 i 231 \u2014 wi\u0119c przy wyszukiwaniu po nazwie \u0142atwo je pomyli\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom VII, has\u0142o \u201eOsieki\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom VII, has\u0142o \u201eOsieki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 231; M\u00fcller (1912), s. 496; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 184 poz. 330; S\u0142ownik geograficzny, t. VII","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0761","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.60452,"lng":17.09134,"name_de":"Wusseken","name_pl":"Osieki S\u0142upskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Oskowie, po niemiecku Wutzkow, w gminie Cewice, zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady a\u017c trzech za\u0142o\u017ce\u0144 grobowych. Wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 280 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w, ewangelik\u00f3w przypisuje do parafii w \u0141ebuni, katolik\u00f3w do l\u0119borskiej, a przy okazji pokazuje, \u017ce Oskowo nie by\u0142o osad\u0105 podrz\u0119dn\u0105 \u2014 mia\u0142o u siebie siedzib\u0119 urz\u0119du stanu cywilnego i okr\u0119gu urz\u0119dowego (strona 194, pozycja 168).\n\nCmentarz wiejski le\u017cy w lesie, oko\u0142o 800 metr\u00f3w od zabudowa\u0144, na terenie o przypuszczalnych wymiarach mniej wi\u0119cej trzydzie\u015bci na sze\u015b\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w, bez wyra\u017anych granic, cz\u0119\u015bciowo obsadzonym starodrzewem. Powsta\u0142 najpewniej w XIX wieku: pocz\u0105tkowo by\u0142 to ma\u0142y, kwadratowy cmentarzyk oko\u0142o pi\u0119tna\u015bcie na pi\u0119tna\u015bcie metr\u00f3w, z zachowanymi fundamentami muru i najstarszymi grobami z kamienia polnego, a dopiero na pocz\u0105tku XX wieku powi\u0119kszy\u0142 si\u0119 kilkukrotnie. Takie samo datowanie \u2014 druga po\u0142owa XIX wieku i pocz\u0105tek XX \u2014 przyj\u0119\u0142a niezale\u017cnie wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, prowadz\u0105ca obiekt jako nieczynny cmentarz ewangelicki w z\u0142ym stanie. \ud83d\udfe1 W cz\u0119\u015bci wschodniej stoj\u0105 dwie kamienne stele odmienne od reszty; bywa to czytane jako \u015blad poch\u00f3wk\u00f3w innego wyznania, ale jest to domys\u0142, a nie zapis \u017ar\u00f3d\u0142owy.\n\nCmentarz jest mocno zniszczony, cho\u0107 prace porz\u0105dkowe poprawi\u0142y jego stan; w centralnym punkcie ustawiono granitowy pomnik z inskrypcj\u0105 polsk\u0105 i niemieck\u0105, regularnie odwiedzany. Z nielicznych czytelnych nagrobk\u00f3w odnotowano mi\u0119dzy innymi Klausa Steu (1940), Hugona Grotha, zmar\u0142ego w 1933 roku, Else Keil z domu Kappe, zmar\u0142\u0105 w 1942 roku, i Met\u0119 Kuschel z domu Hoffman, zmar\u0142\u0105 w 1922 roku.\n\nDwa pozosta\u0142e za\u0142o\u017cenia le\u017c\u0105 w wiejskim parku. Zachowa\u0142y si\u0119 tam fundamenty grobowca w\u0142a\u015bcicieli Oskowa, a w przeciwleg\u0142ym ko\u0144cu resztki niewielkiego cmentarza s\u0142u\u017cby dworskiej \u2014 pierwotnie mniej wi\u0119cej trzy na pi\u0119tna\u015bcie metr\u00f3w, ogrodzonego \u017celiwnym p\u0142otem na kamiennych podstawach, z pi\u0119cioma lub sze\u015bcioma polami grobowymi. Uporz\u0105dkowa\u0142o go w 2014 roku Towarzystwo Historyczne Gminy Cewice.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Oskowo (Wutzkow) \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm. (odczyt \u201eWuffow\")","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0463","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_oskowo_dworski/oskowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.393889,"lng":17.698056,"name_de":"Wutzkow","name_pl":"Oskowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"O\u015bno le\u017cy w gminie Kwidzyn. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu na pocz\u0105tku XX wieku, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi do Woli Sosenki i po wschodniej stronie dzisiejszego boiska sportowego. Na tym opisie doj\u015bcia ko\u0144czy si\u0119 to, co o tym miejscu wiadomo.\n\n\ud83d\udfe1 Nie ustalono ani niemieckiej nazwy wsi, ani parafii, do kt\u00f3rej nale\u017celi tutejsi ewangelicy, ani liczebno\u015bci tej wsp\u00f3lnoty, ani stanu zachowania cmentarza i jego los\u00f3w po 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 359","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1090","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.76446,"lng":19.05479,"name_de":"","name_pl":"O\u015bno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Osowo, po niemiecku Wussow, le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b by\u0142a jednorodna wyznaniowo \u2014 sami ewangelicy \u2014 i by\u0142a siedzib\u0105 parafii, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y Mzdowo, Warcino, K\u0119pice, Biesowice, Ciecholub i Podg\u00f3ry. Kamienny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny powsta\u0142 tu oko\u0142o 1500 roku, remontowano go w 1711, a wyposa\u017cenie sprawiono w 1734. \ud83d\udccc W ko\u015bciele zachowa\u0142a si\u0119 lo\u017ca Ottona von Bismarcka \u2014 kanclerz mia\u0142 opodal, w Warcinie, swoje dobra.\n\n\ud83d\udccc Obiektem tego wpisu jest cmentarz przyko\u015bcielny, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na wysokim wzniesieniu. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zwraca uwag\u0119, \u017ce razem z zabytkowym ko\u015bcio\u0142em tworzy on niepowtarzaln\u0105 kompozycj\u0119 architektoniczno-przestrzenn\u0105. Cz\u0119\u015bciowo zachowa\u0142 si\u0119 pierwotny uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w oraz pozosta\u0142o\u015bci kamieni i krzy\u017cy. \ud83d\udccc Ubytki s\u0105 jednak \u015bwie\u017ce i wida\u0107 je w por\u00f3wnaniu dw\u00f3ch dokumentacji: jeszcze w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142y tu liczne \u017celiwne krzy\u017ce i mogi\u0142y wygrodzone \u017celiwnymi a\u017curowymi ogrodzeniami, a dzi\u015b zosta\u0142y z nich szcz\u0105tki. Przetrwa\u0142y mimo to przyk\u0142ady rzemios\u0142a artystycznego dawnych mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 kamienna stela udekorowana p\u0142askorze\u017ab\u0105 w formie ga\u0142\u0105zki r\u00f3\u017canej i mogi\u0142y zwie\u0144czone \u017celiwnymi krzy\u017cami z pocz\u0105tku XX wieku, cz\u0119\u015b\u0107 z ubytkami dekoracji.\n\n\ud83d\udd34 Uwaga porz\u0105dkowa. Kr\u0105\u017c\u0105cy dot\u0105d przy tym wpisie opis terenowy \u2014 teren czterdzie\u015bci na dwadzie\u015bcia metr\u00f3w, wa\u0142 ziemny, linia \u015bwierk\u00f3w, trzy ekshumacje, tablica Henriette Marz z domu Wittkop i p\u0142yta Karla Besse przywr\u00f3cona 22 listopada 2014 roku \u2014 nie dotyczy tej miejscowo\u015bci. Pochodzi zdanie po zdaniu z has\u0142a o Osowie L\u0119borskim w gminie Cewice, a wi\u0119c o wsi innej, w innym powiecie, sze\u015b\u0107dziesi\u0105t kilometr\u00f3w st\u0105d. Zosta\u0142 usuni\u0119ty.\n\n\u26a0 Do sprawdzenia zostaje liczba: przypisywane tej wsi 182 ewangelik\u00f3w ze spisu z 1895 roku pochodzi z wiersza w dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu miasteckiego, a rekord przypisuje wie\u015b do powiatu s\u0142upskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Osowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0571","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/gr_osowo/DSC02671.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21587,"lng":16.80781,"name_de":"Wussow","name_pl":"Osowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Osowie, po niemiecku Wussow, to budowla ceglana, dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, pod adresem Osowo 34.\n\n\ud83d\udccc Stoi w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na wysokim wzniesieniu, i razem z otaczaj\u0105cym go cmentarzem przyko\u015bcielnym tworzy kompozycj\u0119 rzadk\u0105 w tych stronach. Na cmentarzu zachowa\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bciowo pierwotny uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w nagrobk\u00f3w oraz pozosta\u0142o\u015bci kamieni i krzy\u017cy; jeszcze w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142y tu licznie \u017celiwne krzy\u017ce i mogi\u0142y wygrodzone \u017celiwnymi, a\u017curowymi p\u0142otkami.\n\n\ud83d\udfe1 Datowanie \u015bwi\u0105tyni pozostaje nierozstrzygni\u0119te i rozbie\u017cno\u015bci s\u0105 du\u017ce: krajowa ewidencja zabytk\u00f3w podaje rok 1500, karta obiektu \u2014 1711, a gmina okre\u015bla ko\u015bci\u00f3\u0142 og\u00f3lnie jako budowl\u0119 z XVI\u2013XVIII wieku.\n\nWie\u015b by\u0142a jednorodna wyznaniowo: spis z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 182 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego obiekt figuruje pod numerem 163, wpisany 23 marca 1960 roku (dawny rejestr s\u0142upski, numer 89), jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 nieu\u017cytkowany wraz z otoczeniem \u2014 obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny\u201d. W 2024 roku przeprowadzono prace konserwatorskie przy o\u0142tarzu ambonowym, emporze i prospekcie organowym oraz odnowiono \u0142awki.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-163, decyzj\u0105 z 23 marca 1960 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego, murowano-szachulcowy, 1711, XIX\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Osowo; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Osowo_(powiat_s%C5%82upski)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"radiogdansk.pl","url":"https://radiogdansk.pl/wiadomosci/region/slupsk/2024/10/25/renowacja-kosciolow-w-miejscowosciach-osowo-i-plocko-w-gminie-kepice-zakonczona-przed-terminem/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0487","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21733,"lng":16.80743,"name_de":"Wussow","name_pl":"Osowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wussow)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Osowo Le\u015bne (kaszubskie \u00d2sow\u00f2) to wie\u015b kociewska w gminie Lubichowo, w powiecie starogardzkim, po\u015brodku Bor\u00f3w Tucholskich. Nazwa jest dawna: wizytacja archidiakonatu pomorskiego z czas\u00f3w biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego wymienia Ossowo w\u015br\u00f3d wsi uposa\u017caj\u0105cych parafi\u0119 w Lubichowie \u2014 trzydzie\u015bci \u0142an\u00f3w, z kt\u00f3rych wiele le\u017ca\u0142o wtedy pustych, tak \u017ce wie\u015b p\u0142aci\u0142a na ten czas ledwie cztery korce \u017cyta i tyle\u017c owsa. Od 1772 roku Osowo znalaz\u0142o si\u0119 pod administracj\u0105 prusk\u0105, w prowincji Prusy Zachodnie; \ud83d\udccc spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi je w Kreis Preu\u00dfisch Stargard, w rejencji gda\u0144skiej, na stronie 32 pod pozycj\u0105 42, pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Ossowo. W latach 1920\u20131939 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Drugiej Rzeczypospolitej, w latach 1939\u20131945 do okupowanego przez Niemcy Pomorza, a po wojnie do Polski.\n\nKociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polsko-katolickie, ale w samym Osowie proporcje wygl\u0105da\u0142y inaczej. W 1885 roku na 880 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o tu 462 ewangelik\u00f3w, 414 katolik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w, przy 120 domach i 192 gospodarstwach \u2014 ewangelicy byli wi\u0119c wi\u0119kszo\u015bci\u0105. \ud83d\udccc Nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Borzechowie, katolicy za\u015b do parafii w Lubichowie; przynale\u017cno\u015b\u0107 do Borzechowa potwierdza niezale\u017cnie wykaz Agathona Harnocha, kt\u00f3ry w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 tej parafii wymienia Lubichowo i Osowo. Byli to luteranie i unijni, w znacznej cz\u0119\u015bci niemieccy koloni\u015bci le\u015bni.\n\nTrzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej ewangelik\u00f3w by\u0142o ju\u017c wyra\u017anie mniej. 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczono w Osowie 828 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 298 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 646 os\u00f3b, niemieck\u0105 182 \u2014 liczby wyznania i narodowo\u015bci nie pokrywaj\u0105 si\u0119 wi\u0119c ze sob\u0105.\n\n\u015aladem po tej spo\u0142eczno\u015bci s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci cmentarza ewangelickiego z prze\u0142omu XIX i XX wieku, le\u017c\u0105cego na p\u00f3\u0142noc od wschodnich wylot\u00f3w ze wsi; gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 167 wykazu gminy Lubichowo, bez datowania i bez podania powierzchni. Ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy Osowo nie mia\u0142o \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w Borzechowie, a we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a nale\u017c\u0105ca do tamtejszej parafii.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki w Osowie Le\u015bnym \u2014 Kociewie24.eu; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, tom XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Ewangelicki w Osowie Le\u015bnym \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-w-osowie-lesnym/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0171","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_osowo/osowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.86099,"lng":18.31949,"name_de":"Ossowo","name_pl":"Osowo Le\u015bne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ostaszewo, po niemiecku Sch\u00f6neberg, lokowano na prawie che\u0142mi\u0144skim w 1333 roku przywilejem komtura Konrada Kesselhuta. Do 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie malborskim, w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 w powiecie Wielkich \u017bu\u0142aw Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Parafia ewangelicka nale\u017ca\u0142a do diecezji malborskiej; \ud83d\udfe1 spotyka si\u0119 tak\u017ce przypisanie jej do diecezji Nowego Stawu, czego nie potwierdzaj\u0105 dost\u0119pne wykazy.\n\nBy\u0142a to wie\u015b du\u017ca i wyznaniowo podzielona niemal po r\u00f3wno. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 1 510 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 753 ewangelik\u00f3w i 719 katolik\u00f3w \u2014 r\u00f3\u017cnica trzydziestu czterech os\u00f3b \u2014 a obok nich 35 innych chrze\u015bcijan, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w, i troje \u017byd\u00f3w. Ewangelicy mieli w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 na miejscu. Gmina ewangelicka istnia\u0142a we wsi od drugiej po\u0142owy XVI wieku, ale w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 wznios\u0142a dopiero w latach 1873\u20131874: budowl\u0119 neogotyck\u0105, ceglan\u0105, z wie\u017c\u0105 od zachodu. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii patronat w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw, trzy dzwony, organy o 23 g\u0142osach, 1 000 dusz oraz rocznie 50 chrzt\u00f3w, 15 \u015blub\u00f3w, 680 komunikant\u00f3w i 36 pogrzeb\u00f3w. \ud83d\udccc Metryk\u0119 budowy rozstrzyga wykaz rejestru zabytk\u00f3w: prowadzi tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, pod latami 1873\u20131874 (numer A-1422 z 21 pa\u017adziernika 1993). \ud83d\udccc Dwie daty z tego samego wiersza statystyki Harnocha trafi\u0142y w naszym wyci\u0105gu do niew\u0142a\u015bciwych rubryk i dlatego przeczy\u0142y sobie nawzajem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono tymczasowo 26 wrze\u015bnia 1873 roku, jeszcze bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w, a mury uko\u0144czono w 1874 \u2014 pod tym przedzia\u0142em obiekt figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w. 11 sierpnia 1876 roku po\u015bwi\u0119cono dzwony, kupione z daru cesarza Wilhelma i ze sk\u0142adek Towarzystwa Gustawa Adolfa, a w 1878 roku zbudowano organy o dwudziestu trzech g\u0142osach.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i przenie\u015bli na niego wezwanie \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela ze \u015bredniowiecznego ko\u015bcio\u0142a parafialnego, spalonego w 1945 roku przez wycofuj\u0105ce si\u0119 wojska niemieckie \u2014 jego ruina stoi w Ostaszewie do dzi\u015b, a przy niej cmentarz rzymskokatolicki o powierzchni 0,30 ha. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jest czynn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 rzymskokatolick\u0105, wpisan\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1422 z 21 pa\u017adziernika 1993 roku. Wok\u00f3\u0142 niego zachowa\u0142 si\u0119 teren dawnego cmentarza ewangelickiego o powierzchni 0,65 ha, wraz z ogrodzeniem, bram\u0105 i kratami dawnych obej\u015b\u0107 cmentarnych z ko\u0144ca XIX wieku oraz starym drzewostanem; ewidencja datuje go na po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n\ud83d\udccc O spalonym ko\u015bciele \u015bredniowiecznym wiemy wi\u0119cej, ni\u017c wida\u0107 dzi\u015b z ruiny. Viktor Zirkwitz zd\u0105\u017cy\u0142 go obejrze\u0107 i pomierzy\u0107 przed wojn\u0105. Zaliczy\u0142 go do najm\u0142odszej grupy \u017cu\u0142awskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w murowanych \u2014 powsta\u0142ych po nowej lokacji wsi w 1333 roku \u2014 i zauwa\u017cy\u0142, \u017ce wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 liczb\u0105 osobliwych kszta\u0142tek, czyli cegie\u0142 formowanych na zam\u00f3wienie. Szczyt wschodni mia\u0142 bogate profilowanie, a we wn\u0119trzu Zirkwitz odnalaz\u0142 \u015blady empory, czyli dawnego ch\u00f3ru dla wiernych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowywano potem ku zachodowi, podobnie jak \u015bwi\u0105tynie w Marynowach, Nied\u017awiedzicy i Cyganku. Do swojej pracy do\u0142\u0105czy\u0142 tak\u017ce zdj\u0119cie lotnicze uk\u0142adu wsi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienburg; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 438; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Gda\u0144sk 1940; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Ostaszewo.*","built_year":1874,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 438","url":""}]},"gps_precision":"nominatim_2026-06-17","id":"KOS-0066","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2130083,"lng":18.9523594,"name_de":"Sch\u00f6neberg","name_pl":"Ostaszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Sch\u00f6neberg)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ostrowite \u2014 po niemiecku Osterwick \u2014 jest wsi\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dzisiejszej gminie Suchy D\u0105b. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest \u015bredniowieczny: mury i szczyty z XIV wieku, meszne wzmiankowane w 1356 roku, wie\u017ca szachulcowa z 1732, dach z 1744. Pierwotnie katolicki, po Reformacji przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w i stanowi\u0142 siedzib\u0119 samodzielnej parafii, do kt\u00f3rej przy\u0142\u0105czono wie\u015b Suchy D\u0105b; list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w podaje Rhesa w wykazie z 1834 roku.\n\n\ud83d\udccc Do tej wiejskiej parafii trafi\u0142 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry w Gda\u0144sku okaza\u0142 si\u0119 za bardzo kalwinist\u0105. Achatius Scherer z Malborka, immatrykulowany w Wittenberdze w 1552 roku, zosta\u0142 w 1576 roku pastorem przy gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja; gdy wda\u0142 si\u0119 w spory wynik\u0142e z jego kalwi\u0144skich przekona\u0144, wypowiedziano mu posad\u0119 9 lutego 1590 roku i przeniesiono w\u0142a\u015bnie tutaj, na \u017bu\u0142awy, gdzie zmar\u0142 16 lipca 1594 roku. Wiejska parafia bywa\u0142a w lutera\u0144skim Gda\u0144sku miejscem, dok\u0105d odsy\u0142ano duchownego k\u0142opotliwego \u2014 dostatecznie daleko od ambon, na kt\u00f3rych toczy\u0142 si\u0119 sp\u00f3r. W latach osiemdziesi\u0105tych XVI wieku dzia\u0142a\u0142 tu Daniel Butterbrodt; \ud83d\udfe1 to jedyna wzmianka, jak\u0105 daj\u0105 o nim \u017ar\u00f3d\u0142a.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do tych, kt\u00f3re magistrat gda\u0144ski trzyma\u0142 prawem patronatu \u2014 i to w\u0142a\u015bnie tym prawem t\u0142umaczy\u0142 Fankidejski, dlaczego wszystkie ko\u015bcio\u0142y tej okolicy przesz\u0142y do ewangelik\u00f3w. Ostrowite figuruje u niego w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w utraconych parafii gemlickiej, a wcze\u015bniej, w planach nieutworzonej diecezji gda\u0144skiej, w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich wsi przewidzianych na uposa\u017cenie przysz\u0142ego biskupa.\n\nW 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 436 mieszka\u0144c\u00f3w: 260 ewangelik\u00f3w, 171 katolik\u00f3w i 5 \u017byd\u00f3w; katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach, a szko\u0142a i ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki by\u0142y w miejscu. Przed 1920 rokiem Ostrowite le\u017ca\u0142o w powiecie Danziger Niederung, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Landkreis Danzig.\n\n\u26a0 Aktualny stan ko\u015bcio\u0142a wymaga weryfikacji \ud83d\udfe1 \u2014 okre\u015blenie \u201eruina\u201d nie ma pokrycia w wiarygodnym \u017ar\u00f3dle i pochodzi zapewne z opisu innego Ostrowitego, w gminie Dobiegniew. \u26a0 Odr\u0119bnej gminy mennonickiej w samej wsi \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105, cho\u0107 \u017bu\u0142awy by\u0142y terenem osadnictwa mennonickiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Gda\u0144sk 1898; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":1732,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia \u2014 Ruiny ko\u015bcio\u0142a w Ostrowitem","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ruiny_ko%C5%9Bcio%C5%82a_w_Ostrowitem"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Ostrowite","url":""}]},"gps_precision":"centrum miejscowo\u015bci (mapowanie BauKunst) \u2014 do u\u015bci\u015blenia","id":"KOS-0186","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1969,"lng":18.7274,"name_de":"Osterwick","name_pl":"Ostrowite \u2014 ruiny ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego (Osterwick)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Ostrzu, po niemiecku Wusters, le\u017cy w \u015br\u00f3dle\u015bnej osadzie i dawnych dobrach rycerskich na po\u0142udniu gminy Debrzno. \ud83d\udccc To bardzo ma\u0142a osada, a mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142. Spis z 1868 roku wykaza\u0142 tu czterdziestu dw\u00f3ch mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego, w jedenastu domach i osiemnastu budynkach, na areale niespe\u0142na trzystu jedenastu hektar\u00f3w \u2014 a mimo to sta\u0142 w Ostrzu ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, i przy nim cmentarz.\n\nOsada nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w L\u0119dyczku, oddalonej o pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w; stamt\u0105d te\u017c sz\u0142a poczta. Najbli\u017csza stacja kolejowa, Bi\u0144cze, le\u017ca\u0142a czterna\u015bcie kilometr\u00f3w dalej. Dawnym w\u0142a\u015bcicielem folwarku by\u0142 pan W\u0119cka, notowany w taryfie poboru z 1648 roku; w XIX wieku dobra nale\u017ca\u0142y do rodziny Eger, a czysty doch\u00f3d z gruntu wynosi\u0142 217 marek.\n\nOsada przesz\u0142a przez trzy prowincje, a wi\u0119c dwie zmiany: Prusy Zachodnie, od 1920 roku Marchi\u0119 Graniczn\u0105 Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1938 roku prowincj\u0119 Pomorze. \u26a0 Losy ko\u015bcio\u0142a i cmentarza po 1945 roku wymagaj\u0105 sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Polskie cmentarze \u2014 gmina Debrzno","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-czluchowski/Gmina-Debrzno/Debrzno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Ostrza, niem. Wusters, dobra ryc., pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0539","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.54402,"lng":17.01984,"name_de":"Wusters","name_pl":"Ostrza \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ot\u0142owiec, po niemiecku Gro\u00df Ottlau, w gminie Gardeja by\u0142 wsi\u0105 ewangelick\u0105 bez ma\u0142a bez wyj\u0105tku. Pruski spis z 1885 roku, w wykazie powiatu kwidzy\u0144skiego na stronie 76 pod pozycj\u0105 34, naliczy\u0142 tu 263 mieszka\u0144c\u00f3w i wszystkich 263 zapisa\u0142 jako ewangelik\u00f3w \u2014 ani jednego katolika. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Nebrowie Wielkim, po niemiecku Gro\u00df Nebrau, katolicy za\u015b do Gro\u00df Sch\u00f6nwalde.\n\n\u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1910 roku, wie\u015b liczy\u0142a 183 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 174 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro katolik\u00f3w, a nale\u017ca\u0142a ju\u017c do parafii ewangelickiej w Gardei. Obraz zatem si\u0119 zmieni\u0142: ewangelik\u00f3w uby\u0142o o jedn\u0105 trzeci\u0105, a katolicy, kt\u00f3rych wcze\u015bniej nie by\u0142o wcale, zacz\u0119li si\u0119 pojawia\u0107. Macierzysta parafia nebrowska pozostawa\u0142a przy tym du\u017ca \u2014 Agathon Harnoch liczy\u0142 w niej w 1890 roku 3980 dusz, a jej murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1749 roku, pod patronatem kr\u00f3lewskim, mia\u0142 organy o jedenastu g\u0142osach; ksi\u0119gi metrykalne parafii si\u0119gaj\u0105 1624 roku.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wykazuje w Ot\u0142owcu dwa cmentarze ewangelickie. Jeden le\u017cy poza wsi\u0105, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi do Ot\u0142\u00f3wka, na dzia\u0142ce 228/1. Drugi stoi we wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Osadnik, na dzia\u0142ce 35 naprzeciw domu numer 33, i zachowa\u0142y si\u0119 na nim tablice nagrobne. Punkt tego wpisu pada w \u015brodku wsi, a wi\u0119c na ten drugi; cmentarz poza wsi\u0105 ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udfe1 Dzisiejszego stanu cmentarza nie sprawdzono w terenie, a wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wskazuj\u0105 \u015brodek wsi, nie sam obiekt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ot\u0142owiec, gm. Gardeja \u2014 infopolska / Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2014-04-13]","url":"https://web.archive.org/web/20140413073650/http://www.infopolska.com.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0411","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.64645,"lng":18.95721,"name_de":"Gro\u00df Ottlau","name_pl":"Ot\u0142owiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ot\u0142owiec \u2014 dawniej Ot\u0142owo albo Ot\u0142\u00f3w, po niemiecku Gro\u00df Ottlau, a w dokumencie z 1402 roku Otlow \u2014 le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim, dziesi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w od miasta powiatowego. Wie\u015b nada\u0142 w 1285 roku biskup pomeza\u0144ski Heidenryk Teodorykowi Stango. Dziewi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej rycerz Szymon, kt\u00f3ry trzyma\u0142 tu 112 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki na prawie che\u0142mi\u0144skim, odst\u0105pi\u0142 biskupowi na jego pro\u015bb\u0119 i za zgod\u0105 swoich dzieci \u2014 Ottona, Ma\u0142gorzaty i Katarzyny \u2014 czterdzie\u015bci w\u0142\u00f3k, cho\u0107 biskup zadowoli\u0142 si\u0119 trzydziestoma. Po\u0142ow\u0119 pozosta\u0142ych 72 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki otrzyma\u0142 potem Gerhard, m\u0105\u017c Ma\u0142gorzaty, drug\u0105 odkupi\u0142 od spadkobierc\u00f3w, a w 1294 roku dosta\u0142 na nie nowy przywilej: w zamian mia\u0142 pe\u0142ni\u0107 jedn\u0105 konn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 w lekkiej zbroi w granicach biskupstwa i p\u0142aci\u0107 na \u015bwi\u0119tego Marcina jednego fenika kolo\u0144skiego i funt wosku. W 1374 roku w otoczeniu biskupa pomeza\u0144skiego Miko\u0142aja spotykamy Jana z Ot\u0142owa.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku. W 1868 roku sta\u0142y tu 64 budynki, w tym 36 dom\u00f3w, a w\u015br\u00f3d 316 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 314 ewangelik\u00f3w i dwoje katolik\u00f3w; na nale\u017c\u0105cym do Ot\u0142\u00f3wka folwarku, w 17 budynkach, mieszka\u0142o dalszych 146 os\u00f3b, z tego 131 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Ot\u0142owcu 263 mieszka\u0144c\u00f3w i wszystkich 263 zapisa\u0142 jako ewangelik\u00f3w \u2014 ani jednego katolika. W spisie z 1 grudnia 1910 roku w\u015br\u00f3d m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 174 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w. Do ko\u015bcio\u0142a je\u017adzi\u0142o si\u0119 cztery kilometry, do parafii ewangelickiej w Gardei; parafi\u0119 katolick\u0105 miano w Gro\u00df Sch\u00f6nwalde.\n\nPrzy takiej wsi jeden cmentarz nie wystarcza\u0142. Ewidencja konserwatorska wykazuje w Ot\u0142owcu dwa cmentarze ewangelickie: jeden poza wsi\u0105, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi do Ot\u0142\u00f3wka \u2014 i o nim tu mowa \u2014 oraz drugi we wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Osadnik, z zachowanymi tablicami nagrobnymi. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia \u017cadnego z nich, ich powierzchni ani stanu zachowania tego pierwszego nie ustalono; o losach obu miejsc po 1945 roku dokumentacja milczy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VII, has\u0142o \u201eOt\u0142owo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienwerder; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen \u2014 spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 287 i 288","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1114","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65636,"lng":18.95617,"name_de":"Gro\u00df Ottlau","name_pl":"Ot\u0142owiec \u2014 drugi cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Otnoga \u2014 po niemiecku Wottnogge, a w latach 1938\u20131945 M\u00fchlental \u2014 le\u017ca\u0142a przed wojn\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; do powiatu bytowskiego wesz\u0142a dopiero po 1945 roku. *S\u0142ownik geograficzny* zna j\u0105 pod polskimi nazwami Odnoga i Wodnoga, a po kaszubsku jako W\u00f3tnogaj, i opisuje jako dobra rycerskie o 643 hektarach, z czystym dochodem 1907 marek, z m\u0142ynem i cegielni\u0105; poczt\u0119 i telegraf mia\u0142a wie\u015b w oddalonym o dwa kilometry Dambee, a stacj\u0119 kolejow\u0105 w Bytowie, o 20,5 kilometra.\n\nMiejscowo\u015b\u0107 wraz z przysi\u00f3\u0142kami Zawiaty (Saviat) i Dambee tworzy\u0142a jedn\u0105 osadnicz\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, ale pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym jednolita nie by\u0142a. \ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku przypisuje Otnog\u0119 do parafii ewangelickiej w Mikorowie (Mickrow), a Zawiaty do parafii w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin); granica obu zbor\u00f3w bieg\u0142a wi\u0119c tu\u017c obok zabudowa\u0144. Naliczono tu w\u00f3wczas 115 ewangelik\u00f3w i dwana\u015bcioro katolik\u00f3w, przy czym ci ostatni podlegali parafii w L\u0119borku, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Czarnej D\u0105br\u00f3wce (Damerkow). Wykaz miejscowo\u015bci parafii no\u017cy\u0144skiej u Ernsta M\u00fcllera, obejmuj\u0105cy osiemna\u015bcie nazw, Wottnogge nie wymienia.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; pozosta\u0142 po niej cmentarz ewangelicki. Po 1945 roku niemieck\u0105, ewangelick\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono, a miejscowo\u015b\u0107 otrzyma\u0142a nazw\u0119 Otnoga. Jej nowi mieszka\u0144cy trafili pod opiek\u0119 Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego \u2014 parafi\u0119 w Rokitach, do kt\u00f3rej Otnoga nale\u017cy, erygowano 1 czerwca 1951 roku przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani jego dzisiejszego stanu nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Trafienie ze skorowidza rzeczywi\u015bcie nic nie wnosi: \u201eWottnogge 23. 151.\u201d odsy\u0142a do powiatu numer 23 (s\u0142upskiego) i pozycji 151, czyli do tego samego wiersza, kt\u00f3ry ju\u017c wykorzystano. Wiersz ten potwierdzono dwoma odczytami: strona 176, pozycja 151, gmina wiejska Wottnogge \u2014 115 ewangelik\u00f3w i dwana\u015bcioro katolik\u00f3w, ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em 127 os\u00f3b; parafia ewangelicka Mikorowo, katolicka L\u0119bork, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Czarna D\u0105br\u00f3wka.\n\nLiczby wyznaniowe Zawiat uda\u0142o si\u0119 odczyta\u0107 z druku. Na stronie 182, w dziale obwod\u00f3w dworskich, pozycja 287 to Saviat: 593,9 hektara, dwie osady, dziewi\u0119\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych, dwana\u015bcie gospodarstw domowych i 66 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 27 m\u0119\u017cczyzn i 39 kobiet. Strona 183 wykazuje przy tej samej pozycji 66 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, parafi\u0119 ewangelick\u0105 w No\u017cynie oraz urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy w Czarnej D\u0105br\u00f3wce; obie kontrole sumy si\u0119 domykaj\u0105, wi\u0119c zera ze scalonego wyci\u0105gu by\u0142y luk\u0105 odczytu, a nie wynikiem spisu. S\u0142ownik historyczny wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego dopowiada dalsze losy: w 1910 roku maj\u0105tek podzielono, Saviat w\u0142\u0105czono w obr\u0119b wsi, a w 1937 roku przemianowano na Seeblick, gdy nale\u017ca\u0142 do rodziny von Natzmer.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201375; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow; Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0826","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.338041,"lng":17.636061,"name_de":"Wottnogge (do 1938), M\u00fchlental (1938\u20131945)","name_pl":"Otnoga \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Otoczyn le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Miejscowy cmentarz ewangelicki wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje w arkuszu gminy Gardeja, i opisuje jego po\u0142o\u017cenie kr\u00f3tko, ale konkretnie: w polu, po wschodniej stronie drogi z Otoczyna do Nowej Wioski, na p\u00f3\u0142noc od p\u0119tli autobusowej w Nowej Wiosce.\n\n\ud83d\udfe1 Poza tym o miejscu nie wiadomo nic: ani niemieckiej nazwy wsi, ani liczby tutejszych ewangelik\u00f3w, ani parafii, do kt\u00f3rej nale\u017celi, ani daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, ani jego los\u00f3w po 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 312","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1068","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70109,"lng":19.06961,"name_de":"","name_pl":"Otoczyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Otomin (po niemiecku Ottomin) to dawne dobra rycerskie na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, oko\u0142o 9,5 km od Gda\u0144ska, nad jeziorem, do kt\u00f3rego gda\u0144szczanie je\u017adzili na letnie wycieczki. Przed 1920 rokiem le\u017ca\u0142 w Kreis Danziger H\u00f6he (prowincja Prusy Zachodnie, rejencja gda\u0144ska), w latach 1920\u20131939 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen, po 1945 roku w Polsce.\n\n\ud83d\udccc Po stronie lutera\u0144skiej maj\u0105tek stoi udokumentowany ju\u017c w siedemnastym wieku. Otomin figuruje na li\u015bcie z 1667 roku w\u015br\u00f3d oko\u0142o osiemnastu d\u00f3br szlacheckich Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3re wedle przywilej\u00f3w krzy\u017cackich winne by\u0142y dziesi\u0119cin\u0119 katolickiemu ko\u015bcio\u0142owi w \u015awi\u0119tym Wojciechu. Wkr\u00f3tce po 1525 roku w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br odm\u00f3wili i dziesi\u0119ciny, i udzia\u0142u w kosztach ko\u015bcio\u0142a oraz szko\u0142y; obowi\u0105zek potwierdzi\u0142y dekrety kr\u00f3lewskie z 1609 i 1640 roku, a sp\u00f3r zamkn\u0105\u0142 wyrok Trybuna\u0142u Koronnego w Piotrkowie z 1648 roku, wydany przeciwko lutera\u0144skim dziedzicom. Sam ci\u0119\u017car zniesiono dopiero w dziewi\u0119tnastym wieku.\n\nWie\u015b by\u0142a niedu\u017ca i wyznaniowo mieszana: wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego, z danymi z 1868 roku, razem z folwarkiem R\u0119bowem liczy\u0142a 32 katolik\u00f3w i 20 ewangelik\u00f3w \u2014 luteran i unijnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Lublewie (L\u00f6blau), katolicy do parafii w \u017bukowie (Zuckau). Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lublewie sta\u0142 ju\u017c wedle przywileju z 1349 roku, w 1562 sta\u0142 si\u0119 lutera\u0144ski i od tego roku nazwiska tamtejszych duchownych znamy w nieprzerwanym ci\u0105gu; po po\u017carze z 8 lipca 1683 roku odbudowano go i po\u015bwi\u0119cono rok p\u00f3\u017aniej, i w tej postaci przetrwa\u0142.\n\n\ud83d\udccc Zapis, kt\u00f3ry przypisywa\u0142 Otomin ewangelickiej parafii w Przyja\u017ani, okaza\u0142 si\u0119 pomy\u0142k\u0105 dw\u00f3ch podobnych nazw. Wiersz spisu z 1910 roku, na kt\u00f3rym si\u0119 opiera\u0142, stoi w powiecie kartuskim i dotyczy Otomina w dzisiejszej gminie \u017bukowo, le\u017c\u0105cego tu\u017c przy Przyja\u017ani; nasz Otomin nale\u017ca\u0142 do powiatu gda\u0144skiego, kt\u00f3rego ten odczyt spisu w og\u00f3le nie obejmuje.\n\nW samym Otominie nie odnotowano ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy; by\u0142 tylko cmentarz ewangelicki, prowadzony w ewidencji jako obiekt o powierzchni 0,2 ha na p\u00f3\u0142nocnym skraju jeziora Otomi\u0144skiego, przy drodze do Sulmina. \ud83d\udfe1 Data jego za\u0142o\u017cenia pozostaje nieznana \u2014 ani S\u0142ownik geograficzny, ani wykazy Harnocha, ani karta ewidencyjna jej nie podaj\u0105. Po 1945 roku nieczynny, a stan zachowania reliktu wymaga potwierdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"So\u0142ectwo Otomin \u2014 Serwis Informacyjny Gminy Kolbudy","url":"https://www.kolbudy.pl/solectwa/otomin"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0136","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3204,"lng":18.5049,"name_de":"Ottomin","name_pl":"Otomin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Owidz to wie\u015b kociewska nad Wierzyc\u0105, na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Starogardu; nazwa niemiecka brzmia\u0142a tak samo. Do 1920 roku i ponownie w latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142a do Kreis Preu\u00dfisch Stargard, a w latach 1920\u20131939 do powiatu starogardzkiego w wojew\u00f3dztwie pomorskim. Meyers notuje j\u0105 oko\u0142o 1905 roku jako maj\u0105tek ziemski licz\u0105cy 261 mieszka\u0144c\u00f3w, z urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Kokoszkowach, i tak samo prowadzi j\u0105 wykaz gmin z 1885 roku \u2014 nie w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu, lecz w dziale obwod\u00f3w dworskich.\n\nWie\u015b pozostawa\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka, a warstw\u0119 ewangelick\u0105 tworzyli g\u0142\u00f3wnie Niemcy zwi\u0105zani z maj\u0105tkiem; nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Starogardzie. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 230 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 145 katolik\u00f3w i 85 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Ciekawiej wygl\u0105da spis nast\u0119pny. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 232 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym trzydzie\u015bcioro sze\u015bcioro wyznania ewangelickiego \u2014 ale narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o czterdzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b, a polsk\u0105 183. \ud83d\udfe1 R\u00f3\u017cnica pozwala przypuszcza\u0107, \u017ce kilkunastu tutejszych Niemc\u00f3w by\u0142o katolikami; spis pyta jednak o wyznanie i narodowo\u015b\u0107 osobno i sam takiego wniosku nie stawia.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o, ale by\u0142o miejsce modlitwy: w drugiej po\u0142owie osiemnastego wieku Ignacy Gr\u0105bczewski utrzymywa\u0142 w Owidzu domow\u0105 kaplic\u0119 katolick\u0105 \u2014 posiada\u0142 wtedy, pr\u00f3cz Owidza, Kokoszkowy, Karczemki, Zenis\u0142awki i Stary Wiec. Jakub Fankidejski liczy t\u0119 kaplic\u0119 w\u015br\u00f3d strat parafii starogardzkiej, obok kaplic w Rokocinie i Suminie oraz ko\u015bcio\u0142a w Nowej Wsi.\n\n\ud83d\udfe1 Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku \u2014 datowanie wymaga potwierdzenia \u2014 a ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go na po\u0142udniowo-zachodnim stoku wzg\u00f3rza, przy drodze gruntowej do Owidza, i podaje powierzchni\u0119 0,34 hektara. To du\u017co jak na osiemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu ewangelik\u00f3w ze spisu. Po 1945 roku cmentarz jest nieczynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0331","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.95273,"lng":18.57146,"name_de":"Owidz","name_pl":"Owidz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Owidzki M\u0142yn (gmina Starogard Gda\u0144ski). Obiekt figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, gdzie zapisano go jako: cmentarz ewangelicki. \ud83d\udfe1 Poza samym faktem istnienia obiektu nie ustalono o nim nic: ani daty za\u0142o\u017cenia, ani dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia, ani stanu zachowania.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Starogard Gda\u0144ski","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1128","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.95549,"lng":18.5771,"name_de":"","name_pl":"Owidzki M\u0142yn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w przysi\u00f3\u0142ku Owidzki M\u0142yn / Owidz-M\u0142yn (gm. Starogard Gda\u0144ski). Osada potwierdzona, lecz brak osobnego \u017ar\u00f3d\u0142a dla samego cmentarza \u2014 do weryfikacji terenowej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Owidz-M\u0142yn \u2014 mapcarta","url":"https://mapcarta.com/N3009666210"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0332","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.95549,"lng":18.5771,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"Owidzki M\u0142yn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pachutki le\u017c\u0105 w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim. Przed rokiem 1945 nazywa\u0142y si\u0119 Pachutken i nale\u017ca\u0142y do powiatu suskiego, a nie by\u0142y wsi\u0105 czynszow\u0105, lecz maj\u0105tkiem. *S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego* opisuje je jako dobra rycerskie o obszarze 238,63 ha roli ornej i ogrod\u00f3w, 51,26 ha \u0142\u0105k, 7,43 ha pastwisk, 30,48 ha lasu i 5,95 ha nieu\u017cytk\u00f3w, z poczt\u0105 i telegrafem w oddalonym o 7 km Kamie\u0144cu oraz stacj\u0105 kolejow\u0105 w Prabutach, o 10 km dalej. W 1868 roku sta\u0142o tu 15 budynk\u00f3w, w tym 5 dom\u00f3w mieszkalnych, a mieszka\u0142y 93 osoby: 59 ewangelik\u00f3w i 34 katolik\u00f3w.\n\nSiedemna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej obraz by\u0142 ju\u017c zupe\u0142nie inny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Pachutkach 86 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 83 ewangelik\u00f3w i tylko 3 katolik\u00f3w \u2014 wie\u015b sta\u0142a si\u0119 niemal jednolicie ewangelicka, a przy takiej ludno\u015bci cmentarz przy drodze by\u0142 po prostu cmentarzem wszystkich. Wiersz Pachutek stoi w spisie w dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu suskiego, co potwierdza maj\u0105tkowy rodow\u00f3d miejsca: w\u0142asnej gminy wiejskiej Pachutki nie tworzy\u0142y.\n\n\ud83d\udd34 O przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105 tych ewangelik\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119 spieraj\u0105. *S\u0142ownik geograficzny* i spis z 1885 roku wskazuj\u0105 parafi\u0119 w Prabutach. Wykaz parafii ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku umieszcza natomiast Pachutten w okr\u0119gu szkolnym Sta\u0144kowa, wewn\u0105trz po\u0142\u0105czonej parafii Riesenkirch\u2013Riesenwalde licz\u0105cej 1817 dusz, a spis z 1 grudnia 1910 roku podaje przy Pachutkach parafi\u0119 Riesenkirch; wtedy te\u017c miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a ju\u017c siedzib\u0105 w\u0142asnego okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego.\n\nSam cmentarz jest w dokumentacji konserwatorskiej opisany jednym zdaniem: cmentarz ewangelicki w Pachutkach, bez datowania i bez wskaz\u00f3wki, po kt\u00f3rej stronie wsi go szuka\u0107. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia i powierzchni cmentarza nie ustalono, podobnie jak jego los\u00f3w po 1945 roku.\n\n\ud83d\udccc Rozbie\u017cno\u015b\u0107 jest pozorna i wynika z wieku danych. Trzy niezale\u017cne wykazy zgodnie przypisuj\u0105 Pachutki parafii ewangelickiej w Riesenkirch: spis z 1885 roku (86 mieszka\u0144c\u00f3w, 83 ewangelik\u00f3w, 3 katolik\u00f3w, parafia katolicka Prabuty), kronika Harnocha, kt\u00f3ra wymienia Pachutken wprost w\u015br\u00f3d okr\u0119g\u00f3w szkolnych po\u0142\u0105czonej parafii Riesenkirch i Riesenwalde, licz\u0105cej 1817 dusz, oraz spis z 1910 roku, powtarzaj\u0105cy Riesenkirch przy obu wierszach tej miejscowo\u015bci. Parafi\u0119 w Prabutach podaje tylko S\u0142ownik geograficzny, opieraj\u0105cy si\u0119 na danych z 1868 roku.\n\n\ud83d\udccc Propozycja trafna, z jedn\u0105 poprawk\u0105 pisowni: w druku spisu stoi Pachutken \u2014 tak samo brzmi tam nazwa okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego (spis z 1 grudnia 1885 roku, powiat suski, strona 88, pozycja 115, dzia\u0142 obwod\u00f3w dworskich). Liczby z tej pozycji: 5 budynk\u00f3w mieszkalnych, 14 gospodarstw domowych, 86 mieszka\u0144c\u00f3w (41 m\u0119\u017cczyzn i 45 kobiet), 83 ewangelik\u00f3w, troje katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Przy okazji kruszeje sp\u00f3r o parafi\u0119: frakturowy odczyt tej samej rubryki daje parafi\u0119 ewangelick\u0105 Riesenkirch, a katolick\u0105 Riesenburg \u2014 zgodnie z Harnochem i spisem z 1910 roku; \u201ePrabuty\u201d jako parafia ewangelicka pochodzi wy\u0142\u0105cznie ze S\u0142ownika, kt\u00f3ry opisuje stan z 1868 roku i podaje przy tym parafi\u0119 katolick\u0105 w Sch\u00f6nwiese.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VII, has\u0142o \u201ePachutki\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Rosenberg; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen \u2014 spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 101","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1098","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.81107,"lng":19.30724,"name_de":"Pachutken","name_pl":"Pachutki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pakotulsko, po niemiecku Pagdanzig albo Pogdanzig, by\u0142o w powiecie cz\u0142uchowskim wsi\u0105 szlacheck\u0105 z folwarkiem. Spis z 1868 roku wykaza\u0142 tu 146 mieszka\u0144c\u00f3w w jedenastu domach: 100 katolik\u00f3w i 46 ewangelik\u00f3w. Ludno\u015b\u0107 ros\u0142a powoli \u2014 66 os\u00f3b w 1820 roku, 147 oko\u0142o 1905. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w obwodzie dworskim 217 mieszka\u0144c\u00f3w, 101 m\u0119\u017cczyzn i 116 kobiet, w tym 150 katolik\u00f3w i 67 ewangelik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Przechlewie, oddalonym o trzy i p\u00f3\u0142 kilometra, a wed\u0142ug wizytacji oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku wie\u015b podlega\u0142a wcze\u015bniej ko\u015bcio\u0142owi filialnemu w Szczytnie.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicka warstwa tej okolicy narasta\u0142a od pocz\u0105tku XVII wieku. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umie\u015bci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Olszanowie w spisie \u015bwi\u0105ty\u0144 dekanatu czarne\u0144skiego \u2014 ale \u015bwi\u0105tynia by\u0142a ju\u017c wtedy w r\u0119kach ewangelik\u00f3w, o czym \u015bwiadczy rzecz pozornie drobna: nie przy\u0142\u0105czono jej, jak innych opuszczonych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, do \u017cadnej s\u0105siedniej parafii katolickiej. Wizytacja Trebnica z 1653 roku odnotowuje w Olszanowie zb\u00f3r lutera\u0144ski; \ud83d\udd34 Harnoch przesuwa t\u0119 dat\u0119 wstecz i pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty w Olszanowie mia\u0142 by\u0107 w r\u0119kach luteran ju\u017c w 1650 roku. Pierwszego duchownego ewangelickiego ustanowiono tam w 1691 roku, a Harnoch podaje jego nazwisko \u2014 Pflug. Potwierdza to niezale\u017cnie B\u00e4r w wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich: ksi\u0119gi olszanowskie prowadzone s\u0105 od 1691 roku i obejmuj\u0105 \u2014 obok samego Olszanowa \u2014 Ruthenberg i Rittersberg. Parafia zbiorcza w Olszanowie sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z pi\u0119ciu ma\u0142ych i rozrzuconych gmin: macierzy oraz Ruthenbergu, Goskowa, Rittersbergu i B\u00e4renwalde.\n\nSam zb\u00f3r w Pakotulsku ma metryk\u0119 osobn\u0105. Dom modlitwy mia\u0142 tu sta\u0107 podobno ju\u017c w 1710 roku, a kolejny urz\u0105dzi\u0142 w 1788 roku \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel, kupiec Hepner z Dar\u0142owa, w dworskim browarze \u2014 nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w nim co cztery tygodnie, a dzwon do niego Hepner ofiarowa\u0142 sam. Nast\u0119pny dziedzic postawi\u0142 w 1798 roku ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego nap\u0142yw wiernych okaza\u0142 si\u0119 tak du\u017cy, \u017ce gdy syn budowniczego kaza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 odnowi\u0107, celowo j\u0105 zmniejszono, \u017ceby zniech\u0119ci\u0107 przyjezdnych. Do 1852 roku Pakotulsko by\u0142o fili\u0105 parafii olszanowskiej; w tym samym roku przy\u0142\u0105czono je do S\u0105polna i odt\u0105d Harnoch prowadzi obie miejscowo\u015bci pod wsp\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 \u201eSampohl und Pagdanzig\u201d. Parafia liczy\u0142a 3245 dusz i sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich, a nabo\u017ce\u0144stwo w Pakotulsku odprawiano co czwart\u0105 niedziel\u0119. \ud83d\udd34 Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 chyli\u0142 si\u0119 wtedy ku upadkowi: \u015bciany oblepiano glin\u0105, wie\u017cy, dzwon\u00f3w ani organ\u00f3w ju\u017c nie mia\u0142 \u2014 dwa dzwony i organy o dwunastu g\u0142osach sta\u0142y w ko\u015bciele w S\u0105polnie, po\u015bwi\u0119conym w 1859 roku, a patronat nad nim sprawowali wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele o\u015bmiu maj\u0105tk\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich S\u0105polna, Wielkich i Ma\u0142ych Konarzyn.\n\nObiektem jest cmentarz z pocz\u0105tku XX wieku, za\u0142o\u017cony w zespole folwarcznym: dawny cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, von der Goltz\u00f3w, dzi\u015b poewangelicki. \ud83d\udfe1 Jego dzisiejszego stanu nie ustalono \u2014 baza Dwory i Pa\u0142ace Pomorza okre\u015bla go jako nieznany, a gminy Przechlewo nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dw\u00f3r Pakotulsko \u2013 Dwory i Pa\u0142ace Pomorza (DiPP)","url":"https://pomorskie.dipp.info.pl/baza-dipp/item/93-gmina-przechlewo/344-dwor-w-pakotulsku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pakotolsk, niem. Pagdanzig al. Pogdanzig, dobra ryc., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0648","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7991,"lng":17.19897,"name_de":"Pagdanzig","name_pl":"Pakotulsko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Palczewo, po niemiecku Palschau, w gminie Ostaszewo, le\u017cy na prawym brzegu Wis\u0142y, razem z dawnym Palczewskim Przewozem \u2014 i przez wieki mieszkali tu obok siebie ewangelicy, katolicy i mennonici. Spis z 1885 roku wyliczy\u0142 474 mieszka\u0144c\u00f3w: 222 ewangelik\u00f3w, 193 katolik\u00f3w i 59 os\u00f3b zapisanych jako \u201einni chrze\u015bcijanie\u201d, czyli na \u017bu\u0142awach najcz\u0119\u015bciej mennonit\u00f3w. Siedemna\u015bcie lat wcze\u015bniej *S\u0142ownik geograficzny*, opisuj\u0105cy wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie malborskim, podawa\u0142 ten rozk\u0142ad jeszcze dok\u0142adniej: w 1868 roku Palczewo liczy\u0142o 525 mieszka\u0144c\u00f3w w 49 domach \u2014 225 katolik\u00f3w, 229 ewangelik\u00f3w, 65 mennonit\u00f3w i sze\u015bcioro tak zwanych katolik\u00f3w niemieckich \u2014 a gospodarstw by\u0142o trzyna\u015bcie gburskich i trzyna\u015bcie zagrodniczych. Ewangelicy podlegali parafii w Bor\u0119tach, gdzie od 1727 roku prowadzono dla Palczewa osobne zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w; tam te\u017c mie\u015bci\u0142a si\u0119 parafia katolicka.\n\nPrzy takiej liczbie mennonit\u00f3w w\u0142asne miejsce poch\u00f3wku nie dziwi. Dawny cmentarz mennonicki, z zachowanym starodrzewem, datowany jest na XVIII wiek i uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Ostaszewo pod pozycj\u0105 200, pod adresem Palczewo 42. \ud83d\udd34 Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnej ewidencji zabytk\u00f3w prowadzi jednak dla Palczewa trzy pozycje cmentarne i wszystkie trzy okre\u015bla jako poewangelickie: teren dawnego cmentarza przy ko\u015bciele filialnym, zlikwidowany w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku; cmentarz dawniej ewangelicki, nast\u0119pnie rzymskokatolicki, na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi, z zachowanym drzewostanem; oraz jego bram\u0119 cmentarn\u0105 z prze\u0142omu XIX i XX wieku. Cmentarza mennonickiego w tym wyci\u0105gu nie ma.\n\nJest to obiekt odr\u0119bny od drewnianego ko\u015bcio\u0142a z 1712 roku \u2014 dzi\u015b rzymskokatolickiego ko\u015bcio\u0142a filialnego pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej, numer rejestru A-1282 \u2014 oraz od cmentarza wsi, datowanego w ewidencji na XIX wiek pod pozycj\u0105 205, na kt\u00f3rym prowadzone s\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne poch\u00f3wki.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142, obok kt\u00f3rego le\u017cy ten cmentarz, ma osobliw\u0105 metryk\u0119. Zanim w 1712 roku powsta\u0142, ewangelicy z Palczewa modlili si\u0119 na strychu u gospodarza Georga Langwaldta; dom dla duchownego postawiono w 1646 roku, a inwentarz zabytk\u00f3w zapisa\u0142, \u017ce \u201edopiero Anno 1712 urz\u0105dzono izb\u0119 do nabo\u017ce\u0144stwa w plebanii, gdzie pierwotnie sta\u0142a stodo\u0142a\u201d. \ud83d\udccc Ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Palczewie by\u0142 wi\u0119c niegdy\u015b cz\u0119\u015bci\u0105 mieszkania plebana i uznano go za \u201egodny uwagi jako pomnik najstarszego sposobu budowania w czasach ci\u0119\u017ckiego ucisku wiary\u201d. Wn\u0119trze mia\u0142o po\u0142\u0105czone o\u0142tarz z ambon\u0105, obramione korynckimi kolumnami, kielich z 1676 roku, a \u015bciany bielono w 1852 i 1905 roku. Rok 1712 wraca w tym wn\u0119trzu trzykrotnie: izba do nabo\u017ce\u0144stwa, krucyfiks t\u0119czowy i mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol z trzema dm\u0105cymi anio\u0142ami, ofiarowany przez Johana Krolla. \ud83d\udccc W\u015br\u00f3d naczy\u0144 by\u0142a okr\u0105g\u0142a puszka na hostie o \u015brednicy 9,5 centymetra, z Barankiem Bo\u017cym na pokrywie, a na dnie z grawerowanym herbem: w tarczy \u0142\u00f3d\u017a wi\u015blana, w klejnocie Fortuna, przy tym oznaczenie \u201eJ. C. S. 1714\u201d. \ud83d\udccc Architekt Viktor Zirkwitz uzna\u0142 t\u0119 budowl\u0119 za jedyny zachowany w Wielkich \u017bu\u0142awach ko\u015bci\u00f3\u0142 z bali.\n\n\ud83d\udccc Rozbie\u017cno\u015b\u0107 jest realna i przebiega mi\u0119dzy dwoma rejestrami. W arkuszu wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w dla gminy Ostaszewo Palczewo zajmuje pozycje od 103 do 117 i nie ma w\u015br\u00f3d nich ani adresu Palczewo 42, ani \u017cadnego cmentarza mennonickiego \u2014 cmentarne s\u0105 tylko pozycje 106, 107 i 108, wszystkie poewangelickie. Cmentarz mennonicki przy Palczewie 42 wyst\u0119puje wy\u0142\u0105cznie w gminnym programie opieki nad zabytkami. Do czasu wgl\u0105du w kart\u0119 ewidencyjn\u0105 pola wyznania nie da si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107.\n\nRozbie\u017cno\u015b\u0107 potwierdzona wyczerpuj\u0105co, na ca\u0142ym arkuszu, nie tylko na wyci\u0105gu cmentarnym. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi Palczewo na pozycjach od 103 do 117 i wymienia tam uk\u0142ad ruralistyczny, wiatrak, ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, trzy pozycje cmentarne oraz siedem budynk\u00f3w pod numerami 12, 20, 28, 29, 30 i 34 wraz z dwoma domami w Palczewie Kolonii. Cmentarza mennonickiego nie ma w tym zestawieniu ani razu, nie ma te\u017c adresu Palczewo 42 \u2014 wszystkie trzy pozycje cmentarne s\u0105 poewangelickie. Oba te dane pochodz\u0105 wy\u0142\u0105cznie z gminnego programu opieki nad zabytkami. Mapa nie pomaga: dla tego arkusza dysponujemy tylko wersj\u0105 o rozdzielczo\u015bci oko\u0142o czterech metr\u00f3w na piksel, na kt\u00f3rej podpisy w rodzaju sygnatury cmentarnej s\u0105 nieczytelne, cho\u0107 nazwy osad \u2014 Palschau, St\u00fcblau, Wachtbude \u2014 czytaj\u0105 si\u0119 dobrze. Rozstrzygni\u0119cie typu i wyznania nadal wymaga karty ewidencyjnej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919, oraz V. Zirkwitz (rozprawa 1933, druk Gda\u0144sk 1940); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Palczewo; H. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; program opieki nad zabytkami gminy Ostaszewo na lata 2020\u20132023; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ostaszewo (stan 29 VIII 2026); Program opieki nad zabytkami dla gminy Ostaszewo na lata 2020\u20132023; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1879, wydanie 1900; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"ugostaszewo.bip.gov.pl","url":"https://ugostaszewo.bip.gov.pl/fobjects/download/1099814/6-program-opieki-nad-zabytkami-dla-gminy-ostaszewo-na-lata-2020-2023-pdf.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ostaszewo (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Program opieki nad zabytkami dla gminy Ostaszewo na lata 2020\u20132023","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1879, wydanie 1900","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0990","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17118,"lng":18.85825,"name_de":"Palschau","name_pl":"Palczewo \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Palczewo, po niemiecku Palschau, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Wielkich, na prawym brzegu Wis\u0142y, razem z dawnym przewozem palczewskim. Wie\u015b lokowano na prawie che\u0142mi\u0144skim w 1344 roku, a pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1321. S\u0142ownik geograficzny liczy w niej 13 gburstw i 13 zagr\u00f3d, 99 w\u0142\u00f3k i 4 morgi. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do Kreis Marienburg, potem do Kreis Gro\u00dfes Werder w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku.\n\n\u015aredniowieczna katolicka kaplica pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny podupad\u0142a oko\u0142o po\u0142owy siedemnastego wieku, a miejscowa gmina ewangelicka \u2014 lutera\u0144ska, p\u00f3\u017aniej unijna \u2014 doczeka\u0142a si\u0119 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni dopiero w 1712 roku. \ud83d\udccc Bernhard Schmid w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu malborskiego opisa\u0142, gdzie modlono si\u0119 tu wcze\u015bniej: a\u017c do 1712 roku nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 na strychu ch\u0142opa Georga Langwaldta, a dom dla duchownego postawiono w 1646 roku. \u201eDopiero Anno 1712 urz\u0105dzono izb\u0119 do nabo\u017ce\u0144stwa w plebanii, gdzie pierwotnie sta\u0142a stodo\u0142a\u201d \u2014 zapisa\u0142, i uzna\u0142 ten ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 za \u201egodny uwagi jako pomnik najstarszego sposobu budowania w czasach ci\u0119\u017ckiego ucisku wiary\u201d.\n\nPowsta\u0142 wtedy drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 zr\u0119bowy na planie prostok\u0105ta o wymiarach oko\u0142o 12 na 8 metr\u00f3w \u2014 jedyna zachowana drewniana \u015bwi\u0105tynia \u017bu\u0142aw; Viktor Zirkwitz w rozprawie o rozwoju ko\u015bcio\u0142a wiejskiego dawnego Wolnego Miasta Gda\u0144ska nazywa go jedynym zachowanym w Wielkich \u017bu\u0142awach ko\u015bcio\u0142em z bali. Wn\u0119trze jest barokowe: o\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105, obramiony korynckimi kolumnami z bocznymi wiciami, empora, prospekt organowy z lat 1686\u20131687, o\u0142tarz z 1754 roku i polichromie ods\u0142oni\u0119te w 2007 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 kielich z 1676 roku, \u015bciany bielono w 1852 i 1905 roku, a sygnaturk\u0119 dobudowano w latach 70. dziewi\u0119tnastego wieku.\n\n\ud83d\udccc Mieszka\u0144cy Palczewa nale\u017celi do trzech r\u00f3\u017cnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w, i to niemal po r\u00f3wno. W 1868 roku S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 525 mieszka\u0144c\u00f3w w 49 domach: 225 katolik\u00f3w, 229 ewangelik\u00f3w, 65 mennonit\u00f3w i sze\u015bciu tak zwanych katolik\u00f3w niemieckich. Pruski spis powszechny z 1885 roku zapisa\u0142 tu 474 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 222 ewangelik\u00f3w, 193 katolik\u00f3w i 59 innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy nale\u017celi do parafii, kt\u00f3r\u0105 Agathon Harnoch wymienia pod podw\u00f3jn\u0105 nazw\u0105 Barendt und Palschau, czyli Bor\u0119ty i Palczewo; liczy\u0142a ona 537 dusz i 200 komunikant\u00f3w, mia\u0142a dwa dzwony, organy o siedmiu g\u0142osach i trzy cmentarze.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, formalnie w 1949 roku; dzi\u015b to filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej w parafii Bor\u0119ty.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wpisuje tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod numerem A-1282 decyzj\u0105 z 25 lipca 1989 roku, prowadzi j\u0105 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej\u201d, drewniany, i datuje na 1712 rok z przebudow\u0105 w 1896. Potwierdza to zarazem, \u017ce rok 1771 podawany przez Harnocha przy parafii \u201eBarendt und Palschau\u201d odnosi si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a w Bor\u0119tach, nie tutaj.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I, Gda\u0144sk 1919; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa 1933, druk Gda\u0144sk 1940; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 426; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o Palczewo.*","built_year":1712,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. MB Cz\u0119stochowskiej \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/palczewo-kosciol-ewangelicki-obecnie-rzym-kat-fil-pw-mb-cze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0248","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.167111,"lng":18.85625,"name_de":"Palschau","name_pl":"Palczewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany (Palschau)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Pa\u0142ubin, po niemiecku Gro\u00df Pallubin, dawniej Pa\u0142ubino, le\u017ca\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej. \ud83d\udccc Lustracja pruska z 1772 roku zapisa\u0142a o wsi rzecz uderzaj\u0105c\u0105: maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do katolika, szambelana Skorzewskiego ze Starych Polaszek, \u201emieszka\u0144cy za\u015b s\u0105 ewangelicy\u201d.\n\nTa przewaga utrzyma\u0142a si\u0119 przez stulecie. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Pa\u0142ubinie 305 mieszka\u0144c\u00f3w: 257 ewangelik\u00f3w, czterdziestu katolik\u00f3w i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w. \ud83d\udfe1 Oko\u0142o 1900 roku wie\u015b mia\u0142a liczy\u0107 blisko czterysta os\u00f3b \u2014 tej liczby nie potwierdza ani wykaz gmin z 1885 roku, ani spis parafii ewangelickich z 1910 roku, kt\u00f3ry ludno\u015bci w og\u00f3le nie podaje. W s\u0105siednim Ma\u0142ym Pa\u0142ubinie proporcje by\u0142y odwrotne i przynale\u017cno\u015b\u0107 inna: 56 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 13 ewangelik\u00f3w i 43 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Starogardzie.\n\nEwangelicy z Pa\u0142ubina nale\u017celi do parafii w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken), katolicy do Starej Kiszewy, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Zamku Kiszewskim. \ud83d\udccc Nowe Polaszki to parafia stara, za\u0142o\u017cona wkr\u00f3tce po reformacji; zrujnowany ko\u015bci\u00f3\u0142 kaza\u0142 tam odbudowa\u0107 w 1706 roku Karol XII, kt\u00f3ry mia\u0142 w\u00f3wczas we wsi kwater\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105, a ksi\u0119gi sprzed 1729 roku sp\u0142on\u0119\u0142y razem z plebani\u0105 w 1774 roku. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3808 dusz i prowadzi\u0142a szko\u0142y w kilkunastu wsiach, w tym w Pa\u0142ubinie. \ud83d\udccc W 1890 roku w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105 z ksi\u0119gami metrykalnymi zawi\u0105zano w pobliskich Pog\u00f3dkach i to do niej spis z 1 grudnia 1910 roku przypisuje ju\u017c Pa\u0142ubin.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o \u2014 pozosta\u0142 cmentarz. Le\u017cy p\u00f3\u0142 kilometra na zach\u00f3d od \u015brodka wsi, po po\u0142udniowej stronie szosy ze Starej Kiszewy do Pog\u00f3dek, zajmuje oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu ar\u00f3w i prowadzi do niego aleja lipowa, wpisana do gminnej ewidencji razem z samym cmentarzem. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia nie ustalono \u2014 prawdopodobnie XIX wiek; dzisiejszego stanu nie zweryfikowano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0310","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99475,"lng":18.21422,"name_de":"Gro\u00df Pallubin","name_pl":"Pa\u0142ubin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Karczemki, po niemiecku Friedenau, le\u017c\u0105 w gminie Szemud w powiecie wejherowskim; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej. Nazwa niemiecka jest m\u0142odsza od wsi \u2014 jeszcze w drugiej po\u0142owie XIX wieku pisano o niej Adlig Karczemken.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono tu 21 wrze\u015bnia 1851 roku jako fili\u0119 parafii w Ma\u0142ym Kacku. By\u0142 to niewielki, przyjazny budynek szachulcowy, bez patrona, otoczony starymi drzewami \u2014 resztk\u0105 dawnego lasu; dwa dzwony wisia\u0142y w wolno stoj\u0105cej dzwonnicy, a organy mia\u0142y sze\u015b\u0107 rejestr\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku. W\u0142asnego duchownego, pocz\u0105tkowo administratora parafii, Karczemki doczeka\u0142y si\u0119 w 1873 roku i z tego samego roku pochodz\u0105 pierwsze zapisy w tutejszych ksi\u0119gach metrykalnych; posad\u0119 uposa\u017cono na 1700 marek, z czego 1500 pochodzi\u0142o z funduszu kolekt, mieszkania dla duchownego za\u015b nie by\u0142o, a jeszcze w 1877 roku akcydensy odprowadzano do Ma\u0142ego Kacka. Harnoch podaje przy tej parafii 550 dusz, a w skali roku 25 chrzt\u00f3w, trzy \u015bluby, 354 komunikant\u00f3w i 19 pogrzeb\u00f3w. Ko\u015bcio\u0142y katolickie sta\u0142y w s\u0105siednim Kielnie i Kwa\u015bninie.\n\nParafia by\u0142a rozleg\u0142a i wyznaniowo osobliwa: ewangelicy stanowili w jej wsiach mniejszo\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d katolickiej wi\u0119kszo\u015bci. W spisie z 1 grudnia 1885 roku nale\u017ca\u0142y do niej w powiecie wejherowskim Kielno (913 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 52 ewangelik\u00f3w), Koleczkowo (622 mieszka\u0144c\u00f3w i sze\u015bcioro ewangelik\u00f3w), Kwa\u015bnino (474 mieszka\u0144c\u00f3w i 28 ewangelik\u00f3w), Steinkrug (388 mieszka\u0144c\u00f3w i 41 ewangelik\u00f3w) oraz Espenkrug (238 mieszka\u0144c\u00f3w i 51 ewangelik\u00f3w), a w powiecie kartuskim Banino, Barniewice i Kamiorten. Spis z 1910 roku wymienia pod parafi\u0105 Friedenau ju\u017c siedemna\u015bcie miejscowo\u015bci, w tym Wertheim i Wittstock oraz dziesi\u0119\u0107 wsi powiatu kartuskiego.\n\nDo dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicki przy ulicy Gda\u0144skiej, wi\u0105zany z osadnikami z Wirtembergii. \ud83d\udd34 Jego datowanie jest sporne: ewidencja zabytk\u00f3w wskazuje koniec XIX wieku, tradycja miejscowa m\u00f3wi o oko\u0142o 200 latach. Po przeciwnej stronie drogi stoi budynek dawnej pastor\u00f3wki; kute ogrodzenie cmentarza rozkradziono po 1945 roku, a dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano.\n\n\ud83d\udccc Nazwisko tutejszego duchownego zachowa\u0142o si\u0119 te\u017c w wykazie Franza Schultza: pastor Maa\u00df obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w Karczemkach w 1886 roku \u2014 w tym samym czasie, gdy s\u0105siednie plac\u00f3wki obsadzali M\u00fcller w Pie\u0144kowie i Geiger w Wejherowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Google Maps \u2014 \u201eCmentarz Ewangelicki Karczemki / Friedenau\u201d; Pomorskie Forum Eksploracyjne \u2014 w\u0105tek \u201eStary cmentarz w Karczemkach\u201d (dokumentacja fotograficzna 2008, relacja o pastor\u00f3wce i ogrodzeniu); wykaz miejscowo\u015bci powiatu wejherowskiego wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku; spis parafii ewangelickich z 1910 roku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446\u2013447; F. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher Westpreussens\u201d, 1908, pozycja 169; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Szemud, pozycja 43.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"lokalizacja terenowa","tytul":"Google Maps \u2014 \u201eCmentarz Ewangelicki Karczemki / Friedenau\"","url":"https://www.google.com/maps/place/Cmentarz+Ewangelicki+Karczemki+%2F+Friedenau/"},{"typ":"dokumentacja terenowa / forum","tytul":"Pomorskie Forum Eksploracyjne \u2014 w\u0105tek \u201eStary cmentarz w Karczemkach\" (dok. foto 2008, relacja o pastor\u00f3wce i ogrodzeniu)","url":"https://www.forum.eksploracja.pl/viewtopic.php?f=128&t=9585"},{"typ":"wykaz administracyjno-ko\u015bcielny","tytul":"AGoFF \u2014 wykaz miejscowo\u015bci Kreis Neustadt i.Westpr. (stan 1 XII 1885): parafia ewang. Friedenau i wsie filialne (Bojahn, K\u00f6lln, Kolletzkau, Quaschin, Steinkrug, Wertheim, Wittstock, Espenkrug)","url":"https://agoff.de/?p=88340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen\u2026\u201d, s. 446\u2013447 \u2014 surowy odczyt A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201doraz A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher Westpreussens\u201d (1908), pozycja 169; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, powiat Neustadt strony 56\u201360 i powiat Karthaus strona 54; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, 17 wierszy z parafi\u0105 Friedenau; ewidencja WEZ, arkusz gminy Szemud, pozycja 43","url":""}]},"gps_precision":"Google Maps","id":"CM-0897","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.446166,"lng":18.3879333,"name_de":"Friedenau","name_pl":"Parafia i cmentarz ewangelicki Karczemki (Friedenau)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Parchowo \u2014 po niemiecku Parchau \u2014 le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie kartuskim, tu\u017c przy granicy powiatu bytowskiego, dwana\u015bcie i p\u00f3\u0142 kilometra od Bytowa; dzi\u015b jest siedzib\u0105 gminy w powiecie bytowskim. By\u0142a to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska z folwarkiem i katolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Patronat nad tym ko\u015bcio\u0142em nale\u017ca\u0142 do starosty mirachowskiego, bo Parchowo by\u0142o jego wsi\u0105 dziedziczn\u0105; proboszcza wprowadzi\u0142 w urz\u0105d biskup Andrzej, bractwa nigdy tu nie by\u0142o, brakowa\u0142o te\u017c dokument\u00f3w erekcji i fundacji.\n\n\ud83d\udccc O tym, \u017ce Reformacja dotar\u0142a i tutaj, m\u00f3wi wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku. Wizytator zapisa\u0142, \u017ce tutejszy proboszcz Miko\u0142aj jest starcem podejrzanym o herezj\u0119, i poleci\u0142 ponowi\u0107 wizytacj\u0119 oraz nak\u0142oni\u0107 pani\u0105 Waier, w\u0142a\u015bcicielk\u0119, by \u201eheretyckiego plebana\u201d usun\u0119\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 opisa\u0142 jako drewniany i dobrze kryty, konsekrowany tylko w prezbiterium \u2014 *consecrata in choro, ultra non, noviter* \u2014 i sam poda\u0142 pow\u00f3d: \u015bwi\u0105tynia by\u0142a \u015bwie\u017co zbudowana. Nie chodzi\u0142o zatem o starsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwi\u0105tyni wzniesion\u0105 wcze\u015bniej razem z wie\u017c\u0105 \u2014 wie\u017cy protok\u00f3\u0142 w og\u00f3le nie wymienia. Jest w nim za to scena, kt\u00f3ra m\u00f3wi o parafii wi\u0119cej: ko\u015bcielni Marcin Dekibrath i Jan tkacz zeznali, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 nie ma \u017cadnych pieni\u0119dzy, bo sami wy\u0142o\u017cyli je na budow\u0119 i na kielich \u2014 a wizytator dopisa\u0142 *quod est verum*, \u201eco jest prawd\u0105\u201d.\n\nEwangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105 i chodzili do Sul\u0119czyna. Tamtejsz\u0105 parafi\u0119 za\u0142o\u017cono w 1863 roku: najpierw wynaj\u0119to dwa s\u0105siaduj\u0105ce pokoje w domu m\u0142ynarza Waltera, jeden na mieszkanie dla duchownego, drugi na nabo\u017ce\u0144stwa, w 1864 roku stan\u0119\u0142a plebania, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 prostok\u0105t z kamienia polnego, z ceglan\u0105 apsyd\u0105 i wysok\u0105 na oko\u0142o sto st\u00f3p ceglan\u0105 wie\u017c\u0105 \u2014 po\u015bwi\u0119cono 10 listopada 1867 roku. Pierwszego pastora, Zimmermanna, wprowadzono w urz\u0105d 18 stycznia 1863. Parchowo figuruje w wykazie miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii, licz\u0105cej wtedy 2800 dusz. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do Sul\u0119czyna potwierdzaj\u0105 zgodnie wykaz gmin z 1885 roku i odczyt spisu z 1910 roku, a wcze\u015bniej okoliczni ewangelicy ci\u0105\u017cyli ku Wielkiemu Pomyskowi (Gro\u00df Pomeiske).\n\nSpis z 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 631 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 134 ewangelik\u00f3w i 497 katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 692 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 640 rzymskich katolik\u00f3w i 52 ewangelik\u00f3w, przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 675 os\u00f3b, a niemieck\u0105 17 \u2014 trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 os\u00f3b by\u0142o wi\u0119c ewangelikami i Polakami naraz. \u26a0 Liczby przypisywane niekiedy Parchowu \u2014 424 mieszka\u0144c\u00f3w, 356 katolik\u00f3w, 43 ewangelik\u00f3w i 21 dysydent\u00f3w w 1868 roku \u2014 nale\u017c\u0105 do s\u0105siedniego Nak\u0142a. W tamtym ha\u015ble pojawia si\u0119 przy tym okre\u015blenie \u201edysydenci\u201d \u2014 tak dziewi\u0119tnastowieczne \u017ar\u00f3d\u0142a nazywa\u0142y wyznawc\u00f3w spoza Ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickiego i ewangelickiego, najcz\u0119\u015bciej mennonit\u00f3w albo baptyst\u00f3w. \ud83d\udfe1 Kogo dotyczy\u0142o w tym wypadku, has\u0142o nie m\u00f3wi.\n\nSam cmentarz ewangelicki obj\u0119to gminnym programem opieki nad zabytkami, ale bez wskazania konkretnej lokalizacji. \ud83d\udfe1 Jego po\u0142o\u017cenia nie potwierdzono: Harnoch, opisuj\u0105cy parafi\u0119 sul\u0119czy\u0144sk\u0105 oko\u0142o 1890 roku, wymienia cmentarze ewangelickie tylko w Sul\u0119czynie, wi\u0119c odr\u0119bny cmentarz w Parchowie by\u0142by od tego opisu p\u00f3\u017aniejszy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wikipedia: Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eNaklo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0636","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.208823,"lng":17.66735,"name_de":"Parchau","name_pl":"Parchowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Parpary, po niemiecku Parpahren albo Parparren, le\u017c\u0105 na prawym brzegu Nogatu; w 1928 roku w\u0142\u0105czono je do gminy U\u015bnice. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do dawnego powiatu sztumskiego. \u26a0 Po reformie z 1922 roku powiat przy\u0142\u0105czono do Prus Wschodnich, cho\u0107 rejencja zachowa\u0142a tradycyjn\u0105 nazw\u0119 \u201eWestpreu\u00dfen\u201d \u2014 st\u0105d bierze si\u0119 cz\u0119ste zamieszanie w opisach.\n\n\ud83d\udccc Powi\u015ble sztumskie by\u0142o wyznaniowo mieszane, z wyra\u017an\u0105 przewag\u0105 katolick\u0105: w 1910 roku powiat sztumski liczy\u0142 23 878 katolik\u00f3w wobec 11 843 ewangelik\u00f3w. W samych Parparach S\u0142ownik geograficzny notuje dla 1868 roku 716 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 564 katolik\u00f3w i 141 ewangelik\u00f3w \u2014 w 77 domach i stu budynkach, na obszarze 322 m\u00f3rg i 44 pr\u0119t\u00f3w; szko\u0142a sta\u0142a w miejscu, a poczt\u0119 wie\u015b mia\u0142a w Piekle. W plebiscycie z 1920 roku blisko osiemdziesi\u0105t procent g\u0142os\u00f3w w powiecie pad\u0142o za pozostaniem przy Niemczech i powiat pozosta\u0142 niemiecki a\u017c do 1945 roku. Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy zbudowano tu dopiero w 1937 roku.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy z Parpar nale\u017celi do parafii w Sztumie \u2014 do tej samej miejscowo\u015bci, cho\u0107 oczywi\u015bcie do innej \u015bwi\u0105tyni, chodzili te\u017c miejscowi katolicy; S\u0142ownik geograficzny zapisuje to jednym tchem: \u201eparafia katolicka i ewangelicka Sztum\u201d. Cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 mniejszo\u015bci lutera\u0144skiej; mennonici, kt\u00f3rych szuka si\u0119 czasem w ka\u017cdej wsi Powi\u015bla, mieli swoje skupiska na \u017bu\u0142awach Malborskich. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w podaje, \u017ce cmentarz dawniej ewangelicki zajmuje pi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery ary na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki numer 15/6, i wykazuje we wsi osobny cmentarz katolicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, na dzia\u0142ce numer 487.\n\nPo 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parpary, Sztum, pow. sztumski \u2014 mindat.org","url":"https://www.mindat.org/feature-3089440.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Parpary","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0441","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.95603,"lng":18.93613,"name_de":"Parpahren","name_pl":"Parpary \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Parszewo, po niemiecku Parschau, a w dawnym zapisie polskim Parchowo, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich, nieca\u0142e dwie mile od Malborka. Przywilej dla wsi wystawi\u0142 w 1353 roku wielki mistrz Winrych von Kniprode; mieszka\u0144cy odrabiali t\u0142ok\u0119 i p\u0142acili grzywn\u0119 czynszu oraz cztery kury rocznie. Miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a sze\u015b\u0107 posiad\u0142o\u015bci na prawie che\u0142mi\u0144skim i 72 w\u0142\u00f3ki obszaru.\n\nWie\u015b by\u0142a podzielona wyznaniowo niemal na p\u00f3\u0142. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 236 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 123 katolik\u00f3w i 113 ewangelik\u00f3w \u2014 a mimo tego podzia\u0142u jedni i drudzy je\u017adzili w to samo miejsce: obie parafie, ewangelicka i katolicka, mia\u0142y siedzib\u0119 w Gro\u00df Lichtenau, czyli w Lichnowach. Parszewo nie by\u0142o w parafii ewangelickiej punktem przypadkowym. Agathon Harnoch wymienia je w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych, a wi\u0119c wsi z w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0105 ewangelick\u0105; ca\u0142a parafia liczy\u0142a oko\u0142o 700 dusz i mia\u0142a cztery cmentarze na siedem wymienionych miejscowo\u015bci.\n\nJednym z tych czterech by\u0142 cmentarz w Parszewie. Zachowa\u0142y si\u0119 z niego szcz\u0105tki w\u015br\u00f3d drzew, w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi; ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go przy ulicy Brzozowej, w pobli\u017cu domu numer 17, na dzia\u0142ce 63 w obr\u0119bie Parszewo.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 430; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"lichnowy.pl","url":"https://www.lichnowy.pl/asp/turystyka,457,,1"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/parszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Gro\u00df Lichtenau, odczyt","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0972","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1411,"lng":18.9389,"name_de":"Parschau","name_pl":"Parszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Pas\u0142\u0119ku to gotycka budowla ceglana: prezbiterium pochodzi z pierwszych lat XIV wieku, a korpus nawowy i wie\u017ca dzwonnicza z oko\u0142o 1350 roku. Po po\u017carze w 1543 roku odbudowano go w drugiej po\u0142owie XVI wieku \u2014 z tego czasu pochodzi kruchta po\u0142udniowa z 1566 roku \u2014 a gruntownie przebudowano w 1751 roku. Wie\u017c\u0119 odbudowywano dwukrotnie, po po\u017carach w 1752 i 1922 roku.\n\n\ud83d\udccc Od 1525 roku, kiedy Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce przyj\u0119\u0142y Reformacj\u0119, a\u017c do 1945 roku by\u0142a to g\u0142\u00f3wna \u015bwi\u0105tynia ewangelicka miasta. Cztery stulecia bez przerwy \u2014 to na tym terenie rzadko\u015b\u0107, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w zmienia\u0142a wyznanie po kilka razy.\n\nOd 1946 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zn\u00f3w s\u0142u\u017cy rzymskim katolikom; dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 parafii \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem P/40 decyzj\u0105 z 10 pa\u017adziernika 1956 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (dawny, ob. rzym.-kat.)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (dawny, ob. rzym.-kat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Bart%C5%82omieja_w_Pas%C5%82%C4%99ku"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"medievalheritage.eu","url":"https://medievalheritage.eu/en/main-page/heritage/poland/paslek-st-bartholomews-church/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0515","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06644,"lng":19.65776,"name_de":"Pfarrkirche St. Bartholom\u00e4us","name_pl":"Pas\u0142\u0119k \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Pfarrkirche St. Bartholom\u00e4us)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego stan\u0105\u0142 na miejscu \u015bredniowiecznej \u015bwi\u0105tyni przedmiejskiej tego samego wezwania \u2014 karta ewidencyjna i Studium gminy datuj\u0105 j\u0105 na koniec XIV wieku \u2014 zniszczonej podczas wojny polsko-krzy\u017cackiej z lat 1519\u20131520.\n\nDzisiejsza budowla jest ryglowa, orientowana i jednonawowa, na planie zbli\u017conym do krzy\u017ca greckiego. Wzniesiono j\u0105 w latach osiemdziesi\u0105tych XVI wieku: prace budowlane zako\u0144czono w 1592 roku, a wyposa\u017canie wn\u0119trza w 1598. Wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a le\u017c\u0105 p\u0142yty nagrobne z XVII i XVIII wieku \u2014 pozosta\u0142o\u015b\u0107 cmentarza ewangelickiego, przy kt\u00f3rym \u015bwi\u0105tynia pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a cmentarnego.\n\nTa \u015bwi\u0105tynia nie zmieni\u0142a po wojnie wyznania. Od 1966 roku jest u\u017cytkowana wsp\u00f3lnie: cz\u0119\u015b\u0107 wschodni\u0105 z o\u0142tarzem zajmuje parafia ewangelicko-augsburska, cz\u0119\u015b\u0107 zachodni\u0105 parafia prawos\u0142awna \u015bwi\u0119tego Onufrego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostaje czynny ewangelicko jako filialny parafii ewangelicko-augsburskiej w Ostr\u00f3dzie. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go pod numerem A-174 dnia 10 pa\u017adziernika 1956 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jerzego_w_Pas%C5%82%C4%99ku"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"leksykonkultury.ceik.eu","url":"http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Jerzego_w_Pas%C5%82%C4%99ku"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0514","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.060556,"lng":19.656111,"name_de":"St.-Georgs-Kirche","name_pl":"Pas\u0142\u0119k \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (St.-Georgs-Kirche)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Pastwa, po niemiecku Gro\u00df Weide, le\u017cy w gminie Kwidzyn. \ud83d\udd34 Uk\u0142ad wyznaniowy wsi \u017ar\u00f3d\u0142a przedstawiaj\u0105 rozbie\u017cnie i r\u00f3\u017cnica nie jest drobna. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 388 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 200 katolik\u00f3w i 175 ewangelik\u00f3w \u2014 a wi\u0119c z przewag\u0105 katolik\u00f3w; *S\u0142ownik geograficzny* rozbicia wyznaniowego nie podaje wcale, a w innym miejscu 25 ewangelik\u00f3w i czternastu katolik\u00f3w. Has\u0142a s\u0142ownikowe dotycz\u0105 najpewniej r\u00f3\u017cnych jednostek osadniczych o tej samej nazwie.\n\nZgodne s\u0105 za to co do ko\u015bcio\u0142a: i ewangelicy, i katolicy chodzili do Kwidzyna. Parafia ewangelicka miasta by\u0142a ogromna \u2014 liczy\u0142a siedemna\u015bcie tysi\u0119cy dusz, a jej ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi\u0142 z 1705 roku.\n\nPo tutejszej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142o miejsce po cmentarzu. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia ani stanu zachowania nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia, przy kt\u00f3rej le\u017cy ten cmentarz, jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1886, decyzj\u0105 z 19 kwietnia 2012 roku; wykaz opisuje j\u0105 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, 1910\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 510; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 375.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 375","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Pastwa","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1077","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.80936,"lng":18.87404,"name_de":"Gross Weide","name_pl":"Pastwa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pastwa, po niemiecku Gro\u00df Weide, w gminie Kwidzyn \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia filialna pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa.\n\n\ud83d\udd34 Liczb dla tej miejscowo\u015bci nie da si\u0119 uzgodni\u0107. Has\u0142o S\u0142ownika geograficznego, prowadzone pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Gross Weide, nie podaje rozbicia wyznaniowego: notuje dla 1868 roku 21 budynk\u00f3w, pi\u0119\u0107 dom\u00f3w i 63 mieszka\u0144c\u00f3w, a z przynale\u017cno\u015bci ko\u015bcielnej \u2014 parafi\u0119 katolick\u0105 w Tychnowach i ewangelick\u0105 w Trompnowie. Sze\u015bciokrotna r\u00f3\u017cnica wyklucza pomy\u0142k\u0119 w odczycie; has\u0142a dotycz\u0105 najpewniej r\u00f3\u017cnych jednostek osadniczych o tej samej albo podobnej nazwie. \u26a0 Za tym przemawia jeszcze jedna poszlaka: przy jednym z tych hase\u0142 parafi\u0119 katolick\u0105 wskazano w Wielu, a Wiele le\u017cy w powiecie chojnickim, ponad sto kilometr\u00f3w od Kwidzyna. \u017badnej z tych liczb nie nale\u017cy wi\u0119c przypisywa\u0107 Pastwie, dop\u00f3ki nie ustali si\u0119, kt\u00f3rego has\u0142a dotyczy.\n\n\ud83d\udfe1 Po\u0142o\u017cenie obiektu podano w przybli\u017ceniu i wymaga ono sprawdzenia w terenie.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1886, decyzj\u0105 z 19 kwietnia 2012 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, 1910\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. -","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Pastwa","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0532","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.80203,"lng":18.88751,"name_de":"Gross Weide","name_pl":"Pastwa \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Paw\u0142\u00f3wko, po niemiecku Klein Paglau, to so\u0142ectwo gminy Chojnice. Cmentarz ewangelicki figuruje tu w ewidencji konserwatorskiej pod pozycj\u0105 228, z powierzchni\u0105 niespe\u0142na dw\u00f3ch ar\u00f3w \u2014 to kwatera ma\u0142a nawet jak na wiejskie miary.\n\nMa\u0142a, ale nie przypadkowa. Gdy 30 wrze\u015bnia 1921 roku pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej obj\u0105\u0142 Paw\u0142\u00f3wko \u2014 wpisane jako obw\u00f3d dworski, na stronie 28 pod pozycj\u0105 dwudziest\u0105 pi\u0105t\u0105 \u2014 naliczy\u0142 w dwudziestu pi\u0119ciu domach 180 mieszka\u0144c\u00f3w, 94 m\u0119\u017cczyzn i 86 kobiet, a w\u015br\u00f3d nich 157 wyznania ewangelickiego wobec 23 katolik\u00f3w. Narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o w\u00f3wczas 146 os\u00f3b, polsk\u0105 34. By\u0142a to wi\u0119c wie\u015b ewangelicka niemal w ca\u0142o\u015bci, jedna z niewielu takich w powiecie chojnickim.\n\nS\u0105siedztwo wygl\u0105da\u0142o inaczej. W po\u0142o\u017conym obok Paw\u0142owie, po niemiecku Gross Paglau, S\u0142ownik geograficzny odnotowa\u0142 dobra rycerskie z katolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym, parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Chojnicach, katolick\u0105 w Nowej Cerkwi oraz 138 katolik\u00f3w wobec 115 ewangelik\u00f3w; w 1921 roku by\u0142o tam 334 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 55 ewangelik\u00f3w. Jedna miedza, a proporcje odwrotne.\n\n\ud83d\udccc Trop, kt\u00f3ry indeks podsuwa\u0142 u ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego, prowadzi do innej wsi. Nazwa Paw\u0142\u00f3wko pada tam w wykazie wiosek parafii Szczytno \u2014 obok Lisowa, P\u0142aszczyc, Zawady, Pakotolska i Pokrzywnicy \u2014 a ko\u015bci\u00f3\u0142 szczytnie\u0144ski arcybiskup Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 w 1617 roku do Przechlewa. To Szczytno i to Paw\u0142\u00f3wko le\u017ca\u0142y w powiecie cz\u0142uchowskim; S\u0142ownik geograficzny potwierdza to osobno, notuj\u0105c pod has\u0142em \u201ePaw\u0142\u00f3wko\u201d wie\u015b o niemieckiej nazwie Pagelkau, z parafi\u0105 katolick\u0105 w Przechlewie i ewangelick\u0105 w Cz\u0142uchowie, 43 katolikami i 251 ewangelikami. Z naszym Paw\u0142\u00f3wkiem nie ma to nic wsp\u00f3lnego.\n\n\ud83d\udfe1 Ewidencja podaje numer i powierzchni\u0119, ale nie m\u00f3wi ani gdzie dok\u0142adnie kwatera le\u017cy, ani kiedy j\u0105 za\u0142o\u017cono, ani w jakim jest stanie. To zostaje do sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"So\u0142ectwo Paw\u0142\u00f3wko-Lipienice \u2014 BIP Gmina Chojnice","url":"https://bip.gminachojnice.com.pl/solectwo-pawlowko-lipienice.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0091","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69081,"lng":17.61439,"name_de":"Klein Paglau","name_pl":"Paw\u0142\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Paw\u0142\u00f3wko \u2014 do 1945 roku Pagelkau, a w dokumentach Cleyne Paulow \u2014 by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau). Pierwszy przywilej nada\u0142 tu za czas\u00f3w krzy\u017cackich komtur cz\u0142uchowski Henryk Ernst, sprawuj\u0105cy urz\u0105d do 1344 roku: dobra otrzymali na prawie niemieckim Myrusch, Nedan i synowie Miko\u0142aja, w zamian za trzy s\u0142u\u017cby konne po cztery grzywny. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej trzykrotnie \u2014 do lat 1919\u20131920 by\u0142y to Prusy Zachodnie, w latach 1922\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku Pomorze.\n\nPowiat cz\u0142uchowski by\u0142 wyznaniowo mieszany; w 1910 roku ewangelicy stanowili w nim oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t jeden procent mieszka\u0144c\u00f3w. W samym Paw\u0142\u00f3wku przewa\u017cali wyra\u017aniej. *S\u0142ownik geograficzny* liczy dla 1868 roku obie osady razem, dobra i wie\u015b: 301 mieszka\u0144c\u00f3w w 28 domach i 88 budynkach, z tego 251 ewangelik\u00f3w i 43 katolik\u00f3w; osobno sta\u0142 m\u0142yn \u2014 21 mieszka\u0144c\u00f3w, wszyscy ewangelicy, w 3 domach i 8 budynkach. Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi wie\u015b i dobra jako dwie odr\u0119bne jednostki: w gminie wiejskiej naliczy\u0142 346 os\u00f3b \u2014 277 ewangelik\u00f3w, 64 katolik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w \u2014 a w obwodzie dworskim dalszych 320, w\u015br\u00f3d nich 234 ewangelik\u00f3w, 86 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego. Meyers podaje oko\u0142o 1910 roku ju\u017c tylko 263 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. \ud83d\udccc Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie \u2014 zgodnie podaj\u0105 to spis z 1885 roku dla obu jednostek, *S\u0142ownik geograficzny* oraz Harnoch, kt\u00f3ry Paw\u0142\u00f3wko wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii cz\u0142uchowskiej, licz\u0105cej wtedy 5 357 dusz. Parafia ta mia\u0142a za sob\u0105 d\u0142ug\u0105 przerw\u0119: od 1609 do 1826 roku ewangelicy w Cz\u0142uchowie nie mieli w\u0142asnego duchownego i trzymali si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Clausfelde, a gmin\u0119 restytuowano dopiero w 1826 roku i rok p\u00f3\u017aniej zbudowano nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na ruinach dawnego zamku. \ud83d\udccc S\u0105siednia parafia w Przechlewie prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w ju\u017c od 1829 roku, by\u0142a wi\u0119c samodzielna znacznie wcze\u015bniej, ni\u017c sugerowa\u0142y kr\u0105\u017c\u0105ce daty 1889 i 1893 \u2014 te oznaczaj\u0105 pocz\u0105tki ksi\u0105g konfirmacji i komunikant\u00f3w. \ud83d\udfe1 Czy i kiedy Paw\u0142\u00f3wko do niej przesz\u0142o, pozostaje nieustalone. Katolicy nale\u017celi do gminy ko\u015bcio\u0142a filialnego w Szczytnie, razem ze Szczytnem, Lisewem, P\u0142aszczyc\u0105, Zawad\u0105, Pakotulskiem i Pokrzywnic\u0105; poniewa\u017c w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 szczytnie\u0144ski do Przechlewa, tam te\u017c ostatecznie ci\u0105\u017cyli, do parafii \u015bwi\u0119tej Anny, i tak te\u017c zapisuje ich spis z 1885 roku. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Stolzenfelde \u2014 miejscowo\u015bci, kt\u00f3ra sama mia\u0142a niegdy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, rozebrany w XIX wieku i nieodbudowany; zosta\u0142y po nim dwa dzwony.\n\nPo wsi pozosta\u0142 cmentarz ewangelicki i zachowany pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. \ud83d\udfe1 Datowania cmentarza, liczby poch\u00f3wk\u00f3w ani dzisiejszego stanu nie ustalono: gminy Przechlewo nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, a jedyny wpis \u201ePaw\u0142\u00f3wko\u201d w zbiorczym pliku cmentarzy \u2014 cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,019 hektara \u2014 dotyczy Paw\u0142\u00f3wka w gminie Chojnice, w powiecie chojnickim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Paw\u0142\u00f3wko (powiat cz\u0142uchowski) \u2013 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Paw%C5%82%C3%B3wko_(powiat_cz%C5%82uchowski)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Paw\u0142\u00f3wko, niem. Pagelkau, dok. Cleyne Paulow, dobra ryc., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Paw\u0142\u00f3wko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0649","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7401,"lng":17.2787,"name_de":"Pagelkau","name_pl":"Paw\u0142\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Paw\u0142owo, do 1945 roku Gro\u00df Paglau, le\u017cy na skraju Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, tam gdzie ko\u0144cz\u0105 si\u0119 Kaszuby katolickie, a zaczyna wie\u015b po wsi mieszana wyznaniowo. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do prowincji Prusy Zachodnie. \ud83d\udd34 Dalszych los\u00f3w administracyjnych nie da si\u0119 poda\u0107 z czystym sumieniem. Powtarzano dot\u0105d w tym miejscu, \u017ce w latach 1920\u20131939 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen \u2014 tymczasem wiersz spisowy tej wsi stoi zar\u00f3wno w 1885, jak i w 1910 roku w powiecie Berent, czyli ko\u015bcierskim, a ten po 1920 roku pozosta\u0142 w ca\u0142o\u015bci przy Polsce. Oba zdania zosta\u0142y wycofane jako pozbawione oparcia.\n\n\ud83d\udccc Przewaga ewangelicka by\u0142a tu przyt\u0142aczaj\u0105ca. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 532 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 494 ewangelik\u00f3w i zaledwie trzydziestu o\u015bmiu katolik\u00f3w; jedni i drudzy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Sch\u00f6neck, czyli w Skarszewach. Wiersz stoi na stronie 44 pod pozycj\u0105 138 i opatrzony jest podw\u00f3jnym krzy\u017cykiem, kt\u00f3rym spis znaczy obwody dworskie z maj\u0105tkiem. \ud83d\udccc W\u0105tpliwo\u015b\u0107 o homonim zosta\u0142a zmierzona: w ca\u0142ym naszym odczycie spisu z 1885 roku nazwa Gro\u00df Paglau pada jeden jedyny raz, w\u0142a\u015bnie w tym wierszu, wi\u0119c wcze\u015bniejsza obawa o drug\u0105 wie\u015b tej nazwy w powiecie chojnickim nie znajduje potwierdzenia.\n\nTutejsi ewangelicy byli luteranami i ewangelikami unijnymi Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego; mennonici osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, nie na Wy\u017cynie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 zosta\u0142 po niej cmentarz z grobowcem, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 86 jako \u201egrobowiec i cmentarz ewangelicki\u201d. \ud83d\udfe1 Czyj to grobowiec, nie wiadomo; pod pozycj\u0105 85 figuruje park podworski, wi\u0119c nasuwa si\u0119 rodzina dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, ale to tylko domys\u0142.\n\nDzi\u015b cmentarz jest nieczynny. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia ewidencja nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 86, Paw\u0142owo)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0372","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13423,"lng":18.40807,"name_de":"Gro\u00df Paglau","name_pl":"Paw\u0142owo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Paw\u0142owo le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu cmentarz ewangelicki w arkuszu gminy Gardeja, i opisuje jego po\u0142o\u017cenie dok\u0142adniej ni\u017c przy wi\u0119kszo\u015bci obiekt\u00f3w tego arkusza: cmentarz le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi z Paw\u0142owa do Czarnego G\u00f3rnego, na dzia\u0142ce numer 21.\n\n\ud83d\udfe1 Niemieckiej nazwy wsi ewidencja nie podaje, a sama nazwa polska wraca na Pomorzu kilkakrotnie: osobne Paw\u0142owa le\u017c\u0105 w powiecie starogardzkim i w powiecie gda\u0144skim, a *S\u0142ownik geograficzny* opisuje pod tym has\u0142em jeszcze maj\u0105tek pod Chojnicami. Dane \u017cadnej z tych wsi nie odnosz\u0105 si\u0119 do Paw\u0142owa w gminie Gardeja.\n\n\ud83d\udfe1 O tutejszej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej nie wiadomo nic: ani ilu by\u0142o wiernych, ani do jakiego chodzili ko\u015bcio\u0142a, ani czyje nazwiska sta\u0142y na nagrobkach. Nie ustalono te\u017c, kiedy cmentarz za\u0142o\u017cono i co si\u0119 z nim sta\u0142o po 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 320","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1069","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60725,"lng":19.1128,"name_de":"","name_pl":"Paw\u0142owo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, na dzia\u0142ce nr 362, w obr\u0119bie lasu; datowany na pocz\u0105tek XX wieku, o powierzchni 0,28 ha. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy z tych stron chodzili do Debrzna, a dzieje tamtejszej parafii opisa\u0142 Adolf Harnoch. Miasto otrzyma\u0142o przywilej w 1354 roku od wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, a ewangeli\u0119 przyj\u0119\u0142o zapewne razem z Chojnicami: starosta cz\u0142uchowski Stenzel Liatalski, hrabia na Lubiszynie, zabiega\u0142 o rozszerzenie luteranizmu w ca\u0142ym starostwie, do kt\u00f3rego Debrzno nale\u017ca\u0142o. Wkr\u00f3tce po 1550 roku mieszczanie przyznali si\u0119 do ewangelii i odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele parafialnym Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, na co kr\u00f3l Zygmunt August wyda\u0142 im \u2014 za po\u015brednictwem starosty \u2014 list wolno\u015bciowy.\n\n\ud83d\udccc Potem przysz\u0142y dwa stulecia przenosin i po\u017car\u00f3w. 15 kwietnia 1599 roku Zygmunt III zarz\u0105dzi\u0142 z Warszawy, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ma wr\u00f3ci\u0107 katolikom; ewangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa do ratusza, ale ten sp\u0142on\u0105\u0142 11 wrze\u015bnia tego samego roku wraz z miastem i ko\u015bcio\u0142em parafialnym. Ratusz odbudowano z wie\u017c\u0105 i dzwonami, urz\u0105dzaj\u0105c w nim nabo\u017ce\u0144stwo, a w 1697 roku ogie\u0144 strawi\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po raz drugi. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 szachulcowy, wzniesiony w 1703 roku pod patronatem magistratu jako przebudowa ratusza \u2014 do dzi\u015b ma w rogu star\u0105 \u0142aw\u0119 rajc\u00f3w; dzwony pochodz\u0105 z lat 1697, 1699 i 1701. \ud83d\udccc W latach 1730\u20131768, gdy niszczono ko\u015bcio\u0142y w ca\u0142ej okolicy a\u017c po Nak\u0142o, \u015bwi\u0105tynia w Debrznie, le\u017c\u0105ca tu\u017c przy granicy Wielkopolski, przyjmowa\u0142a rozproszonych protestant\u00f3w. Ambon\u0119 i organy podarowa\u0142 gda\u0144ski kupiec Peter Tropke, kt\u00f3ry wyszed\u0142 z Debrzna jako ubogi ch\u0142opiec. Parafia liczy\u0142a 7360 dusz, a w mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142y progimnazjum i seminarium nauczycielskie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (has\u0142o Pr. Friedland).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.debrzno.pl","url":"https://bip.debrzno.pl/ (GEZ 2015)"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1011","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.56972,"lng":17.12623,"name_de":"","name_pl":"P\u0119dziszewo \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\ud83d\udccc To cmentarz jednej rodziny. Prywatn\u0105 nekropoli\u0119 rodow\u0105 Hoene w P\u0119powie, po niemiecku Pempau, za\u0142o\u017cono w 1862 roku przy maj\u0105tku ziemskim licz\u0105cym wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego 733,64 hektara \u2014 \ud83d\udd34 dotychczasowy opis podawa\u0142 tu oko\u0142o 720 hektar\u00f3w, liczb\u0119 zani\u017con\u0105 i bez oparcia w ha\u015ble.\n\nHistoria zaczyna si\u0119 trzydzie\u015bci lat wcze\u015bniej: Friedrich August Hoene kupi\u0142 dobra 8 stycznia 1832 roku. Jego syn, r\u00f3wnie\u017c Friedrich, zarz\u0105dza\u0142 nimi od 1853 roku i przed 1870 rokiem wzni\u00f3s\u0142 nowy dw\u00f3r. Ostatni dziedzic, Otto von Hoene, zmar\u0142 w 1943 roku i spocz\u0105\u0142 na cmentarzu rodowym \u2014 sto jedena\u015bcie lat po zakupie maj\u0105tku i dwa lata przed jego ko\u0144cem. \ud83d\udfe1 Po 13 marca 1945 roku dobra rozparcelowano, a dw\u00f3r zamieniono na szko\u0142\u0119.\n\nW tym kaszubskim i katolickim regionie warstw\u0119 ewangelick\u0105 stanowili w\u0142a\u015bnie w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku i ludzie z nimi zwi\u0105zani. S\u0142ownik geograficzny notuje w 1868 roku 179 mieszka\u0144c\u00f3w w jedenastu domach: 150 katolik\u00f3w i 29 ewangelik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 245 os\u00f3b, w tym 41 wyznania ewangelickiego i 51 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku. Spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 232 mieszka\u0144c\u00f3w i 46 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 184 osoby, niemieck\u0105 48.\n\nOdr\u0119bnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w P\u0119powie nie by\u0142o \u2014 tylko ten cmentarz. Do ko\u015bcio\u0142a je\u017cd\u017cono w dwie strony: ewangelicy do Przyja\u017ani, katolicy do \u017bukowa, oddalonego o trzy i p\u00f3\u0142 kilometra. Tak podaje has\u0142o S\u0142ownika geograficznego i tak samo oba odczyty spisowe. \ud83d\udd34 Wskazywana wcze\u015bniej w opisach parafia ewangelicka Friedenau nie ma przy P\u0119powie oparcia w \u017cadnym z tych \u017ar\u00f3de\u0142, a katolik\u00f3w opis odsy\u0142a\u0142 do Kartuz zamiast do \u017bukowa.\n\nTeren figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, przy ulicy Armii Krajowej, na dzia\u0142ce numer 49.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Find a Grave \u2014 Cmentarz Rodziny Hoene, P\u0119powo (Pempau)","url":"https://www.findagrave.com/cemetery/2820505/cmentarz-rodziny-hoene---p%C4%99powo-(pempau)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201eP\u0119powo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0392","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36757,"lng":18.39758,"name_de":"Pempau (maj\u0105tek/Rittergut; cmentarz rodowy Hoene)","name_pl":"P\u0119powo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Perlino, przed 1945 rokiem Perlin, zros\u0142o si\u0119 z dw\u00f3ch osobnych osad \u2014 Gro\u00df Perlin i Klein Perlin \u2014 dopiero 15 lutego 1911 roku, gdy dawne obszary dworskie scalono w jedn\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105. Wie\u015b le\u017ca\u0142a wtedy w Kreis Lauenburg i. Pom., czyli w rejencji koszali\u0144skiej (Regierungsbezirk K\u00f6slin) i prowincji Pomorze. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142a w Gniewinie.\n\nMieszka\u0144cy byli ewangelikami, a ich ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 daleko i z czasem si\u0119 zmieni\u0142. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, opisuj\u0105c utracone ko\u015bcio\u0142y, przytacza wykaz wsi lutera\u0144skiej parafii w Osiekach z 1658 roku \u2014 bardzo wtedy rozleg\u0142ej \u2014 i wymienia w niej \u201eMa\u0142y i Wielki Perlin\u201d. Tak zosta\u0142o przez dwa stulecia. Dopiero w 1889 roku, jak notuje Ernst M\u00fcller w ksi\u0119dze duchownych pomorskich, od\u0142\u0105czono od Osiek Burgsdorf, Gnewinko, Bychowo oraz Wielki i Ma\u0142y Perlin i przy\u0142\u0105czono je do parafii w Gniewinie; sama parafia osiecka liczy\u0142a dwa lata wcze\u015bniej dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 gniewi\u0144ski, do kt\u00f3rego Perlino odt\u0105d nale\u017ca\u0142o, wzmiankowany jest w 1400 roku i po reformacji zosta\u0142 przy ewangelikach dzi\u0119ki patronatowi dziedzic\u00f3w \u2014 von Weiher\u00f3w, po nich von Rexin\u00f3w i majoratu Woedtke. Pr\u00f3ba odebrania go, podj\u0119ta przez ochmistrza Bystrama, spe\u0142z\u0142a na niczym wobec oporu pani von Weiher i s\u0105siad\u00f3w. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 na pocz\u0105tku XVII wieku, a zachowane dzwony nosz\u0105 daty 1601 i 1604; szereg tamtejszych pastor\u00f3w M\u00fcller otwiera Nikolausem Petrofisiusem, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1547 roku. \ud83d\udd34 Wsi w tej parafii wykaz M\u00fcllera wymienia trzyna\u015bcie, nie dwana\u015bcie: Gnewinke (Gniewinko), Gro\u00df i Klein Perlin, Mersin (Mierzyno, w po\u0142owie), Tadden (Tadzino), Lissow (Lisewo), Bychow (Bychowo), Burgsdorf (Toliszczek), Fredrichsrode (Strzebielinko), Kollau, Oppalin (Opalino), Rauschendorf i Nadolle (Nadole). \u26a0 Inaczej ni\u017c to dot\u0105d zapisywano liczy te\u017c Franz Schultz wizytacje ko\u015bcielne powiatu: pierwsza odby\u0142a si\u0119 w 1535 roku i obj\u0119\u0142a wy\u0142\u0105cznie parafie diecezji w\u0142oc\u0142awskiej, a prowadzi\u0142 j\u0105 Jan Bugenhagen; druga, Christopha Stummeliusa, przypad\u0142a na 1570 rok i obj\u0119\u0142a ju\u017c wszystkie ko\u015bcio\u0142y powiatu; trzecia na lata 1588 i 1590.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nigdy nie mia\u0142a \u2014 w drugiej po\u0142owie XIX wieku za\u0142o\u017cono w Perlinie tylko cmentarz. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 162 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119tnastu katolik\u00f3w \u2014 76 i dwunastu w Wielkim Perlinie, 86 i siedmiu w Ma\u0142ym; obie osady mia\u0142y wtedy t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Gniewinie, ten sam urz\u0105d stanu cywilnego i ten sam okr\u0119g urz\u0119dowy, a katolik\u00f3w spis przypisa\u0142 parafii w L\u0119borku. \ud83d\udfe1 W spisie nazwy zapisano jako \u201eGro\u00df Berlin\u201d i \u201eKlein Berlin\u201d \u2014 to zniekszta\u0142cony odczyt fraktury, rozpoznany po zgodno\u015bci wszystkich czterech pozosta\u0142ych rubryk. Wierzchucino, wymieniane w wypisach jako parafia katolicka ze stanem na 1932 rok, w spisie z 1895 roku przy Perlinie nie wyst\u0119puje.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gniewinie s\u0142u\u017cy dzi\u015b katolikom, a jego cmentarz przyko\u015bcielny figuruje w ewidencji jako dawniej ewangelicki. Sam cmentarz perli\u0144ski le\u017cy w lesie oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od wsi, zajmuje pi\u0119\u0107 setnych hektara, jest komunalny i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Gniewino \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0115","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.730932,"lng":17.953032,"name_de":"Perlin","name_pl":"Perlino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Piaski \u2014 dawna Nowa Karczma, do 1945 roku Neukrug \u2014 le\u017c\u0105 na ko\u0144cu Mierzei Wi\u015blanej, u brzegu Zalewu. Harnoch opisa\u0142 t\u0119 wie\u015b w 1890 roku bez ozd\u00f3b: dwana\u015bcie dom\u00f3w zamieszkanych przez ubogich rybak\u00f3w, a jednak razem z dwiema ma\u0142ymi osadami, licz\u0105cymi wsp\u00f3lnie 38 cha\u0142up, tworz\u0105cych osobny okr\u0119g parafialny o 430 duszach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu d\u0142ugo przed tym opisem. Pierwszy \u2014 na granicy terytorium brandenburskiego; zachowane jeszcze w 1744 roku okno nosi\u0142o napis g\u0142osz\u0105cy, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w roku Chrystusa 1563. Z powodu zamulania brzegu rozebrano j\u0105 i odnowiono w 1653 roku w lepszym miejscu, a w 1743 postawiono zupe\u0142nie na nowo. I ta popad\u0142a w ruin\u0119, wi\u0119c w 1825 roku zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 na umocnieniu wydmy, powi\u0119kszony w 1844. By\u0142 ma\u0142y, w konstrukcji szachulcowej z wype\u0142nieniem kamiennym, pod patronatem magistratu Gda\u0144ska, z jednym niewielkim dzwonem w dzwonnicy \u2014 i wkr\u00f3tce zn\u00f3w zacz\u0105\u0142 si\u0119 rozsypywa\u0107. 26 pa\u017adziernika 1884 roku po\u015bwi\u0119cono kolejny, prosty, kosztem 14 000 marek. Chrzcielnica by\u0142a kamienna. W 1604 roku przyby\u0142 tu duchowny Thomas Kleinschmidt, kt\u00f3ry mia\u0142 podobno przes\u0142u\u017cy\u0107 czterdzie\u015bci siedem lat; p\u00f3\u017aniejsi bywali zarazem szkolnymi, a pod koniec XIX wieku parafi\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142 ju\u017c proboszcz z Przebrna, z kt\u00f3rym Neukrug \u0142\u0105czono w 1629 roku i ponownie w latach 1820\u20131853.\n\n\ud83d\udfe1 Liczb ludno\u015bci Piask\u00f3w ze spisu z 1 grudnia 1885 roku poda\u0107 si\u0119 nie da.\n\nCmentarz \u2014 datowany na XVIII wiek i jeden z ostatnich zachowanych na Mierzei Wi\u015blanej \u2014 le\u017cy w ko\u0144cowej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, na niewielkim wyniesieniu kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w od brzegu Zalewu Wi\u015blanego; zachowa\u0142o si\u0119 zaledwie kilka nagrobk\u00f3w z ci\u0119\u017ckimi p\u0142ytami. Harnoch zanotowa\u0142, \u017ce cmentarz w Neukrug by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a. Miejscowa tradycja nazywa go mennonickim, wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 poewangelickim, pod adresem S\u0142oneczna 61; do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie jest wpisany. Mennonit\u00f3w wysiedlono z \u017bu\u0142aw po drugiej wojnie \u015bwiatowej, a kamienne nagrobki i stalowe elementy ogrodze\u0144 powszechnie rozbierano w\u00f3wczas na materia\u0142 budowlany.\n\n\ud83d\udccc Harnoch potwierdza obie strony sprawy. Neukrug na Mierzei Wi\u015blanej, przy Zalewie, liczy\u0142 wprawdzie tylko dwana\u015bcie rybackich dom\u00f3w, ale wraz z dwiema ma\u0142ymi osadami tworzy\u0142 w\u0142asne, odr\u0119bne kirchspiel: 430 dusz, okr\u0119gi szkolne Neukrug i Narmeln z Boglers, cmentarz w Neukrug b\u0119d\u0105cy w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu co trzeci\u0105 niedziel\u0119 pastor z Przebrna. Bodenwinkel figuruje natomiast w wykazie okr\u0119g\u00f3w szkolnych parafii Steegen, obok Kobbelgrube, Stutthofu i Grenzdorfu, a spis z 1885 roku podaje przy nim 753 mieszka\u0144c\u00f3w, 735 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w przy parafii Steegen \u2014 to inna wie\u015b Mierzei i to jej dotycz\u0105 liczby wpisane dzi\u015b przy Piaskach.\n\n\ud83d\udccc Adresem rejestrowym jest S\u0142oneczna 61. Tak zapisuje obiekt wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w w arkuszu Krynicy Morskiej, pozycja 47: \u201eKrynica Morska-Piaski, S\u0142oneczna 61, cmentarz poewangelicki\u201d. Ulica Piaskowa nie jest adresem z \u017cadnego wykazu \u2014 pochodzi z opisu doj\u015bcia na portalu turystycznym, kt\u00f3ry pos\u0142u\u017cy\u0142 za \u017ar\u00f3d\u0142o wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych. Zdanie o ulicy Piaskowej mo\u017cna zostawi\u0107 poza opisem albo przywr\u00f3ci\u0107 jako wskaz\u00f3wk\u0119 terenow\u0105, ale nie jako adres.\n\n\ud83d\udccc Przewag\u0119 maj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a ewangelickie i jedno z nich jest z epoki. Harnoch przy ha\u015ble Neukrug notuje: \u201eFriedhof in Neukrug Eigenthum der Kirche\u201d \u2014 jedyny cmentarz okr\u0119gu parafialnego by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Po tej samej stronie stoj\u0105 wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz Krynicy Morskiej, pozycja 47: \u201ecmentarz poewangelicki\u201d) i karta na zabytek.pl. Nazwa mennonicka pochodzi wy\u0142\u0105cznie z tradycji miejscowej i portali turystycznych. Pole wyznania proponuj\u0119 zmieni\u0107 na ewangelickie, a tradycj\u0119 mennonick\u0105 zachowa\u0107 w tek\u015bcie jako tradycj\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 396\u2013398; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; H. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Krynica Morska (stan 29 VIII 2026).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"namierzeje.pl","url":"https://namierzeje.pl/2019/04/13/cmentarz-menonitow-piaski/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"hellomierzeja.pl","url":"https://www.hellomierzeja.pl/pl/odkryj/cmentarz-mennonicki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"popiasku.pl","url":"https://popiasku.pl/?s=nadmorskie-poi&o=we&id_kat=3&id_m=139&id=2177"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-672256"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142a Kobbelgrube i Neukrug","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Krynica Morska (stan 29 VIII 2026)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0984","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43639,"lng":19.61472,"name_de":"Bodenwinkel","name_pl":"Piaski \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Piaszczyna (niemieckie Reinwasser) by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim i o\u015brodkiem okr\u0119gu urz\u0119dowego oraz urz\u0119du stanu cywilnego dla okolicy; przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego nigdy nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii w Wa\u0142dowie (Waldow) i tam sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. \u015awi\u0105tyni\u0119, kt\u00f3ra dzi\u015b stoi w Piaszczynie, wzniesiono dopiero po 1945 roku, ju\u017c pod administracj\u0105 polsk\u0105, i jest katolicka.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 Piaszczyn\u0119 w dw\u00f3ch rubrykach, osobno wie\u015b, osobno maj\u0105tek: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 192 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik, w obwodzie dworskim 506 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro katolik\u00f3w. Wcze\u015bniejsze zdanie tego opisu bra\u0142o tylko pierwsz\u0105 liczb\u0119 i wyci\u0105ga\u0142o z niej wniosek, \u017ce wie\u015b by\u0142a jednorodna wyznaniowo \u2014 a katolicy tu byli, tyle \u017ce po drugiej stronie granicy maj\u0105tku. Wykaz Meyersa oko\u0142o 1905 roku podaje oko\u0142o 199 mieszka\u0144c\u00f3w, a wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c sam obszar gminny; w 1939 roku by\u0142o ich 638 w 124 gospodarstwach. Po 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a do Polski.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz ewangelicki le\u017cy przed wsi\u0105 od strony Miastka, przy wylocie drogi w tamt\u0105 stron\u0119. Benedykt Reszka zalicza go \u2014 obok cmentarza w Kramarzynach \u2014 do najstarszych na ziemi miasteckiej i pisze, \u017ce tutejsze nekropolie istnia\u0142y ju\u017c w XVII wieku, bo od czas\u00f3w Reformacji w\u0142asny cmentarz mia\u0142a ka\u017cda wi\u0119ksza miejscowo\u015b\u0107. Zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty za\u0142o\u017cenia z drugiej po\u0142owy XIX wieku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi je jako cmentarz ewangelicki. W 2007 roku stan\u0105\u0142 tu spory pomnik z g\u0142az\u00f3w polnych z tablic\u0105 po niemiecku i po polsku, upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gm. Miastko (SP3 Miastko)","url":"https://sp3.miastko.pl/zalaczniki/dokumenty/it%20miejscowosci%20w%20gm.%20Miastko.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0613","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02226,"lng":17.17078,"name_de":"Reinwasser","name_pl":"Piaszczyna \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Piaszno \u2014 do 1938 roku Pyaschen, potem Franzwalde \u2014 za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1610 roku, a ponownie lokowano w latach 1618\u20131620, za ksi\u0119cia Franciszka I. Le\u017ca\u0142o w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, na ziemi bytowskiej, kt\u00f3ra po Reformacji sta\u0142a si\u0119 w przewadze lutera\u0144ska.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o: i ewangelicy, i katolicy nale\u017celi do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen), gdzie sta\u0142 lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. W\u0142asny cmentarz ewangelicki Piaszno jednak mia\u0142o. Jak dalece by\u0142o wsi\u0105 mieszan\u0105, pokazuje wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku, notuj\u0105ca tu 62 katolik\u00f3w i 63 ewangelik\u00f3w \u2014 niemal po po\u0142owie. *Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon* podaje dla lat oko\u0142o 1905\u20131910 czterysta dwadzie\u015bcia cztery osoby.\n\nPo 1945 roku wie\u015b pozosta\u0142a rolnicza; dzi\u015b, wedle danych z 2024 roku, liczy 140 mieszka\u0144c\u00f3w i ma charakter letniskowy nad jeziorem Piaszno, a cmentarz ewangelicki jest nieczynny. \ud83d\udfe1 *S\u0142ownik geograficzny* w ha\u015ble \u201ePiaszno\u201d wymienia wie\u015b w powiecie bytowskim, przy katolickiej parafii Niezabyszewo, z ko\u015bcio\u0142em filialnym i stacj\u0105 pocztow\u0105 w Tuchomiu \u2014 a wi\u0119c nie m\u00f3wi tego, co przypisywa\u0142 mu wcze\u015bniejszy opis.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Piaszno (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia / Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Piaszno_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePiaszno\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0740","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09611,"lng":17.36583,"name_de":"Pyaschen (od 1938 Franzwalde)","name_pl":"Piaszno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Piek\u0142o Dolne \u2014 po kaszubsku Pi\u00e9k\u0142o, po niemiecku Niederh\u00f6lle \u2014 to le\u015bna wie\u015b za\u0142o\u017cona w XVII wieku na karczowisku; \u017cy\u0142o si\u0119 tu ze smolarni, hut szk\u0142a oraz wypa\u0142u w\u0119gla i wapna. \ud83d\udccc John Muhl zalicza j\u0105 do dwunastu wsi hutniczych Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3re wyros\u0142y z chat wypalaczy w\u0119gla drzewnego, wapna i pota\u017cu oraz smolarzy; wszystkie le\u017ca\u0142y w pruskich powiatach kartuskim i ko\u015bcierskim, a do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej trafi\u0142y dopiero przy tworzeniu Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Miejscowo\u015b\u0107 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na Kaszubach, na pograniczu katolicko-ewangelickim; tutejsi protestanci nale\u017celi do luteran i do staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nDo 1772 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do starostwa skarszewskiego. Przy pruskim przej\u0119ciu zapisano, \u017ce ta \u201ewie\u015b immediatna\u201d liczy osiem z g\u00f3r\u0105 \u0142an\u00f3w che\u0142mi\u0144skich, z czego p\u00f3\u0142 \u0142ana zaro\u015bli, \u017ce gleba jest bardzo z\u0142a, a mieszka tu sze\u015bciu gospodarzy i trzech komornik\u00f3w, p\u0142ac\u0105cych 135 talar\u00f3w czynszu domenalnego i 17 talar\u00f3w kontrybucji. \ud83d\udccc Mieszka\u0144cy byli niemal wszyscy wyznania ewangelickiego. So\u0142tysem by\u0142 Georg Gr\u00f6nke, gospodarzami Georg i Daniel Marschinke, Michel Blockus, Michel Klatt oraz David Pa\u00dfke. 29 czerwca 1819 roku sze\u015bciu gospodarzy otrzyma\u0142o dokumenty potwierdzaj\u0105ce pe\u0142n\u0105 i nieograniczon\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 swoich zagr\u00f3d; w 1829 roku wie\u015b wzi\u0119\u0142a wsp\u00f3lnie z Piek\u0142em G\u00f3rnym i Gromadzinem w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 przyleg\u0142e zaro\u015bla le\u015bne, a recesem z 13 czerwca 1843 roku podzielono je mi\u0119dzy gospodarzy i wykupiono prawo wypasu w lesie pa\u0144stwowym.\n\nPrzed 1920 rokiem obszar nale\u017ca\u0142 do Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich. W latach 1920\u20131939 wie\u015b wraz z Piek\u0142em G\u00f3rnym wesz\u0142a do Kreis Danziger H\u00f6he w obr\u0119bie Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 powiatu w oko\u0142o dw\u00f3ch trzecich ewangelickiego, z Ko\u015bcio\u0142em unijnym, staropruskim \u2014 a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, na stronie czterdziestej wykazu powiatu ko\u015bcierskiego pod pozycj\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 sz\u00f3st\u0105, naliczy\u0142 tu 153 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 138 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w \u2014 i przypisa\u0142 ich do parafii ewangelickiej w Przywidzu; s\u0105siednie Piek\u0142o G\u00f3rne, o pozycj\u0119 dalej, by\u0142o ewangelickie w komplecie: 110 mieszka\u0144c\u00f3w, 110 ewangelik\u00f3w. W 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 nadal nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Przywidzu.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 resztki cmentarza ewangelickiego. \ud83d\udfe1 Mo\u017cliwe, \u017ce Piek\u0142o Dolne i Piek\u0142o G\u00f3rne dzieli\u0142y jeden zesp\u00f3\u0142 grzebalny przy granicy wsi \u2014 tego jednak nie potwierdzono; gminna ewidencja zabytk\u00f3w Przywidza prowadzi dla obu wsi osobne pozycje, sto czwart\u0105 i sto \u00f3sm\u0105, a spis z 1885 roku traktuje je jako dwie odr\u0119bne gminy z r\u00f3\u017cnymi parafiami katolickimi. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Piek\u0142o Dolne (UG Przywidz)","url":"https://przywidz.pl/pieklo-dolne.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0251","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18689,"lng":18.31136,"name_de":"Niederh\u00f6lle","name_pl":"Piek\u0142o Dolne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Piek\u0142o G\u00f3rne \u2014 po niemiecku Oberh\u00f6lle \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w gminie Przywidz. \ud83d\udccc Wie\u015b by\u0142a ewangelicka w komplecie: spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 110 mieszka\u0144c\u00f3w i wszystkich stu dziesi\u0119ciu policzy\u0142 jako ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika. W spisie z 1 grudnia 1910 roku na 144 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o 143, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podali wszyscy.\n\nNale\u017celi do parafii unijnej Ko\u015bcio\u0142a Staropruskiego w Przywidzu, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1830\u20131832 i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku, a jego murowany nast\u0119pca z 1909 roku jest dzi\u015b zabytkiem. \ud83d\udfe1 Kr\u0105\u017c\u0105ca po opisach data 1835 nie ma oparcia w \u017ar\u00f3dle, a przypisywany Przywidzowi ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z 1832 roku to najpewniej pomy\u0142ka z tym samym rokiem po\u015bwi\u0119cenia \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej. Byli to luteranie i ewangelicy unijni; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie w tej cz\u0119\u015bci Wy\u017cyny.\n\n\ud83d\udd34 Przynale\u017cno\u015b\u0107 powiatowa przed 1920 rokiem wymaga sprostowania. Opis podawa\u0142 dot\u0105d Kreis Karthaus, sk\u0105d wie\u015b mia\u0142aby w styczniu 1920 roku przej\u015b\u0107 wraz z dwudziestoma jeden gminami dawnego powiatu kartuskiego do Kreis Danziger H\u00f6he w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku \u2014 pruski spis z 1885 roku umieszcza jednak Piek\u0142o G\u00f3rne w Kreis Berent, i tak samo brzmi blok \u017ar\u00f3de\u0142 tego wpisu oraz opis s\u0105siedniego Piek\u0142a Dolnego. W latach 1939\u20131945 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\n\ud83d\udfe1 Datowania cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105; po 1945 roku zachowa\u0142y si\u0119 z niego resztki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Piek\u0142o G\u00f3rne (UG Przywidz)","url":"https://przywidz.pl/pieklo-gorne.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0252","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17342,"lng":18.31186,"name_de":"Oberh\u00f6lle","name_pl":"Piek\u0142o G\u00f3rne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pieni\u0119\u017cnica (niem. Penkuhl, kaszb. Pieni\u00e3\u017cnica) \u2014 wie\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim; przed 1945 Kreis Schlochau (do 1919/20 Prusy Zachodnie, rej. Marienwerder; 1920\u20131938 prowincja Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen, rej. Schneidem\u00fchl; od 1 X 1938 prowincja Pomorze, rej. K\u00f6slin). Zachowa\u0142 si\u0119 szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pw. \u015bw. Marcina Biskupa, wzniesiony w latach 1814\u20131817; drewnianego poprzednika \u017ar\u00f3d\u0142a wzmiankuj\u0105 ju\u017c w 1653 r. Wg fotopolska.eu by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia ewangelicka [?], po 1945 przej\u0119ta przez katolik\u00f3w (dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny). Ewangelicy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Rzeczenicy (Kirchspiel Stegers) \u2014 Penkuhl nie by\u0142 osobn\u0105 parafi\u0105. Region wyznaniowo mieszany (Rzeczenica przed 1945 ok. 74% katolik\u00f3w). Cmentarz dawniej ewangelicki i katolicki, dzi\u015b komunalny. Zabytki: ko\u015bci\u00f3\u0142 nr rej. A-281 oraz cha\u0142upa nr 19 nr rej. A-279 (oba 5 IV 1960).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0668","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.8543107,"lng":16.9600597,"name_de":"Penkuhl","name_pl":"Pieni\u0119\u017cnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Pieni\u0119\u017cnicy (Penkuhl) \u2014 po 1945 roku komunalny, wcze\u015bniej s\u0142u\u017c\u0105cy obu wyznaniom. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim, a jej przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 trzykrotnie: Prusy Zachodnie do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144-Prusy Zachodnie w latach 1920\u20131938, prowincja Pomorze od 1938.\n\nRegion by\u0142 wyznaniowo mieszany, z przewag\u0105 katolick\u0105. W 1868 roku na 715 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 545 katolik\u00f3w i 163 ewangelik\u00f3w, a wykaz z 1 grudnia 1885 roku \u2014 strona 160, pozycja 61 \u2014 notuje tu 889 os\u00f3b: 521 katolik\u00f3w, 260 ewangelik\u00f3w i 108 innych chrze\u015bcijan.\n\n\ud83d\udccc Sp\u00f3r o wyznanie tutejszego ko\u015bcio\u0142a daje si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107. Adolf Harnoch, opisuj\u0105c ewangelick\u0105 parafi\u0119 w Bia\u0142oborze, wymienia Pieni\u0119\u017cnic\u0119 w\u015br\u00f3d jej miejsc szkolnych, a w nast\u0119pnym wierszu, w wykazie ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich tej parafii, zapisuje: \u201eBaldenburg i Penkuhl\u201d. Ewangelicki autor wpisuje wi\u0119c tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 do rubryki katolickiej. Zgadzaj\u0105 si\u0119 z tym trzy dalsze \u015bwiadectwa: *S\u0142ownik geograficzny* podaje przy Pieni\u0119\u017cnicy parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Bia\u0142oborze; parafia katolicka w Brzeziu, erygowana w 1864 roku, mia\u0142a ko\u015bcio\u0142y filialne w Bia\u0142ym Borze, Pieni\u0119\u017cnicy i Grabowie; a wykaz z 1885 roku daje dla wsi parafi\u0119 ewangelick\u0105 Baldenburg i katolick\u0105 w\u0142a\u015bnie w Brzeziu.\n\nSzachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Marcina Biskupa by\u0142 wi\u0119c katolicki \u2014 obs\u0142ugiwany najpierw z Kocza\u0142y, a od 1864 roku z Brzezia \u2014 a tutejsza mniejszo\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w Bia\u0142oborze (Baldenburg); w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego we wsi nie by\u0142o. \ud83d\udfe1 Ewidencja konserwatorska klasyfikuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako ewangelick\u0105, ale dziewi\u0119tnastowiecznego \u017ar\u00f3d\u0142a dla tej klasyfikacji brak. Wizytacja oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku zasta\u0142a we wsi drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, do kt\u00f3rego doje\u017cd\u017ca\u0142 proboszcz z Kocza\u0142y: w\u0142asnej roli plebania nie mia\u0142a, gospodarzy liczono dziewi\u0119tnastu, zagrodnik\u00f3w pi\u0119ciu, a ko\u015bcielnymi byli Jan Kanscke i Andrzej Splettstesser. Nauczyciel by\u0142 luteraninem \u2014 i to on, a nie \u015bwi\u0105tynia, znajdowa\u0142 si\u0119 wtedy po stronie protestanckiej. Dos\u0142owny cytat stoi tylko za wersj\u0105 pierwsz\u0105.\n\n\ud83d\udccc We wsi stoi szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego Marcina Biskupa, wzniesiony w latach 1814\u20131817; drewnianego poprzednika \u017ar\u00f3d\u0142a wzmiankuj\u0105 ju\u017c w 1653 roku. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w nosi numer A-176 z 5 kwietnia 1960 roku \u2014 tego samego dnia wpisano te\u017c tutejsz\u0105 cha\u0142up\u0119 numer 19. Spis z 1868 roku wykaza\u0142 715 mieszka\u0144c\u00f3w: 545 katolik\u00f3w i 163 ewangelik\u00f3w, przy 87 domach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia \u2014 Gmina Rzeczenica","url":"https://www.rzeczenica.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=10&strona=1&sub=1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pieni\u0119\u017cnica al. P\u0119ku\u0142a, niem. Penkuhl, w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0667","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8586387,"lng":16.9611218,"name_de":"Penkuhl","name_pl":"Pieni\u0119\u017cnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pieni\u0119\u017cnica, nazywana te\u017c P\u0119ku\u0142\u0105, le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim i zajmowa\u0142a 11 482 morgi. Wizytacja Trebnica z 1653 roku zasta\u0142a tu drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego doje\u017cd\u017ca\u0142 proboszcz z Kocza\u0142y; wie\u015b nale\u017ca\u0142a wtedy do starostwa cz\u0142uchowskiego. Proboszcz nie mia\u0142 tu \u017cadnej roli \u2014 dawniej podobno dwie w\u0142\u00f3ki \u2014 a danin\u0119 sk\u0142ada\u0142o dziewi\u0119tnastu gbur\u00f3w po korcu \u017cyta i tyle\u017c owsa oraz pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w po dwie kury. Ko\u015bcielnymi byli Jan Kanscke i Andrzej Splettstesser. \ud83d\udccc Jedynym luteraninem wymienionym w tym zapisie jest nauczyciel.\n\nTak te\u017c zosta\u0142o na d\u0142ugo. Wie\u015b liczy\u0142a w 1868 roku 715 os\u00f3b, w tym 545 katolik\u00f3w i 163 ewangelik\u00f3w \u2014 przewag\u0119 mieli tu katolicy, odwrotnie ni\u017c w wi\u0119kszo\u015bci wsi tego powiatu \u2014 a sta\u0142o w niej 213 budynk\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 87 dom\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 filialny, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Marcina, przy nim szko\u0142a katolicka; do 1864 roku podlega\u0142 parafii w Koczale, potem w Brzeziu. Tutejsi ewangelicy chodzili natomiast do parafii w Bia\u0142oborze, a wi\u0119c poza wie\u015b.\n\nDzisiejsza \u015bwi\u0105tynia jest szachulcowa, stoi od 1814 roku, konsekrowano j\u0105 w 1817, a wyposa\u017cenie \u2014 p\u00f3\u017anobarokowe i rokokowe \u2014 pochodzi jeszcze z XVIII wieku, a wi\u0119c z budowli wcze\u015bniejszej.\n\n\ud83d\udd34 Ewidencja zabytk\u00f3w klasyfikuje ten obiekt jako ko\u015bci\u00f3\u0142 dawniej ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki. Zapisy \u017ar\u00f3d\u0142owe m\u00f3wi\u0105 co innego: w 1653 roku by\u0142 to katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny obs\u0142ugiwany z Kocza\u0142y, w 1868 katolicka \u015bwi\u0105tynia filialna we wsi z katolick\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105, a miejscowi ewangelicy nale\u017celi do obcej parafii. \ud83d\udfe1 Rozbie\u017cno\u015bci tej nie spos\u00f3b tu rozstrzygn\u0105\u0107.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-176, decyzj\u0105 z 5 kwietnia 1960 roku; wykaz opisuje go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Marcina Biskupa, o konstrukcji szachulcowej, i datuje na pocz\u0105tek wieku dziewi\u0119tnastego.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 1885 roku pokazuje, jak dalece wie\u015b by\u0142a ju\u017c wtedy katolicka: 889 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 521 katolik\u00f3w, 260 ewangelik\u00f3w i 108 pozosta\u0142ych, a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bia\u0142ym Borze. To nie przeczy ewangelickiej przesz\u0142o\u015bci samej \u015bwi\u0105tyni \u2014 przeciwnie, t\u0142umaczy, dlaczego w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku nie by\u0142o tu ju\u017c w\u0142asnego zboru.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzymskokatolicki)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzymskokatolicki)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/pienieznica-kosciol-fil-pw-sw-wawrzynca-meczennika"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pieni\u0119\u017cnica al. P\u0119ku\u0142a, niem. Penkuhl, w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0503","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.85431,"lng":16.96006,"name_de":"Penkuhl","name_pl":"Pieni\u0119\u017cnica \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Penkuhl)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pietrzykowie (Gro\u00df Peterkau, kaszubskie *Wield\u017c\u00e9 Pietrz\u00ebk\u00f2wa*) stoi tu od \u015bredniowiecza. Do 1617 roku nale\u017ca\u0142, podobnie jak Brze\u017ano Szlacheckie, do macierzystej parafii w Borzyszkowach \u2014 centrum Goch\u00f3w; w tym\u017ce roku przeszed\u0142 we w\u0142adanie ewangelik\u00f3w, tak\u017ce kaszubskich. Po przej\u015bciu na luteranizm sta\u0142 si\u0119 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a w \u015awieszynie. Tak rozstrzyga si\u0119 sp\u00f3r o dat\u0119, kt\u00f3ry ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 w naszych materia\u0142ach: ewidencja podaje 1617 rok, serwis gminy Kocza\u0142a cofa budowl\u0119 do oko\u0142o XIV wieku, wskazuj\u0105c na kamienno-ceglane mury grubo\u015bci blisko metra. Racja jest po obu stronach \u2014 mury s\u0105 \u015bredniowieczne, a 1617 to rok, w kt\u00f3rym \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku, cho\u0107 liczby z r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 nie uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w r\u00f3wny ci\u0105g. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla 1868 roku 263 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 256 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Pastor Elias Liebenow w pi\u015bmie do Kr\u00f3lewskiego Konsystorza w Kr\u00f3lewcu z 28 czerwca 1883 roku wylicza w Pietrzykowie 620 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w. Spis z 1885 roku notuje 548 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 531 ewangelik\u00f3w. W 1910 roku mieszka\u0142o tu 607 Niemc\u00f3w i 167 Polak\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 z Kaszub. \ud83d\udfe1 Liczba z 1868 roku odstaje od pozosta\u0142ych na tyle, \u017ce obejmuje zapewne tylko cz\u0119\u015b\u0107 osady.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w \u015awieszynie (Schwessin), a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pietrzykowie by\u0142 jej fili\u0105. W 1885 roku, gdy utworzono parafi\u0119 w Borowym M\u0142ynie, sam Liebenow \u2014 dot\u0105d proboszcz w \u015awieszynie \u2014 obj\u0105\u0142 probostwo w Pietrzykowie; spis z tego roku zapisuje wi\u0119c parafi\u0119 jako Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz przyko\u015bcielny le\u017cy po zachodniej stronie \u015bwi\u0105tyni i jest czynny do dzi\u015b. Karta ewidencyjna nazywa go ewangelickim, obecnie rzymskokatolickim, i datuje na XVIII wiek; do rejestru zabytk\u00f3w nie zosta\u0142 wpisany. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ewangelicki do 1945 roku, szachulcowy w obecnej postaci i przebudowywany w XVIII i XIX wieku \u2014 figuruje w rejestrze pod numerem A-345 z 18 marca 1965 roku i s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli.\n\n\u26a0 Po ewangelickich poch\u00f3wkach nie ma tutaj dzi\u015b \u017cadnego \u015bladu, cho\u0107 spocz\u0105\u0142 tu pastor Liebenow \u2014 pisze o tym z \u017calem Benedykt Reszka, historyk Goch\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Drugi, odr\u0119bny cmentarz Pietrzykowa ma w atlasie osobny wpis.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pietrzykowy, niem. Gross Peterkau, dok. 1313 Peterscow, dobra ryc. i w\u015b z ko\u015bcio\u0142em filial. ewang., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0593","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9855,"lng":17.15316,"name_de":"Gro\u00df Peterkau","name_pl":"Pietrzykowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi cmentarz ewangelicki w Pietrzykowie (Gro\u00df Peterkau, kaszubskie *Wield\u017c\u00e9 Pietrz\u00ebk\u00f2wa*) w gminie Kocza\u0142a jest obiektem odr\u0119bnym od cmentarza przyko\u015bcielnego przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli. Krajowa ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi dla obu nekropolii osobne karty, sporz\u0105dzone 30 wrze\u015bnia 1993 roku; t\u0119 datuje si\u0119 na po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Obiekt figuruje wy\u0142\u0105cznie w ewidencji, do rejestru wpisany nie zosta\u0142.\n\nLe\u017cy oko\u0142o 290 metr\u00f3w od \u015bwi\u0105tyni, na p\u00f3\u0142noc od niej. \ud83d\udfe1 Opis, z kt\u00f3rego korzystali\u015bmy, m\u00f3wi\u0142 o 270 metrach na po\u0142udnie \u2014 odleg\u0142o\u015b\u0107 si\u0119 zgadza, kierunek nie; do sprawdzenia w terenie.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku. Spis z 1885 roku notuje tu 548 mieszka\u0144c\u00f3w: 531 ewangelik\u00f3w i siedemnastu katolik\u00f3w. Dwa lata wcze\u015bniej pastor Elias Liebenow w pi\u015bmie do Konsystorza w Kr\u00f3lewcu wylicza\u0142 620 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w, a *S\u0142ownik geograficzny* dla 1868 roku \u2014 zaledwie 263 osoby, w tym 256 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. \ud83d\udfe1 Ta ostatnia liczba odstaje od pozosta\u0142ych i obejmuje zapewne tylko cz\u0119\u015b\u0107 osady; wniosek o \u201epodwojeniu ludno\u015bci w niespe\u0142na dwadzie\u015bcia lat\u201d, kt\u00f3ry sta\u0142 w tym miejscu wcze\u015bniej, opiera\u0142 si\u0119 na zestawieniu dw\u00f3ch niepor\u00f3wnywalnych rachunk\u00f3w.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w \u015awieszynie (Schwessin), a we wsi sta\u0142 ich ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny; od 1885 roku, po utworzeniu parafii w Borowym M\u0142ynie, probostwo mie\u015bci\u0142o si\u0119 w samym Pietrzykowie.\n\n\u26a0 Stanu zachowania i los\u00f3w tego cmentarza po 1945 roku \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105. Reszka w rozdziale o cmentarzach ewangelickich Goch\u00f3w opisuje osiem obiekt\u00f3w \u2014 tego w\u015br\u00f3d nich nie ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pietrzykowy, niem. Gross Peterkau, dok. 1313 Peterscow, dobra ryc. i w\u015b z ko\u015bcio\u0142em filial. ewang., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0594","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.98806,"lng":17.15412,"name_de":"Gro\u00df Peterkau","name_pl":"Pietrzykowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pietrzykowo nale\u017cy do najstarszych osad powiatu cz\u0142uchowskiego. Pierwsza wzmianka pochodzi z opisu granicy mi\u0119dzy ksi\u0119stwem s\u0142upskim a pa\u0144stwem krzy\u017cackim, sporz\u0105dzonego dla margrabiego Waldemara w 1313 roku: wie\u015b wyst\u0119puje tam jako punkt graniczny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu od czas\u00f3w krzy\u017cackich.\n\nPrze\u0142om przyszed\u0142 z nowym w\u0142a\u015bcicielem. W 1608 roku Pietrzykowa Du\u017ce i Ma\u0142e kupi\u0142 od polskiego kr\u00f3la Peter Gottberg, ewangelik, wojskowy i dyplomata w s\u0142u\u017cbie ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, komendant L\u0119borka; maj\u0105tek liczy\u0142 12 000 m\u00f3rg, czyli oko\u0142o trzech tysi\u0119cy hektar\u00f3w. W 1617 roku tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przeszed\u0142 w r\u0119ce luteran, a w 1620 roku Gottberg rozbudowa\u0142 starsz\u0105 budowl\u0119. Sprawozdanie powizytacyjne archidiakonatu kamie\u0144skiego z 1653 roku zapisa\u0142o, \u017ce Pietrzykowo \u2014 jako dwie wioski \u2014 i Brze\u017ano Szlacheckie by\u0142y katolickie, ale por\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 o to, gdzie ma sta\u0107 o\u015brodek ko\u015bcielny, \u201ea wynika\u0142o to z przewagi luteran\u00f3w w Pietrzykowie\u201d. \ud83d\udd34 Rok 1617 pada w \u017ar\u00f3d\u0142ach w dw\u00f3ch rolach: jako data dzisiejszej budowli i jako rok przej\u015bcia starszego ko\u015bcio\u0142a w r\u0119ce ewangelik\u00f3w. Kt\u00f3rej z nich dotyczy naprawd\u0119 \u2014 nie spos\u00f3b tu rozstrzygn\u0105\u0107.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna wsi zmienia\u0142a si\u0119 trzykrotnie. Najpierw Pietrzykowo nale\u017ca\u0142o do parafii w D\u017awierznie (Darsen), a tutejsza \u015bwi\u0105tynia by\u0142a jej fili\u0105. W 1868 roku proboszczem w \u015awieszynie na Pomorzu (Schwessin) zosta\u0142 Elias Liebenow i to on przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pietrzykowski do swojej parafii. Spory, jakie z tego wynik\u0142y, doprowadzi\u0142y w 1885 roku do utworzenia samodzielnej parafii Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn, z siedzib\u0105 w Pietrzykowie; decyzja w\u0142adz ko\u015bcielnych wyra\u017anie wyjmowa\u0142a gmin\u0119 Gro\u00df Peterkau ze zwi\u0105zku parafialnego \u015awieszyna w prowincji pomorskiej. W pi\u015bmie do konsystorza w Kr\u00f3lewcu z 28 czerwca 1883 roku Liebenow wyliczy\u0142 sk\u0142ad tej parafii: siedem wsi, 1 742 ewangelik\u00f3w i 1 857 katolik\u00f3w, z czego na samo Pietrzykowo przypada\u0142o 620 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku. Spis z 1868 roku wykaza\u0142 w Pietrzykowych 263 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 256 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, a w s\u0105siednich Pietrzyk\u00f3wkach 73 osoby, wszystkie wyznania ewangelickiego. Siedemna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej naliczono tu 548 mieszka\u0144c\u00f3w, 531 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w. W 1925 roku mieszka\u0142o w Pietrzykowie 670 os\u00f3b w 128 domostwach; by\u0142y trzy ober\u017ce, dwa m\u0142yny \u2014 wodny i wiatrak \u2014 poczta, kasa oszcz\u0119dno\u015bciowa i szko\u0142a.\n\nBudowla szachulcowa \u2014 w murze pruskim \u2014 stoi od 1617 roku, przebudowywana w XVIII i XIX wieku. Wpisano j\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w 18 marca 1965 roku pod numerem A-345, a w latach 2010\u20132012 odnowiono wie\u017c\u0119, empor\u0119, organy i elewacje. \ud83d\udccc Chrzcielnica jest starsza od ko\u015bcio\u0142a: pochodzi z XVI wieku, a wi\u0119c z budowli wcze\u015bniejszej. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny jest siedemnastowieczny, ambona r\u00f3wnie\u017c. Dzwonnic\u0119 odkupiono 24 sierpnia 1885 roku od ko\u015bcio\u0142a w \u015awieszynie za 180 marek z przeznaczeniem dla Borowego M\u0142yna, ale ostatecznie stan\u0119\u0142a w Pietrzykowie i stoi tam do dzi\u015b. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, nale\u017c\u0105cym do parafii w Piaszczynie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Pietrzykowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-221539"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"koczala.pl","url":"https://koczala.pl/zabytki/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/324077852"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pietrzykowy, niem. Gross Peterkau, dok. 1313 Peterscow, dobra ryc. i w\u015b z ko\u015bcio\u0142em filial. ewang., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0501","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.98543,"lng":17.15365,"name_de":"Gro\u00df Peterkau","name_pl":"Pietrzykowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (evangelische Kirche Petersdorf)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"\ud83d\udccc Piotrowo zacz\u0119\u0142o si\u0119 od kartuz\u00f3w. Wie\u015b \u2014 po niemiecku Fustpetersh\u00fctte, dawniej Fustpetrowa Huta \u2014 za\u0142o\u017cono w 1630 roku jako koloni\u0119 karczunkow\u0105 ze smoln\u0105 hut\u0105, na dobrach grabowskich katolickiego zakonu. W XIX wieku i na pocz\u0105tku XX by\u0142a to jednak spo\u0142eczno\u015b\u0107 niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka i niemiecka, a z ka\u017cdym spisem coraz bardziej jednolita: w 1880 roku 94 ewangelik\u00f3w na 95 mieszka\u0144c\u00f3w, w spisie z 1885 roku 133 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 126 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku wszystkich 135 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 71 m\u0119\u017cczyzn i 64 kobiety, w 21 domach mieszkalnych i 23 gospodarstwach domowych na 300,9 hektara \u2014 by\u0142o ewangelikami i wszyscy podali niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty.\n\nPierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 131 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 129 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 129 os\u00f3b, polsk\u0105 dwie. Poczta by\u0142a w Szymbarku, szko\u0142a mie\u015bci\u0142a si\u0119 pocz\u0105tkowo w K\u0142obuczynie, a w\u0142asn\u0105 wie\u015b otwar\u0142a w 1906 roku \u2014 niemieck\u0105, od 1927 roku polsk\u0105. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Piotrowie nie by\u0142o. \ud83d\udccc Parafia ewangelicka jest natomiast ustalona: Szymbark \u2014 tak podaje wykaz gmin z 1885 roku (strona czterdziesta \u00f3sma, pozycja dziewi\u0119tnasta, \u201eFustpetersh\u00fctte\u201d) i tak samo brzmi kolumna parafii ewangelickiej w spisie z 1 grudnia 1910 roku. Podsuwane wcze\u015bniej Sul\u0119czyno odpada tak\u017ce chronologicznie: tamtejsza parafia istnieje dopiero od 1863 roku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlili Kaszubi. Dzi\u015b mieszka w niej 109 os\u00f3b (2025). Po dawnej kolonii zosta\u0142 cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 18. \ud83d\udfe1 Wpis ewidencyjny ogranicza si\u0119 do tej jednej informacji \u2014 daty za\u0142o\u017cenia, powierzchni ani stanu zachowania nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Somonino \u2014 uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego (Express Kaszubski)","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0318","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1953,"lng":18.14538,"name_de":"Fustpetersh\u00fctte","name_pl":"Piotrowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u0142aszczyca, po niemiecku Platzig, by\u0142a wsi\u0105 szlacheck\u0105 nad Brd\u0105, w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. Maj\u0105tek przechodzi\u0142 mi\u0119dzy innymi przez r\u0119ce Tucho\u0142k\u00f3w i Sk\u00f3rzewskich. Piotr Tucho\u0142ka wzni\u00f3s\u0142 tu w 1744 roku kaplic\u0119, a rok p\u00f3\u017aniej dw\u00f3r, kt\u00f3ry znaczy\u0142 swoim herbem Korzbok. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 przy nim osiemnastowieczny park i rze\u017aba \u015bwi\u0119tego Jana Nepomucena; sam dw\u00f3r przetrwa\u0142 wojn\u0119 i czasy powojenne, a dzi\u015b jest w r\u0119kach prywatnych.\n\nSpis z 1868 roku wykaza\u0142 we wsi 97 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 57 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w \u2014 w sze\u015bciu domach i czternastu budynkach; area\u0142 wynosi\u0142 806 hektar\u00f3w, a czysty doch\u00f3d 7 275 marek. W dobrach prowadzono hodowl\u0119 \u015bwi\u0144. Siedemna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej proporcje wygl\u0105da\u0142y ju\u017c inaczej: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, w kt\u00f3rym nazw\u0119 zapisano w formie \u201ePlagig\u201d, naliczy\u0142 w obwodzie dworskim 130 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 61 m\u0119\u017cczyzn i 69 kobiet \u2014 w tym 87 katolik\u00f3w i 43 ewangelik\u00f3w, w siedmiu budynkach mieszkalnych i osiemnastu gospodarstwach domowych.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy nale\u017celi do parafii w S\u0105polnie; zgodnie podaj\u0105 to *S\u0142ownik geograficzny* i spis z 1885 roku, a potwierdza Harnoch, kt\u00f3ry P\u0142aszczyc\u0119 wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko, licz\u0105cej 3 245 dusz i sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich. \ud83d\udd34 Co do katolik\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119 rozchodz\u0105: *S\u0142ownik* przypisuje wie\u015b do parafii w Przechlewie, spis z 1885 roku \u2014 do parafii w Konarzynach. Wed\u0142ug wizytacji oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku P\u0142aszczyca wchodzi\u0142a wcze\u015bniej w sk\u0142ad gminy ko\u015bcio\u0142a filialnego w Szczytnie \u2014 razem z Lisewem, Pakotulskiem i Paw\u0142\u00f3wkiem. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 trzykrotnie: Prusy Zachodnie do 1920 roku, nast\u0119pnie Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie do 1938, potem prowincja Pomorze.\n\nObiektem jest dworski cmentarz rodowy z po\u0142owy XIX wieku, okre\u015blany jako dawniej ewangelicki. \ud83d\udfe1 Wyznania w\u0142a\u015bcicieli z tego czasu nie ustalono. Osiemnastowieczni dziedzice byli katolikami \u2014 \u015bwiadczy o tym i kaplica Piotra Tucho\u0142ki, i figura \u015bwi\u0119tego Jana Nepomucena przy dworze \u2014 a jedynym twardym \u015bladem ewangelickim pozostaje statystyka: w 1885 roku 43 spo\u015br\u00f3d stu trzydziestu mieszka\u0144c\u00f3w obwodu dworskiego nale\u017ca\u0142o do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego i do parafii w S\u0105polnie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki rodowy \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-286140"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o P\u0142asiczyce 1. niem. Platzig, dobra nad rz. Brd\u0105, pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0650","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77893,"lng":17.32617,"name_de":"Platzig","name_pl":"P\u0142aszczyca \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u0142aszewko \u2014 po niemiecku Plassow \u2014 le\u017cy w gminie S\u0142upsk, w dawnym powiecie s\u0142upskim rejencji koszali\u0144skiej. Miejscowo\u015b\u0107 pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach w 1440 roku jako w\u0142asno\u015b\u0107 Lorenza von Puttkamera i pozosta\u0142a w r\u0119kach tego rodu do 1739 roku, gdy kapitan Christian Ulrich von Puttkamer scedowa\u0142 maj\u0105tek na zi\u0119cia, Heinricha von Belowa. Ju\u017c w 1742 roku sprzedano j\u0105 Siegmundowi Haisnky\u2019emu, a po bankructwie maj\u0105tku przesz\u0142a do von Zastrow\u00f3w; w 1789 roku wr\u00f3ci\u0142a do Puttkamer\u00f3w, a od 1861 roku nale\u017ca\u0142a kolejno do von Bassewitz\u00f3w i von der Goltz\u00f3w. Ostatnim przedwojennym mieszka\u0144cem dworu by\u0142 Barnim H\u00fcttner.\n\n\ud83d\udccc W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 295 mieszka\u0144c\u00f3w i \u2014 poza jednym katolikiem \u2014 wszyscy byli ewangelikami, nale\u017c\u0105cymi do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz wiejski za\u0142o\u017cono w znacznej odleg\u0142o\u015bci od zabudowa\u0144, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od osady. Dzi\u015b le\u017cy na obszarze le\u015bnym, a do dawnego wej\u015bcia prowadzi wci\u0105\u017c czytelna aleja starodrzewu. Jak na cmentarz poro\u015bni\u0119ty lasem, zachowa\u0142o si\u0119 tu zaskakuj\u0105co du\u017co nagrobk\u00f3w i ich fragment\u00f3w; cz\u0119\u015b\u0107 remontowano niedawno, spinaj\u0105c metalowymi klamrami, ale zd\u0105\u017cy\u0142y ju\u017c zosta\u0107 zniszczone ponownie. Na nagrobkach powtarzaj\u0105 si\u0119 nazwiska dawnych mieszka\u0144c\u00f3w: Klaufsmann\u00f3w, Schmidt\u00f3w, Rahn\u00f3w i Ziemer\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia nekropolii inwentaryzacja nie podaje, a wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne w atlasie s\u0105 przybli\u017cone \u2014 wskazuj\u0105 wie\u015b, nie sam cmentarz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentaryzacja","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d)","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1130","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4436,"lng":17.0269,"name_de":"Plassow","name_pl":"P\u0142aszewko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u0142ociczno w gminie Kaliska ma cmentarz poniemiecki i poewangelicki, wpisany do ewidencji zabytk\u00f3w. \ud83d\udccc Wie\u015b jest m\u0142oda \u2014 \ud83d\udfe1 podaje si\u0119 rok 1906, cho\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a tej daty rekord nie wskazuje \u2014 a ludno\u015b\u0107 niemiecka przewa\u017ca\u0142a w niej do 1920 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Ilu by\u0142o tutejszych ewangelik\u00f3w, nie wiadomo. Wcze\u015bniejszy odczyt ze spisu z 1885 roku usuni\u0119to, bo przypisywa\u0142 wsi 549 mieszka\u0144c\u00f3w dwadzie\u015bcia jeden lat przed jej za\u0142o\u017ceniem; w\u0105tpliwa jest te\u017c wskazywana przy niej parafia w Lipuszu, le\u017c\u0105cym w powiecie ko\u015bcierskim, jakie\u015b czterdzie\u015bci kilometr\u00f3w st\u0105d.\n\n\ud83d\udd34 Osobnym k\u0142opotem jest *S\u0142ownik geograficzny*, sprawdzony 3 wrze\u015bnia 2026 roku. Ma on dwa has\u0142a \u201eP\u0142ociczno\u201d: jedno w powiecie wejherowskim, ze 157 ewangelikami i parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Lubaniu, drugie w ko\u015bcierskim \u2014 z nazw\u0105 niemieck\u0105 *Gruenthal*, parafi\u0105 katolick\u0105 w Starej Kiszewie i ewangelick\u0105 w Nowych Polaszkach, ze 102 ewangelikami. Nazwa niemiecka drugiego has\u0142a zgadza si\u0119 z nazw\u0105, kt\u00f3r\u0105 nosi w atlasie ta wie\u015b \u2014 \ud83d\udd34 ale zgodno\u015b\u0107 niczego nie dowodzi, bo nazw\u0119 \u201eGr\u00fcnthal\u201d najpewniej w\u0142a\u015bnie z tego has\u0142a do rekordu przepisano; \u26a0 ale przeczy temu chronologia: tom VIII S\u0142ownika ukaza\u0142 si\u0119 w latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku, a tutejsza wie\u015b powsta\u0142a dopiero w 1906 roku. Has\u0142o opisuje wi\u0119c osad\u0119 ju\u017c wtedy istniej\u0105c\u0105 \u2014 a zatem inn\u0105, mimo tej samej nazwy w obu j\u0119zykach. \ud83d\udfe1 Liczb ze S\u0142ownika nie wpisano; rozstrzygni\u0119cie wymaga ustalenia, gdzie le\u017ca\u0142o P\u0142ociczno *Gruenthal* z parafi\u0105 w Starej Kiszewie, dzi\u015b w powiecie ko\u015bcierskim, podczas gdy opisywana tu wie\u015b nale\u017cy do gminy Kaliska w powiecie starogardzkim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz poniemiecki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-poniemiecki-695635"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0126","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.94095,"lng":18.19279,"name_de":"Gr\u00fcnthal","name_pl":"P\u0142ociczno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u0142onica, po niemiecku Platendienst, a w taryfie z 1717 roku Platendynk, zawdzi\u0119cza nazw\u0119 powinno\u015bci wojskowej. W 1356 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode nada\u0142 braciom Henningowi i Paw\u0142owi oraz ich spadkobiercom szesna\u015bcie w\u0142\u00f3k \u201ena polu zum Platendienst\u201d na prawie che\u0142mi\u0144skim, w zamian za jedn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 w lekkiej zbroi. W 1648 roku podatek z tutejszych d\u00f3br p\u0142aci\u0142 Wolszlegier, a w XVIII wieku nale\u017ca\u0142y one do Grabowskich; te wiadomo\u015bci niesie has\u0142o S\u0142ownika geograficznego w tomie VIII.\n\nW 1868 roku \u2014 a nie, jak dot\u0105d zapisywano, u schy\u0142ku XIX wieku \u2014 miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 65 mieszka\u0144c\u00f3w: 36 katolik\u00f3w i 29 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku prowadzi P\u0142onic\u0119 w powiecie chojnickim i w dw\u00f3ch osobnych wierszach, a rozk\u0142ad wyznaniowy jest w nich odwrotny. Gmina wiejska, na stronie 154 pod pozycj\u0105 60, w odczycie frakturowym \u201ePlaterndienst\u201d, liczy\u0142a 26 mieszka\u0144c\u00f3w w trzech domach, w tym szesnastu katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu ewangelik\u00f3w. Obw\u00f3d dworski, na stronie 156 pod pozycj\u0105 109, w odczycie \u201ePlatenbien\u00df\u201d, liczy\u0142 53 mieszka\u0144c\u00f3w w sze\u015bciu domach, w tym 50 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. Ewangelicka cz\u0119\u015b\u0107 miejscowo\u015bci skupia\u0142a si\u0119 wi\u0119c przy folwarku, a obraz z 1868 roku dotyczy innej jednostki ni\u017c ka\u017cdy z tych wierszy z osobna.\n\n\ud83d\udd34 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna wymaga przy tym poprawki. Oba wiersze podaj\u0105 zgodnie parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Starym Gronowie, po niemiecku Grunau, i katolick\u0105 w Cz\u0142uchowie \u2014 obie w s\u0105siednim powiecie cz\u0142uchowskim. Zapisywana dot\u0105d przynale\u017cno\u015b\u0107 tutejszych ewangelik\u00f3w do Chojnic z tego spisu nie wynika.\n\nCmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 104 jako ewangelicki, bez datowania i bez opisu stanu zachowania; relikt poewangelicki wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePlatendynk\"","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0505","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61135,"lng":17.36342,"name_de":"Platendienst","name_pl":"P\u0142onica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pob\u0142ocie, przed 1945 rokiem Poblotz, to wie\u015b i dawny maj\u0105tek rodu von Hoym w powiecie s\u0142upskim. S\u0142ownik geograficzny opisuje je jako dobra rycerskie na Pomorzu o obszarze 1363 hektar\u00f3w, z m\u0142ynem i cegielni\u0105; poczt\u0119 i telegraf mia\u0142y w Cecenowie, stacj\u0119 kolejow\u0105 w Pot\u0119gowie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nigdy nie mia\u0142a: od 1595 roku nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Cecenowie (Zezenow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. By\u0142a to parafia osobliwie ma\u0142a \u2014 obejmowa\u0142a tylko dwie miejscowo\u015bci, Cecenowo i Pob\u0142ocie, a prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie w\u0142a\u015bciciele obu d\u00f3br. Pierwszego tamtejszego pastora, Hieronymusa Katerbacka, po\u015bwiadcza matryku\u0142a z 27 lipca 1590 roku; urz\u0119dowa\u0142 jeszcze w 1638.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej 187 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; wiersz obwodu dworskiego jest nieczytelny: stoi na stronie, kt\u00f3rej rubryki wyznaniowe s\u0105 w ca\u0142o\u015bci puste. W 1925 roku mieszka\u0142o tu zaledwie dwunastu katolik\u00f3w, a 17 maja 1939 roku \u2014 760 os\u00f3b w 112 gospodarstwach.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na niewielkim wzniesieniu na zach\u00f3d od zabudowa\u0144, dopasowuj\u0105c jego kszta\u0142t do naturalnego ukszta\u0142towania terenu. Granic\u0119 wschodni\u0105 wyznacza szpaler buk\u00f3w i d\u0119b\u00f3w, p\u00f3\u0142nocn\u0105 i zachodni\u0105 \u2014 gwa\u0142towny spadek terenu. Teren oczyszczono z wi\u0119kszo\u015bci nagrobk\u00f3w, a kilka zachowanych u\u0142amk\u00f3w przemieszczono. W cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej, pod pot\u0119\u017cnym drzewem, le\u017cy rozkopana krypta z ods\u0142oni\u0119tym fragmentem ceglanego sklepienia. \ud83d\udccc Z kamieniarki najbardziej czytelny pozosta\u0142 postument stylizowany na pie\u0144 d\u0119bu \u2014 forma, kt\u00f3ra powtarza si\u0119 na okolicznych cmentarzach, w Drze\u017cewie i G\u00f3rzynie. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c granitowy cok\u00f3\u0142 z u\u0142amkiem \u017celiwnego krzy\u017ca, szcz\u0105tki innych krzy\u017cy i porcelanowe tabliczki.\n\nPo 1945 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono \u2014 pierwsze wyp\u0119dzenia przypad\u0142y na 1946 rok \u2014 a nekropoli\u0119 niemal ca\u0142kowicie zniwelowano. Nowy cmentarz za\u0142o\u017cono po przeciwnej stronie drogi i ten jest czynny.\n\n\ud83d\udccc Pob\u0142ocie nosi\u0142o kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *Pobl\u00f3ce*; Tetzner wymienia je w\u015br\u00f3d wsi ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 wzd\u0142u\u017c strugi Pustynik, na po\u0142udnie od jeziora \u0141ebsko, obok Cecenowa (*C\u00e9cenowo*), Wolini (*W\u00f3\u0142en*), Prebendowa (*Prebedowo*), Dargolezy (*D\u00e1rgolese*), Witkowa (*Wek\u00f3sowo*) i Duchowa (*Du\u00f3chowo*). \ud83d\udccc Kronik\u0119 wsi, do kt\u00f3rej Pob\u0142ocie by\u0142o wcielone, spisa\u0142 tamtejszy nauczyciel Frank i to z niej Tetzner zaczerpn\u0105\u0142 notatki o ostatnich \u015bladach kaszubszczyzny \u2014 mi\u0119dzy innymi o kobietach nosz\u0105cych jeszcze sznurowane gorsety.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pob\u0142ocie \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/poblocie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Pob\u0142ocie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 81; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 516; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 96; S\u0142ownik geograficzny, t. VIII, has\u0142o Pob\u0142ocie","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0790","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.637517,"lng":17.525164,"name_de":"Poblotz","name_pl":"Pob\u0142ocie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Poborowo, po niemiecku Poberow, po kaszubsku P\u00f2b\u00f2r\u00f2w\u00f2, by\u0142o wsi\u0105 ze szlacheckim maj\u0105tkiem rodu von Puttkamer, w ich posiadaniu od 1380 a\u017c do 1945 roku. Przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142o do powiatu miasteckiego w rejencji koszali\u0144skiej, a jego ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewadze ewangelicka \u2014 to cz\u0119\u015b\u0107 zjawiska, jakim byli Kaszubi wyznania ewangelickiego ziemi bytowsko-miasteckiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie postawiono: Poborowo pozostawa\u0142o fili\u0105 parafii w Cetyniu (Zettin), gdzie sta\u0142a i stoi do dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia parafialna. Katolicy podlegali parafii w Miastku.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi wie\u015b dwoma wierszami, bo dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w gminie \u2014 pozycja 28, strona 162 \u2014 naliczono 92 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim, pozycja 96 na stronie 166, dalszych 362; katolika nie by\u0142o ani jednego, a oba wiersze wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 w Cetyniu. \ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105ca liczba 454 ewangelik\u00f3w jest sum\u0105 obu, a nie warto\u015bci\u0105 zapisan\u0105 w \u017ar\u00f3dle. Mieszka\u0144c\u00f3w przybywa\u0142o, a potem ubywa\u0142o: 158 os\u00f3b w 1818 roku, 493 w 1910, 474 w 92 gospodarstwach w 1939.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono przy le\u015bnej drodze do Lubna (Lubben). W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, bez wi\u0119kszych zniszcze\u0144; przesz\u0142a do Polski jako Poborowo, a parafia ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107. \ud83d\udfe1 Dzisiejszego stanu cmentarza nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Rummelsburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0803","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20723,"lng":17.16185,"name_de":"Poberow","name_pl":"Poborowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Podd\u0105bie, przed 1945 rokiem Neu Strand, to niewielka osada nad Ba\u0142tykiem na Wybrze\u017cu S\u0142owi\u0144skim, licz\u0105ca dzi\u015b oko\u0142o 39 mieszka\u0144c\u00f3w. Przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W\u0142asnego wiersza w wykazie gmin i obwod\u00f3w dworskich prowincji nie ma \u2014 Neu Strand figuruje tam wy\u0142\u0105cznie w\u015br\u00f3d przysi\u00f3\u0142k\u00f3w, jak wiele nadmorskich osad tej okolicy, i dlatego osobnych liczb wyznaniowych dla niego nie spos\u00f3b poda\u0107. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjn\u0105 osady zapisywano rozbie\u017cnie: raz jako gmin\u0119 Wobesde, czyli Objazd\u0119, raz jako gromad\u0119 Machowinko. Ca\u0142a okolica by\u0142a lutera\u0144ska od pomorskiej Reformacji XVI wieku; s\u0105siednie D\u0119bina (Sch\u00f6nwalde) i Objazda (Wobesde) nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Rowach (Rowe) w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto, a ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny sta\u0142 w Obje\u017adzie. \ud83d\udfe1 W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Podd\u0105biu nie odnotowano.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od \u00f3wczesnej zabudowy wsi, na planie prostok\u0105ta, z wej\u015bciem od strony p\u00f3\u0142nocno-zachodniej, od drogi biegn\u0105cej skrajem lasu. Jego teren podkre\u015blono niewielkim wa\u0142em kamienno-ziemnym i granicznymi nasadzeniami \u015bwierkowymi, z kt\u00f3rych zachowa\u0142y si\u0119 tylko te od po\u0142udnia; wymiary wskazuj\u0105, \u017ce m\u00f3g\u0142 by\u0107 jednokwaterowy. Jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku le\u017ca\u0142y na nim dwie przemieszczone ramy mogi\u0142.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a osad\u0119 obj\u0119li polscy osadnicy. Dawny cmentarz znalaz\u0142 si\u0119 dzi\u015b w\u015br\u00f3d teren\u00f3w rekreacyjnych, przy pasie nadmorskiej zieleni; w 2008 roku ustawiono na nim obelisk upami\u0119tniaj\u0105cy pogrzebanych mieszka\u0144c\u00f3w Podd\u0105bia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 232; Gemeindelexikon 1898; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0762","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.62358,"lng":16.98628,"name_de":"Neu Strand","name_pl":"Podd\u0105bie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Podg\u00f3rze \u2014 do 1945 roku Karlswalde, a wcze\u015bniej Carlswalde; nazw\u0119 zmieniono 14 grudnia 1909 roku \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Do 30 wrze\u015bnia 1928 roku by\u0142o samodzielnym obszarem dworskim (Gutsbezirk), dopiero potem gmin\u0105. Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny von Zitzewitz: do Wilhelma, \u017cyj\u0105cego w latach 1838\u20131925, a po nim do jego syna Ernsta, urodzonego w 1873 i zmar\u0142ego w 1945 roku. W 1818 roku mieszka\u0142o tu trzydzie\u015bci os\u00f3b, w 1939 ju\u017c dwie\u015bcie trzydzie\u015bci, w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelik\u00f3w.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Cetyniu (Zettin), katolicy \u2014 do parafii w Miastku (Rummelsburg). Wie\u015b nie by\u0142a siedzib\u0105 parafii i pe\u0142ni\u0142a rol\u0119 filialn\u0105, dlatego zosta\u0142 po niej tylko cmentarz ewangelicki; istnienia w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nie potwierdzono.\n\n\ud83d\udccc Spis z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 205 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. Wiersz \u2014 strona 164, pozycja 81, w dziale obwod\u00f3w dworskich, co potwierdza status Karlswalde jako obszaru dworskiego \u2014 podaje przy wsi parafi\u0119 ewangelick\u0105 Zettin oraz urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w Ponickel. Gemeindelexikon liczy pod t\u0105 sam\u0105 pozycj\u0105 207 mieszka\u0144c\u00f3w, czyli dok\u0142adnie tyle, ile wynosi suma obu wyzna\u0144.\n\n\ud83d\udccc Cety\u0144sk\u0105 parafi\u0119 M\u00fcller opisuje jako wielokrotnie przenoszon\u0105 mi\u0119dzy okr\u0119gami: nale\u017ca\u0142a najpierw do synodu s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a w jego czasach do bytowskiego; filia w D\u0105br\u00f3wce (Damerkow) usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1900 roku. Kolatorami byli w\u0142a\u015bciciele Cetynia i pi\u0119ciu s\u0105siednich maj\u0105tk\u00f3w, wymienionych przez M\u00fcllera jako Sellin, Starckow, Dorsekow, Gumeig i W\u00e4ortlam \u2014 pan\u00f3w na Karlswalde w\u015br\u00f3d nich nie ma. \ud83d\udfe1 Samego Karlswalde M\u00fcller nie wymienia zreszt\u0105 z nazwy w wykazie miejscowo\u015bci parafii; has\u0142o zamyka to wyliczenie wzmiank\u0105 o licznych wybudowaniach, gospodarstwach i koloniach.\n\n\ud83d\udfe1 W okr\u0119gu urz\u0119dowym Ponickel dzia\u0142a\u0142a tak\u017ce ewangelicka parafia Waldow, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y inne tutejsze wsie; Karlswalde ci\u0105\u017cy\u0142o jednak ku Cetyniowi.\n\nW 1945 roku, podczas ofensywy sowieckiej, sp\u0142on\u0105\u0142 mi\u0119dzy innymi dw\u00f3r; po wojnie wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski.\n\n\ud83d\udfe1 Datowania cmentarza i jego dzisiejszego stanu nie ustalono. Gminy Ko\u0142czyg\u0142owy nie zna wyci\u0105g wojew\u00f3dzkiej i gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, monografia dawnych cmentarzy obejmuje wy\u0142\u0105cznie powiat s\u0142upski, a Harnoch \u2014 diecezje zachodniopruskie, do kt\u00f3rych Karlswalde nie nale\u017ca\u0142o. Obiekt wymaga rozpoznania w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze","url":"http://krajobraz.kolczyglowy.pl/index.php/2015-08-12-18-56-08/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon dla prowincji Pomorze \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0599","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10496,"lng":17.21815,"name_de":"Karlswalde (do 14 XII 1909 Carlswalde)","name_pl":"Podg\u00f3rze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Podkomorzyce nosi\u0142y do 1938 roku nazw\u0119 Niemietzke, a w latach 1938\u20131945 Puttkamerhof \u2014 od nazwiska rodu von Puttkamer, kt\u00f3ry w\u0142ada\u0142 tutejszym maj\u0105tkiem od schy\u0142ku XVII wieku a\u017c do 1945 roku. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; do powiatu bytowskiego wesz\u0142a dopiero po wojnie. *S\u0142ownik geograficzny* zna j\u0105 pod polsk\u0105 nazw\u0105 Niemieckie i opisuje jako dobra rycerskie: 382 hektary roli ornej i ogrod\u00f3w, 31 \u0142\u0105k, 20 pastwisk, 282 lasu i hektar wody \u2014 razem 716 hektar\u00f3w o czystym dochodzie z gruntu 2321 marek, z gorzelni\u0105 parow\u0105 i m\u0142ynem wodnym o czterech gankach. Poczt\u0119 i okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego mia\u0142a wie\u015b w oddalonej o cztery kilometry Czarnej D\u0105br\u00f3wce, a kolej w Pot\u0119gowie, o czterna\u015bcie kilometr\u00f3w.\n\nMiejscowi ewangelicy tworzyli cz\u0119\u015b\u0107 parafii w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin), kt\u00f3ra od 1871 roku podlega\u0142a okr\u0119gowi ko\u015bcielnemu bytowskiemu; katolik\u00f3w spis kierowa\u0142 do parafii w L\u0119borku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o \u2014 by\u0142 tylko cmentarz. \u26a0 Liczby wiernych nie spos\u00f3b poda\u0107: w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Niemietzke stoi wy\u0142\u0105cznie w dziale obszar\u00f3w dworskich, a wiersz ten wypada na stronie, na kt\u00f3rej dost\u0119pny odczyt gubi kolumn\u0119 ewangelik\u00f3w we wszystkich trzydziestu dziewi\u0119ciu wierszach naraz.\n\nNekropolia z XIX wieku, o powierzchni oko\u0142o dziesi\u0119ciu ar\u00f3w, le\u017cy jakie\u015b trzysta metr\u00f3w na zach\u00f3d od zabudowa\u0144. Otacza j\u0105 ziemny wa\u0142 i kamienne ogrodzenie. Dzi\u015b jest zdewastowana i cz\u0119\u015bciowo zaorana; zachowa\u0142y si\u0119 kamienne obramowania grob\u00f3w i coko\u0142y po \u017celiwnych krzy\u017cach. \ud83d\udccc Ocala\u0142 te\u017c fragment porcelanowej tabliczki nagrobnej, z kt\u00f3rego da si\u0119 odczyta\u0107 tyle: \u201eHier ruhet in\u2026 Mathilde Bertha Fried\u2026 geb. 15.Feb.188\u2026\u201d \u2014 \u201eTu spoczywa w\u2026 Matylda Berta Fried\u2026 urodzona 15 lutego 188\u2026\u201d. \u26a0 Tabliczka jest u\u0142amana dok\u0142adnie w tych miejscach \u2014 nazwisko, rok urodzenia i formu\u0142a po\u017cegnania przepad\u0142y razem z porcelan\u0105. Teren zarasta dzi\u015b samosiew klonu i buka, barwinek oraz bluszcz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: dokumentacja terenowa cmentarza (inskrypcja odczytana z zachowanego fragmentu tabliczki); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201375; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0827","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.366954,"lng":17.502106,"name_de":"Niemietzke (1938\u20131945 Puttkamerhof)","name_pl":"Podkomorzyce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Podlasie to nazwa przysi\u00f3\u0142ka, a nie samodzielnej wsi, i w\u0142a\u015bnie dlatego jest z ni\u0105 k\u0142opot. Pa\u0144stwowy Rejestr Nazw Geograficznych zna \u201ePodlasie\u201d dok\u0142adnie na wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych tego wpisu, w obr\u0119bie Borzestowo, w gminie Chmielno w powiecie kartuskim. \ud83d\udd34 Ewidencja cmentarzy prowadzi jednak t\u0119 nazw\u0119 zupe\u0142nie gdzie indziej: w ca\u0142ym jej zbiorze, licz\u0105cym 1168 wierszy z dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu siedmiu gmin, \u201ePodlasie\u201d pada jeden jedyny raz \u2014 jako przysi\u00f3\u0142ek Buszk\u00f3w G\u00f3rnych w gminie Kolbudy, w powiecie gda\u0144skim. Tam te\u017c opisano cmentarz ewangelicki: le\u017cy na wzg\u00f3rzu po po\u0142udniowej stronie wsi i zajmuje 0,27 ha. Oba zapisy s\u0105 urz\u0119dowe, a dzieli je oko\u0142o trzydziestu pi\u0119ciu kilometr\u00f3w; sekcja gminy Chmielno w tej samej ewidencji liczy zaledwie dwa wiersze i oba dotycz\u0105 ko\u015bcio\u0142a oraz cmentarza parafialnego w samym Chmielnie.\n\n\ud83d\udccc Ustalone jest zatem tyle: przysi\u00f3\u0142ek o tej nazwie istnieje w gminie Chmielno, a cmentarz ewangelicki zapisany pod t\u0105 nazw\u0105 \u2014 w gminie Kolbudy. \ud83d\udfe1 Czy to jeden obiekt, kt\u00f3rego metryk\u0119 rozjecha\u0142y dwa r\u00f3\u017cne rejestry, czy dwa r\u00f3\u017cne miejsca nosz\u0105ce t\u0119 sam\u0105, pospolit\u0105 nazw\u0119, rozstrzygn\u0105 dopiero ogl\u0119dziny. Do tego czasu ani daty za\u0142o\u017cenia, ani daty zamkni\u0119cia, ani stanu zachowania nie da si\u0119 poda\u0107 \u2014 wpis ewidencyjny podaje wy\u0142\u0105cznie typ obiektu, jego po\u0142o\u017cenie i powierzchni\u0119. Cmentarze ewangelickie tej okolicy przestawa\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 swoim wsp\u00f3lnotom po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, ale i tego akurat obiektu \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o pisane nie opisuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0137","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.31333,"lng":17.97306,"name_de":null,"name_pl":"Podlasie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Podole Wielkie, przed 1945 rokiem Gro\u00df Podel, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. By\u0142 to maj\u0105tek rycerski z gorzelni\u0105 i du\u017cym za\u0142o\u017ceniem folwarcznym z niewielkim parkiem; w 1841 roku odkupi\u0142 go od rodu von Puttkamer Philip von Braunschweig i w r\u0119kach jego rodziny pozosta\u0142 do 1945 roku. \ud83d\udfe1 Starsze druki wymieniaj\u0105 Antoniusa von Zitzewitz, dziedzica \u201ena Podelu\u201d, w 1561 roku wizytatora klasztoru w Pyrzycach, a w 1568 starost\u0119 bytowskiego \u2014 nie rozr\u00f3\u017cniaj\u0105 jednak Podola Wielkiego od Podola Ma\u0142ego.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin); pi\u0119cioro tutejszych katolik\u00f3w spis odsy\u0142a\u0142 do parafii w L\u0119borku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 125 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik, w obwodzie dworskim \u2014 415 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro katolik\u00f3w.\n\nObiekt, kt\u00f3ry si\u0119 tu zachowa\u0142, nie jest cmentarzem wiejskim, lecz kaplic\u0105 grobow\u0105 w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Wzniesiono j\u0105 z kamienia i ceg\u0142y w lesie, po przeciwnej stronie drogi ni\u017c folwark. Do dzi\u015b stoj\u0105 z niej tylko ruiny ze spl\u0105drowanymi kryptami \u2014 wida\u0107 fragmenty sklepie\u0144 podziemi, resztki posadzki i jeden zachowany w ca\u0142o\u015bci otw\u00f3r okienny. W s\u0105siedztwie le\u017cy mogi\u0142a oznaczona wysokim kamiennym krzy\u017cem i g\u0142azem: gr\u00f3b Richarda Braunschweiga. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3ra z rodzin kaplic\u0119 wznios\u0142a, nie jest pewne \u2014 s\u0105siedztwo tego grobu wskazuje na Braunschweig\u00f3w, ale rozstrzygaj\u0105cego zapisu brak.\n\nPo 1945 roku niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a budowl\u0119 opuszczono i spl\u0105drowano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 82; Berghaus, Landbuch von Pommern (1868); Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. 1; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 41 i s. 178 poz. 211","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0791","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.572845,"lng":17.494106,"name_de":"Gro\u00df Podel","name_pl":"Podole Wielkie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Podwilczyn \u2014 do 1945 roku Podewilshausen, a nazw\u0119 wzi\u0105\u0142 od pomorskiego rodu von Podewils \u2014 le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i w prowincji Pomorze. Jak niemal ca\u0142a ta okolica, wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci lutera\u0144ska: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 316 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan. Nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w D\u0119bnicy Kaszubskiej, po niemiecku Rathsdamnitz, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto, i razem z Mielnem tworzy\u0142a jej gmin\u0119 filialn\u0105. Ksi\u0119gi metrykalne prowadzono tu od lipca 1838 roku.\n\nLiczby mieszka\u0144c\u00f3w z pierwszej po\u0142owy XX wieku uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w kr\u00f3tk\u0105 fal\u0119: 276 os\u00f3b w 1910 roku, 326 w 1933, 290 w 1939.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y tu dwa i los obszed\u0142 si\u0119 z nimi zupe\u0142nie inaczej. Pierwszy, przyko\u015bcielny, le\u017ca\u0142 w centrum wsi i dzi\u015b nie istnieje \u2014 tak jak i sam ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry rozebrano; teren zabudowano, a jeszcze do niedawna o jego dawnej funkcji \u015bwiadczy\u0142y monumentalne pnie po wyci\u0119tym starodrzewie. Drugi, wiejski, urz\u0105dzono poza wsi\u0105, niedaleko jeziora, przy drodze biegn\u0105cej na p\u00f3\u0142noc \u2014 i mie\u015bci on w sobie dawn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ewangelick\u0105 oraz wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 katolick\u0105.\n\n\ud83d\udccc Ta ewangelicka zachowa\u0142a si\u0119 bardzo dobrze: widoczny jest uk\u0142ad kwater i znaczna cz\u0119\u015b\u0107 pomnik\u00f3w nagrobnych. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nazywa go, dzi\u0119ki piel\u0119gnacji, jednym z najlepiej zachowanych w gminie D\u0119bnica Kaszubska; s\u0105 na nim r\u00f3\u017cnorodne formy nagrobne z dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku, \u015bwiadectwo \u00f3wczesnej kultury i rzemios\u0142a. \ud83d\udccc Zachowane inskrypcje pozwalaj\u0105 datowa\u0107 za\u0142o\u017cenie cmentarza wiejskiego na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku.\n\nPo 1945 roku wie\u015b przej\u0119\u0142a administracja polska, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a opiek\u0119 nad rozproszon\u0105 odt\u0105d garstk\u0105 ewangelik\u00f3w obj\u0119\u0142a parafia Krzy\u017ca w S\u0142upsku, w diecezji pomorsko-wielkopolskiej Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Podwilczyn.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0555","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29743,"lng":17.16131,"name_de":"Podewilshausen","name_pl":"Podwilczyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Podzamcze \u2014 po niemiecku Unterberg \u2014 le\u017cy pod Kwidzynem, a jego cmentarz mennonicki ukryty jest w lesie na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. Za\u0142o\u017cono go w pierwszej po\u0142owie XIX wieku.\n\nWie\u015b by\u0142a niedu\u017ca i wyznaniowo mieszana. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 177 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 102 katolik\u00f3w, 73 ewangelik\u00f3w i dwoje innych chrze\u015bcijan; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 140: po niemiecku m\u00f3wi\u0142o siedemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 os\u00f3b \u2014 46 ewangelik\u00f3w, dwudziestu o\u015bmiu katolik\u00f3w i jeden inny chrze\u015bcijanin \u2014 a po polsku sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107.\n\n\ud83d\udccc Oba spisy notuj\u0105 tu wi\u0119c, obok ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w, pojedynczych innych chrze\u015bcijan: dwoje w 1885 i jednego w 1910 roku. Cmentarz w lesie ewidencja konserwatorska okre\u015bla jako mennonicki.\n\n\ud83d\udfe1 Los\u00f3w tego miejsca po 1945 roku nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 398","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1091","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.78589,"lng":18.92588,"name_de":"Unterberg","name_pl":"Podzamcze \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Poganice, po niemiecku Poganitz, le\u017c\u0105 nad \u0141upaw\u0105, oko\u0142o 25 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od S\u0142upska; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do Kreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Maj\u0105tek szlachecki wzmiankowany jest od 1451 roku, gdy otrzyma\u0142 go r\u00f3d von Grumbkow \u2014 nazwisko to przetrwa\u0142o w nazwie obwodu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego, kt\u00f3rym Poganice podlega\u0142y jeszcze w ko\u0144cu dziewi\u0119tnastego wieku. Wie\u015b roz\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 wzd\u0142u\u017c rzeki, a od po\u0142owy osiemnastego wieku nale\u017ca\u0142a do rodziny Rieck-Eggbert.\n\nOd szesnastego wieku by\u0142a to okolica lutera\u0144ska. Miejscowi ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141upawie, w ko\u015bcielnym okr\u0119gu staromiejskim S\u0142upska, a po zjednoczeniu luteran i reformowanych \u2014 do Ko\u015bcio\u0142a unijnego; potwierdza to wiersz spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, w kt\u00f3rym przy Poganicach stoi parafia \u0141upawa. \u26a0 Liczb wyznaniowych ten wiersz nie niesie: kolumn ca\u0142ej strony 182, obejmuj\u0105cej szesna\u015bcie kolejnych obwod\u00f3w dworskich powiatu s\u0142upskiego, nie da si\u0119 dzi\u015b odczyta\u0107. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Poganice nie mia\u0142y i pozosta\u0142y filia\u0142em parafii \u0142upawskiej; mia\u0142y natomiast w\u0142asny cmentarz. Ludno\u015b\u0107 wsi liczy\u0142a 225 os\u00f3b w 1910 roku i 192 w 1939.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, w niewielkim w\u00f3wczas kompleksie le\u015bnym \u2014 i to otoczenie si\u0119 nie zmieni\u0142o, las otacza go nadal. \u015alad\u00f3w ogrodzenia ani nasadze\u0144 granicznych nie ma, a nieliczne fragmenty kamiennych pomnik\u00f3w nie pozwalaj\u0105 odtworzy\u0107 pierwotnego rozplanowania. Teren jest przejrzysty i \u015blady nagrobk\u00f3w daj\u0105 si\u0119 odnale\u017a\u0107, cho\u0107 wszystkie zosta\u0142y przemieszczone.\n\nW marcu 1945 roku mieszka\u0144cy uciekli przed frontem, a wie\u015b zaj\u0119to 8 marca. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, zast\u0105pi\u0142a j\u0105 ludno\u015b\u0107 polska, w wi\u0119kszo\u015bci katolicka, i cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany.\n\n\ud83d\udccc Luka odczytu jest cz\u0119\u015bciowo zamkni\u0119ta: w pe\u0142nym odczycie strony 182 wiersz 272 (Poganitz) nie jest pusty \u2014 spis z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 925,8 hektara, 2 budynki mieszkalne i 221 os\u00f3b obecnych. Strona s\u0105siednia, 183, potwierdza dla tego wiersza parafi\u0119 ewangelick\u0105 Lupow oraz urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Grumbkow. Kolumna wyznaniowa jest w tym odczycie zniekszta\u0142cona, wi\u0119c liczby ewangelik\u00f3w nadal nie podaj\u0119.\n\n\ud83d\udccc Przy okazji doprecyzowana paginacja: has\u0142o \u201ePoganice\u201d stoi w monografii na stronie 157, nie 156\u2013157 \u2014 liczby w odczycie tekstu to stopki stron poprzednich, a indeks ksi\u0105\u017cki podaje 157. Przy ha\u015ble s\u0105 dwie ilustracje: wycinek Messtischblattu 1:25 000 w druku z 1912 roku i fotografia Marcina Palacza z 2010 roku.\n\nLuka odczytu zamkni\u0119ta na oryginale druku. Na stronie 182 spisu z 2 grudnia 1895 roku wiersz Poganic podaje 925,8 hektara, dwie osady, trzyna\u015bcie zamieszkanych dom\u00f3w mieszkalnych i jeden inny budynek mieszkalny, 34 gospodarstwa domowe oraz 222 osoby obecne, w tym 108 m\u0119\u017cczyzn i 114 kobiet \u2014 nie 221, jak sta\u0142o w dotychczasowym odczycie. S\u0105siednia strona 183 niesie komplet danych wyznaniowych i wcale nie jest zniekszta\u0142cona: 222 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika, ani jednego innego chrze\u015bcijanina, ani jednego \u017byda, parafia ewangelicka \u0141upawa, bez parafii katolickiej, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Grumbkow. Wie\u015b by\u0142a zatem wyznaniowo jednorodna. Potwierdza to spis z 1 grudnia 1905 roku: 228 mieszka\u0144c\u00f3w, wszyscy ewangelicy, w tym 227 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku i jeden m\u00f3wi\u0105cy innym j\u0119zykiem, przy tej samej parafii w \u0141upawie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Provinz Pommern, na podstawie spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Stolp, s. 182\u2013183, poz. 272; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), has\u0142o \u201ePoganice (d. nazwa: Poganitz)\u201d, s. 156\u2013157; wyci\u0105g K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, strona 182, pozycja 272 (\u201ePoganik\u201d: parafia ewangelicka Lupow, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Grumbkow; kolumny liczbowe ca\u0142ej strony 182 puste w dost\u0119pnym odczycie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Lupow \u2014 Synode Stolp-Altstadt, s. 502)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Provinz Pommern, na podstawie spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Stolp, s. 182\u2013183, poz. 272","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0882","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45669,"lng":17.4111,"name_de":"Poganitz","name_pl":"Poganice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pog\u00f3dki, po niemiecku Pogutken, le\u017c\u0105 w dolinie Wierzycy na Kociewiu. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rejencji gda\u0144skiej w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej, do wojew\u00f3dztwa pomorskiego. Rdze\u0144 miejscowo\u015bci by\u0142 polsko-katolicki: parafia z barokowym, pocysterskim ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a z lat 1701\u20131715, z ksi\u0119gami metrykalnymi si\u0119gaj\u0105cymi 1650 roku.\n\n\ud83d\udccc Warstwa ewangelicka \u2014 luteranie i ewangelicy unijni, w wi\u0119kszo\u015bci ludno\u015b\u0107 niemiecka \u2014 by\u0142a mniejszo\u015bci\u0105, ale ros\u0142a. Ilu ich by\u0142o, m\u00f3wi wykaz gmin z 1885 roku: powiat ko\u015bcierski, strona czterdziesta druga, pozycja siedemdziesi\u0105ta sz\u00f3sta (\u201ePogutten \u2020\u2020\u201d) \u2014 353 mieszka\u0144c\u00f3w, 39 ewangelik\u00f3w i 314 katolik\u00f3w. Wtedy podlegali jeszcze parafii ewangelickiej w Skarszewach. W\u0142asn\u0105 parafi\u0119 dostali w 1890 roku: spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra notuje, \u017ce wszystkie pog\u00f3dzkie rejestry ewangelickie \u2014 chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w, komunikant\u00f3w i konfirmacji \u2014 zaczynaj\u0105 si\u0119 w tym w\u0142a\u015bnie roku. W statystyce Agathona Harnocha, spisanej dla diecezji starogardzko-ko\u015bcierskiej niewiele wcze\u015bniej, Pog\u00f3dek jeszcze nie ma; jest tam osiem parafii i wszystkie starsze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, neogotycki, wzniesiono w 1899 roku, a spis z 1910 roku wymienia Pog\u00f3dki jako siedzib\u0119 parafii dla kilkunastu okolicznych miejscowo\u015bci, w\u015br\u00f3d nich Jaroszewy i G\u0142odowo (Gladau).\n\n\u26a0 Przynale\u017cno\u015b\u0107 powiatowa bywa zapisywana dwojako: pole tego rekordu podaje Kreis Preu\u00dfisch Stargard, a wykaz gmin z 1885 roku i spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra zgodnie wskazuj\u0105 Kreis Berent. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 jest pozorna \u2014 u B\u00e4ra ta sama parafia figuruje w powiecie ko\u015bcierskim, ale w diecezji ko\u015bcielnej Preu\u00dfisch-Stargard; jedno okre\u015blenie jest administracyjne, drugie ko\u015bcielne.\n\n\ud83d\udfe1 Los\u00f3w cmentarza po 1945 roku i jego dzisiejszego stanu nie ustalono. \ud83d\udd34 Nie jest te\u017c jasne, o kt\u00f3ry obiekt chodzi: w wykazie ewidencji konserwatorskiej dla miasta i gminy Skarszewy wszystkie cztery pozycje cmentarne z Pog\u00f3dek \u2014 257, 258, 260 i 262 \u2014 dotycz\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a i s\u0105 opisane jako katolickie; osobnego wiersza dla cmentarza ewangelickiego w tym wykazie nie ma. Wcze\u015bniejszy zapis o cmentarzu przyko\u015bcielnym w rejestrze pod numerem 1116 mo\u017ce wi\u0119c dotyczy\u0107 nekropolii katolickiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, Pog\u00f3dki \u2014 Zabytek.pl; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, Pog\u00f3dki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-255507"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0290","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02568,"lng":18.32504,"name_de":"Pogutken","name_pl":"Pog\u00f3dki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pog\u00f3dki \u2014 po niemiecku Pogutken \u2014 le\u017c\u0105 na Kociewiu, w gminie Skarszewy. Przed 1920 rokiem le\u017ca\u0142y w powiecie ko\u015bcierskim, w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, a po 1945 w Polsce. Wie\u015b znana jest od 1198 roku i by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka: dzia\u0142a\u0142a tu parafia rzymskokatolicka \u015awi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a z barokowym ko\u015bcio\u0142em z lat 1701\u20131715, a wcze\u015bniej opactwo cysters\u00f3w, za\u0142o\u017cone w 1258 roku i przeniesione potem do Pelplina.\n\n\ud83d\udccc Mniejszo\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka liczy\u0142a oko\u0142o 50 os\u00f3b i nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a po 1920 roku do Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unijnego w Polsce \u2014 nie by\u0142a wi\u0119c wsp\u00f3lnot\u0105 czysto lutera\u0144sk\u0105. Mimo tak niewielkiej liczby wzniesiono dla niej w 1899 roku neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142, a przy nim za\u0142o\u017cono cmentarz; \ud83d\udfe1 erygowania przy \u015bwi\u0105tyni osobnej parafii nie potwierdzono.\n\n\u26a0 Do danych spisu z 1 grudnia 1910 roku trzeba podchodzi\u0107 ostro\u017cnie, bo jego kolumny wyznaniowe rozbijaj\u0105 na wyznania wy\u0142\u0105cznie osoby niemieckoj\u0119zyczne. Przy Pog\u00f3dkach zapisano 409 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 56 mia\u0142o niemiecki za j\u0119zyk ojczysty \u2014 i w\u015br\u00f3d tych 56 os\u00f3b naliczono 38 ewangelik\u00f3w.\n\nPo wysiedleniu Niemc\u00f3w w 1948 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 opustosza\u0142 i popad\u0142 w ruin\u0119. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w 10 czerwca 1986 roku pod numerem 960; dzi\u015b jest nieczynny, z oknami zabitymi deskami. \u26a0 Obiekt nale\u017cy do dziedzictwa ewangelicko-unijnego, nie mennonickiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":1899,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Pog\u00f3dkach (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_ewangelicki_w_Pog%C3%B3dkach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Zabytek.pl (NID) / naszemiasto \u2014 Pog\u00f3dki, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0427","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.020971974,"lng":18.315721902,"name_de":"Pogutken","name_pl":"Pog\u00f3dki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (opuszczony)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Pogorszewo \u2014 po niemiecku Puggerschow, w dokumentach Pogrisschow \u2014 by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, w obwodzie urz\u0119dowym i okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego Gro\u00df Jannewitz. Nazwa si\u0119ga \u015bredniowiecza \u2014 bywa przywo\u0142ywana wzmianka z 1340 roku, \ud83d\udd34 niepotwierdzona w \u017cadnym z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142. Pewne jest natomiast, \u017ce w 1363 roku komtur gda\u0144ski Giselbrecht von Dudelsheim nada\u0142 po\u0142ow\u0119 wsi Wojciechowi Pizen, a p\u00f3\u017aniejsze zapisy wymieniaj\u0105 Wojciecha z Pogrisschow (1392) i Jeskowa z Pogrisschow (1411). Powierzchni\u0119 maj\u0105tku \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: *S\u0142ownik geograficzny* 734,97 hektara, Meyers oko\u0142o 860 hektar\u00f3w; ten ostatni notuje te\u017c oko\u0142o 1905 roku 288 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Pogorszewie nie by\u0142o. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Janowicach (Gro\u00df Jannewitz), gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; katolicy podlegali L\u0119borkowi. *S\u0142ownik geograficzny* prowadzi Janowice pod nazw\u0105 Janowiec i notuje, \u017ce w 1658 roku nale\u017ca\u0142y do tamtejszej parafii tak\u017ce Pogorszewo Wielkie i Ma\u0142e. Okolica by\u0142a niemal ca\u0142kowicie protestancka \u2014 w 1925 roku ca\u0142a parafia janowicka liczy\u0142a 1017 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 986 ewangelik\u00f3w. 30 wrze\u015bnia 1928 roku obszar dworski Puggerschow w\u0142\u0105czono do gminy Gro\u00df Jannewitz.\n\n\ud83d\udccc Protestancka nie znaczy\u0142a jednak niemiecka do ko\u0144ca. Tetzner, opisuj\u0105c S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w l\u0119borskich, wymienia Puggerschow \u2014 pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 Pogorszowo \u2014 w\u015br\u00f3d wsi le\u017c\u0105cych na po\u0142udnie od nadmorskiego pasa kaszubskiego, w kt\u00f3rych mo\u017cna by\u0142o jeszcze spotka\u0107 starych ludzi m\u00f3wi\u0105cych i rozumiej\u0105cych po kaszubsku. W tym samym szeregu stoj\u0105 Garzigar, Jannewitz, Rosgars, Vilkow, K\u00fcssow i Saulin, a wi\u0119c wsie tej samej i s\u0105siednich parafii ewangelickich.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 229 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w, razem 248 os\u00f3b, przy parafii ewangelickiej w Janowicach \u2014 te same Janowice wskazuje w tym wierszu i urz\u0105d stanu cywilnego, i obw\u00f3d urz\u0119dowy. \u26a0 Kr\u0105\u017c\u0105ce niekiedy przy tej wsi liczby 67 i 55 s\u0105 cudze: nale\u017c\u0105 do s\u0105siedniego wiersza spisu.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Janowicach przej\u0119li katolicy. \ud83d\udccc Cmentarz od tego czasu jest nieu\u017cywany i zdewastowany \u2014 granic nie da si\u0119 dzi\u015b jednoznacznie odczyta\u0107, zosta\u0142y chaotyczne relikty: pojedyncze podstawy krzy\u017cy i kamienne obramowania grob\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pogorszewo (woj. pomorskie) \u2013 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/pogorszewo-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePogorszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0633","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_pogorszewo/pogorszewo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.588203,"lng":17.694896,"name_de":"Puggerschow","name_pl":"Pogorszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Pogorszewie (Puggerschow), gm. Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Zlokalizowany w lesie przed wsi\u0105 od strony Garczegorza. Zachowa\u0142o si\u0119 niewiele: droga dojazdowa jest niewidoczna, brak wyra\u017anych granic. Odnale\u017a\u0107 mo\u017cna jeden krzy\u017c z dobrej jako\u015bci betonu z nieczytelnym ju\u017c nazwiskiem, kilka podstaw krzy\u017cy, jedn\u0105 dobrze zachowan\u0105 obudow\u0119 grobu oraz \u015bladowe ilo\u015bci nagrobk\u00f3w. Ocala\u0142 kamienny krzy\u017c z inskrypcj\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 Ernsta L\u00fctzowa (1925\u20131943). Wie\u015b notowana po raz pierwszy w dokumencie z 1340 r. (opis granic Redkowic); jej w\u0142a\u015bcicielami byli m.in. Przenowie, Jatzkowie (Ja\u015bkowie), a p\u00f3\u017aniej Pirchowie, Janowicze, Natzmerowie, Czapscy, S\u0142uchowscy, Sarbscy i ostatni \u2014 von der Osten. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl","url":"http://www.cmentarze.lebork.pl/index.php/pl/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0865","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_pogorszewo/pogorszewo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.588203,"lng":17.694896,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"Pogorszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pogorza\u0142a Wie\u015b, po niemiecku Wernersdorf, dosta\u0142a swoje nadanie w 1340 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety: wielki mistrz Dietrich von Altenburg da\u0142 wsi 63 \u0142any, z czego cztery mia\u0142y pozosta\u0107 wolne na uposa\u017cenie proboszcza. Od drugiej po\u0142owy XVI wieku odprawiano tu ju\u017c nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie, i to bez \u015bwi\u0105tyni \u2014 w podcieniu domu gminnego wa\u0142owego Treyena. Pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 Modestus Helling, powo\u0142any do Pogorza\u0142ej Wsi w 1575 roku; o\u017ceni\u0142 si\u0119 jedena\u015bcie lat wcze\u015bniej, w 1564. S\u0105siednie Kra\u015bniewo, wtedy Sch\u00f6nau, mia\u0142o w\u0142asnego duchownego, ale w 1617 roku rozebra\u0142o sw\u00f3j zrujnowany dom modlitwy i nie uzyska\u0142o zgody na odbudow\u0119 \u2014 i od tego roku proboszczowie z Pogorza\u0142ej Wsi obs\u0142ugiwali obie wsie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, z kt\u00f3rym zwi\u0105zany jest ten cmentarz, wzniesiono prawdopodobnie przed 1742 rokiem, spalono w 1832 roku i odbudowano dwa lata p\u00f3\u017aniej. \ud83d\udd34 Opis miejscowy m\u00f3wi o budowli murowanej z wie\u017c\u0105 i apsydami, Harnoch w 1890 roku \u2014 o murowanym prostok\u0105cie z masywn\u0105 wie\u017c\u0105 kryt\u0105 cynkiem. Dwa dzwony z 1834 roku by\u0142y darem kr\u00f3la, organy z tego samego roku mia\u0142y peda\u0142 i 16 g\u0142os\u00f3w, patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciele gospodarstw, a parafia liczy\u0142a 553 dusze i jeden cmentarz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono po drugiej wojnie \u015bwiatowej.\n\nWie\u015b by\u0142a wtedy tr\u00f3jwyznaniowa. W 1869 roku mieszka\u0142o w niej 635 os\u00f3b w 49 domach: 427 katolik\u00f3w, 139 ewangelik\u00f3w i 69 mennonit\u00f3w; dzia\u0142a\u0142y dwie szko\u0142y, katolicka i ewangelicka, i sta\u0142y dwa ko\u015bcio\u0142y. Ten podzia\u0142 zosta\u0142 w ziemi \u2014 ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi w Pogorza\u0142ej Wsi trzy cmentarze: przyko\u015bcielny katolicki, ewangelicki i mennonicki. Studium uwarunkowa\u0144 gminy Mi\u0142oradz wymienia dwa, protestancki i katolicki, a osobno stary cmentarz w Pogorza\u0142ej Wsi w\u015br\u00f3d zadrzewie\u0144 cmentarnych do zachowania.\n\nNa cmentarzu ewangelickim zachowa\u0142y si\u0119 trzy najstarsze nagrobki z \u017celiwnymi krzy\u017cami z XIX wieku, cztery kwatery rodzinne ogrodzone metalowymi kratami oraz granitowy obelisk. Cmentarn\u0105 kaplic\u0119 odtworzono w 1962 roku w nieczynnej w\u00f3wczas remizie stra\u017cackiej w Kra\u015bniewie \u2014 a wi\u0119c w tej samej wsi, kt\u00f3ra od 1617 roku dzieli\u0142a z Pogorza\u0142\u0105 Wsi\u0105 duchownego. Tablica ustawiona na cmentarzu informuje, \u017ce najcenniejsze nagrobki zosta\u0142y wywiezione.\n\n\ud83d\udccc Sprzeczno\u015bci nie ma \u2014 powsta\u0142a przy przepisywaniu Harnocha. Na stronie 445 Harnoch pisze o Sch\u00f6nau tylko tyle, \u017ce \u201ebereits 1321 Werner v. Orseln das Privilegium ertheilt\u201d, bez tytu\u0142u. Przy s\u0105siednich Marynowach, na stronie 431, ten sam autor nazywa go wprost wielkim komturem: \u201evom Gro\u00dfcomtur Werner v. Orseln zu Marienburg am Tage St. Laurentii 1321\u201d. Rok 1321 wypada wi\u0119c przed jego wielkim mistrzostwem zgodnie z prawd\u0105, bo przywilej wystawia\u0142 wielki komtur, a nie wielki mistrz; szczeg\u00f3\u0142 mo\u017cna wprowadzi\u0107 do tekstu, byle bez tytu\u0142u \u201ewielki mistrz\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Pogorza\u0142a Wie\u015b; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Mi\u0142oradz.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/miloradz/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Pogorza\u0142a Wie\u015b","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444","url":""},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0979","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.97411,"lng":18.93305,"name_de":"Wernersdorf","name_pl":"Pogorza\u0142a Wie\u015b \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pogorza\u0142a Wie\u015b \u2014 po niemiecku Wernersdorf \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie malborskim, na \u017bu\u0142awach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi tu od \u015bredniowiecza; w XVI wieku przej\u0119li go luteranie i przez kolejne stulecia s\u0142u\u017cy\u0142 jako \u015bwi\u0105tynia ewangelicka.\n\nWie\u015b pozosta\u0142a jednak wyznaniowo mieszana, i to z przewag\u0105 katolik\u00f3w: S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 427 katolik\u00f3w wobec 139 ewangelik\u00f3w. By\u0142 to wi\u0119c jeden z tych \u017cu\u0142awskich przypadk\u00f3w, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do mniejszo\u015bci \u2014 o jego wyznaniu rozstrzygn\u0119\u0142a nie liczebno\u015b\u0107, lecz to, kto go obj\u0105\u0142 w stuleciu Reformacji.\n\n\ud83d\udccc Budowla przetrwa\u0142a w ca\u0142o\u015bci. Dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w \u2014 wraz z czternastowieczn\u0105 figur\u0105 patrona, starsz\u0105 od samej Reformacji o dwa stulecia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1829,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Miko\u0142aja, Pogorza\u0142a Wie\u015b \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-246284"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Pogorza\u0142a Wie\u015b","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0272","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_pogorzelice_ewan/pogorzelice__22_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.97389,"lng":18.93243,"name_de":"Wernersdorf","name_pl":"Pogorza\u0142a Wie\u015b \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wernersdorf)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Pogorzelice, po niemiecku Langeb\u00f6se, le\u017c\u0105 przy dawnym trakcie z Gda\u0144ska do S\u0142upska, osiem kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od L\u0119borka; przez stulecia bieg\u0142a t\u0119dy granica mi\u0119dzy ziemi\u0105 l\u0119borsk\u0105 a s\u0142upsk\u0105. Najstarsze zapisy nazwy pochodz\u0105 z 18 lub 20 listopada 1379 roku (\u201ePsregorzelcze\u201d) oraz z lat oko\u0142o 1396\u20131407 (\u201ePrzegorseliczo\u201d), a umowa graniczna zawarta w 1408 roku w Czarnem mi\u0119dzy wielkim mistrzem Ulrykiem von Jungingenem a ksi\u0119ciem s\u0142upskim Bogus\u0142awem podaje form\u0119 \u201ePrczegorselicz\u201d; nazw\u0119 Langeb\u00f6se wie\u015b otrzyma\u0142a dopiero w czasach pruskich. By\u0142a star\u0105 posiad\u0142o\u015bci\u0105 szlacheck\u0105: w 1756 roku nale\u017ca\u0142a do Wilhelma von Grelle z rodu Grzel\u00f3w, w 1872 do von Zitzewitz\u00f3w, a od 1906 do von Massow\u00f3w, potomk\u00f3w dawnych w\u0142a\u015bcicieli Maszewa. Za ich czas\u00f3w powsta\u0142y tu fabryka wapna gaszonego i nowoczesny hotel, a w okresie mi\u0119dzywojennym Pogorzelice by\u0142y weekendow\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 l\u0119borczan. Do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 przebudowany dw\u00f3r, zaniedbany park z ciekawymi okazami drzew, dwie przetrzebione, dwustupi\u0119\u0107dziesi\u0119cioletnie aleje \u2014 lipowa i grabowa \u2014 oraz przebudowana XIX-wieczna ku\u017ania, dzi\u015b zak\u0142ad \u015blusarski.\n\nW\u0142asnej parafii wie\u015b nie mia\u0142a: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow), kt\u00f3rej sk\u0142ad Ernst M\u00fcller wylicza w 1912 roku wraz z ko\u015bcio\u0142em pomocniczym w\u0142a\u015bnie w Langeb\u00f6se; katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 354 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu katolik\u00f3w (strona 172, pozycja 76), obszar dworski 204 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w (strona 180, pozycja 247). W 1912 roku przy drodze do B\u0105kowa \u2014 tak\u017ce wsi parafii sk\u00f3rowskiej \u2014 wzniesiono we wsi ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142ek. To Pogorzelice by\u0142y \u015bwiadkiem tak zwanej bitwy o L\u0119bork i mocno w niej ucierpia\u0142y; po zdobyciu przez wojska II Frontu Bia\u0142oruskiego 9 marca 1945 roku pozostawa\u0142y jeszcze w powiecie s\u0142upskim, 1 stycznia 1955 roku w\u0142\u0105czono je do powiatu l\u0119borskiego, a od 1 stycznia 1973 roku nale\u017c\u0105 do gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska.\n\nCmentarze s\u0105 dwa, po obu stronach drogi prowadz\u0105cej do Unieszyna. Po lewej le\u017cy stary, o wymiarach oko\u0142o 20 na 50 metr\u00f3w, z dobrze widocznym kamiennym murem i wyra\u017anym wype\u0142nieniem poch\u00f3wkami. Blisko wej\u015bcia stoj\u0105 charakterystyczne granitowe stele \u2014 licz\u0105c z tymi, kt\u00f3re si\u0119 przewr\u00f3ci\u0142y, jest ich osiem \u2014 a po ca\u0142ym terenie rozsiane s\u0105 podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy, jeden u\u0142amany krzy\u017c kamienny i liczne obramowania grob\u00f3w z kamienia polnego i obrobionego, \u015bwiadcz\u0105ce o wybitnym rzemio\u015ble kamieniarskim. Ocala\u0142 kompletny krzy\u017c \u017celiwny Adeline Johanny Innghaus (1862\u20131892) oraz zniszczony, cho\u0107 w miar\u0119 kompletny krzy\u017c kaszubski. Po prawej stronie drogi le\u017cy cmentarz nowszy, oko\u0142o 30 na 60 metr\u00f3w, w ca\u0142o\u015bci zape\u0142niony; podczas wycinki granicznego starodrzewu \u2014 pi\u0119knych starych buk\u00f3w \u2014 teren mocno \u201eoczyszczono\u201d, przez co nie ma tu ani jednego \u017celiwnego krzy\u017ca, ani jednego pomnika stoj\u0105cego w pionie, za to sporo podstaw krzy\u017cy i niewiele obudowanych grob\u00f3w. Tu\u017c przy wej\u015bciu chowano dzieci. Kilkana\u015bcie dalszych poch\u00f3wk\u00f3w, w tym kilka rodzinnych, znajduje si\u0119 jakie\u015b dziesi\u0119\u0107 metr\u00f3w w g\u0142\u0119bi lasu; zachowa\u0142 si\u0119 tam krzy\u017c Hermanna Bandemy (1853\u20131939) i fragment krzy\u017ca dzieci\u0119cego Friedy Lubeck, kt\u00f3ra urodzi\u0142a si\u0119 i zmar\u0142a w 1888 roku. W najg\u0142\u0119bszym ko\u0144cu dawnego parku dworskiego stoj\u0105 jeszcze cztery pola grobowe otoczone kamiennymi kraw\u0119\u017cnikami z niskimi naro\u017cnymi s\u0142upkami, niegdy\u015b zwie\u0144czone \u017celiwnymi krzy\u017cami, po kt\u00f3rych zosta\u0142y same postumenty; u\u0142o\u017cono je w dw\u00f3ch rz\u0119dach po dwa, a jedno jest dwukrotnie wi\u0119ksze od pozosta\u0142ych. \u017badnych sygnatur ani napis\u00f3w nie ma. Jako\u015b\u0107 kamieniarki wskazuje na prze\u0142om XIX i XX wieku, a wi\u0119c na czasy von Zitzewitz\u00f3w, przedostatnich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, z kt\u00f3rych kilkoro zmar\u0142o w Pogorzelicach; nie mo\u017cna jednak wykluczy\u0107, \u017ce i ostatni w\u0142a\u015bciciel, von Massow, pochowa\u0142 tu swoich bliskich.\n\n\ud83d\udccc Istnienie \u015bwi\u0105tyni w Pogorzelicach potwierdza si\u0119 niezale\u017cnie, cho\u0107 bez daty. Ernst M\u00fcller, opisuj\u0105c w 1912 roku parafi\u0119 Sk\u00f3rowo, wylicza wcielone do niej wsie \u2014 Langerske, Klein Gluischen, Zechlin, Pottangow, Gro\u00df Runow, Karlsh\u00f6he, Darsow, Langeb\u00f6se i Boukow \u2014 i notuje przy tym ko\u015bci\u00f3\u0142 poboczny w Langeb\u00f6se. Jak du\u017ca to by\u0142a wie\u015b, pokazuje spis 1895: gmina wiejska (poz. 76, str. 172) liczy\u0142a 354 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu katolik\u00f3w, obw\u00f3d dworski (poz. 247, str. 180) \u2014 204 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w; obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii Sk\u00f3rowo, a Pogorzelice by\u0142y siedzib\u0105 w\u0142asnego okr\u0119gu urz\u0119dowego.\n\nRok 1912 nie da si\u0119 utrzyma\u0107 w dotychczasowym brzmieniu. Spis z 2 grudnia 1895 roku wskazuje dla Langeb\u00f6se jedn\u0105 tylko parafi\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 Sk\u00f3rowo. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje ju\u017c dla obu jednostek wsi, gminy wiejskiej i obwodu dworskiego, parafi\u0119 \u201eSk\u00f3rowo, Langeb\u00f6se\u201d, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy nosz\u0105 nazw\u0119 Langeb\u00f6se. Okr\u0119g ko\u015bcielny o nazwie Pogorzelic istnia\u0142 wi\u0119c najp\u00f3\u017aniej 1 grudnia 1905 roku, siedem lat przed dat\u0105, kt\u00f3r\u0105 podaje Mariusz Drzewiecki. Data budowy ko\u015bci\u00f3\u0142ka wymaga rewizji: albo rok 1912 dotyczy nowej \u015bwi\u0105tyni w miejsce starszej, albo jest po prostu b\u0142\u0119dny. Przy okazji: w 1905 roku gmina wiejska liczy\u0142a 326 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich ewangelik\u00f3w.\n\nSprzeczno\u015b\u0107 znika: Pogorzelice nigdy nie by\u0142y osobn\u0105 parafi\u0105. Urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze prowadzi Sk\u00f3rowo w powiecie s\u0142upskim jako parafi\u0119 \u201ez gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105 Langeb\u00f6se\u201d, licz\u0105c 2449 dusz w Sk\u00f3rowie i 717 w Pogorzelicach, a prawo wyboru i prezenty dziel\u0105 po po\u0142owie w\u0142a\u015bciciele obu maj\u0105tk\u00f3w. Tak samo trzeba czyta\u0107 zapis spisu z 1905 roku \u201eSk\u00f3rowo, Langeb\u00f6se\u201d \u2014 to para: parafia i jej gmina ko\u015bcielna, nie dwie parafie i nie zmiana wobec 1895 roku. Rok 1912 jako data ko\u015bci\u00f3\u0142ka przestaje wi\u0119c by\u0107 sprzeczny ze \u017ar\u00f3d\u0142em urz\u0119dowym, ale w\u0142asnego potwierdzenia nadal nie ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.); Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (WUOZ w Gda\u0144sku), arkusz gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pogorzelice \u2013 Langeb\u00f6se | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Pogorzelice \u2014 Langeb\u00f6se","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Schurow, s. 513","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp: s. 172 poz. 76 i s. 180 poz. 247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzyi 614","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (WUOZ w Gda\u0144sku), arkusz gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0864","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/grob_pogorzelice/pogorzelice__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49482,"lng":17.635695,"name_de":"Langeb\u00f6se","name_pl":"Pogorzelice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po\u0142ch\u00f3wko (Polchowken) w gm. Krokowa \u2014 region zamieszkany przed 1945 r. g\u0142\u00f3wnie przez ewangelik\u00f3w, lecz nie odnaleziono \u017ar\u00f3d\u0142a rozstrzygaj\u0105cego wprost o tym cmentarzu (katalogi dokumentuj\u0105 pobliskie nekropolie, np. Wierzchucino).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburska","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0918","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.7413363,"lng":18.2140669,"name_de":"Polchowken","name_pl":"Po\u0142ch\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u00f3\u0142czno \u2014 po niemiecku Polschen, a od ko\u0144ca lat trzydziestych do 1945 roku Kniprode, po kaszubsku Pol\u010dno \u2014 le\u017cy dziesi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Bytowa i nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Rok zmiany nazwy podawany jest dwojako: raz 1937, raz 1938.\n\nEwangelicy z P\u00f3\u0142czna nale\u017celi najpierw do parafii w Bytowie. \ud83d\udccc Wikariat parafialny z siedzib\u0105 w P\u00f3\u0142cznie utworzono w niej 1 kwietnia 1903 roku; obejmowa\u0142 pr\u00f3cz samej wsi dwie s\u0105siednie osady, kt\u00f3rych nazwy odczyt druku oddaje jako Tonten i Zedlowitch. Pierwszym wikariuszem zosta\u0142 Hermann Rieg, po nim pos\u0142ugiwa\u0142o tu jeszcze trzech duchownych, a 7 maja 1911 roku ordynowano na to miejsce Karla Stredera. \ud83d\udfe1 Rok 1911 bywa podawany jako data usamodzielnienia parafii P\u00f3\u0142czno, jednak wykaz duchownych pomorskich zamkni\u0119ty w 1912 roku wymienia j\u0105 wci\u0105\u017c jako wikariat parafii bytowskiej; r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. P\u00f3\u017aniej okr\u0119g parafialny obejmowa\u0142 mi\u0119dzy innymi Hirschfelde, Lonken i Sonnenwalde oraz dawne wsie zachodniopruskie Glinow, Golzau i Nakel. \ud83d\udccc Sonnenwalde by\u0142a przy tym wsi\u0105 osobn\u0105, a nie dawnym mianem samego P\u00f3\u0142czna: relacja Hilferdinga, przytoczona przez Tetznera, wymienia j\u0105 \u2014 pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 Rog \u2014 obok Ugoszczy, Czarnej D\u0105browy, Os\u0142awy D\u0105browy i Przywozu w\u015br\u00f3d wsi po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci powiatu bytowskiego, w kt\u00f3rych pod koniec XIX wieku po kaszubsku m\u00f3wi\u0142o ju\u017c tylko kilkoro starych ludzi.\n\nW \u015brodku wsi, na wzg\u00f3rzu, stan\u0105\u0142 w latach 1906\u20131907 murowany z ceg\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki o wymiarach 8,60 na 11,70 metra, wolny od patronatu. Organy zbudowa\u0142 w 1907 roku Heinrichsdorff z Gda\u0144ska; z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w jeden pochodzi\u0142 z 1906 roku, z Apoldy, drugi z 1926 \u2014 starszy z poprzednich zdj\u0119to w 1917 roku na potrzeby wojny.\n\nMieszkali tu Kaszubi ewangeliccy i ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewadze ewangelicka: w 1925 roku na 377 mieszka\u0144c\u00f3w katolik\u00f3w by\u0142o tylko 82, a nale\u017celi oni do parafii w Ugoszczy (Bernsdorf). Wie\u015b liczy\u0142a 365 mieszka\u0144c\u00f3w w 1905 roku i 331 w 1933.\n\nW 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, siedzib\u0119 parafii w diecezji pelpli\u0144skiej. Dawny cmentarz ewangelicki s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako cmentarz parafialny przy ulicy Lipowej.\n\n\ud83d\udccc Samodzieln\u0105 parafi\u0105 P\u00f3\u0142czno sta\u0142o si\u0119 w 1911 roku, obejmuj\u0105c mi\u0119dzy innymi Jelonko, \u0141\u0105kie i Sonnenwalde oraz dawne wsie zachodniopruskie. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceg\u0142y wzniesiono na wzniesieniu po\u015brodku wsi w latach 1906\u20131907, bez patronatu; organy zbudowa\u0142 Heinrichsdorff z Gda\u0144ska w 1907 roku, a z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w \u2014 z 1906 i 1926 roku \u2014 jeden zdj\u0119to w 1917. Katolicy nale\u017celi do parafii w Bernsdorf, a liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a 365 w 1905 roku, 377 w 1925 i 331 w 1933. Dzisiejszy cmentarz parafialny to dawny cmentarz ewangelicki.\n\n\ud83d\udccc Strona 63 u M\u00fcllera rzeczywi\u015bcie niesie ca\u0142\u0105 tre\u015b\u0107, o kt\u00f3r\u0105 chodzi: wikariat parafialny w P\u00f3\u0142cznie erygowany 1 kwietnia 1903 roku dla Polschen, Tonten i Zedlowitch, Hermann Rieg jako pierwszy wikariusz, po nim Podewils, Maa\u00df i L\u00fcttichwoger, wreszcie ordynowany 7 maja 1911 roku Karl Streder. \u26a0 Rozbie\u017cno\u015b\u0107 o rok 1911 zyskuje teraz \u017ar\u00f3d\u0142o po obu stronach: inwentarz powiatu bytowskiego z 1938 roku pisze wprost \u201eSeit 1911 selbst\u00e4ndige Pfarre\u201d, a M\u00fcller, zamkni\u0119ty w 1912 roku, prowadzi P\u00f3\u0142czno wci\u0105\u017c jako wikariat bytowski.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern), Szczecin 1938; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eUgoszcz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 63 (has\u0142o B\u00fctow, diakoni i wikariusze) = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Tetzner, Die Slowinzen","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0724","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14997,"lng":17.63837,"name_de":"Polschen (do 1938), nast\u0119pnie Kniprode (1938\u20131945)","name_pl":"P\u00f3\u0142czno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u00f3\u0142czno (do 1937 Polschen, kaszb. Pol\u010dno; 1937\u201345 Kniprode), wie\u015b w Kreis B\u00fctow (rej. koszali\u0144ski, Prowincja Pomorze). Miejscowo\u015b\u0107 w przewadze ewangelicka: od 1911 samodzielna parafia ewangelicka (Kirchspiel Polschen), obejmuj\u0105ca m.in. Hirschfelde, Lonken, Sonnenwalde oraz dawne wsie zachodniopruskie Glinow, Golzau, Nakel. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 murowany z ceg\u0142y, wzniesiony 1906/07 na wzniesieniu po\u015brodku wsi, patronatsfrei, z organami Heinrichsdorffa (Gda\u0144sk, 1907) i dwoma dzwonami (1906 Apolda, 1926; jeden zdj\u0119ty 1917). Katolicy nale\u017celi do parafii Bernsdorf. Ludno\u015b\u0107: 1905 \u2013 365, 1925 \u2013 377, 1933 \u2013 331. W 1945 Niemc\u00f3w wysiedlono; ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, tworz\u0105c parafi\u0119 \u015bw. Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a. Cmentarz parafialny (dzi\u015b katolicki) to dawny cmentarz ewangelicki.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0725","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.14997,"lng":17.63837,"name_de":"Polschen (od 1937 Kniprode; historycznie te\u017c Sonnenwalde; kaszb. Pol\u010dno)","name_pl":"P\u00f3\u0142czno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po\u0142\u0119czyno, po niemiecku Pollenschin, to kaszubska wie\u015b w powiecie kartuskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Karthaus, a po pierwszym rozbiorze, w 1772 roku, znalaz\u0142a si\u0119 pod panowaniem pruskim.\n\nOkolica jest kaszubska i na wskro\u015b katolicka, ale sama wie\u015b by\u0142a jej odwrotno\u015bci\u0105. \ud83d\udd34 Opis m\u00f3wi\u0142 dot\u0105d o \u201emniejszo\u015bci ewangelickiej\u201d, tymczasem wykaz gmin z 1885 roku \u2014 powiat kartuski, strona pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta druga, pozycja osiemdziesi\u0105ta dziewi\u0105ta \u2014 notuje tu 324 ewangelik\u00f3w na 367 mieszka\u0144c\u00f3w, czyli blisko dziewi\u0119\u0107 dziesi\u0105tych wsi. Potwierdza to w\u0142asna uwaga rekordu: w 1869 roku by\u0142o tu 283 ewangelik\u00f3w. Wsp\u00f3lnota by\u0142a wi\u0119c na tyle liczna, \u017ce doczeka\u0142a si\u0119 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni. \ud83d\udccc W latach oko\u0142o 1910\u20131912 wzniesiono w Po\u0142\u0119czynie neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, jako filia\u0142 parafii w Szymbarku.\n\nPo 1945 roku przej\u0119li go katolicy. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, nale\u017c\u0105cy do parafii \u015bwi\u0119tej Anny w Grabowie Ko\u015bcierskim. We wsi zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c dawny cmentarz ewangelicki \u2014 zaniedbany i cz\u0119\u015bciowo zdewastowany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0319","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.199302,"lng":18.203682,"name_de":"Pollenschin","name_pl":"Po\u0142\u0119czyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Po\u0142\u0119czynie, po niemiecku Pollenschin, murowany z ceg\u0142y, wzniesiono w 1910 roku. Datowanie to potwierdza wykaz rejestru zabytk\u00f3w, kt\u00f3ry prowadzi ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 pod rokiem 1910.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zastaje miejscowo\u015b\u0107 w ewangelickiej parafii Szymbark. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, przy ulicy \u017bo\u0142nierzy Niez\u0142omnych 29.\n\nDo rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego \u2014 \u015bwi\u0105tyni\u0119, teren przyko\u015bcielny oraz kamienne ogrodzenie zachowane wzd\u0142u\u017c po\u0142udniowej granicy dzia\u0142ki \u2014 pod numerem A-1779, decyzj\u0105 z 15 czerwca 2009 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":1910,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"somonino.pl","url":"https://somonino.pl/asp/pliki/2020/rejestr_gm._somonino.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-236698"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"dioblina.eu","url":"https://www.dioblina.eu/Kosciol_sw_Andrzeja_Boboli_Poleczyno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0523","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19844,"lng":18.21399,"name_de":"Pollenschin","name_pl":"Po\u0142\u0119czyno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"kartuski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Polnica, po niemiecku Pollnitz, le\u017ca\u0142a do 1945 roku w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; dzi\u015b jest wsi\u0105 gminy Cz\u0142uch\u00f3w. W dziewi\u0119tnastym wieku dzieli\u0142a si\u0119 na dwa osobne organizmy \u2014 gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski \u2014 i spisy liczy\u0142y je osobno. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 1022 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 346 ewangelik\u00f3w, 670 katolik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w \u2014 a w obwodzie dworskim jeszcze 69 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich trzynastu ewangelik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Przechlewie, ewangelicy do odleg\u0142ego Cz\u0142uchowa. P\u00f3\u017aniejszy Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs notowa\u0142 tu 1021 mieszka\u0144c\u00f3w i jedn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 katolick\u0105.\n\nTrzeci co do wielko\u015bci u\u0142amek wsi czeka\u0142 wi\u0119c na w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 a\u017c do 1912 roku. Wzniesiono wtedy budowl\u0119 murowan\u0105: fundament z ciosanego kamienia polnego, \u015bciany z ceg\u0142y ceramicznej, nad g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem o\u015bmioboczn\u0105 wie\u017c\u0119 wspart\u0105 na aneksach z klatkami schodowymi prowadz\u0105cymi na ch\u00f3r, dach o konstrukcji drewnianej kryty dach\u00f3wk\u0105 ceramiczn\u0105 w \u0142usk\u0119, he\u0142m wie\u017cy z blachy miedzianej. Wn\u0119trze zaprojektowano jednonawowe, ze sklepieniem \u0142ukowym, bogat\u0105 dekoracj\u0105 malarsk\u0105 i dwiema emporami.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicka ust\u0105pi\u0142a i \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. S\u0142u\u017cy dzi\u015b parafii pod wezwaniem Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Polnicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; opis ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w Polnicy w opracowaniu Grupy Biwakowej.*","built_year":1912,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Polnica, ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015aw. J\u00f3zefa \u2014 grupabiwakowa.pl","url":"https://grupabiwakowa.pl/polnica-ewangelicki-kosciol-sw-jozefa"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0031","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7528973,"lng":17.4007567,"name_de":"Pollnitz","name_pl":"Polnica \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. J\u00f3zefa (parafia macierzysta)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Polniczka, po niemiecku Adlig Pollnitz, po kaszubsku Szlacheck\u00f4 P\u00f2lnic\u00f4, powsta\u0142a z podzia\u0142u Polnicy po 1414 roku na cz\u0119\u015b\u0107 zakonn\u0105 i szlacheck\u0105 i pozosta\u0142a wsi\u0105 folwarczn\u0105. Osada by\u0142a niewielka: spis z 1868 roku wykaza\u0142 tu 55 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 37 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w, przy trzech domach i trzynastu budynkach; dobra liczy\u0142y niespe\u0142na 367 hektar\u00f3w, a czysty doch\u00f3d z gruntu \u2014 835 marek.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie, odleg\u0142ej o jedena\u015bcie kilometr\u00f3w; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Polniczce nie by\u0142o, a po tutejszej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 cmentarz, kt\u00f3ry gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi pod pozycj\u0105 113 jako ewangelicki. W s\u0105siedniej Polnicy stoi szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy z XVIII wieku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-91, dzi\u015b rzymskokatolicki.\n\n\ud83d\udccc Skal\u0119 r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy obiema Polnicami pokazuje wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku. Kr\u00f3lewska Polnica, prowadzona w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu cz\u0142uchowskiego na stronie 160 pod pozycj\u0105 63 jako \u201ePollnik, k\u00f6niglich\u201d, liczy\u0142a 1022 mieszka\u0144c\u00f3w: 346 ewangelik\u00f3w, 670 katolik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Cz\u0142uchowie i katolick\u0105 w Przechlewie. \u26a0 Szlachecka Polniczka w\u0142asnego wiersza w naszym odczycie tego spisu nie ma \u2014 dla powiatu cz\u0142uchowskiego odczytano 115 pozycji, z czego obwody dworskie tylko od 86 do 115, czyli do litery L, a has\u0142o na liter\u0119 P le\u017cy poza tym zakresem. Jest to brak odczytu, nie brak w \u017ar\u00f3dle.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: Prusy Zachodnie do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w latach 1920\u20131938, prowincja Pomorze od 1938. \u26a0 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani jego los\u00f3w po 1945 roku nie ustalono. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje go sam\u0105 nazw\u0105, bez datowania i bez opisu stanu; has\u0142o S\u0142ownika geograficznego o Polenicy cmentarza nie wymienia; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego obejmuje wy\u0142\u0105cznie powiat s\u0142upski, a pierwszy spis Rzeczypospolitej z 1921 roku tych ziem nie obj\u0105\u0142, poniewa\u017c nale\u017ca\u0142y w\u00f3wczas do Niemiec.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Polenica al. Polnice (niem. Pollnitz)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0506","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.75829,"lng":17.38338,"name_de":"Adlig Pollnitz","name_pl":"Polniczka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Polskie Gronowo (po niemiecku Polnisch Gr\u00fcnhof) to wie\u015b na Kociewiu, dzi\u015b w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. S\u0105d, a zarazem obie parafie \u2014 katolicka i ewangelicka \u2014 mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Gniewie; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w s\u0105siednim Ciep\u0142em.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 78 pod pozycj\u0105 91, zasta\u0142 we wsi 302 mieszka\u0144c\u00f3w: 177 katolik\u00f3w, 116 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan \u2014 na Powi\u015blu oznacza\u0142o to zwykle mennonit\u00f3w. Ewangelicy stanowili wi\u0119c niespe\u0142na dwie pi\u0105te ludno\u015bci i podlegali, jak podaje ten sam spis, parafii ewangelickiej w Gniewie. Meyers Gazetteer notuje we wsi 312 mieszka\u0144c\u00f3w oko\u0142o 1900 roku, ale ju\u017c bez rozbicia wyznaniowego. To po tej wsp\u00f3lnocie pozosta\u0142 miejscowy cmentarz. Dzi\u015b we wsi stoi ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Maksymiliana Marii Kolbego.\n\n\ud83d\udd34 Wyznaniowa metryka nekropolii jest sporna: gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi j\u0105 pod pozycj\u0105 559 jako cmentarz dawny ewangelicki, opracowania krajoznawcze opisuj\u0105 jako mennonick\u0105. \ud83d\udfe1 Ta sama ewidencja nie podaje ani dzia\u0142ki, ani powierzchni, ani daty za\u0142o\u017cenia, a stanu obiektu nie sprawdzono w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Gronowo, Lapidaria (wikidot)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-gronowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0102","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.88021,"lng":18.84949,"name_de":"Polnisch Gr\u00fcnhof","name_pl":"Polskie Gronowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomlewo, po niemiecku Pomlau, le\u017cy na pograniczu kaszubskim. Nie nale\u017ca\u0142o ani do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, ani do Kreis Danziger H\u00f6he \u2014 administracyjnie by\u0142o cz\u0119\u015bci\u0105 Kreis Karthaus, powiatu, kt\u00f3ry w 1920 roku przyznano Polsce, a w latach 1939\u20131945 wcielono do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. \u26a0 To ustalenie k\u0142\u00f3ci si\u0119 z tym, co o tej samej okolicy m\u00f3wi\u0105 s\u0105siednie opisy atlasu, i wymaga jednej wsp\u00f3lnej decyzji.\n\nMeyers Gazetteer podaje dla wsi oko\u0142o 1900 roku 432 mieszka\u0144c\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Przywidzu i tam te\u017c ludno\u015b\u0107 za\u0142atwia\u0142a wszystkie sprawy urz\u0119dowe.\n\nWsp\u00f3lnota by\u0142a mieszana. Katoliccy Kaszubi nale\u017celi do parafii w Przywidzu, wzmiankowanej w 1765 roku; obok nich \u017cyli ewangelicy, przypisani do tamtejszej parafii ewangelickiej \u2014 \ud83d\udccc kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1830\u20131832 i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku. Kr\u0105\u017c\u0105ca po opisach data 25 pa\u017adziernika 1870 roku dotyczy najpewniej czego innego: Agathon Harnoch zapisuje, \u017ce parafia d\u0142ugo nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego \u2014 obs\u0142ugiwali j\u0105 ksi\u0119\u017ca ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa \u2014 i dopiero w latach siedemdziesi\u0105tych ustanowiono tu duchownego na sta\u0142e. Tutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego i do luteran; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni w Pomlewie nigdy nie by\u0142o \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Przywidzu, a wsi pozosta\u0142 tylko cmentarz. Po nim zachowa\u0142y si\u0119 fragment ogrodzenia i aleja lipowa. Po 1945 roku przestano tu chowa\u0107 zmar\u0142ych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Miejscowy plan zagospodarowania / studium gminy Przywidz","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/pruszczgdanski/przywidz/00.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0253","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21948,"lng":18.35831,"name_de":"Pomlau","name_pl":"Pomlewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomorska Wie\u015b, po niemiecku *Pomehrendorf*, le\u017ca\u0142a w staropruskiej ziemi Pogezanii. Przywilej na pierwsze nadanie otrzyma\u0142 Niemiec Johann Scharfenort z r\u0119ki komtura elbl\u0105skiego Ludwiga von Schippen, kt\u00f3ry urz\u0105d ten sprawowa\u0142 w latach 1292\u20131298; odnowiona ustawa wsi pochodzi z 1344 roku. Proboszcz\u00f3w wymienia si\u0119 tu od 1367 roku, a w 1423 roku, za wielkiego mistrza Paw\u0142a von Rusdorf, ko\u015bci\u00f3\u0142 zwi\u0105zano ze szpitalem w Elbl\u0105gu. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do domeny lutera\u0144skiego Elbl\u0105ga, a w 1874 roku zosta\u0142a siedzib\u0105 okr\u0119gu (*Amtsbezirk*).\n\nPrezbiterium ko\u015bcio\u0142a pochodzi z XIV wieku. 26 maja 1671 roku po\u017car strawi\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wraz z wie\u017c\u0105 \u2014 ocala\u0142y mury obwodowe i wschodni szczyt. Naw\u0119 odbudowano ju\u017c w 1672 roku; dzisiejsz\u0105 budowl\u0119, pod patronatem kr\u00f3lewskim, wzni\u00f3s\u0142 s\u0119dzia ziemski Samuel Barner, a po\u015bwi\u0119cono j\u0105 22 lutego 1672 roku. Okna s\u0105 ostro\u0142ukowe, wschodni szczyt zachowa\u0142 pierwotne formy gotyckie. Wie\u017c\u0119 postawiono w 1673 roku, rozebrano w 1758, a now\u0105, drewnian\u0105, wzniesiono w 1766 roku i pokryto cynkiem \u2014 to ona stoi do dzi\u015b. Strop i ch\u00f3ry malowano w 1688 i 1693 roku, o\u0142tarz wykona\u0142 w 1683 roku Fabian Horn, snycersk\u0105 ambon\u0119 w 1674, a organy o o\u015bmiu g\u0142osach kupiono w 1852 roku z ko\u015bcio\u0142a w Mariance pod Pas\u0142\u0119kiem.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku, a ewangelickich proboszcz\u00f3w wymienia si\u0119 od 1558 roku. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 468 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 466 stanowili ewangelicy, katolik\u00f3w by\u0142o zaledwie 2. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu, a Agathon Harnoch liczy\u0142 w niej pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej 1 450 dusz i notowa\u0142 przy ko\u015bciele jeden cmentarz \u2014 obejmowa\u0142a wi\u0119c okolic\u0119 znacznie szersz\u0105 ni\u017c sama wie\u015b.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 po 1945 roku przej\u0119li katolicy; jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go pod numerem A-692 w dniu 21 grudnia 1973 roku, a ogrodzenie z bram\u0105 oraz pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej (1925\u20131926) pod numerem A-4667 w dniu 26 lutego 2019 roku. Cmentarz przyko\u015bcielny zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b (gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Milejewo, pozycja 272).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 418.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Pomorska_Wie%C5%9B"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Pomorska_Wie%C5%9B"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl","url":"https://edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl/WDU_N/2022/3388/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 418","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0509","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15768,"lng":19.56605,"name_de":"Pomehrendorf","name_pl":"Pomorska Wie\u015b \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Pomehrendorf)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomyje to niewielka wie\u015b pod Pelplinem, w powiecie tczewskim. Ewangelicy byli tu zawsze garstk\u0105 i garstk\u0105 pozostali. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Pomyjach 268 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 12 ewangelik\u00f3w i 256 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rudnie (Rauden), katolicy do Lign\u00f3w. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 ju\u017c 342 mieszka\u0144c\u00f3w, ale wyznania ewangelickiego by\u0142o w\u015br\u00f3d nich jedena\u015bcioro \u2014 tyle samo os\u00f3b poda\u0142o narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105, a 331 polsk\u0105.\n\n\ud83d\udccc Starszy odczyt zachowa\u0142 *S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego* (Tom VIII, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku), kt\u00f3ry notuje tu 32 ewangelik\u00f3w i 268 katolik\u00f3w, parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Rudnie, a katolick\u0105 w Lignowach. \u26a0 Liczby pochodz\u0105 z has\u0142a prowadzonego pod \u00f3wczesnym powiatem starogardzkim, a nie tczewskim \u2014 to ta sama wie\u015b, tylko inny podzia\u0142 administracyjny.\n\nCmentarz by\u0142 czynny do 1945 roku. Po wojnie nikt si\u0119 nim nie zajmowa\u0142 i zosta\u0142y z niego fragmenty nagrobk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0218","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.90991,"lng":18.74585,"name_de":"Pommey","name_pl":"Pomyje \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomysk Ma\u0142y, po niemiecku Klein Pomeiske, le\u017ca\u0142 w dawnym powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Dobra Pomeiske nada\u0142 w 1310 roku cystersom oliwskim margrabia brandenburski Waldemar, a w 1381 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode zapisa\u0142 klasztorowi pi\u0119\u0107dziesi\u0105t grzywien wieczystego czynszu w zamian za odst\u0105pienie tych d\u00f3br, jeziora \u0142upawskiego i kilku innych maj\u0105tk\u00f3w. P\u00f3\u017aniej Pomysko by\u0142o ju\u017c w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Klein Pomeiske nie mia\u0142. Po Reformacji tutejsi ewangelicy trzymali si\u0119 lutera\u0144skiego zboru w Bytowie, kt\u00f3rego duchowni tu pos\u0142ugiwali, a w siedemnastowiecznym opisie ziemi bytowskiej wie\u015b wymieniono jeszcze w\u015br\u00f3d wsi urz\u0119dowych parafii bytowskiej. Z czasem wesz\u0142a do parafii ewangelickiej w Pomysku Wielkim, podleg\u0142ej synodowi bytowskiemu i obejmuj\u0105cej oba Pomyski, Jelenicz oraz \u0141upawsko; kolatorem by\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel Pomyska Wielkiego, a w 1890 roku wzniesiono tam now\u0105 murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. Nieliczni katolicy nale\u017celi do parafii w Bytowie.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu w znacznej wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska ze strony 196, pozycji 21, liczy\u0142a 337 ewangelik\u00f3w i 33 katolik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski ze strony 198, pozycji 56 \u2014 jeszcze 49 ewangelik\u00f3w i czterna\u015bcioro katolik\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142y siedzib\u0119 w Pomysku. Taka by\u0142a wtedy ca\u0142a okolica: w 1925 roku sam Pomysk Wielki liczy\u0142 779 os\u00f3b, z czego blisko 92 procent stanowili ewangelicy.\n\nCmentarz figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w jako historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142ce 207. \ud83d\udfe1 Datowania cmentarza nie ustalono. Po 1945 roku, gdy ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, pozosta\u0142 tu jedynym \u015bwiadectwem dawnej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki / pomorskie / powiat bytowski \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePomysk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0451","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.217774,"lng":17.555641,"name_de":"Klein Pomeiske","name_pl":"Pomysk Ma\u0142y \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomysk Wielki, po niemiecku Gro\u00df Pomeiske, le\u017cy oko\u0142o siedmiu kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa \u2014 \ud83d\udfe1 S\u0142ownik geograficzny mierzy t\u0119 odleg\u0142o\u015b\u0107 na sze\u015b\u0107; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b nada\u0142 w 1310 roku cystersom oliwskim margrabia brandenburski Waldemar, a w 1381 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode odkupi\u0142 j\u0105 od klasztoru, zapisuj\u0105c mu w zamian pi\u0119\u0107dziesi\u0105t grzywien wieczystego czynszu; potem Pomysk by\u0142 ju\u017c w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105. R\u00f3d von Pomeiske siedzia\u0142 tu i w s\u0105siednim Georgendorf od 1390 roku, dawa\u0142 krajowi s\u0119dzi\u00f3w ziemskich, nosi\u0142 w herbie jelenia i od niego przydomek \u201edie Hirsche\u201d.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu przed Reformacj\u0105 \u2014 pierwsza wzmianka pochodzi z 1430 roku, a Damalewicz wymienia go w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych \u2014 i wraz z miejscowo\u015bci\u0105 sta\u0142 si\u0119 po niej ewangelicki, lutera\u0144ski. Utrzyma\u0142 si\u0119 takim dzi\u0119ki prywatnemu patronatowi dziedzic\u00f3w: gdy w czasach kontrreformacji generalny wikariusz Johann Judicis usuwa\u0142 z ziemi bytowskiej duchownych ewangelickich, ocala\u0142y tylko dwa ko\u015bcio\u0142y b\u0119d\u0105ce w\u0142asno\u015bci\u0105 dworu \u2014 w Jasieniu i tutaj. Nie oby\u0142o si\u0119 przy tym bez zgrzyt\u00f3w: pastor Martin Collatius, wzmiankowany w 1660 roku, popad\u0142 w ostry zatarg z patronem Hansem Hinrichem von Pomeiske, kt\u00f3ry chcia\u0142 zamieni\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 na katolicki, i sp\u00f3r doszed\u0142 raz w \u015bwi\u0105tyni do r\u0119koczyn\u00f3w. \u26a0 W XVII wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 ufundowa\u0142 Hirsch von Pomeiske; neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry stoi dzi\u015b, wzniesiono w 1890 roku na miejscu starszych. Ostatni z rodu, genera\u0142 lejtnant jazdy Nicolaus Alexander von Pomeiske, zmar\u0142 w 1786 roku w Prabutach i testamentem z 12 maja 1785 roku zobowi\u0105za\u0142 ka\u017cdego nast\u0119pnego w\u0142a\u015bciciela Pomyska Wielkiego do noszenia tak\u017ce nazwiska i herbu von Pomeiske.\n\nGro\u00df Pomeiske by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej podleg\u0142ej synodowi bytowskiemu, a jej kolatorem pozostawa\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku pokazuje, jak daleko si\u0119ga\u0142a: obok obu wierszy samej wsi \u2014 gminy wiejskiej z 485 ewangelikami i siedmiorgiem katolik\u00f3w oraz obwodu dworskiego z 259 ewangelikami i jedena\u015bciorgiem katolik\u00f3w, razem 774 osoby \u2014 do parafii tej przypisano jeszcze Pomysk Ma\u0142y, \u0141upawsko, Jelenicz i Bukowo. Si\u0119ga\u0142a nawet poza granic\u0119 prowincji: spis z 1910 roku wykazuje przy niej trzy wsie powiatu kartuskiego w Prusach Zachodnich \u2014 Golzau, Jamen i Zukowken. W 1925 roku w\u015br\u00f3d 779 mieszka\u0144c\u00f3w wsi by\u0142o 716 ewangelik\u00f3w, czyli 91,9 procent, i 60 katolik\u00f3w. Przy ko\u015bciele istnia\u0142 cmentarz ewangelicki.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny erygowano w 1973 roku, dzi\u015b nale\u017cy do diecezji pelpli\u0144skiej. Ewidencja zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w prowadzi w Pomysku Wielkim dwa cmentarze na s\u0105siednich dzia\u0142kach: historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142ce 90 i cmentarz parafialny na dzia\u0142ce 91. \ud83d\udfe1 Los\u00f3w samego cmentarza poewangelickiego po 1945 roku nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142, przy kt\u00f3rym le\u017cy ten cmentarz, stoi na wzniesieniu w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi i pochodzi z 1890 roku; poprzedni, wzniesiony w 1687 roku przez Hirscha von Pomeiske, zamkni\u0119to trzy lata wcze\u015bniej jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem. Oko\u0142o 1755 roku urz\u0105dzono pod nim krypt\u0119 grobow\u0105 rodziny von Pomeiske \u2014 dziedzic\u00f3w, kt\u00f3rym ko\u015bci\u00f3\u0142 zawdzi\u0119cza\u0142 to, \u017ce przetrwa\u0142 kontrreformacj\u0119 jako ewangelicki. Parafia obejmowa\u0142a Pomysk Wielki i Ma\u0142y oraz \u017buk\u00f3wko od 1826 roku, a do 1911 roku tak\u017ce P\u00f3\u0142czno. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w, w nawiasie katolicy: 1819 \u2014 259, 1855 \u2014 503 (34), 1885 \u2014 726 (7), 1905 \u2014 770 (113), 1925 \u2014 779 (60), 1933 \u2014 705 (76), 1938 \u2014 678 (65). \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); ewidencja cmentarzy Pomorza (bia\u0142e karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Gro\u00df Pomeiske","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/grosspomeiske.htm"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Pomysk Wielki \u2014 Wikipedia; Wiki Lubi Zabytki pow. bytowski","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Pomysk_Wielki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePomysk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0452","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.204563,"lng":17.557119,"name_de":"Gro\u00df Pomeiske","name_pl":"Pomysk Wielki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomysk Wielki, po niemiecku Gro\u00df Pomeiske, w gminie Byt\u00f3w, le\u017ca\u0142 w powiecie bytowskim rejencji koszali\u0144skiej i by\u0142 samodzieln\u0105 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em \u2014 na ziemi bytowskiej, o silnej, lutera\u0144skiej warstwie kaszubskiej. Oko\u0142o 1905 roku wie\u015b liczy\u0142a 431 mieszka\u0144c\u00f3w, mia\u0142a na miejscu urz\u0105d stanu cywilnego i siedzib\u0119 okr\u0119gu urz\u0119dowego; katolicy podlegali parafii w Bytowie.\n\n\ud83d\udccc Wykaz duchownych Pomorza prowadzi Pomysk jako parafi\u0119 synodu bytowskiego i zaznacza na wst\u0119pie rzecz uczciw\u0105: o pierwszym wzniesieniu ko\u015bcio\u0142a i o czasie fundacji parafii nie ma wiarygodnych wiadomo\u015bci. W najdawniejszych czasach patronat nale\u017ca\u0142 zapewne do rodu von Pomeiske. Po Reformacji gmina przy\u0142\u0105czona by\u0142a pocz\u0105tkowo jako filia do lutera\u0144skiej wsp\u00f3lnoty w Bytowie i tamtejsi duchowni sprawowali tu nabo\u017ce\u0144stwa; w\u0142asnego duchownego otrzyma\u0142a p\u00f3\u017aniej. \ud83d\udccc Jeden szczeg\u00f3\u0142 pokazuje, jak d\u0142ugo trwa\u0142y dawne zobowi\u0105zania: Pomysk wraz z \u0141upawskiem musia\u0142 jeszcze wtedy oddawa\u0107 meszne katolickiemu proboszczowi w Bytowie \u2014 lutera\u0144ska wie\u015b p\u0142aci\u0142a danin\u0119 katolickiej parafii.\n\n\ud83d\udccc Dziej\u00f3w samej budowli nie da si\u0119 na razie uzgodni\u0107. Jeden zapis m\u00f3wi, \u017ce \u015bredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142, datowany na czas oko\u0142o 1430 roku, zast\u0105piono w 1890 roku obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 neogotyck\u0105; drugi \u2014 \u017ce obecna \u015bwi\u0105tynia jest ryglowa i pochodzi z 1687 roku. Oba nie mog\u0105 by\u0107 prawdziwe naraz. Zachowa\u0142y si\u0119 natomiast figura Marii z Dzieci\u0105tkiem z oko\u0142o 1430 roku oraz dzwon z 1584 \u2014 sprz\u0119ty starsze od ka\u017cdej z tych dat. \ud83d\udccc Pewne jest natomiast to, \u017ce by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 dworski, kt\u00f3ry po 1637 roku zosta\u0142 przy protestantach: gdy ziemia bytowska wr\u00f3ci\u0142a pod zwierzchnictwo Korony i cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwi\u0105ty\u0144 odebrano ewangelikom, ta pozosta\u0142a w ich r\u0119kach.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny erygowano w 1973 roku, a od 1992 nale\u017cy ona do diecezji pelpli\u0144skiej. \u015awi\u0105tynia jest czynna i wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1648 w 1997 roku.\n\n\ud83d\udccc Dzieje samej budowli, kt\u00f3rych wykaz duchownych nie zna\u0142, opisuje inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku \u2014 dok\u0142adniej ni\u017c jakiekolwiek inne \u017ar\u00f3d\u0142o, kt\u00f3rym dysponujemy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 po Reformacji ewangelicki, tak jak jasie\u0144ski, poniewa\u017c by\u0142 szlacheck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 dworsk\u0105; najpierw jako filia Bytowa, w siedemnastym wieku ju\u017c jako samodzielna parafia \u2014 z tego stulecia znany jest pastor Achatius Reich. Jasie\u0144 by\u0142 fili\u0105 Pomyska do 1856, a jego w\u0142a\u015bciciel pozostawa\u0142 kompatronem do 1894 roku. Do parafii nale\u017ca\u0142o te\u017c, a\u017c do erygowania parafii w Sul\u0119czynie w 1865 roku, kilka wsi zachodniopruskich, a do 1911 roku P\u00f3\u0142czno.\n\n\ud83d\udccc Budowli by\u0142o tu kilka po kolei. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano w 1577 roku; w 1584 ufundowano dzwon z napisem \u201eEn ego campana nunquam denuncio vana \u2014 Laudo Deum verum, plebem voco, congrego clerum\u201d. W 1687 roku Hirsch von Pomeiske postawi\u0142 now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o murze ceglano-ryglowym, siedem i p\u00f3\u0142 metra na pi\u0119tna\u015bcie i p\u00f3\u0142, z pochylon\u0105, oszalowan\u0105 wie\u017c\u0105 ryglow\u0105 i przybud\u00f3wk\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105 mieszcz\u0105c\u0105 zakrysti\u0119 i lo\u017c\u0119 patronack\u0105; na p\u0142ycie wschodniej \u015bciany wykuto \u201eMichael Krest aedificavit Anno MDCLXXXVII\u201d. Oko\u0142o 1755 roku urz\u0105dzono pod ko\u015bcio\u0142em krypt\u0119 grobow\u0105 rodziny von Pomeiske. Po wielokrotnych naprawach budowla zagrozi\u0142a zawaleniem: zamkni\u0119to j\u0105 w 1887 roku, a w 1890 zast\u0105piono now\u0105. Zaplanowanej wie\u017cy nigdy nie postawiono \u2014 stoi tylko jej podbudowa, doprowadzona do po\u0142owy wysoko\u015bci nawy i nakryta dachem dwuspadowym. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na wzniesieniu w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, ma o\u015b p\u00f3\u0142noc\u2013po\u0142udnie, wn\u0119trze dziewi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 metra na dwadzie\u015bcia, a mur z ciosanego kamienia polnego i ceg\u0142y.\n\n\ud83d\udccc Z wyposa\u017cenia inwentarz wymienia rzeczy stare i cenne: lipow\u0105 figur\u0119 Marii z Dzieci\u0105tkiem z oko\u0142o 1430 roku, wysoko\u015bci osiemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu centymetr\u00f3w, w 1938 roku przechowywan\u0105 w muzeum w Bytowie; dwa br\u0105zowe \u015bwieczniki z pi\u0119tnastego wieku; olejne Ukrzy\u017cowanie na sosnowej desce z pierwszej po\u0142owy osiemnastego wieku. Organy o dziewi\u0119ciu g\u0142osach zbudowa\u0142 w 1895 roku Gr\u00fcneberg ze Szczecina, zast\u0119puj\u0105c instrument Hoffmanna z 1858 roku. Wisia\u0142y tu dwa dzwony br\u0105zowe \u2014 z 1852 roku od Vossa ze Szczecina i z 1925 od Stoermera z Erfurtu; dzwon z 1584 roku przela\u0142 w 1851 roku Bauer z Gda\u0144ska, a w 1917 zabrano go na wojn\u0119. Dw\u00f3r na po\u0142udnie od placu ko\u015bcielnego, wzniesiony w 1880 roku, by\u0142 pierwotnie domem wd\u00f3w po pastorach. \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 75 (Gro\u00df-Pomeiske); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pomysku Wielkim \u2014 Urz\u0105d Miejski w Bytowie","url":"https://www.bytow.com.pl/Kosciol-w-Pomysku-Wielkim,152,270"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Gro\u00df Pomeiske, Kreis B\u00fctow \u2014 denkmalprojekt.org","url":"http://www.denkmalprojekt.org/2017/gross-pomeiske-pomysk-wielkie_lk-buetow_wk2_pom.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"przybli\u017cone (z cmentarza Pomysk) \u2014 DO WERYFIKACJI","id":"KOS-NOWY-POMYSK","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21633,"lng":17.56083,"name_de":"Gro\u00df Pomeiske","name_pl":"Pomysk Wielki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Gro\u00df Pomeiske)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Popowice (niemieckie Puppendorf) s\u0105 wsi\u0105 m\u0142od\u0105. Powsta\u0142y z folwarku nale\u017c\u0105cego do maj\u0105tku Waldow \u2014 dzisiejszej Wo\u0142czy Wielkiej \u2014 kt\u00f3ry w latach 1905\u20131906 rozparcelowa\u0142o Pommersche Ansiedlungsgesellschaft: 368 hektar\u00f3w podzielono na 20 osad. W spisie powszechnym z 1895 roku nazwy Puppendorf jeszcze nie ma, bo i wsi jeszcze nie by\u0142o. Le\u017ca\u0142y w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, z urz\u0119dem stanu cywilnego w Piaszczynie (Reinwasser), i przez trzy dziesi\u0119ciolecia by\u0142y samodzieln\u0105 gmin\u0105 \u2014 do 1 pa\u017adziernika 1937 roku, kiedy sta\u0142y si\u0119 przysi\u00f3\u0142kiem Kremerbruch.\n\nOsadnicy byli ewangelikami niemal co do jednego: w 1925 roku na 172 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142 tu 1 katolik. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Waldow i tam je\u017cd\u017cono na nabo\u017ce\u0144stwa, a od 1912 roku tak\u017ce do filialnego ko\u015bcio\u0142a w Kremerbruch. Cmentarz za\u0142o\u017cono zapewne po 1911 roku \u2014 wcze\u015bniej powsta\u0107 nie m\u00f3g\u0142, bo i wie\u015b by\u0142a ledwie kilkuletnia.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku Popowice zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Odt\u0105d s\u0105 polskie, w gminie Miastko i powiecie bytowskim. Na miejscu dawnego cmentarza ustawiono w 1993 roku kamie\u0144 pami\u0105tkowy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Popowice (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Popowice (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Popowice_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0614","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07159,"lng":17.19143,"name_de":"Puppendorf","name_pl":"Popowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Popowo (po niemiecku Poppow) le\u017cy w gminie Cewice w powiecie l\u0119borskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Ewangelicy mieli tu przewag\u0119 i chodzili do ko\u015bcio\u0142a w \u0141ebuni (Labuhn). Parafia \u0142ebu\u0144ska by\u0142a dawniej fili\u0105 Bukowiny, a Ernst M\u00fcller wylicza jej duchownych od Johanna Cossiusa, urz\u0119duj\u0105cego oko\u0142o 1570 roku \u2014 wsp\u00f3lnota ewangelicka istnia\u0142a tu wi\u0119c od czas\u00f3w Reformacji. \ud83d\udccc By\u0142a to wsp\u00f3lnota kaszubskoj\u0119zyczna: Franz Tetzner wymienia Popowo w\u015br\u00f3d wsi w\u0105skiego pasa przygranicznego, w kt\u00f3rym mowa kaszubska trzyma\u0142a si\u0119 jeszcze u schy\u0142ku XIX wieku, razem z Siemirowicami, Bukowin\u0105, \u0141ebuni\u0105 i Dzi\u0119cielcem.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi\u0142 Popowo dwoma osobnymi wierszami, bo wykaz dzieli\u0142 powiat na gminy wiejskie i obwody dworskie. W gminie wiejskiej, na stronie 188 pod pozycj\u0105 36, zapisano 90 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w; w obwodzie dworskim, na stronie 192 pod pozycj\u0105 136 \u2014 34 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w. Katolicy podlegali parafii w Roz\u0142azinie (Roslasin), a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Cewicach (Zinzelitz).\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w wykazie zabytkowych cmentarzy gminy Cewice jako nieczynny, datowany na XIX wiek, o bardzo z\u0142ym stanie nagrobk\u00f3w i drzewostanu. Le\u017cy w lesie; podczas ogl\u0119dzin w sierpniu 2015 roku odnotowano zapadni\u0119te, poro\u015bni\u0119te mchem mogi\u0142y, nieczytelne tablice nagrobne i zniszczenia po wandalizmie, a obok \u015blady sporadycznych odwiedzin \u2014 znicze i drewniane krzy\u017cyki. \ud83d\udccc Obrys za\u0142o\u017cenia jest wci\u0105\u017c czytelny z powietrza: w cieniowaniu rze\u017aby terenu wida\u0107 w tym miejscu wyra\u017any prostok\u0105t, oko\u0142o 58 na 56 metr\u00f3w, poro\u015bni\u0119ty starodrzewem. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy); Wykaz obiekt\u00f3w zabytkowych gminy Cewice (za\u0142. nr 1 do GPOnZ), poz. 98 \u2014 Popowo, cmentarz ewangelicki, dzia\u0142ka nr 87-L; NMT GUGiK (cieniowanie rze\u017aby, lotnicze skanowanie laserowe) + ortofotomapa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912, has\u0142o Labuhn, s. 239; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Lipsk 1899.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"dokument urz\u0119dowy","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w zabytkowych gminy Cewice (za\u0142. nr 1 do GPOnZ), poz. 98 \u2014 Popowo, cmentarz ewangelicki, dz. nr 87-L","url":"https://bip.cewice.pl/pliki/cewice/zalaczniki/7991/zalacznik_nr_1-_spis_obiektow_zabytkowych.pdf"},{"typ":"dane przestrzenne","tytul":"NMT GUGiK (cieniowanie rze\u017aby, lotnicze skanowanie laserowe) + ortofotomapa","url":"https://mapy.geoportal.gov.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0948","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_popowo/popowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.47859,"lng":17.85402,"name_de":"Poppow","name_pl":"Popowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pordenowo, po niemiecku Pordenau, le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich w dzisiejszej gminie Lichnowy; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej. Wzmiankowane na pocz\u0105tku XIV wieku jako Pordenaw, w 1622 roku nale\u017ca\u0142o do Gro\u00df Lichtenau \u2014 do Lichn\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y zarazem jego parafi\u0105 katolick\u0105 i ewangelick\u0105. Harnoch wymienia Pordenau wraz z Altenau i Wappenfelde w okr\u0119gu szkolnym parafii Gro\u00df Lichtenau, licz\u0105cej 700 dusz i maj\u0105cej cztery cmentarze.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b jednak nigdy nie mia\u0142a \u2014 mia\u0142a zb\u00f3r. Bernhard Schmid zapisa\u0142 wprost, \u017ce nie istnia\u0142 tu ani ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ani ewangelicki; sta\u0142 natomiast drewniany dom modlitwy mennonit\u00f3w, wzniesiony w 1800 roku jako filia zboru w Lubieszewie, z mieszkaniem s\u0142ugi ko\u015bcielnego, z zakrysti\u0105, empor\u0105, ambon\u0105 i drewnianymi \u0142awami. Wn\u0119trze by\u0142o bez ozd\u00f3b, godne uwagi tylko przez jasne, zgodne z materia\u0142em traktowanie drewna; na balustradzie empory wisia\u0142o kilka tarcz nagrobnych z po\u0142owy XIX wieku. Po 1945 roku zb\u00f3r rozebrano.\n\nLiczby pokazuj\u0105 wie\u015b podzielon\u0105 na trzy wyznania i to bez wyra\u017anej wi\u0119kszo\u015bci. W 1869 roku mieszka\u0142o tu 245 os\u00f3b w 20 domach: 112 katolik\u00f3w, 80 ewangelik\u00f3w, 51 mennonit\u00f3w i 2 baptyst\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 195 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 76 ewangelik\u00f3w, 73 katolik\u00f3w i 46 os\u00f3b w rubryce innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3r\u0105 na \u017bu\u0142awach wype\u0142niali w\u0142a\u015bnie mennonici. Dzi\u015b wie\u015b liczy 96 mieszka\u0144c\u00f3w (stan z 2008 roku).\n\nCmentarz mennonicki zdewastowano po 1945 roku. W 2010 roku staraniem stowarzyszenia z Malborka urz\u0105dzono na nim lapidarium z piaskowcowych stel, cippus\u00f3w i nagrobka w formie ksi\u0119gi. We wsi zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi dom podcieniowy z 1811 roku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w. \ud83d\udfe1 Nurtu tutejszej gminy mennonickiej \u2014 flamandzkiego czy fryzyjskiego \u2014 Schmid nie podaje; notuje jedynie zale\u017cno\u015b\u0107 od zboru w Lubieszewie.\n\nWpis potwierdzony i rzeczywi\u015bcie milczy o wyznaniu: \u201e90 | malborski | Lichnowy | Pordenowo | Cmentarz\u201d, bez powierzchni. Milczenie ma jednak w tym arkuszu pewn\u0105 wag\u0119, bo wyznanie zapisano wsz\u0119dzie tam, gdzie by\u0142o znane \u2014 w gminie Lichnowy jako ewangelickie oznaczono sze\u015b\u0107 cmentarzy: w Bor\u0119tach, D\u0105browie, Lichnowach, Lichn\u00f3wkach, Lisewie Malborskim i Parszewie, a katolickie opisano wprost przy Bor\u0119tach i Lisewie. Pordenowo jest jedynym cmentarzem tej gminy bez okre\u015blenia wyznania, co da si\u0119 pogodzi\u0107 z jego mennonickim charakterem, ale dowodu nie stanowi. Podstaw\u0105 pozostaje Schmid.\n\nDo milczenia ewidencji dochodzi \u015bwiadectwo z epoki. Arkusz Messtischblattu obejmuj\u0105cy Pordenowo, w wydaniu z 1900 roku, podpisuje przy drodze biegn\u0105cej na p\u00f3\u0142noc od wsi obiekt mennonicki \u2014 \u201eMennoniten-Kp.\u201d \u2014 z sygnatur\u0105 budynku po wschodniej stronie szosy, mniej wi\u0119cej siedemset metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od zabudowy. Jest to niezale\u017cne od Bernharda Schmida potwierdzenie mennonickiej obecno\u015bci religijnej dok\u0142adnie w tym miejscu i w tym czasie, w kt\u00f3rym Schmid opisuje drewniany dom modlitwy z 1800 roku, fili\u0119 zboru w Lubieszewie. Wyznania samego cmentarza to jeszcze nie dowodzi, bo podpis odnosi si\u0119 do domu modlitwy, ale wzmacnia poszlak\u0119 i daje trop lokalizacyjny: obiekt mennonicki le\u017ca\u0142 na p\u00f3\u0142noc od wsi, nie przy jej \u015brodku, gdzie stoi punkt rekordu. Odczyt pochodzi z arkusza w rozdzielczo\u015bci zmniejszonej, oko\u0142o 4,2 metra na piksel, bo tego arkusza nie ma w wersji oryginalnej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, t. 2: powiat malborski; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Lichnowy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Marienburg\u201d; Messtischblatt 1:25 000, arkusz obejmuj\u0105cy Pordenau, wydanie 1900; B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Pordenowo (Pordenau) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/pordenowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Pordenowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885 Marienburg 14/96; B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Marienburg; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Lichnowy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Marienburg\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz obejmuj\u0105cy Pordenau, wydanie 1900","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0907","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15668,"lng":18.90228,"name_de":"Pordenau","name_pl":"Pordenowo \u2014 cmentarz mennonicki (Pordenau)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pordenowo \u2014 po niemiecku Pordenau \u2014 jest wsi\u0105 na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, uw\u0142aszczon\u0105 w latach 1399 i 1410, a w XVII stuleciu zasiedlon\u0105 na nowo jako cz\u0119\u015b\u0107 Lichn\u00f3w. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Rzeszy; w lutym 1945 zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona.\n\n\ud83d\udccc By\u0142 to o\u015brodek osadnictwa mennonickiego, a nie lutera\u0144skiego, i wida\u0107 to w nazwiskach. Pruski spis z 1776 roku wymienia tu dziesi\u0119\u0107 rodzin mennonickich: Claassen, Ens, Esau, Harder, Sawatski, Wiens i Woelcke. W 1800 roku mennonici wznie\u015bli drewniany dom modlitwy dla okolicznych wsi.\n\n\ud83d\udd34 Wsp\u00f3lnota nie by\u0142a przy tym jednolita, i to jest w dziejach \u017cu\u0142awskich mennonit\u00f3w rzecz zasadnicza: flamandzcy nale\u017celi do zboru w Lubieszewie, fryzyjscy do Or\u0142owskiego Pola. Dwa od\u0142amy, dwa zbory, jedna wie\u015b.\n\nLiczby pokazuj\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 malej\u0105c\u0105 w udziale, cho\u0107 nie w liczbie: w 1820 roku wie\u015b mia\u0142a 208 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 50 mennonit\u00f3w; w 1869 \u2014 245 os\u00f3b i 51 mennonit\u00f3w; w 1905 \u2014 235; w 1936 \u2014 277 mieszka\u0144c\u00f3w i ju\u017c tylko 36 mennonit\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny notuje tu 112 katolik\u00f3w i 80 ewangelik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku dom modlitwy zniszczono, a cmentarz mennonicki zdewastowano. Zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi dom podcieniowy z 1811 roku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1571.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Pordenowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Pordenowo","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0423","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1509,"lng":18.9031,"name_de":"Pordenau","name_pl":"Pordenowo \u2014 mennonicki dom modlitwy (Pordenau, nieistniej\u0105cy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Posto\u0142owo \u2014 po niemiecku Postelau \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w dawnym powiecie Danziger H\u00f6he, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Wie\u015b by\u0142a mieszana wyznaniowo: w 1869 roku z 400 mieszka\u0144c\u00f3w 211 by\u0142o katolikami, a 189 ewangelikami. Ci ostatni \u2014 luteranie i ewangelicy unijni \u2014 nale\u017celi do parafii w Sobowidzu, katolicy do parafii w Tr\u0105bkach Wielkich. Mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Posto\u0142owie by\u0142, i to od dawna \u2014 tylko \u017ce przepad\u0142, a wraz z nim pami\u0119\u0107 o nim. Opisa\u0142 t\u0119 histori\u0119 ks. Jakub Fankidejski. Przed Reformacj\u0105 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Skarszewach, ale mia\u0142a w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, jak si\u0119 zdaje parafialn\u0105, bo dla proboszcza zapisane by\u0142y cztery w\u0142\u00f3ki. W czasie d\u0142ugoletniego panowania ewangelik\u00f3w w Skarszewach mieszka\u0144cy Posto\u0142owa, nak\u0142onieni \u2014 jak pisze wizytator \u2014 przez tamtejszych predykant\u00f3w, przyj\u0119li wyznanie lutera\u0144skie, a ko\u015bci\u00f3\u0142ek podupad\u0142 ca\u0142kowicie: w 1583 roku trzy proboszczowskie w\u0142\u00f3ki le\u017ca\u0142y od\u0142ogiem, czwart\u0105 obrabia\u0142 niejaki Micha\u0142 Maciek. P\u00f3\u017aniej wie\u015b przy\u0142\u0105czono do parafii w Tr\u0105bkach i o starym ko\u015bciele zapomniano tym \u0142atwiej.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej ani kaplicy tu nigdy nie postawiono; zosta\u0142 cmentarz, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 89. \ud83d\udfe1 Dat za\u0142o\u017cenia i zamkni\u0119cia dokumentacja nie podaje, a wiersz spisu z 1885 roku, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by dorzuci\u0107 liczby i przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105, w naszej kopii nie wyst\u0119puje: odczyt powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego urywa si\u0119 w sekcji obwod\u00f3w dworskich na literze H, a Postelau sta\u0142by pod liter\u0105 P. \ud83d\udfe1 We wsi dzia\u0142a dzi\u015b czynny cmentarz parafialny \u2014 czy jest on kontynuacj\u0105 dawnego ewangelickiego, czy odr\u0119bnym obiektem, rozstrzygn\u0105 dopiero ogl\u0119dziny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 205.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 89, Posto\u0142owo)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 205","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0373","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13037,"lng":18.46218,"name_de":"Postelau","name_pl":"Posto\u0142owo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Brak \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzaj\u0105cego istnienie ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w samym Pot\u0119gowie. Wiejski ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny tego rejonu (pw. \u015bw. Stanis\u0142awa) znajduje si\u0119 w Sk\u00f3rowie i jest murowany z 1859 r.; przynale\u017cno\u015b\u0107 Pot\u0119gowa do tej \u015bwi\u0105tyni niepewna.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburska","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0302","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.48193,"lng":17.49114,"name_de":"Pottangow","name_pl":"Pot\u0119gowo","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Potok (niemieckie Pottack) by\u0142 maj\u0105tkiem szlacheckim (Rittergut) w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wykaz Meyersa oko\u0142o 1905 roku liczy tu oko\u0142o 107 mieszka\u0144c\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w Ponikle (Ponickel); w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nigdy nie by\u0142o, wi\u0119c na nabo\u017ce\u0144stwa je\u017cd\u017cono do parafii ewangelickiej, a katolicy do Miastka.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku daje tu obraz osobliwy jak na pomorsk\u0105 wie\u015b: 146 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika, jedna osoba wyznania moj\u017ceszowego i a\u017c 25 os\u00f3b zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie \u2014 czyli mniej wi\u0119cej co si\u00f3dmy mieszkaniec maj\u0105tku sta\u0142 poza Ko\u015bcio\u0142em krajowym. Wiersz stoi na stronie 166 pod pozycj\u0105 99, a wi\u0119c w dziale obwod\u00f3w dworskich, co potwierdza zapisany w opisie charakter miejscowo\u015bci.\n\n\ud83d\udd34 Ten sam spis przypisuje Potok do parafii ewangelickiej w Ko\u0142czyg\u0142owach (Alt Kolziglow), podczas gdy atlas notowa\u0142 dot\u0105d parafi\u0119 w Cetyniu (Zettin). Rozbie\u017cno\u015bci nie uda\u0142o si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107 \u2014 spis m\u00f3wi jedno, dotychczasowy zapis drugie.\n\nPo 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski, a ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono; cmentarz zosta\u0142 bez opiekun\u00f3w.\n\n\u26a0 O samym obiekcie nie wiemy na razie nic pr\u00f3cz tego, \u017ce istnieje: ani daty za\u0142o\u017cenia, ani powierzchni, ani stanu zachowania nie potwierdza \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gm. Miastko (SP3 Miastko)","url":"https://sp3.miastko.pl/zalaczniki/dokumenty/it%20miejscowosci%20w%20gm.%20Miastko.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0615","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14062,"lng":17.17425,"name_de":"Pottack","name_pl":"Potok \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Potu\u0142y to ma\u0142a miejscowo\u015b\u0107 w gminie St\u0119\u017cyca, na obszarze dawnej parafii ewangelickiej w St\u0119\u017cycy.\n\n\ud83d\udccc Liczby z 1921 roku s\u0105 tu wyj\u0105tkowe w ca\u0142ym tym materiale. Pierwszy spis Rzeczypospolitej odnotowa\u0142 187 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 163 wyznania ewangelickiego \u2014 ale narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142y tylko 123 osoby, a polsk\u0105 64. Oznacza to, \u017ce oko\u0142o czterdzie\u015bciorga tutejszych ewangelik\u00f3w uzna\u0142o si\u0119 za Polak\u00f3w \u2014 a wi\u0119c wi\u0119kszo\u015b\u0107 miejscowych Polak\u00f3w by\u0142a wyznania ewangelickiego. Na Pomorzu bywa\u0142o zwykle odwrotnie.\n\n\ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna podawana jest rozbie\u017cnie: tre\u015b\u0107 wskazuje St\u0119\u017cyc\u0119, a odczyt ze spisu 1910 \u2014 Szymbark.\n\n\ud83d\udfe1 W ewidencji figuruje cmentarz ewangelicki w gminie St\u0119\u017cyca, ale \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105 jednoznacznie, \u017ce le\u017cy on w samych Potu\u0142ach. Do sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).* W 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Szymbark. *\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912.* Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 187 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 163 wyznania ewangelickiego. Narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 64 osoby, niemieck\u0105 123. *\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0341","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.21345,"lng":18.0817,"name_de":"Patull","name_pl":"Potu\u0142y \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Powa\u0142kach zajmuje prostok\u0105t 41 na 100 metr\u00f3w. Zachowane nagrobki pochodz\u0105 z pierwszej po\u0142owy XX wieku; grob\u00f3w jest czterna\u015bcie, a napis daje si\u0119 odczyta\u0107 ju\u017c tylko na jednej tablicy. \ud83d\udd34 Powierzchnia podawana bywa dwojako: ewidencja konserwatorska prowadzi kwater\u0119 pod pozycj\u0105 235 z area\u0142em 0,31 hektara, tymczasem prostok\u0105t 41 na 100 metr\u00f3w daje 0,41 hektara. Obu odczyt\u00f3w nie da si\u0119 pogodzi\u0107 bez pomiaru w terenie.\n\nWie\u015b by\u0142a podzielona wyznaniowo niemal po po\u0142owie. S\u0142ownik geograficzny nazywa Powa\u0142ki dobrami rycerskimi oddalonymi o siedem kilometr\u00f3w od Chojnic i podaje stan z 1867 roku: 100 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 57 katolik\u00f3w i 43 ewangelik\u00f3w, przy jednej i drugiej parafii w Chojnicach. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach, kt\u00f3ra w\u0142asne ksi\u0119gi prowadzi\u0142a od 1632 roku, a oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 8790 dusz.\n\n\ud83d\udccc Trzy stulecia wcze\u015bniej Powa\u0142ki by\u0142y schronieniem \u2014 i to dla strony katolickiej. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze, \u017ce wie\u015b jest star\u0105 siedzib\u0105 Powalskich, a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, filialny wobec Chojnic i patronatu prywatnego, zburzyli Krzy\u017cacy w 1519 roku. Odbudowano go \u201ew do\u015b\u0107 obszernych rozmiarach\u201d, poniewa\u017c przez ca\u0142y czas, kiedy luteranie panowali w Chojnicach \u2014 od 1550 do 1616 roku \u2014 proboszcz chojnicki mieszka\u0142 zwykle w Powa\u0142kach, przez co ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy sta\u0142 si\u0119 nawet parafialnym. Po powrocie proboszcza do miasta w 1616 roku wie\u015b zn\u00f3w by\u0142a fili\u0105 i ko\u015bci\u00f3\u0142 szybko podupad\u0142: wizytator Trebnic zanotowa\u0142 w 1658 roku, \u017ce na jego miejscu sta\u0142a ju\u017c tylko ma\u0142a kapliczka, sama bliska upadku, w kt\u00f3rej nabo\u017ce\u0144stwa si\u0119 nie odprawia\u0142y.\n\nEwangelicki \u015blad Powa\u0142ek jest tak\u017ce osobowy. Pfarrerbuch M\u00fcllera notuje, \u017ce Christian \u00c4gidius Notzoll, pastor w Osiekach L\u0119borskich w latach 1783\u20131822, urodzi\u0142 si\u0119 20 grudnia 1756 roku w \u201ePowalke pod Konitz\u201d. \ud83d\udfe1 Uto\u017csamienie opiera si\u0119 na samej formie nazwy \u2014 niemieckie Powa\u0142ki to Powalken. \ud83d\udd34 Nazwisko czytane bywa dwojako: Schultz w dziejach powiatu l\u0119borskiego zapisuje je Rotzoll.\n\n\ud83d\udccc Z dawnego za\u0142o\u017cenia zosta\u0142y relikty, ale miejsce nie zosta\u0142o bez opieki \u2014 w 2021 roku teren uporz\u0105dkowa\u0142 i upami\u0119tni\u0142 Gminny O\u015brodek Kultury w Chojnicach. \ud83d\udfe1 Statystyki mi\u0119dzywojennej dla tej wsi nie przytaczam: w dost\u0119pnym odczycie Skorowidza z 1921 roku powiat chojnicki liczy osiemdziesi\u0105t dwa wiersze i urywa si\u0119 na stronie 28 przy pozycji dwudziestej sz\u00f3stej, Podr\u0119bionej \u2014 Powa\u0142ek w\u015br\u00f3d nich nie ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Powa\u0142ki","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0092","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74074,"lng":17.62146,"name_de":"Powalken","name_pl":"Powa\u0142ki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Prabuty, po niemiecku Riesenburg, w powiecie kwidzy\u0144skim. Obiektem jest tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski, zwany polskim.\n\n\u26a0 W wykazie gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku wiersz nosz\u0105cy nazw\u0119 Riesenburg nie opisuje miasta: stoi w powiecie suskim (strona 82, pozycja 4), liczy 215 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 189 katolik\u00f3w i 26 ewangelik\u00f3w \u2014 a parafi\u0119 ewangelick\u0105 ma w Nowym Mie\u015bcie, poza w\u0142asnym powiatem. Miasto Prabuty, siedziba dawnych biskup\u00f3w pomeza\u0144skich i o\u015brodek lutera\u0144ski od XVI wieku, liczy\u0142o w\u00f3wczas kilka tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w z przewag\u0105 ewangelik\u00f3w. Odniesienie tych liczb do ca\u0142ego miasta wymaga\u0142oby sprawdzenia \u2014 spis prowadzono wed\u0142ug jednostek administracyjnych, kt\u00f3rych granice nie pokrywa\u0142y si\u0119 z miejscowo\u015bci\u0105 w dzisiejszym rozumieniu, a przewaga katolicka w mie\u015bcie o tak d\u0142ugiej tradycji lutera\u0144skiej by\u0142aby zaskakuj\u0105ca.\n\n\ud83d\udccc Prabuty zapisa\u0142y si\u0119 w gda\u0144skich rejestrach duchownych jako przystanek w niezwyk\u0142ym \u017cyciorysie. Autor r\u0119kopi\u015bmiennych dopisk\u00f3w w gda\u0144skim spisie duchownych zanotowa\u0142 o pewnym pastorze: \u201eBy\u0142 s\u0142uchaczem Lutra\u201d. Zanim przyby\u0142 do Gda\u0144ska, by\u0142 proboszczem w\u0142a\u015bnie w Prabutach; ust\u0105pi\u0142 stamt\u0105d w 1554 roku, poniewa\u017c sprzeciwi\u0142 si\u0119 sakramentarzom, a w 1572 roku w Toruniu usuni\u0119to go z urz\u0119du ca\u0142kowicie. W Gda\u0144sku, dzi\u0119ki wstawiennictwu duchowie\u0144stwa miejskiego, otrzyma\u0142 parafi\u0119 w Cedrach Wielkich i Ma\u0142ych. By\u0142 nim Wawrzyniec Morgenstern, kt\u00f3rego oko\u0142o 1524 roku ordynowa\u0142 na predykanta w Prabutach biskup pomeza\u0144ski Erhard von Queiss. \ud83d\udfe1 Zapis dotyczy prabuckiej parafii XVI wieku, nie za\u015b tego konkretnego budynku; zwi\u0105zku z nim nie ustalono.\n\n\ud83d\udfe1 Po\u0142o\u017cenie obiektu podano w przybli\u017ceniu i wymaga ono sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105, karta 29; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. -","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0535","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73873,"lng":19.19564,"name_de":"Riesenburg","name_pl":"Prabuty \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Prabuty (po niemiecku *Riesenburg*) zacz\u0119\u0142y si\u0119 od poga\u0144skiego grodu, zdobytego w 1234 roku; biskup pomeza\u0144ski Albert odbudowa\u0142 go w 1276 roku i uczyni\u0142 swoj\u0105 rezydencj\u0105, kt\u00f3r\u0105 Prabuty pozosta\u0142y do 1587 roku. Przy zamku stan\u0105\u0142 gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 farny, wzniesiony w latach 1310\u20131330. Katolicki by\u0142 do 1525 roku; po sekularyzacji Prus przej\u0119li go protestanci i pozosta\u0142 ewangelicki a\u017c do 1945 roku. Pierwszym proboszczem miejskiej gminy zosta\u0142 w 1525 roku duchowny, kt\u00f3rego \u2014 jak notuje Harnoch \u2014 przys\u0142a\u0142 tu ze S\u0142upska sam Luter; \ud83d\udfe1 nazwiska nie da si\u0119 odczyta\u0107 z zachowanego zapisu.\n\nProbostwo mia\u0142o w mie\u015bcie dwa ko\u015bcio\u0142y: wielki, zwany niemieckim, i ma\u0142y, zwany polskim. Oba strawi\u0142 po\u017car w 1688 roku \u2014 z fary ocala\u0142y tylko zakrystia pod wie\u017c\u0105 i naprzeciwleg\u0142a komora chrzcielna, obie o mocnych sklepieniach krzy\u017cowych, a mury w wi\u0119kszo\u015bci osta\u0142y si\u0119 kamienne. Odbudowana \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a pi\u0119ciobocznie zamkni\u0119ty ch\u00f3r, naw\u0119 i murowan\u0105, wysok\u0105 na sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t st\u00f3p wie\u017c\u0119 z blankami i dachem siod\u0142owym, wstawion\u0105 w naro\u017cnik mi\u0119dzy naw\u0119 a ch\u00f3r; trzy dzwony, z kt\u00f3rych najwi\u0119kszy przelano w 1725 roku, p\u0142aski malowany strop i organy o dw\u00f3ch manua\u0142ach, pedale i osiemnastu g\u0142osach. Ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 polski sp\u0142on\u0105\u0142 w 1722 roku, a odbudowano go rok p\u00f3\u017aniej kosztem kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma I; w 1871 roku odnowi\u0142 go pan von Francius z Kaltenhof za 210 talar\u00f3w. To w nim g\u0142oszono po polsku \u2014 pod koniec XIX wieku ju\u017c tylko po niemiecku w obu. \ud83d\udd34 W 1807 roku Francuzi urz\u0105dzili w obu prabuckich ko\u015bcio\u0142ach magazyny siana i s\u0142omy.\n\nParafia liczy\u0142a 5 234 dusze, a rocznie notowano w niej 205 chrzt\u00f3w, 49 \u015blub\u00f3w, 2 535 komunikant\u00f3w i 153 pogrzeby; ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1670 roku, konfirmacje wpisywano od 1823, a dla gminy wiejskiej osobne ksi\u0119gi zacz\u0119to w 1719 roku. Miasto by\u0142o ewangelickie i pozosta\u0142o nim: w spisie z 1 grudnia 1885 roku Prabuty liczy\u0142y 4 284 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 2 229 m\u0119\u017cczyzn i 2 055 kobiet \u2014 w 356 domach i 848 gospodarstwach domowych, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 3 588 ewangelik\u00f3w, 527 katolik\u00f3w, 32 innych chrze\u015bcijan i 136 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki miasto otrzyma\u0142o dopiero w 1879 roku.\n\n\ud83d\udccc Przez prabuck\u0105 far\u0119 przeszed\u0142 te\u017c cz\u0142owiek, kt\u00f3ry Lutra s\u0142ysza\u0142 na w\u0142asne uszy. R\u0119kopi\u015bmienne dopiski w gda\u0144skim spisie duchownych Ephraima Praetoriusa m\u00f3wi\u0105 o nim wprost: *\u201eEr ist ein Auditor Lutheri gewesen\u201d* \u2014 \u201eby\u0142 s\u0142uchaczem Lutra\u201d. Zanim trafi\u0142 nad Wis\u0142\u0119, by\u0142 proboszczem w *Riesenburgu*, czyli w\u0142a\u015bnie w Prabutach, lecz \u2014 jak notuje dopisek \u2014 \u201eponiewa\u017c sprzeciwi\u0142 si\u0119 sakramentarzom, musia\u0142 stamt\u0105d ust\u0105pi\u0107 w 1554\u201d. W Toruniu w 1572 roku zosta\u0142 ca\u0142kowicie usuni\u0119ty z urz\u0119du, a s\u0142u\u017cb\u0119 doko\u0144czy\u0142 w \u017cu\u0142awskiej wsi: dzi\u0119ki wstawiennictwu gda\u0144skiego ministerium otrzyma\u0142 parafi\u0119 w Cedrach Wielkich i Ma\u0142ych. \ud83d\udccc Nazwisko podaje gda\u0144ska praca Hermanna Freytaga o zwi\u0105zkach miasta z Wittenberg\u0105: by\u0142 to Franciszek Burchardi (*Franziskus Burchardi*) ze \u015bl\u0105skiego Lw\u00f3wka, wpisany do metryki uniwersytetu wittenberskiego 11 sierpnia 1540 roku, w 1547 roku nauczyciel trzech hrabi\u00f3w Dohn\u00f3w i w tym\u017ce roku proboszcz w Prabutach. Freytag nazywa go bezpo\u015brednim uczniem Lutra i prowadzi jego drog\u0119 dalej: przez Malbork do Gda\u0144ska, gdzie od 1557 roku s\u0142u\u017cy\u0142 przy ko\u015bciele Mariackim, od 30 lipca 1560 do 1572 roku przy ko\u015bciele Mariackim w Toruniu i zarazem przy tamtejszym gimnazjum, a po wygnaniu z Torunia \u2014 w \u017cu\u0142awskim Grossz\u00fcnder, czyli w Cedrach Wielkich. Umar\u0142 6 lipca 1590 roku w Gda\u0144sku, w domu zi\u0119cia Micha\u0142a Coletusa, i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele Mariackim, w kt\u00f3rego zakrystii zawieszono jego portret. \u017be dom mia\u0142 w Prabutach, po\u015bwiadcza syn: Krzysztof wpisa\u0142 si\u0119 w Wittenberdze 2 maja 1569 roku jako *Riesenburgensis Prutenus*, a Rada Gda\u0144ska przyzna\u0142a mu na trzy lata stypendium po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t talar\u00f3w rocznie. \ud83d\udd34 Pow\u00f3d odej\u015bcia z Prabut obie relacje podaj\u0105 inaczej: dopisek do Praetoriusa m\u00f3wi o sprzeciwie wobec sakramentarzy, Freytag \u2014 o z\u0142o\u017ceniu z urz\u0119du jako przeciwnika osjandryzmu. Sam ten sp\u00f3r mia\u0142 zreszt\u0105 w Prabutach swoj\u0105 kart\u0119: w lutym 1556 roku odby\u0142 si\u0119 tu, zwo\u0142any za spraw\u0105 ksi\u0119cia Jana Albrechta, synod maj\u0105cy go zako\u0144czy\u0107, a wynik obrad og\u0142osi\u0142 potem z gda\u0144skiej ambony ich uczestnik, Johannes Halbbrot z Mi\u015bni.\n\nW 1945 roku po\u017car wypali\u0142 wn\u0119trze i zawali\u0142 dach; ocala\u0142a wie\u017ca. \u015awi\u0105tyni\u0119 odgruzowano w 1980 roku, mury i dach odbudowano w latach 1981\u20131982, a w 1982 roku odprawiono w niej pierwsz\u0105 Msz\u0119. W 1983 roku podniesiono j\u0105 do godno\u015bci kolegiaty pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha, a 25 marca 1992 roku \u2014 do godno\u015bci konkatedry diecezji elbl\u0105skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 526\u2013528; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger-Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, egzemplarz interfoliowany z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105 do 1776 roku, karta 29; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Gda\u0144sk 1908, pozycja 201; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Gda\u0144sk 1898, s. 83, 119 i 123; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 i innych \u017ar\u00f3de\u0142 urz\u0119dowych, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Prabuty \u2014 Wikipedia.*","built_year":1310,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Konkatedra pw. \u015bw. Wojciecha \u2014 prabuty.pl / Wikipedia (Prabuty)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Prabuty"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0048","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.755995,"lng":19.2044449,"name_de":"Riesenburg","name_pl":"Prabuty \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (fara, obecnie \u015bw. Wojciecha; Riesenburg)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Pr\u0119gowo Dolne, po niemiecku Nieder Prangenau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w dzisiejszej gminie Kolbudy. Tutejsi protestanci byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi ludno\u015b\u0107 tych stron bywa mylona, osiedlali si\u0119 ni\u017cej, na \u017bu\u0142awach. Wie\u015b Pr\u0119gowo do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do pruskiego Kreis Karthaus, a w latach 1920\u20131945 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska (Landkreis Danziger H\u00f6he).\n\n\ud83d\udd34 Liczby, kt\u00f3re dot\u0105d opisywa\u0142y t\u0119 wie\u015b, nale\u017ca\u0142y do innej miejscowo\u015bci. *S\u0142ownik geograficzny* prowadzi nad Raduni\u0105 dwa osobne has\u0142a: dobra rycerskie Prangschin w powiecie gda\u0144skim, z hamerniami i m\u0142ynami, gdzie w 1869 roku by\u0142o 108 ewangelik\u00f3w i 99 katolik\u00f3w, oraz wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 Pr\u0119gowo \u2014 Nieder Prangenau \u2014 w powiecie kartuskim, czyli t\u0119 w\u0142a\u015bnie, gdzie tego samego roku naliczono 127 katolik\u00f3w i 37 ewangelik\u00f3w. Dotychczasowy opis bra\u0142 liczby z has\u0142a pierwszego, a wi\u0119c te jedyne, w kt\u00f3rych ewangelicy mieli przewag\u0119. W samym Pr\u0119gowie byli mniejszo\u015bci\u0105, i to wyra\u017an\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a miejscowi ewangelicy nie mieli. \ud83d\udfe1 Do kt\u00f3rej parafii nale\u017celi, \u017ar\u00f3d\u0142o zapisuje niepewnie: przy Prangschinie *S\u0142ownik* wymienia parafi\u0119 ewangelick\u0105 Ja\u015bki, przy Pr\u0119gowie \u2014 \u201eLubiewo\u201d, podczas gdy inne przekazy m\u00f3wi\u0105 o Lublewie (L\u00f6blau). Lubiewo le\u017cy w powiecie tucholskim, kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w st\u0105d, wi\u0119c najpewniej mamy do czynienia ze zniekszta\u0142conym zapisem Lublewa \u2014 rozstrzygni\u0119cia jednak brak. We wsi sta\u0142 natomiast katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a z czternastego wieku, fundacji krzy\u017cackiej.\n\nZ cmentarza zachowa\u0142 si\u0119 ceglany mur z osiemnastego i z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, a mogi\u0142y odnowi\u0142a gmina. Nekropolia mie\u015bci zbiorow\u0105 mogi\u0142\u0119 41 wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu Stutthof i jest utrzymywana jako miejsce pami\u0119ci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Kolbudy: Odnowiono mogi\u0142y na cmentarzu w Pr\u0119gowie","url":"https://pruszczgdanski.naszemiasto.pl/gmina-kolbudy-odnowiono-mogily-na-cmentarzu-w-pregowie/ar/c1-7404028"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0138","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.251,"lng":18.482,"name_de":"Nieder Prangenau","name_pl":"Pr\u0119gowo Dolne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nieistniej\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim (po niemiecku Prangenau), gmina Nowy Staw, powiat malborski. Wie\u015b by\u0142a wielowyznaniowa: w XVII wieku sta\u0142y tu dwa ko\u015bcio\u0142y o konstrukcji ryglowej \u2014 ewangelicki i katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja (ten drugi z murowan\u0105 zakrysti\u0105, sprzedany w drugiej po\u0142owie XVII wieku do Nowego Stawu). Oba ucierpia\u0142y w czasie wojen polsko-szwedzkich. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, stoj\u0105cy w miejscu dzisiejszego boiska, po zniszczeniach odbudowano, a po po\u017carze w drugiej po\u0142owie XVIII wieku wzniesiono w ci\u0105gu roku nowy budynek; Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje go na 1768 rok i ewidencjonuje jako \u201eruiny ko\u015bcio\u0142a ryglowego\u201d (karta zielona z 1959 roku). By\u0142a to budowla ryglowa o wymiarach 13,1 \u00d7 7,8 m, bez wie\u017cy. Do dzi\u015b nie zachowa\u0142a si\u0119. Z ko\u015bcio\u0142em zwi\u0105zany by\u0142 cmentarz ewangelicki, po kt\u00f3rym nie ma \u015bladu; niezale\u017cnie od niego NID kartuje w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim cmentarz ewangelicki datowany na drugiej po\u0142owy XIX wieku (karta cmentarza z 1985 roku). Miejscowi mennonici, jako odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, nale\u017celi do zboru Ladekopp. W centrum wsi, przy g\u0142\u00f3wnej drodze, stoi kamienna kapliczka, przy kt\u00f3rej le\u017c\u0105 dwa kamienie polne z wyrytymi gmerkami i dat\u0105 1756 na jednym z nich.\n\n\ud83d\udfe1 Odczyt spisu z 1910 roku przypisuje t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 parafii ewangelickiej w Lublewie Gda\u0144skim \u2014 i to budzi w\u0105tpliwo\u015b\u0107: dzieli je 32 kilometr\u00f3w, a wi\u0119c znacznie wi\u0119cej, ni\u017c obejmowa\u0142a zwykle parafia. Mo\u017cliwe, \u017ce przy odczycie pomylono miejscowo\u015bci o podobnej nazwie niemieckiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0279","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1578,"lng":18.9325,"name_de":"Prangenau","name_pl":"Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie, po niemiecku Prangenau, le\u017cy w gminie Nowy Staw na Wielkich \u017bu\u0142awach. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 248 mieszka\u0144c\u00f3w: 131 ewangelik\u00f3w, 73 katolik\u00f3w i 44 innych chrze\u015bcijan, czyli mennonit\u00f3w (powiat malborski, strona 14, pozycja 97). Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 we wsi ju\u017c od pierwszej po\u0142owy XVII wieku.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej obejmuj\u0105cej Now\u0105 Cerkiew i Pr\u0119gowo \u2014 tak wykazuje j\u0105 statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku, pod has\u0142em \u201eNeukirch und Prangenau\u201d w diecezji malborskiej, i tak samo spis z 1885 roku, kt\u00f3ry podaje Now\u0105 Cerkiew jako parafi\u0119 zar\u00f3wno ewangelick\u0105, jak i katolick\u0105. \ud83d\udccc Harnoch dodaje zdanie wprost o naszym obiekcie: cmentarzem parafii by\u0142o w\u0142a\u015bnie Pr\u0119gowo, a wcze\u015bniej zmar\u0142ych chowano na katolickim cmentarzu w Nowej Cerkwi. W \u017ar\u00f3dle niemieckim obiekt nazwano *Begr\u00e4bnissplatz der evangelischen Kirche* \u2014 miejscem pogrzebowym ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego.\n\n\u26a0 Wcze\u015bniejszy odczyt spisu z 1910 roku wi\u0105za\u0142 t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 z parafi\u0105 w Lublewie Gda\u0144skim, oddalonym o 31 kilometr\u00f3w. To dane drugiego Prangenau \u2014 Pr\u0119gowa w gminie Kolbudy, kt\u00f3re istotnie obs\u0142ugiwano z Lublewa. Z Pr\u0119gowem \u017bu\u0142awskim nie nale\u017cy ich \u0142\u0105czy\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie (Prangenau) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-nowy-staw/pregowo-zulawskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890, s. 434, has\u0142o \u201eNeukirch und Prangenau\"","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienburg, s. 14 poz. 97","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0425","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15722,"lng":18.92917,"name_de":"Prangenau","name_pl":"Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Prusinowo, po niemiecku Pr\u00fctzenwalde, le\u017ca\u0142o przed wojn\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119: do lat 1919\u20131920 by\u0142y to Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej rejencji podlega\u0142o po tej ostatniej zmianie, atlas rozstrzyga rozbie\u017cnie. \u26a0 Nota uzasadniaj\u0105ca niemieck\u0105 nazw\u0119 wskazuje przy tym powiat z\u0142otowski, a pole rekordu \u2014 cz\u0142uchowski; parafia w L\u0119dyczku obs\u0142ugiwa\u0142a wsie po obu stronach tej granicy, wi\u0119c sama tego nie przes\u0105dza.\n\nWie\u015b mia\u0142a siln\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105: w 1901 roku wzniesiono tu murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, kt\u00f3ry po 1945 roku przej\u0119li katolicy. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1910 16 stycznia 2015 roku.\n\nPo 1945 roku wie\u015b przypad\u0142a Polsce, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz przej\u0119\u0142a miejscowa ludno\u015b\u0107 katolicka \u2014 jest nadal czynny. \ud83d\udfe1 Ani liczebno\u015bci tutejszej parafii ewangelickiej, ani parafii nadrz\u0119dnej, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a, nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Prusinowo (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Prusinowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0540","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.53277,"lng":17.05426,"name_de":"Pr\u00fctzenwalde","name_pl":"Prusinowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Praust \u2014 dzisiejszy Pruszcz Gda\u0144ski \u2014 by\u0142 dawnym miasteczkiem na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w powiecie Wy\u017cyn Gda\u0144skich (Kreis Danziger H\u00f6he, do 1887 roku Kreis Danzig), w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a nast\u0119pnie do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a mieszana, katolicko-ewangelicka, i ros\u0142a szybko: 740 mieszka\u0144c\u00f3w w 1820 roku, 1556 w 1848, 2135 w 1880, a w 1929 roku niewiele poni\u017cej trzech tysi\u0119cy.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu od \u015bredniowiecza i Heise nazywa go jedyn\u0105 wiejsk\u0105 bazylik\u0105 w Prusach Zachodnich: ceglan\u0105, wzniesion\u0105 w czternastym wieku jako hal\u0119, po wojnie trzynastoletniej przebudowan\u0105 na bazylik\u0119, ze sklepieniami korpusu jeszcze p\u00f3\u017aniejszymi. \ud83d\udd34 Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o \u015bwi\u0105tyni datuje si\u0119 rozmaicie: Harnoch wi\u0105\u017ce j\u0105 z przywilejem z 19 pa\u017adziernika 1337 roku, nadanym przez komtura Ludekego von Essen, w kt\u00f3rym mowa ju\u017c o ko\u015bciele i plebanii, natomiast S\u0142ownik geograficzny i Muhl m\u00f3wi\u0105 o ko\u015bciele w 1367 roku, a sama miejscowo\u015b\u0107 pojawia si\u0119 w dokumentach pod 1307 rokiem.\n\nReformacja przysz\u0142a tu drog\u0105 w\u0142a\u015bciciela: w 1530 roku Rada Gda\u0144ska powierzy\u0142a parafi\u0119 Urbanowi Ulriciemu, plebanowi od \u015bwi\u0119tego Jana, zwolennikowi zmian umiarkowanych, przy zachowaniu dawnych obrz\u0119d\u00f3w. Pierwszym po\u015bwiadczonym proboszczem ewangelickim by\u0142 w 1570 roku Lux Hinz, odwo\u0142any dwa lata p\u00f3\u017aniej. \ud83d\udccc Powracaj\u0105ca w zapisach data 1578 ma w\u0142asne wyt\u0142umaczenie: rok wcze\u015bniej, w wojnie Gda\u0144ska z kr\u00f3lem, wojska nieprzyjacielskie trzyma\u0142y w ko\u015bciele konie, a przy odwrocie go podpali\u0142y \u2014 sp\u0142on\u0119\u0142o wn\u0119trze i wi\u0119\u017aba dachowa. Odbudowano \u015bwi\u0105tyni\u0119 w 1578 roku i z tego roku pochodz\u0105 litery \u201eM. R.\u201d oraz data wyryte na ambonie; od nich zaczyna si\u0119 tak\u017ce lista pruszcza\u0144skich duchownych, kt\u00f3r\u0105 zestawi\u0142 Praetorius, z Henricusem Ringiusem w 1587 i Johannesem Hubnerusem w 1595 roku. Podawany gdzie indziej rok 1585 nie ma w tych przekazach oparcia. P\u00f3\u017aniejsze dzieje \u015bwi\u0105tyni bywa\u0142y r\u00f3wnie gwa\u0142towne: w 1627 roku Szwedzi Gustawa Adolfa j\u0105 spl\u0105drowali i d\u0142ugo trzymali proboszcza w niewoli, a gruntownej odnowy doczeka\u0142a si\u0119 w 1831 roku.\n\nZmian\u0119 wyznania zapisano po katolickiej stronie dwukrotnie i bardzo r\u00f3\u017cnie. W spisie dekanatu gda\u0144skiego wizytator biskupa Rozra\u017cewskiego notuje rzeczowo: \u201ePruszcz. Wie\u015b gda\u0144szczan. Ma pi\u0119kny murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105\u201d. W drugim miejscu si\u0119ga po j\u0119zyk polemiczny swojej epoki \u2014 pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 odpad\u0142 przez \u201ekontrakt symoniacki i zdrad\u0119 jakiego\u015b Iskarioty\u201d, i przyznaje, \u017ce wobec miasta pozostaje tylko czeka\u0107 na sposobno\u015b\u0107. \u26a0 To ocena i s\u0142ownictwo strony, nie opis przebiegu wydarze\u0144.\n\nParafia by\u0142a rozleg\u0142a. Harnoch liczy jej oko\u0142o 2200 dusz, 117 chrzt\u00f3w, 66 konfirmacji, 22 \u015bluby i 77 pogrzeb\u00f3w rocznie, a szko\u0142y prowadzi\u0142a \u2014 poza samym Pruszczem \u2014 w Cieplewie, \u0141\u0119gowie i kilku dalszych wsiach; szko\u0142a w Prau\u015bcie po\u015bwiadczona jest ju\u017c w 1440 roku, w czasach krzy\u017cackich. Ksi\u0119gi metrykalne parafii ewangelickiej zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1622 roku, konfirmacje w 1838, a akta stanu cywilnego z lat 1809\u20131813 trafi\u0142y do archiwum gda\u0144skiego. \ud83d\udccc Przy parafii Harnoch notuje trzy cmentarze; ten, o kt\u00f3rym mowa, by\u0142 cmentarzem ewangelickim parafii pruszcza\u0144skiej. Osobno, w 1831 roku, za\u0142o\u017cono w Prau\u015bcie cmentarz choleryczny \u2014 spocz\u0119\u0142o na nim oko\u0142o 80 os\u00f3b.\n\n\u015aredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom \u2014 luteranom i unijnym \u2014 a\u017c do 1945 roku, kiedy przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. \ud83d\udccc *S\u0142ownik geograficzny* notuje w miasteczku 1819 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 725 katolik\u00f3w i 1071 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Liczby wyznaniowe daj\u0105 razem 1796 przy podanych 1819 mieszka\u0144cach \u2014 r\u00f3\u017cnica pochodzi ze \u017ar\u00f3d\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1367,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bau- u. Kunstdenkm\u00e4ler Kr. Danzig (Heise 1885)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0226","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25765,"lng":18.6501,"name_de":"Praust","name_pl":"Pruszcz Gda\u0144ski \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pruszczu Gda\u0144skim (Praust) pochodzi z po\u0142owy XIV w. W przywileju lokacyjnym wsi, wydanym przez komtura gda\u0144skiego Ludekego von Essen, zastrze\u017cono, \u017ce Praust ma mie\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 i uposa\u017cenie plebana. \u015awi\u0105tynia p\u0142on\u0119\u0142a w 1433 r. podczas najazdu husyt\u00f3w, ucierpia\u0142a 30 IV 1460 r. przy zdobyciu wsi przez wojska Zakonu, a 6 IX 1577 r. zosta\u0142a podpalona przez wycofuj\u0105ce si\u0119 wojska polskie w wojnie Gda\u0144ska ze Stefanem Batorym. W 1578 r. odbudowano j\u0105 na murach obwodowych z czas\u00f3w krzy\u017cackich, zachowuj\u0105c dawn\u0105 form\u0119; z tego roku pochodzi renesansowa ambona. Naprawy prowadzono w latach 1677\u20131680 (mury, drewniana cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy, \u0142awki, tarcze zegarowe) oraz w 1831 i 1936 r. Od czas\u00f3w Reformacji do 1944 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 \u2014 katolickie sprawozdania wizytacyjne z lat 1583, 1598 i 1749 odnotowuj\u0105 go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eheretycki i sprofanowany\". Parafia by\u0142a samodzielna; oko\u0142o 1600 r. przy\u0142\u0105czono do niej wsie Cieplewo (Zipplau) i Rostowo (Rostau), p\u00f3\u017aniej tak\u017ce dalsze. Miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do Kreis Danziger H\u00f6he (rejencja gda\u0144ska), a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. W 1945 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy: od 1948 r. jako filialny, a od 1980 r. jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pw. Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Otaczaj\u0105cy go cmentarz ewangelicki zlikwidowano \u2014 nagrobki usuni\u0119to, a teren przeznaczono na parking i ziele\u0144; zachowa\u0142y si\u0119 brama cmentarna z 1648 r. z inskrypcj\u0105 z Psalmu 39 oraz ogrodzenie z bram\u0105 z 1864 r. Zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a parafialnego (\u015bwi\u0105tynia, cmentarz ko\u015bcielny, kaplica cmentarna z 2. po\u0142. XIX w., brama z 1648 r. i plebania z 1755 r., dzi\u015b biblioteka) jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod nr A-305.","built_year":1367,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Praust/Pruszcz \u2014 historia ko\u015bcio\u0142a i bramy cmentarnej dawnej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej","url":"https://praust.wordpress.com/2017/02/02/brama-cmentarna-praust/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0068","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.25765,"lng":18.6501,"name_de":"Praust","name_pl":"Pruszcz Gda\u0144ski \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Praust)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pruszczu Gda\u0144skim (Praust) pochodzi z po\u0142owy XIV wieku. W przywileju lokacyjnym wsi, wydanym przez komtura gda\u0144skiego Ludekego von Essen, zastrze\u017cono, \u017ce Praust ma mie\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 i uposa\u017cenie plebana. \u015awi\u0105tynia p\u0142on\u0119\u0142a w 1433 roku podczas najazdu husyt\u00f3w, ucierpia\u0142a 30 kwietnia 1460 roku przy zdobyciu wsi przez wojska Zakonu, a 6 wrze\u015bnia 1577 roku zosta\u0142a podpalona przez wycofuj\u0105ce si\u0119 wojska polskie w wojnie Gda\u0144ska ze Stefanem Batorym. W 1578 roku odbudowano j\u0105 na murach obwodowych z czas\u00f3w krzy\u017cackich, zachowuj\u0105c dawn\u0105 form\u0119; z tego roku pochodzi renesansowa ambona. Naprawy prowadzono w latach 1677\u20131680 (mury, drewniana cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy, \u0142awki, tarcze zegarowe) oraz w 1831 i 1936 roku. Od czas\u00f3w Reformacji do 1944 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 \u2014 katolickie sprawozdania wizytacyjne z lat 1583, 1598 i 1749 odnotowuj\u0105 go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eheretycki i sprofanowany\u201d. Parafia by\u0142a samodzielna; oko\u0142o 1600 roku przy\u0142\u0105czono do niej wsie Cieplewo (Zipplau) i Rostowo (Rostau), p\u00f3\u017aniej tak\u017ce dalsze. Miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do Kreis Danziger H\u00f6he (rejencja gda\u0144ska), a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy: od 1948 roku jako filialny, a od 1980 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Otaczaj\u0105cy go cmentarz ewangelicki zlikwidowano \u2014 nagrobki usuni\u0119to, a teren przeznaczono na parking i ziele\u0144. Zachowa\u0142y si\u0119 brama cmentarna z 1648 roku z inskrypcj\u0105 z Psalmu 39 oraz ogrodzenie z bram\u0105 z 1864 roku. Zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a parafialnego (\u015bwi\u0105tynia, cmentarz ko\u015bcielny, kaplica cmentarna z drugiej po\u0142owy XIX wieku, brama z 1648 roku i plebania z 1755 roku, dzi\u015b biblioteka) jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod nr A-305. B\u00e4r notuje dla parafii ewangelickiej w Pruszczu Gda\u0144skim (Praust) ksi\u0119gi metrykalne \u2014 chrzty, \u015bluby i zgony \u2014 od 1622 roku, konfirmacje od 1872, a od 1874 roku rejestracj\u0119 cywiln\u0105. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich o tutejszych ewangelikach podaje: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki w miejscu (pierwszy predykant w 1578 roku). \ud83d\udd34 Wcze\u015bniejszego duchownego zwi\u0105zanego z Wittenberg\u0105 wskazuje jednak Freytag: Johannes Forchtesnicht, immatrykulowany w Wittenberdze w 1514 roku, by\u0142 proboszczem w Pruszczu przed 1549 rokiem, potem predykantem przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku, i zmar\u0142 oko\u0142o 1559 roku.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku) opisuje przej\u015bcie tego ko\u015bcio\u0142a w r\u0119ce protestant\u00f3w s\u0142owami ostrymi nawet jak na ten gatunek. Wizytator zapisa\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tynia \u201eodpad\u0142a od czci prawdziwej Ewangelii ku lutera\u0144skiej zarazie\u201d \u2014 przez kontrakt symoniacki i zdrad\u0119 jakiego\u015b Judasza \u2014 i \u017ce trzeba czeka\u0107 sposobnej chwili, by j\u0105 odzyska\u0107.\n\n\ud83d\udccc Zapis dope\u0142nia wymienione wy\u017cej wizytacje katolickie. \u26a0 Sformu\u0142owanie o symonii i zdradzie to j\u0119zyk polemiczny wizytatora, nie ustalenie o przebiegu wydarze\u0144; przekazujemy je jako cytat ze \u017ar\u00f3d\u0142a.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pruszczu przeszed\u0142 w r\u0119ce lutera\u0144skie wcze\u015bnie, i to nie z woli szlachcica, lecz miasta: prawo patronatu wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski. Gdy w tym samym 1583 roku przyby\u0142 tu komisarz biskupi, by wizytowa\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119, us\u0142ysza\u0142 od miejscowego duchownego: \u201eNikogo za pana nie uznaj\u0119, tylko magistrat, kt\u00f3ry mnie przys\u0142a\u0142\u201d.\n\n\ud83d\udccc Jedno zdanie streszcza ca\u0142y uk\u0142ad. Tam, gdzie patronat nale\u017ca\u0142 do Gda\u0144ska, biskup nie mia\u0142 czym si\u0119gn\u0105\u0107: duchowny podlega\u0142 radzie miejskiej, nie kurii. Ten sam komisarz nie zosta\u0142 wpuszczony do ko\u015bcio\u0142a w Juszkowie, a w M\u00fcggenhal zasta\u0142 pastora Filipa Kirchbacha, przys\u0142anego przez magistrat, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c wizytacji nie dopu\u015bci\u0142.\n\nW aktach wizytacji Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583) przy tutejszym ko\u015bciele zapisano nakaz: \u201eAnabaptista expellatur\u201d \u2014 niech anabaptysta zostanie wyp\u0119dzony. Wcze\u015bniejszy zapis, dotycz\u0105cy prepozytury \u015bwi\u0119tego Wojciecha, brzmi jeszcze ostrzej: \u201eEiciatur per Capitaneum blasphemus anabaptista\u201d \u2014 niech starosta wyrzuci blu\u017anierczego anabaptyst\u0119. W tym samym miejscu akta wspominaj\u0105 o srebrze ko\u015bcielnym z\u0142o\u017conym w Pruszczu na przechowanie, kt\u00f3rego zwrotu domagano si\u0119 od gminy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Gda\u0144sk 1898.*","built_year":1367,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego w Pruszczu Gda\u0144skim \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Podwy%C5%BCszenia_Krzy%C5%BCa_%C5%9Awi%C4%99tego_w_Pruszczu_Gda%C5%84skim"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0008","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25765,"lng":18.6501,"name_de":"Praust","name_pl":"Pruszcz Gda\u0144ski \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przebendowo \u2014 dawniej Prebendow, dzi\u015b wie\u015b w gminie Choczewo \u2014 le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie l\u0119borskim (Landkreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. By\u0142o gniazdem szlacheckiego rodu Prebendowskich, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 je w lenno od ksi\u0119cia Bogus\u0142awa X w 1493 roku; sprawozdanie wizytacyjne z 1437 roku wymienia je w\u015br\u00f3d d\u00f3br szlacheckich kaszubskich pan\u00f3w, a list lenny wystawiony w Szczecinie 3 lipca 1527 roku nadaje Prebendow \u2014 razem z Jackowem, Biebrowem, Sasinem i Zwartowem \u2014 rodzinie Jatzkow. W 1738 roku dobra trzyma\u0142 genera\u0142 lejtnant Heinrich Bernhard von Bornst\u00e4dt.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: wizytacja z 1658 roku wymienia Przebendowo w\u015br\u00f3d wsi parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken), a Schultz w zestawieniu z oko\u0142o 1910 roku, obejmuj\u0105cym w ca\u0142ym powiecie dwadzie\u015bcia cztery ko\u015bcio\u0142y, cztery kaplice i osiemna\u015bcie parafii, Przebendowa nie notuje. Ewangelicy nale\u017celi wi\u0119c do Osiek \u2014 parafii unijnej, jak wszystkie pomorskie po 1817 roku \u2014 katolicy do Wierzchucina (Wierschutzin), cho\u0107 spis z 1895 roku odsy\u0142a\u0142 ich jeszcze do L\u0119borka. Ten sam spis, przeprowadzony 2 grudnia 1895 roku, uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach: w gminie wiejskiej zapisano 22 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 141, w obu za\u015b ani jednego katolika; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w \u017bela\u017anie.\n\nCmentarz jest dziewi\u0119tnastowieczny. Najstarszy nagrobek nale\u017cy do Michaela Echta (1797\u20131875), a dokumentacja z 1985 roku odnotowuje krzy\u017c z 1875 roku. Do centralnej alei przylega\u0142a ceglana kaplica cmentarna, wzniesiona przez p\u00f3\u017aniejszych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, rodzin\u0119 von Wittke; ewidencja konserwatorska notuje j\u0105 do dzi\u015b razem z cmentarzem na dzia\u0142ce 393/1, po po\u0142udniowej stronie drogi z Choczewa do Kurowa, oko\u0142o czterystu metr\u00f3w od zespo\u0142u dworsko-parkowego. Zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o 50 grob\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich Ralfa Schaubego (1868\u20131919), a poch\u00f3wki si\u0119gaj\u0105 tak\u017ce okresu powojennego.\n\nPo 1945 roku cmentarz porzucono i zar\u00f3s\u0142 samosiewami. Nadle\u015bnictwo Choczewo oczy\u015bci\u0142o teren i ustawi\u0142o kamie\u0144 pami\u0119ci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0076","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.724591,"lng":17.831765,"name_de":"Prebendow","name_pl":"Przebendowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przebrno (po niemiecku Pr\u00f6bbernau) \u2014 ewangelicka (lutera\u0144ska) wie\u015b rybacka na Mierzei Wi\u015blanej, na wsch\u00f3d od Krynicy Morskiej (Kahlberg). Mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 pod patronatem Gda\u0144ska; pierwszym pastorem ewangelickim by\u0142 Johann Brunerus w 1605 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej (Dreifaltigkeitskirche) wielokrotnie odbudowywano \u2014 po po\u017carze w 1681 roku, a w 1860 roku drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 zast\u0105piono murowan\u0105. Katolicy nale\u017celi do parafii we F\u00fcrstenwerder (\u017bu\u0142awki). Ludno\u015b\u0107: 359 (1885), 315 (1905), 330 (1933), 268 (1939). Administracyjnie: pierwotnie Landkreis Danzig, od 1887 Kreis Danziger Niederung, od 1922 Landkreis Elbing (nie Marienburg); kr\u00f3tko (10 I \u2014 24 grudnia 1920 roku) w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, potem powr\u00f3t do Rzeszy. W 1945 roku rejon ci\u0119\u017ckich walk (Riegelstellung 14a, zdobyty 5 maja 1945 roku). \u015alad\u00f3w gminy mennonickiej brak \u2014 do potwierdzenia. Stan ko\u015bcio\u0142a dzi\u015b \u2014 do ustalenia \u2014 do potwierdzenia.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii (jako \u201ePr\u00f6bernau\u201d, diecezja Danziger Nehrung): pod patronatem magistratu, 1000 dusz w parafii.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Przebrno \u2014 Wikipedia (EN); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Przebrno \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Przebrno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0286","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3559,"lng":19.3571,"name_de":"Pr\u00f6bbernau","name_pl":"Przebrno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Pr\u00f6bbernau)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przechlewko, po niemiecku Prechlauerm\u00fchle \u2014 dos\u0142ownie \u201em\u0142yn przechlewski\u201d \u2014 to niewielka wie\u015b w gminie Przechlewo, w powiecie cz\u0142uchowskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu Schlochau, kt\u00f3rego przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna by\u0142a zmienna: Prusy Zachodnie do prze\u0142omu 1919/20 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w latach 1922\u20131938, wreszcie prowincja Pomorze od 1938 roku.\n\nOkolica by\u0142a wyznaniowo mieszana: w 1925 roku w parafii Prechlau 61,5% mieszka\u0144c\u00f3w deklarowa\u0142o katolicyzm. W samym Przechlewku proporcje z czasem si\u0119 odwraca\u0142y. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, w kt\u00f3rym nazw\u0119 zapisano w formie \u201ePredslauerm\u00fchle\u201d, naliczy\u0142 tu 138 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 67 m\u0119\u017cczyzn i 71 kobiet \u2014 w tym 89 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w, w czternastu budynkach mieszkalnych i dwudziestu czterech gospodarstwach domowych, a wi\u0119c z wyra\u017an\u0105 przewag\u0105 ewangelick\u0105. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, 1 grudnia 1910 roku, wie\u015b liczy\u0142a ju\u017c 263 mieszka\u0144c\u00f3w, ale ewangelik\u00f3w by\u0142o w\u015br\u00f3d nich 101, czyli niespe\u0142na dwie pi\u0105te. Dla por\u00f3wnania: 1 stycznia 2007 roku mieszka\u0142o w Przechlewku 81 os\u00f3b.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy nale\u017celi do parafii w S\u0105polnie \u2014 zgodnie podaj\u0105 to spis z 1885 roku i Harnoch, kt\u00f3ry Przechlewko wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko. Podlegali parafii ewangelickiej w Przechlewie, kt\u00f3ra w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w prowadzi\u0142a ju\u017c od 1829 roku. \ud83d\udccc Daty 1889 i 1893, podawane niekiedy jako rok jej usamodzielnienia, oznaczaj\u0105 w rzeczywisto\u015bci pocz\u0105tki ksi\u0105g konfirmacji i komunikant\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do przechlewskiej parafii \u015bwi\u0119tej Anny, przy ko\u015bciele odbudowanym w 1720 roku.\n\nWe wsi by\u0142y dwa cmentarze: dawny ewangelicki i rodowy. Ten opis dotyczy cmentarza rodowego z ko\u0144ca XIX wieku, uj\u0119tego w ewidencji zabytk\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz pozosta\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0652","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.85227,"lng":17.25562,"name_de":"Prechlauerm\u00fchle","name_pl":"Przechlewko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przechlewko w gminie Przechlewo (region ewangelicki do 1945 r., parafia ewang. Przechlewo przej\u0119ta przez katolik\u00f3w po wojnie). Cmentarz ewangelicki bez osobnego \u017ar\u00f3d\u0142a opisowego \u2014 do weryfikacji terenowej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parafia pw. \u015awi\u0119tej Anny w Przechlewie \u2013 Diecezja Pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietej-anny-w-przechlewie/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0651","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.85227,"lng":17.25562,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"Przechlewko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz komunalny w Przechlewie (Prechlau) le\u017cy na terenie dawnego za\u0142o\u017cenia grzebalnego wsi zamieszkanej przez katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w; jego cz\u0119\u015b\u0107 historyczna zachowuje rodow\u00f3d ewangelicki. Sama wie\u015b by\u0142a o\u015brodkiem parafialnym obu wyzna\u0144. Katolicka parafia \u015bwi\u0119tej Anny si\u0119ga \u015bredniowiecza \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano w 1720 roku, a rozbudowano w latach 1898\u20131901; najstarsze ksi\u0119gi metrykalne sp\u0142on\u0119\u0142y w 1662 roku razem z plebani\u0105, wi\u0119c zachowane serie zaczynaj\u0105 si\u0119 dopiero w 1663 i 1669 roku.\n\nEwangelicy byli tu obecni od XVI wieku, ale przez trzysta lat nie mieli w\u0142asnej parafii \u2014 stanowili filia\u0142 parafii w S\u0105polnie. Potwierdzaj\u0105 to dwa niezale\u017cne \u015bwiadectwa: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku przypisuje Przechlewo do parafii ewangelickiej w S\u0105polnie, a Harnoch wymienia je jako miejsce nabo\u017ce\u0144stw zewn\u0119trznych i miejscowo\u015b\u0107 szkoln\u0105 parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko, nie jako parafi\u0119. \ud83d\udccc Kr\u0105\u017c\u0105ce daty usamodzielnienia Przechlewa \u2014 1889 i 1893 \u2014 nie opisuj\u0105 erygowania parafii, lecz pocz\u0105tki dw\u00f3ch ksi\u0105g metrykalnych. B\u00e4r notuje w wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, \u017ce tutejsze ewangelickie ksi\u0119gi konfirmacji prowadzone s\u0105 od 1889 roku, a komunikant\u00f3w od 1892; chrzty i \u015bluby zapisywano jeszcze wcze\u015bniej, od 1829 roku, w czasach filialnych. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicy postawili w 1897 roku, a nowy w 1911; po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy jako filialn\u0105 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej. W ewangelickiej diecezji cz\u0142uchowskiej, odpowiedniku poszerzonego dekanatu, Przechlewo by\u0142o jedn\u0105 z trzynastu parafii \u2014 obok S\u0105polna, Olszanowa i Rzeczenicy.\n\nProporcje wyznaniowe najlepiej wida\u0107 w liczbach, i to podanych osobno dla wsi i dla dworu, bo spisy prowadzi\u0142y je jako dwa r\u00f3\u017cne byty. W 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 1 086 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 638 katolik\u00f3w i 406 ewangelik\u00f3w \u2014 przy 109 domach; dobra rycerskie mia\u0142y 139 os\u00f3b, w tym 76 ewangelik\u00f3w i 63 katolik\u00f3w, czyli przewag\u0119 odwrotn\u0105 ni\u017c wie\u015b. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w samej gminie wiejskiej 1 454 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 664 m\u0119\u017cczyzn i 790 kobiet \u2014 a w\u015br\u00f3d nich 766 katolik\u00f3w, 649 ewangelik\u00f3w i 39 \u017byd\u00f3w, w 144 budynkach mieszkalnych. Do 1 grudnia 1910 roku Przechlewo uros\u0142o do 1878 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 804 by\u0142o ewangelikami; sto lat p\u00f3\u017aniej, w 2007 roku, miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 2838 os\u00f3b.\n\nWie\u015b zaj\u0119to 27 i 28 lutego 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; z oko\u0142o 1400 ewangelik\u00f3w \u017cyj\u0105cych wtedy na terenie dzisiejszej gminy zosta\u0142o kilkunastu. Cmentarz sta\u0142 si\u0119 komunalny i jest czynny do dzi\u015b.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia, przy kt\u00f3rej le\u017cy ten cmentarz, jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1723, decyzj\u0105 z 21 marca 2001 roku; wykaz opisuje j\u0105 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki, pod wezwaniem Matki Boskiej Jasnog\u00f3rskiej, 1911\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia pw. \u015bw. Anny w Przechlewie \u2013 Diecezja Pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietej-anny-w-przechlewie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Przechlewo 1. niem. Koenigl. Prechlau, wed\u0142. K\u0119trz. Przechylewo, w\u015b ko\u015bc.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Przechlewo","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0653","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.79958,"lng":17.25504,"name_de":"Prechlau","name_pl":"Przechlewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przejazdowo, po niemiecku Quadendorf, le\u017ca\u0142o na ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, oko\u0142o dziewi\u0119ciu kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Gda\u0144ska, w depresji dw\u00f3ch metr\u00f3w poni\u017cej poziomu morza, w powiecie Danziger Niederung. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do prowincji Prusy Zachodnie w rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Rzeszy. Dzi\u015b jest wsi\u0105 w gminie Pruszcz Gda\u0144ski.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka: w 1869 roku na 151 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 135 ewangelik\u00f3w, 9 mennonit\u00f3w i 7 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w R\u00fcckenberg, kt\u00f3r\u0105 S\u0142ownik geograficzny podaje pod polsk\u0105 nazw\u0105 Rychemberk; katolicy chodzili do kaplicy kr\u00f3lewskiej w Gda\u0144sku.\n\nOdr\u0119bn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 byli mennonici \u2014 anabapty\u015bci, nie luteranie \u2014 dla kt\u00f3rych dzia\u0142a\u0142 we wsi dom modlitwy. \ud83d\udfe1 Rok jego wzniesienia podaje si\u0119 jako 1845, ale wymaga to potwierdzenia. Istnia\u0142 te\u017c cmentarz, ewangelicki lub mennonicki. Dom modlitwy zniszczono w 1945 roku i dzi\u015b nie istnieje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, has\u0142o Quadendorf (kopia archiwalna z 26 listopada 2005).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Przejazdowo (Quadendorf)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Quadendorf","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0455","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.326111,"lng":18.746111,"name_de":"Quadendorf","name_pl":"Przejazdowo \u2014 mennonicki dom modlitwy (Quadendorf, nieistniej\u0105cy)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przer\u0119ba (niemieckie Georgenh\u00fctte) to dawna kolonia i osada le\u015bna (Forsthaus) w Kreis Schlochau (Cz\u0142uch\u00f3w), wchodz\u0105ca w sk\u0142ad maj\u0105tku rycerskiego Adlig Hammerstein (Czarne). Miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a bardzo ma\u0142a \u2014 11 mieszka\u0144c\u00f3w zar\u00f3wno w 1885, jak i w 1905 roku. Kreis Schlochau przynale\u017ca\u0142 kolejno do Prus Zachodnich (rejencja Kwidzyn, do 1919/20), prowincji Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen (rejencja Pi\u0142a, 1920\u20131938), a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do Pomorza (rejencja Koszalin).\n\n\ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 rejencyjna po 1 pa\u017adziernika 1938 roku wymaga potwierdzenia \u2014 po zniesieniu prowincji Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen powiat wszed\u0142 do prowincji Pomorze, ale rozstrzygaj\u0105cego \u017ar\u00f3d\u0142a co do rejencji brak; jedne zapisy wskazuj\u0105 koszali\u0144sk\u0105, inne pilsk\u0105.\n\n\ud83d\udccc Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym osada nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej, kt\u00f3r\u0105 Adolf Harnoch prowadzi pod nazw\u0105 \u201eHammerstein und Wehnershof\u201d: siedziba duchownego by\u0142a w Czarnem, a w Mi\u0119dzyborzu sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, w kt\u00f3rym nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano raz na kwarta\u0142. Parafia liczy\u0142a 4390 dusz. Mimo swojej wielko\u015bci Przer\u0119ba mia\u0142a w niej w\u0142asne miejsce szkolne \u2014 Harnoch wymienia Georgenh\u00fctte obok Czarnego, Hannsfelde, Falkenwalde i Wehnershof, a szko\u0142a obs\u0142ugiwa\u0142a okoliczne osady. Katolicko oraz w zakresie urz\u0119du stanu cywilnego osada nale\u017ca\u0142a do Czarnego.\n\nZachowany obiekt to niewielki cmentarz rodowy (dawny ewangelicki), zwi\u0105zany z osad\u0105 i maj\u0105tkiem; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a osada nie mia\u0142a. \ud83d\udfe1 Zdania, \u017ce po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a w okolicy osiedlono mi\u0119dzy innymi ludno\u015b\u0107 ukrai\u0144sk\u0105, w wi\u0119kszo\u015bci greckokatolick\u0105, nie znajduje potwierdzenia w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n\u26a0 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani jego dzisiejszego stanu nie ustalono. Harnoch, kt\u00f3ry przy s\u0105siednich parafiach podaje liczb\u0119 cmentarzy ewangelickich, przy tej jej nie zapisa\u0142; dost\u0119pny odczyt wykazu z 1 grudnia 1885 roku urywa si\u0119 dla tego powiatu na literze L dzia\u0142u obwod\u00f3w dworskich, wi\u0119c nazwy Georgenh\u00fctte w nim nie ma, a wyci\u0105g wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w obejmuje z powiatu wy\u0142\u0105cznie gmin\u0119 Cz\u0142uch\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0669","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.75044,"lng":16.97237,"name_de":"Georgenh\u00fctte","name_pl":"Przer\u0119ba \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przew\u0142oka, po niemiecku Strickershagen, wie\u015b wzmiankowana w 1629 roku, le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 397 ewangelik\u00f3w i zaledwie dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do parafii w Zimowiskach (Wintershagen) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto, w Ko\u015bciele unii staropruskiej; wraz z Przew\u0142ok\u0105 wcielono do niej Nesekow, Grasbruch, Silberberg i Karlshof, patronat dzielili w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wintershagen i magistrat S\u0142upska, a ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a Ustka (Stolpm\u00fcnde). Aktem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono z Zimowisk do Ustki, z moc\u0105 od 1 pa\u017adziernika tego roku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz rozplanowano na rzucie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, na niewielkim wzniesieniu na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie drogi do Grabna i Zimowisk. Pierwotnie wiod\u0142a do niego od zachodu aleja obsadzona szpalerem drzew; dzi\u015b doko\u0142a s\u0105 pola uprawne, a od wschodu teren naruszy\u0142o wyrobisko ziemi. Zajmuje oko\u0142o 650 metr\u00f3w kwadratowych; granice s\u0105 nieczytelne, uk\u0142ad kwater zatarty. Zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne pozosta\u0142o\u015bci kamiennych nagrobk\u00f3w \u2014 krzy\u017c, granitowe podstawy, betonowe tumby i obramowania mogi\u0142 \u2014 oraz dorodne d\u0119by. Po 1945 roku cmentarz jest nieczynny; od 2018 roku opiekuje si\u0119 nim stowarzyszenie \u201eOrze\u0142\u201d, kt\u00f3re przeprowadzi\u0142o renowacj\u0119.\n\n\ud83d\udd34 Datowanie poch\u00f3wk\u00f3w pozostaje nierozstrzygni\u0119te. Ewidencja konserwatorska wskazuje jako najstarszy czytelny gr\u00f3b Kurta Kowalkego, zmar\u0142ego w 1909 roku, a jako ostatni \u2014 nauczyciela Ewalda Nitza, zmar\u0142ego 8 marca 1945 roku; monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego czyta te same inskrypcje tablic i krzy\u017cy jako poch\u00f3wki z lat dwudziestych, trzydziestych i czterdziestych XX wieku, a zamieszczone w niej zdj\u0119cie z 1994 roku pokazuje fragment kamiennego krzy\u017ca z dat\u0105 poch\u00f3wku w 1942 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 233; M\u00fcller (1912), s. 484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 174 poz. 129","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0763","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57958,"lng":16.90369,"name_de":"Strickershagen","name_pl":"Przew\u0142oka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przezmark, po niemiecku Preu\u00dfisch Mark, le\u017ca\u0142 w powiecie mor\u0105skim, w prowincji Prusy Wschodnie \u2014 na wy\u017cynie Powi\u015bla, a nie na \u017bu\u0142awach. Tutejsi ewangelicy byli luteranami; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach. Wie\u015b znana jest z ruin zamku krzy\u017cackiego na p\u00f3\u0142wyspie Wielkiego Jeziora, wzniesionego oko\u0142o 1300 roku i rozbudowanego w XV wieku.\n\nMiejscowa gmina ewangelicka mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u2014 neogotycki, ceglany, wzniesiony w 1821 roku \u2014 i w\u0142asny cmentarz. Wie\u015b liczy\u0142a 357 mieszka\u0144c\u00f3w w 1820 roku, 318 w 1885, 264 w 1905 i 437 w 1939.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i nadali mu wezwanie Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej \u015awiata, a dawny cmentarz ewangelicki sta\u0142 si\u0119 cmentarzem rzymskokatolickim \u2014 czynnym do dzi\u015b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Przezmark \u2014 Stary Dzierzgo\u0144 (kamienie-wilhelma.net.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Przezmark \u2014 Stary Dzierzgo\u0144 (kamienie-wilhelma.net.pl)","url":"http://kamienie-wilhelma.net.pl/stary-dzierzgon"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0437","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.86167,"lng":19.49133,"name_de":"Preu\u00dfisch Mark","name_pl":"Przezmark \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przezmarku, po niemiecku Preu\u00dfisch Mark, w gminie Stary Dzierzgo\u0144, wzniesiono w 1821 roku dla ewangelik\u00f3w. \ud83d\udccc Budulcem by\u0142y mi\u0119dzy innymi ceg\u0142y z rozbieranych mur\u00f3w pobliskiego zamku krzy\u017cackiego \u2014 \u015bwi\u0105tynia protestanckiej gminy powsta\u0142a wi\u0119c dos\u0142ownie z rozebranej warowni zakonu.\n\nBy\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny ewangelickiej parafii w Lubochowie, powo\u0142anej trzy lata wcze\u015bniej, w 1818 roku. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; nosi dzi\u015b wezwanie Matki Boskiej Kr\u00f3lowej \u015awiata.\n\nObiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 487 (dawny numer elbl\u0105ski 872/68) decyzj\u0105 z 17 sierpnia 1968 roku, wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym; w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 175.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/starydzierzgon/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-274166"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Boskiej_Kr%C3%B3lowej_%C5%9Awiata_w_Przezmarku"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0482","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8591136,"lng":19.4940062,"name_de":"Preu\u00dfisch Mark","name_pl":"Przezmark \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Preu\u00dfisch Mark)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Przodkowo, po niemiecku Seefeld, le\u017cy w kaszubskiej i mocno katolickiej okolicy powiatu kartuskiego, przy dawnej szosie gda\u0144sko-wejherowskiej, 9,3 kilometra od Kartuz i 30 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od Gda\u0144ska. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do Kreis Karthaus w rejencji gda\u0144skiej i by\u0142o siedzib\u0105 okr\u0119gu administracyjnego oraz urz\u0119du stanu cywilnego. We wsi sta\u0142 katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a; ko\u015bcio\u0142a ani parafii ewangelickiej Meyers Gazetteer tu nie notuje.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, zasta\u0142a parafi\u0119 w rozk\u0142adzie: od dziewi\u0119tnastu lat nie by\u0142o w niej kap\u0142ana, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zawali\u0142 si\u0119 ze staro\u015bci. Pani Wejherowa, w\u0142a\u015bcicielka d\u00f3br, zd\u0105\u017cy\u0142a go ju\u017c odbudowa\u0107 \u2014 \u201ejeszcze nie jest kryty\u201d, zanotowa\u0142 wizytator; ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 srebrny kielich. Nakazano parafi\u0119 przywr\u00f3ci\u0107, a heretyka wyp\u0119dzi\u0107, proboszcz za\u015b mia\u0142 odebra\u0107 rejestr dochod\u00f3w ko\u015bcielnych i usun\u0105\u0107 innowierc\u00f3w z d\u00f3br tej\u017ce pani. \ud83d\udccc Nakaz kierowano wi\u0119c do osoby, kt\u00f3ra w\u0142asnym sumptem podnios\u0142a zawalony ko\u015bci\u00f3\u0142. W tej samej parafii, w Kosowie, sta\u0142 przed Reformacj\u0105 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142ek; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisa\u0142, \u017ce nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 ma\u0142y, skoro w czasie Reformacji osiad\u0142 przy nim lutera\u0144ski duchowny, a wizytator biskupa Rozra\u017cewskiego, bawi\u0105c w Przodkowie w 1584 roku, nie umia\u0142 si\u0119 dowiedzie\u0107, czy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kosowie by\u0142 parafialny, filialny, czy by\u0142 tylko kaplic\u0105 \u2014 pyta\u0142 przy tym, kto stamt\u0105d owego duchownego usun\u0105\u0142. W p\u00f3\u017aniejszych wizytacjach ko\u015bci\u00f3\u0142 kosowski ju\u017c nie wyst\u0119puje. \ud83d\udccc Samo Przodkowo wr\u00f3ci\u0142o do katolik\u00f3w w dw\u00f3ch krokach. Po odej\u015bciu biskupa Karnkowskiego luteranie zaj\u0119li wszystkie trzy s\u0105siaduj\u0105ce ko\u015bcio\u0142y \u2014 kielne\u0144ski, szemudzki i przodkowski \u2014 a odebra\u0142 im je biskup Rozra\u017cewski w 1596 roku; formalne przej\u0119cie przeprowadzi\u0142 proboszcz \u017cukowski w kwietniu 1597 roku, co wizytacje odnotowuj\u0105 osobnym punktem. Wsp\u00f3lnym patronem wszystkich trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w by\u0142 pan von Werden. Wizytator zapisa\u0142 przy tym, \u017ce osadnicy w Przodkowie byli po cz\u0119\u015bci innowiercami, a lutera\u0144skiego duchownego, kt\u00f3ry zaj\u0105\u0142 by\u0142 r\u00f3wnie\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kielnie, wyp\u0119dzono.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy byli tu nieliczni i z ka\u017cdym pokoleniem ubywa\u0142o ich coraz szybciej. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla 1868 roku 554 mieszka\u0144c\u00f3w w 62 domach, w tym 513 katolik\u00f3w, 33 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 649 os\u00f3b \u2014 619 katolik\u00f3w, 24 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w. W 1910 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 27 na 685 mieszka\u0144c\u00f3w, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142y 43 osoby. Pierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, nie odnotowa\u0142 tu ju\u017c ani jednego ewangelika \u2014 w\u015br\u00f3d 617 mieszka\u0144c\u00f3w narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 616.\n\nTa garstka \u2014 niemieccy koloni\u015bci i urz\u0119dnicy \u2014 korzysta\u0142a z parafii ewangelickiej w Kartuzach, samodzielnej od 1856 roku, z ko\u015bcio\u0142em po\u015bwi\u0119conym 2 pa\u017adziernika 1887 roku. Potwierdza to odczyt kolumny parafii ewangelickiej w spisie z 1 grudnia 1910 roku: przy Seefeld stoi tam Karthaus.\n\n\u015aladem ich obecno\u015bci jest cmentarz przyko\u015bcielny, powsta\u0142y najprawdopodobniej w drugiej po\u0142owie XIX wieku. Zachowa\u0142y si\u0119 niemieckie nagrobki z \u017celiwnymi krzy\u017cami \u2014 mi\u0119dzy innymi Emilie Pipki (1864\u20131896) i Juliusa Rz\u00f3ski (1848\u20131911). Po 1945 roku teren wyr\u00f3wnano i przekszta\u0142cono w cmentarz katolicki; dawne nagrobki ocala\u0142y g\u0142\u00f3wnie w cz\u0119\u015bci zachodniej.\n\n\ud83d\udccc Liczba 1728 nie jest dat\u0105, tylko numerem rejestru. W arkuszu wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Przodkowo stoi ona w kolumnie zatytu\u0142owanej \u201eNR REJ. ZABYTK\u00d3W\u201d, w trzech kolejnych wierszach naraz \u2014 przy ko\u015bciele (pozycja 42), przy cmentarzu przyko\u015bcielnym (pozycja 43) i przy plebanii (pozycja 44), wszystkie pod adresem Kartuska 3. Zgadza si\u0119 to z rejestrem zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, kt\u00f3ry dla Przodkowa notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a z lat 1874\u20131878, numer A-1728 z 21 sierpnia 2001 roku, a pod tym samym numerem plebani\u0119 i cmentarz ko\u015bcielny. \ud83d\udccc Ewidencja nie \u015bwiadczy wi\u0119c o cmentarzu z 1728 roku ani o drugim obiekcie obok ewangelickiego \u2014 mowa o jednym cmentarzu przy ko\u015bciele, wpisanym do rejestru razem z nim. \ud83d\udfe1 Nierozstrzygni\u0119te zostaje przypisanie punktu: wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne 54,42 / 18,27 podano z dok\u0142adno\u015bci\u0105 do dw\u00f3ch miejsc po przecinku, czyli z niepewno\u015bci\u0105 rz\u0119du kilometra, a ani ewidencja, ani zachowany u nas opis karty Zabytek.pl po\u0142o\u017cenia nie podaj\u0105. Otwarte pozostaje te\u017c starsze zapisanie w danych atlasu, \u017ce we wsi s\u0105 dwa cmentarze poewangelickie, przyko\u015bcielny i parafialny \u2014 ewidencja gminna wykazuje przy Przodkowie tylko ten przyko\u015bcielny.\n\n\ud83d\udccc Oba trafienia trzeba z rekordu usun\u0105\u0107, bo \u017cadne nie mo\u017ce dotyczy\u0107 Przodkowa. Berghaus w wierszu 6223 opisuje granice tamtejszego powiatu i wymienia Seefeld w\u015br\u00f3d wsi kameralnych Stargardu, nad jeziorem Meduie \u2014 to rejencja szczeci\u0144ska. Trzy wiersze skorowidza pochodz\u0105 natomiast z pomorskiego tomu Gemeindelexikonu, obejmuj\u0105cego rejencje szczeci\u0144sk\u0105, koszali\u0144sk\u0105 i strza\u0142owsk\u0105; jego indeks zna wy\u0142\u0105cznie miejscowo\u015bci Pomorza \u2014 nie ma w nim ani Kartuz, ani Oliwy, ani Sopotu, ani Pucka. Przodkowo, po niemiecku Seefeld, le\u017ca\u0142o w powiecie kartuskim, w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, wi\u0119c w \u017cadnym z tych wykaz\u00f3w wyst\u0105pi\u0107 nie mog\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Dwie rzeczy rozstrzygni\u0119te naraz. Po pierwsze, liczba 1728 nie jest dat\u0105, tylko numerem rejestru: w arkuszu wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Przodkowo stoi w kolumnie zatytu\u0142owanej \u201eNR REJ. ZABYTK\u00d3W\u201d, w trzech kolejnych wierszach pod adresem Kartuska 3 \u2014 przy ko\u015bciele, przy cmentarzu przyko\u015bcielnym i przy plebanii \u2014 a rejestr Narodowego Instytutu Dziedzictwa notuje dla Przodkowa ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a z lat 1874\u20131878 wraz z plebani\u0105 i cmentarzem ko\u015bcielnym pod numerem A-1728 z 21 sierpnia 2001 roku. Ewidencja nie \u015bwiadczy wi\u0119c o \u017cadnym cmentarzu z 1728 roku ani o drugim obiekcie obok ewangelickiego. \ud83d\udccc Po drugie, wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu s\u0105 nie tyle przybli\u017cone, co po prostu nietrafione. Arkusz Messtischblattu 1675 Karthaus (wydanie tymczasowe z 1940 roku), w oryginalnym skanie 6236 na 6236 pikseli, czyli oko\u0142o 2,0 metra na piksel, pokazuje Seefeld \u2014 Przodkowo \u2014 przy szosie kartusko-gda\u0144skiej, obok Kossowa i Za\u0142\u0119\u017ca, a wi\u0119c oko\u0142o 4,4 kilometra na po\u0142udnie od punktu 54,42 / 18,27, kt\u00f3ry dot\u0105d wisia\u0142 w rekordzie i wypada w polach mi\u0119dzy K\u0142os\u00f3wkiem a K\u0142osowem. \ud83d\udccc Sam cmentarz przyko\u015bcielny jest na tym arkuszu widoczny: po wschodniej stronie g\u0142\u00f3wnej drogi, po\u015brodku wsi, le\u017cy dzia\u0142ka obwiedziona lini\u0105 nasadze\u0144, a wewn\u0105trz stoi bry\u0142a ko\u015bcio\u0142a i dwa czytelne krzy\u017ce. Odczyt \u015brodka tej dzia\u0142ki to oko\u0142o 54,3821 / 18,2894. \ud83d\udfe1 Georeferencji tego arkusza nie zdo\u0142a\u0142em skalibrowa\u0107 niezale\u017cnym punktem, wi\u0119c wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne obarcza b\u0142\u0105d rz\u0119du stu\u2013trzystu metr\u00f3w; kontrola czytelno\u015bci wypad\u0142a jednak pomy\u015blnie, bo na tym samym arkuszu krzy\u017ce ko\u015bcielne i cmentarne czytelnie rysuj\u0105 si\u0119 tak\u017ce w Kartuzach. \ud83d\udfe1 W oknie o boku oko\u0142o 1,6 kilometra wok\u00f3\u0142 wsi widzia\u0142em tylko t\u0119 jedn\u0105 dzia\u0142k\u0119 z krzy\u017cami \u2014 starszego zapisu w danych atlasu, jakoby cmentarze poewangelickie by\u0142y w Przodkowie dwa, ani nie potwierdzam, ani nie obalam, bo obrze\u017cy wsi nie przegl\u0105da\u0142em w ca\u0142o\u015bci.\n\nZbi\u00f3r map historycznych obejmuje Przodkowo i rozstrzyga cz\u0119\u015b\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci. Na arkuszu Kartuzy z 1940 roku, w rozdzielczo\u015bci oryginalnej oko\u0142o dw\u00f3ch metr\u00f3w na piksel, przy rozwidleniu dr\u00f3g na wsch\u00f3d od zabudowy wsi widnieje jedno prostok\u0105tne, obwiedzione murem za\u0142o\u017cenie z krzy\u017cem w \u015brodku, a przy jego p\u00f3\u0142nocno-zachodnim naro\u017cniku bry\u0142a ko\u015bcio\u0142a. Drugiego cmentarza we wsi arkusz nie pokazuje, co zgadza si\u0119 z gminn\u0105 ewidencj\u0105 wykazuj\u0105c\u0105 przy Przodkowie wy\u0142\u0105cznie cmentarz przyko\u015bcielny; starsz\u0105 notatk\u0119 o dw\u00f3ch cmentarzach poewangelickich nale\u017cy uzna\u0107 za niepotwierdzon\u0105. Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu, 54,3821 i 18,2894, padaj\u0105 oko\u0142o stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w na po\u0142udnie od tego za\u0142o\u017cenia, czyli w granicach b\u0142\u0119du georeferencji arkusza \u2014 punkt jest dobry z dok\u0142adno\u015bci\u0105 rz\u0119du dwustu do trzystu metr\u00f3w i nie da si\u0119 go dzi\u015b zaw\u0119zi\u0107 bez podk\u0142adu wsp\u00f3\u0142czesnego. Przy okazji: liczby 54,42 i 18,27 przywo\u0142ane w nocie nie s\u0105 wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnymi tego rekordu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Przodkowo, pozycje 42\u201344, kolumna \u201eNR REJ. ZABYTK\u00d3W\u201d; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, has\u0142o Przodkowo (gmina Przodkowo): ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a 1874\u20131878, plebania, cmentarz ko\u015bcielny \u2014 numer rejestru A-1728 z 21 sierpnia 2001 roku; Heinrich Berghaus, \u201eLandbuch von Pommern\u201d, 1868; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen \u2014 tom pomorski (na podstawie spisu z 2 XII 1895); Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Przodkowo, pozycje 42\u201344, kolumna \u201eNR REJ. ZABYTK\u00d3W\u201d; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1675 Karthaus, wydanie tymczasowe 1940 (nasz zbi\u00f3r map historycznych, skan oryginalny); Messtischblatt 1:25 000, arkusz Karthaus, wydanie 1940; Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Przodkowo; Rejestr zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki, Przodkowo \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-672969"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Przodkowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880 s. 217; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski \u2026 factae, \u201eFontes\u201d TNT; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885 Karthaus 52/110; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Przodkowo, pozycje 42\u201344, kolumna \u201eNR REJ. ZABYTK\u00d3W\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, has\u0142o Przodkowo (gmina Przodkowo): ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a 1874\u20131878, plebania, cmentarz ko\u015bcielny \u2014 numer rejestru A-1728 z 21 sierpnia 2001 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Heinrich Berghaus, \u201eLandbuch von Pommern\u201d, 1868","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen \u2014 tom pomorski (na podstawie spisu z 2 XII 1895)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Przodkowo, pozycje 42\u201344, kolumna \u201eNR REJ. ZABYTK\u00d3W\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1675 Karthaus, wydanie tymczasowe 1940","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz Karthaus, wydanie 1940","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Przodkowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"CM-0906","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3821,"lng":18.2894,"name_de":"Seefeld","name_pl":"Przodkowo \u2014 dawna nekropolia ewangelicka (Seefeld)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przyborze (niemieckie Lindenbusch) by\u0142o wsi\u0105 maj\u0105tkow\u0105 w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Za\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 oko\u0142o 1600 roku Jakob von Puttkamer, pan na Reddies, jako jedn\u0105 z ostatnich osad na tamtejszej \u201eHeide\u201d; by\u0142a najdalej na wsch\u00f3d wysuni\u0119t\u0105 gmin\u0105 wiejsk\u0105 powiatu miasteckiego.\n\nLudno\u015b\u0107 lutera\u0144ska nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Ko\u0142czyg\u0142owach (Alt Kolziglow), w powiecie ko\u015bcielnym bytowskim. \ud83d\udccc M\u00fcller wymienia Lindenbusch w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii i notuje jej w\u0119dr\u00f3wk\u0119 mi\u0119dzy okr\u0119gami: nale\u017ca\u0142a najpierw do synodu s\u0142upskiego, potem do w\u0142asnego synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego, a przy jego rozliczeniu zosta\u0142a przy\u0142\u0105czona do bytowskiego. Prawo patronatu dzieli\u0142o o\u015bmiu w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br: obok pan\u00f3w na Ko\u0142czyg\u0142owach, Barnowie, Bierzynie, Reddies i \u0141ubnie tak\u017ce panowie na Przyborzu, na Kremerbruch oraz na maj\u0105tku zapisanym w druku jako \u201eVorhrgen\u201d. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o \u2014 sta\u0142a tu jedynie kaplica cmentarna (Friedhofskapelle) przy cmentarzu.\n\n\ud83d\udccc W spisie z 2 grudnia 1895 roku Przyborze wyst\u0119puje dwa razy, bo wie\u015b i maj\u0105tek stanowi\u0142y osobne jednostki. Gmina wiejska, strona 162 pozycja 24, liczy\u0142a 45 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; obw\u00f3d dworski, strona 166 pozycja 87 \u2014 378 ewangelik\u00f3w wobec pi\u0119ciorga katolik\u00f3w.\n\nW 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 36 gospodarstw i 222 mieszka\u0144c\u00f3w. Po Puttkamerach maj\u0105tek trzymali kolejno Jaffke, od 1860 roku Holzowie, od 1892 Schr\u00f6derowie, wreszcie Melchertowie i \u2014 do 1945 roku \u2014 Gr\u00f6tzmacherowie.\n\nWalk frontowych tu nie by\u0142o, a mimo to po wojnie zabudow\u0119 rozebrano niemal ca\u0142kowicie; zosta\u0142a szko\u0142a. Cmentarz zachowa\u0142 si\u0119 jako lapidarium z pomnikiem; kaplicy w 1999 roku ju\u017c nie by\u0142o.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze","url":"http://krajobraz.kolczyglowy.pl/index.php/2015-08-12-18-56-08/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0600","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14217,"lng":17.26939,"name_de":"Lindenbusch","name_pl":"Przyborze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przyja\u017a\u0144, po niemiecku Rheinfeld, w Kreis Karthaus by\u0142a przed 1945 rokiem siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej \u2014 jednej z niewielu w tej kaszubskiej okolicy.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest tu starszy ni\u017c wsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra go przez cztery stulecia u\u017cywa\u0142a. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski po\u015bwiadcza w Przyja\u017ani proboszcza ju\u017c w 1239 roku, a w 1381 ksi\u0119dza Jana; po 1540 roku \u015bwi\u0105tynia \u2014 jak pisze \u2014 przesz\u0142a \u201ew r\u0119ce innowierc\u00f3w\u201d, czyli w XVI wieku przej\u0119li j\u0105 protestanci i s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom a\u017c do 1945 roku. Agathon Harnoch dodaje, \u017ce przed budow\u0105 dzisiejszego ko\u015bcio\u0142a sta\u0142a tu prawdopodobnie kaplica katolicka i \u017ce obecna budowla powsta\u0142a przez jej rozbudow\u0119, a sam\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 ukonstytuowano na pocz\u0105tku XVII wieku: jeden z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w nosi dat\u0119 1605, ambona 1611, a pierwszym znanym pastorem by\u0142 od 1610 roku Johann Helwig. \ud83d\udfe1 Pole atlasu podaje jeszcze inn\u0105 dat\u0119 \u2014 parafia oko\u0142o 1561 roku \u2014 i te warstwy trzeba rozdziela\u0107 ostro\u017cnie.\n\n\u26a0 Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142, wbrew wcze\u015bniejszemu opisowi, murowany z ceg\u0142y, a nie szachulcowy: konstrukcj\u0119 ryglow\u0105 mia\u0142a u Harnocha sama wie\u017ca, i to z wype\u0142nieniem ceglanym. Budowla by\u0142a orientowana, sta\u0142a pod patronatem dziedzica i mia\u0142a dwa dzwony. Siedemnastowieczna ambona z herbami kolator\u00f3w wsi \u2014 czyli tych, kt\u00f3rzy \u015bwi\u0105tyni\u0119 utrzymywali \u2014 zachowa\u0142a si\u0119 do dzi\u015b.\n\nWie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wyznaniowo niemal po po\u0142owie: w 1868 roku na 658 mieszka\u0144c\u00f3w w 53 domach przypada\u0142o 349 ewangelik\u00f3w, 305 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Meyers notuje oko\u0142o 1905 roku Rheinfeld jako obw\u00f3d dworski licz\u0105cy 506 mieszka\u0144c\u00f3w, z siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego. Harnoch w 1890 roku liczy w ca\u0142ej parafii oko\u0142o 2600 dusz \u2014 a w 1937 roku by\u0142o ich ju\u017c tylko 338; parafia nale\u017ca\u0142a wtedy do superintendentury kartuskiej Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-unijnego. Mi\u0119dzy tymi dwiema liczbami le\u017cy przesuni\u0119cie granicy po 1920 roku i wyjazd niemieckich parafian.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to parafia rzymskokatolicka pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Ewangelisty. We wsi zachowa\u0142 si\u0119 osobny dawny cmentarz ewangelicki. \ud83d\udccc Ocala\u0142a te\u017c kronika parafialna, \u201eChronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld\u201d \u2014 rzecz w tych stronach rzadka, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 ksi\u0105g i kronik ewangelickich przepad\u0142a w 1945 roku.\n\n\ud83d\udccc Fankidejski, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na wizytacj\u0119 biskupa Rozra\u017cewskiego, opisuje moment odwrotu Reformacji w tej wsi. Katolicy z Przyja\u017ani i Niest\u0119powa zostali ponownie przy\u0142\u0105czeni do parafii w \u017bukowie, a tutejszy predykant m\u00f3g\u0142 odt\u0105d grzeba\u0107 zmar\u0142ych, chrzci\u0107 i udziela\u0107 \u015blub\u00f3w swoim nielicznym ju\u017c wsp\u00f3\u0142wyznawcom tylko za zezwoleniem \u017cukowskiego proboszcza. W przypisie autor przytacza zapis wizytacji o p\u0142\u00f3tnach, na kt\u00f3rych zwyk\u0142o si\u0119 rozdawa\u0107 chleb lutera\u0144ski \u2014 \u201emantilia quibus cum panis lutheranus distribui consuevere\u201d.\n\n\ud83d\udccc Tetzner, opisuj\u0105c S\u0142owi\u0144c\u00f3w, wskazuje Rheinfeld jako jedn\u0105 z dw\u00f3ch niemieckich enklaw w kaszubskim powiecie kartuskim \u2014 drug\u0105 by\u0142a okolica Kie\u0142pina. To t\u0142umaczy, sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 samodzielna parafia ewangelicka w miejscu, gdzie wok\u00f3\u0142 m\u00f3wiono po kaszubsku i chodzono do ko\u015bcio\u0142a katolickiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 194; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":1561,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Kerntopf evkirche/rheinfeld.htm + Denkmalprojekt.org (Rheinfeld=Przyjazn)","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/rheinfeld.htm"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"PlWiki \u2014 Przyja\u017a\u0144 (woj. pomorskie)","url":"https://plwiki.pl/Leksykon/Przyja%C5%BA%C5%84_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201ePrzyja\u017a\u0144\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 194","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0393","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.30919,"lng":18.39206,"name_de":"Rheinfeld","name_pl":"Przyja\u017a\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przyja\u017a\u0144 \u2014 po niemiecku Rheinfeld \u2014 ma ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry sta\u0142 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w blisko cztery stulecia, i to po\u015brodku katolickich, kaszubskich Kartuz. \u015awi\u0105tynia jest gotycka, z prze\u0142omu XIII i XIV wieku, a ewangelickiego duchownego wie\u015b otrzyma\u0142a oko\u0142o 1560 roku; odbudowano j\u0105 w 1611 roku, st\u0105d rysy gotycko-renesansowe, a dzwony pochodz\u0105 z 1600 roku.\n\n\ud83d\udccc Ta ewangelicka wyspa nie wzi\u0119\u0142a si\u0119 znik\u0105d. Powiat kartuski by\u0142 w ca\u0142o\u015bci kaszubski z wyj\u0105tkiem kilku niemieckich kolonii \u2014 skupionych, jak zapisano, wok\u00f3\u0142 Kie\u0142pina po\u015brodku powiatu i na zachodzie w\u0142a\u015bnie wok\u00f3\u0142 Rheinfeld. Reformacja przysz\u0142a tu jednak nie z osadnictwem, lecz z w\u0142asno\u015bci\u0105 ziemsk\u0105, i to z Gda\u0144ska. Wie\u015b by\u0142a d\u0142ugo kr\u00f3lewska; w 1457 roku kr\u00f3l Kazimierz darowa\u0142 j\u0105 Reinholdowi Niederhofowi i tak przesz\u0142a w r\u0119ce prywatne. Ko\u015bci\u00f3\u0142, wed\u0142ug wiadomo\u015bci przechowanej w archiwum \u017cukowskim, ufundowa\u0142 w 1210 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Racibor, a jego tytu\u0142em by\u0142 \u015bwi\u0119ty Jan Aposto\u0142; proboszcz mia\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki roli.\n\n\ud83d\udccc Zmiana nast\u0105pi\u0142a oko\u0142o 1561 roku. Gdy kr\u00f3l Zygmunt zastawi\u0142 gda\u0144skim luteranom dobra klasztorne, w tym \u017bukowo, nowi zarz\u0105dcy \u2014 na \u017c\u0105danie Heinricha Niederhofa, w\u0142a\u015bciciela Rheinfeld \u2014 wy\u0142\u0105czyli ko\u015bci\u00f3\u0142 spod zwierzchnictwa \u017cukowskiego klasztoru i sami zacz\u0119li ustanawia\u0107 predykant\u00f3w. Wtedy parafia przesz\u0142a na luteranizm; jeszcze w 1540 roku, jak pisze Fankidejski, trwa\u0142a przy katolicyzmie. W 1588 roku przyby\u0142 tu oficja\u0142, \u017ceby po\u0142o\u017cy\u0107 kres samowolnemu obsadzaniu duchownych, a w latach 1583\u20131584 oficja\u0142 pomorski Nicolaus Mylonius pr\u00f3bowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 odzyska\u0107 i po\u015bwi\u0119ci\u0107 na nowo \u2014 Niederhof do tego nie dopu\u015bci\u0142, a akta wizytacji notuj\u0105 spustoszenie \u015bwi\u0105tyni i odej\u015bcie od katolicyzmu wszystkich parafian.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego oko\u0142o 1583 roku zasta\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 w r\u0119kach protestant\u00f3w, a wie\u015b w r\u0119ku Niederhoffa, senatora gda\u0144skiego \u2014 o wyznaniu \u015bwi\u0105tyni rozstrzyga\u0142 tu wi\u0119c nie szlachcic z s\u0105siedztwa, lecz patrycjusz z miasta. Wizytator doda\u0142 \u017c\u0105danie konkretne: patron ma zwr\u00f3ci\u0107 srebrny krzy\u017c, kt\u00f3ry zabra\u0142 z ko\u015bcio\u0142a i zatrzyma\u0142 u siebie. Spory o wyposa\u017cenie bywa\u0142y przy zmianie wyznania r\u00f3wnie cz\u0119ste jak spory o sam\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119.\n\n\ud83d\udccc Na ambonie widniej\u0105 herby patron\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich Nathaniela Bartscha von Demuth z 1611 roku \u2014 nazwisko cz\u0142owieka, kt\u00f3ry ko\u015bci\u00f3\u0142 utrzymywa\u0142; z odnowienia oko\u0142o 1610\u20131611 pochodz\u0105 te\u017c ambona i empora. Do parafii nale\u017ca\u0142y filie: Czapielsk, gdzie kaplic\u0119 od\u015bwi\u0119ci\u0142 \u2014 jak zapisano \u2014 \u201eheretyk\u201d Wilhelm B\u0105kowski, lecz ostatecznie pozosta\u0142a katolicka, oraz Sulmin z ko\u015bcio\u0142em po\u015bwi\u0119conym w 1906 roku i samodzieln\u0105 parafi\u0105 od 1907.\n\nParafia nale\u017ca\u0142a do superintendentury kartuskiej Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unii i obejmowa\u0142a tak\u017ce ewangelik\u00f3w z Mirachowa; w 1937 roku liczy\u0142a 338 wiernych. Meyers notuje oko\u0142o 1905 roku 506 mieszka\u0144c\u00f3w i jeden ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, a wcze\u015bniej, w 1868 roku, wie\u015b mia\u0142a 658 mieszka\u0144c\u00f3w w 53 domach: 349 ewangelik\u00f3w, 305 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to parafia \u015bwi\u0119tego Jana Ewangelisty w dekanacie \u017cukowskim.\n\n\u26a0 Dawny cmentarz ewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 i ma w atlasie osobny wpis. \ud83d\udccc Dzieje tej parafii spisano zreszt\u0105 osobno: Kerntopf przywo\u0142uje obszern\u0105 kronik\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Przyja\u017ani pi\u00f3ra superintendenta doktora Paula Laua z 1932 roku \u2014 opracowanie, do kt\u00f3rego nie uda\u0142o si\u0119 dotrze\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899.*","built_year":1610,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 evkirche/rheinfeld.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/rheinfeld.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / armaria.info \u2014 Przyja\u017a\u0144 (Rheinfeld)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Przyja\u017a\u0144","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 214","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"CM-0393 Przyja\u017a\u0144 (przybli\u017cenie)","id":"KOS-0179","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.30919,"lng":18.39206,"name_de":"Rheinfeld","name_pl":"Przyja\u017a\u0144 \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Rheinfeld)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przyrzecze \u2014 po niemiecku Dickhof, za\u0142o\u017cone oko\u0142o 1615 roku \u2014 to dawny przysi\u00f3\u0142ek i folwark w obr\u0119bie wsi Dzik\u00f3w, w gminie Rzeczenica. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau): do lat 1919\u20131920 w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144sko-Zachodniopruskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna jest ustalona. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje gmin\u0119 wiejsk\u0105 Dickhof na stronie 158 pod pozycj\u0105 20: 462 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 434 ewangelik\u00f3w i 28 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Olszanowie (Elsenau) i katolickiej w Czarnem (Hammerstein). Obszaru dworskiego o tej nazwie wykaz nie prowadzi, wi\u0119c liczby obejmuj\u0105 ca\u0142\u0105 \u00f3wczesn\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105. Adolf Harnoch wymienia Dickhof w\u015br\u00f3d pi\u0119ciu miejsc szkolnych parafii olszanowskiej \u2014 obok samego Olszanowa, Loosen, Bi\u0144cza i Rzeczenicy \u2014 a w\u015br\u00f3d wsi przypisanych do szk\u00f3\u0142 tej parafii s\u0105siedni Bre\u0144sk. Tutejsza szko\u0142a ewangelicka by\u0142a wi\u0119c jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych w parafii. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej dzisiejszej miejscowo\u015bci odpowiada niemieckie Dickhof \u2014 Przyrzeczu czy Dzikowowi \u2014 pozostaje nierozstrzygni\u0119te; liczby dotycz\u0105 ca\u0142ej \u00f3wczesnej gminy wiejskiej, w kt\u00f3rej granicach Przyrzecze le\u017ca\u0142o w obu wersjach.\n\nLiczby pokazuj\u0105 tu ciekawy kontrast. W ca\u0142ym powiecie cz\u0142uchowskim ewangelicy stanowili w 1939 roku oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu procent ludno\u015bci wobec trzydziestu o\u015bmiu procent katolik\u00f3w \u2014 w Rzeczenicy proporcja by\u0142a odwrotna: w 1925 roku na 1706 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 1268 katolik\u00f3w i 438 protestant\u00f3w, w 1933 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 1947, a w 1939 \u2014 2013. \ud83d\udfe1 Nie wiadomo, czy liczby te dotycz\u0105 samej wsi, czy ca\u0142ej gminy.\n\nW Rzeczenicy sta\u0142y oba ko\u015bcio\u0142y: katolicki, wzmiankowany ju\u017c w 1595 roku, przebudowany w latach 1874\u20131876 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, oraz ewangelicki, po\u015bwi\u0119cony dopiero w 1901. Do parafii ewangelickiej w Rzeczenicy Przyrzecze mog\u0142o nale\u017ce\u0107 dopiero po jej powstaniu \u2014 Benedykt Reszka datuje je na 1888 rok, a wykaz z 1885 roku widzi to tak samo, bo sam\u0105 Rzeczenic\u0119 liczy jeszcze do parafii olszanowskiej. Wcze\u015bniej tutejsi ewangelicy je\u017adzili do Olszanowa.\n\n\ud83d\udfe1 Wyznaniowego charakteru samego cmentarza nie potwierdza \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o pisane, nie ustalono te\u017c jego datowania: wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w gminy Rzeczenica nie obejmuje, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego dotyczy innego powiatu. Rozstrzygni\u0119cie wymaga ogl\u0119dzin na miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: niemieckie spisy powszechne z lat 1910 i 1925.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo / Historia \u2014 Gmina Rzeczenica","url":"https://www.rzeczenica.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=10&strona=1&sub=1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau, str. 158, poz. 20 \u201eDicshof\u201d); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 496; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 33 i s. 124 (diecezja cz\u0142uchowska, 13 parafii)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0670","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74563,"lng":17.031,"name_de":"Dickhof","name_pl":"Przyrzecze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przytocko, po niemiecku Pritzig, nale\u017ca\u0142o do 1945 roku do powiatu miasteckiego, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1473 roku; tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, pocz\u0105tkowo filia parafii w \u015awierznie, usamodzielni\u0142 si\u0119 jako parafia ewangelicka w 1575 roku, a od Reformacji pomorskiej XVI wieku okolica by\u0142a mocno lutera\u0144ska. Parafia przytocka obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Rzechcino Du\u017ce i Ma\u0142e, P\u0142ocko oraz Misdow B; w 1907 roku wchodzi\u0142a w sk\u0142ad synodu miasteckiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 402 mieszka\u0144c\u00f3w w 81 gospodarstwach.\n\nEwangelicka ludno\u015b\u0107 niemiecka u\u017cytkowa\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 do 1957 roku; po wysiedleniach \u015bwi\u0105tynia popad\u0142a w ruin\u0119 i w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku zosta\u0142a rozebrana.\n\n\ud83d\udccc Z cmentarza zosta\u0142o niewiele wi\u0119cej. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zapisuje to jednym zdaniem: cho\u0107 zak\u0142adano go poza zabudowaniami, po zachodniej stronie wsi, dzi\u015b le\u017cy w jej centrum \u2014 a z jego przestrzennej kompozycji nie zachowa\u0142o si\u0119 nic, kaplica uleg\u0142a dewastacji, pomniki usuni\u0119to. \u26a0 Zapowiadany przy tym wpisie \u201ezachowany cmentarz z pomnikiem poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej\u201d nie ma zatem pokrycia. Teren nale\u017cy dzi\u015b do rzymskokatolickiej parafii w Biesowicach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Przytocko.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kepice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0572","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12024,"lng":16.83397,"name_de":"Pritzig","name_pl":"Przytocko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przywidz \u2014 po niemiecku Mariensee \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do Kreis Karthaus, a w latach 1920\u20131945 do Kreis Danziger H\u00f6he na terenie Wolnego Miasta Gda\u0144ska.\n\n\ud83d\udccc By\u0142a to miejscowo\u015b\u0107 o wyra\u017anej przewadze ewangelickiej. W 1892 roku na 266 mieszka\u0144c\u00f3w 231 by\u0142o ewangelikami, a katolik\u00f3w trzydziestu trzech. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej proporcje si\u0119 utrzyma\u0142y: spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 tu 288 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 258 ewangelik\u00f3w, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142y 283 osoby.\n\n\ud83d\udccc Najstarszy \u015blad tutejszego miejsca grzebalnego prowadzi na wzg\u00f3rze nad jeziorem. Jakub Fankidejski, opisuj\u0105c utracone ko\u015bcio\u0142y Pomorza, przytoczy\u0142 zeznanie z\u0142o\u017cone w 1622 roku przed s\u0105dem starogardzkim przez sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioletniego Szymona Przywidzkiego, dawnego posiadacza wsi: gdy w 1589 roku pan Linda kupi\u0142 jej cz\u0119\u015b\u0107, ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u201eju\u017c bardzo spr\u00f3chnia\u0142y i podupad\u0142y\u201d, a wznie\u015b\u0107 go mia\u0142 \u2014 jak \u015bwiadek s\u0142ysza\u0142 od ojca i starych ludzi \u2014 gda\u0144ski mieszczanin Lickfeld. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a wtedy \u201ena pi\u0119knem wzg\u00f3rzu, nad jeziorem krzewami doko\u0142a zaros\u0142em, gdzie p\u00f3\u017aniej by\u0142 cmentarz\u201d. Lutera\u0144ski dziedzic postawi\u0142 potem nowy zb\u00f3r w innym miejscu, blisko zabudowa\u0144 dworskich; przez ca\u0142e XVII stulecie odprawiali w nim nabo\u017ce\u0144stwa niemieccy luteranie, a duchowny mieszka\u0142 na miejscu. 3 listopada 1701 roku biskup Stanis\u0142aw Szembek po\u015bwi\u0119ci\u0142 t\u0119 budowl\u0119 dla katolik\u00f3w pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego \u2014 a podczas mszy, jak notuje Fankidejski, licznie przybyli luteranie \u015bpiewali swoje niemieckie pie\u015bni.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego wyros\u0142a p\u00f3\u017aniejsza parafia ewangelicka, postawi\u0142 jeden cz\u0142owiek. Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w latach 1830\u20131832 w\u0142asnym kosztem gda\u0144skiego radcy Steffensa, w\u0142a\u015bciciela Mariensee, i \u017ce po\u015bwi\u0119cono j\u0105 w 1832 roku \u2014 na \u00f3wczesnym cmentarzu katolickim, pod patronatem kr\u00f3lewskim, z ceg\u0142y i kamienia polnego, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 o dw\u00f3ch dzwonach i sze\u015bciog\u0142osowymi organami. W budowie pomog\u0142y okoliczne wsie, kt\u00f3rym obiecano przy\u0142\u0105czenie do nowej parafii.\n\n\ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105ca po opisach data 1835 nie ma w tym \u017ar\u00f3dle oparcia, a *S\u0142ownik geograficzny* podaje jeszcze inn\u0105 wersj\u0119 \u2014 \u017ce zb\u00f3r lutera\u0144ski wystawi\u0142 dziedzic Simon oko\u0142o 1851 roku. \ud83d\udccc Rozstrzyga to Fankidejski, kt\u00f3ry wylicza kolejnych w\u0142a\u015bcicieli Przywidza: od 1820 roku Steffens, od 1830 jego siostra Pickering, mieszkaj\u0105ca najcz\u0119\u015bciej w Liverpoolu, od 1841 Hugo Simon, potem przez kr\u00f3tki czas Puttkammer, a od 1865 major von Jena. Steffens i Simon to wi\u0119c dwaj kolejni dziedzice tej samej wsi, a rok 1851 wi\u0105\u017ce si\u0119 nie z budow\u0105 zboru, lecz z rozbi\u00f3rk\u0105 starego ko\u015bcio\u0142a katolickiego. O samym zborze Fankidejski pisze, \u017ce sta\u0142 \u201ena dawniejszym katolickim cmentarzu ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu\u201d \u2014 zgodnie z datowaniem Harnocha.\n\n\u26a0 Parafia d\u0142ugo by\u0142a parafi\u0105 tylko z nazwy: Harnoch notuje, \u017ce mimo po\u015bwi\u0119cenia w 1832 roku nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego, a nabo\u017ce\u0144stwa i pos\u0142ugi sprawowali ksi\u0119\u017ca ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa; dopiero w latach siedemdziesi\u0105tych ustanowiono tu duchownego na sta\u0142e. W 1875 roku przy\u0142\u0105czono do niej dwie okoliczne wsie, a plebani\u0119 postawiono na nowo w 1838 roku.\n\n\ud83d\udccc Los starego ko\u015bcio\u0142a katolickiego znamy co do miesi\u0105ca. Fankidejski pisze, \u017ce pod lutera\u0144skimi patronami popada\u0142 w ruin\u0119 mimo proces\u00f3w wytaczanych przez w\u0142adz\u0119 duchown\u0105, w 1849 roku zosta\u0142 zamkni\u0119ty na rozkaz policji, a gdy wy\u0142ama\u0142a si\u0119 jedna ze \u015bcian, w kwietniu 1851 roku dziedzic Hugo Simon kaza\u0142 go swoim ludziom rozebra\u0107. To domyka rozbie\u017cno\u015b\u0107 w wyci\u0105gach z Harnocha, gdzie o rozbi\u00f3rce katolickiej filii w Marienfee mowa raz \u201eprzed oko\u0142o trzydziestu laty\u201d, raz przed osiemdziesi\u0119ciu \u2014 wobec daty z 1851 roku bli\u017cszy prawdy jest odczyt pierwszy.\n\nZachowany murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1909 roku; jest dzi\u015b zabytkiem, w rejestrze pod numerem A-1694, wpisanym decyzj\u0105 z 18 lipca 1999 roku. \ud83d\udfe1 W opisie s\u0105siedniego Mi\u0142owa ten sam ko\u015bci\u00f3\u0142 ma numer A-1694 \u2014 rozbie\u017cno\u015b\u0107 do sprawdzenia w rejestrze. Dzia\u0142a\u0142a tu r\u00f3wnie\u017c szko\u0142a ewangelicka, a katolicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego z 1903 roku. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nSkal\u0119 parafii pokazuje statystyka Harnocha z 1890 roku, kt\u00f3ra przy ha\u015ble \u201eMariensee\u201d w diecezji Karthaus notuje 4257 dusz i 24 cmentarze ewangelickie \u2014 to liczby ca\u0142ej parafii, rozci\u0105gni\u0119tej na kilkana\u015bcie okolicznych wsi, nie samego Przywidza.\n\n\ud83d\udccc Liczba czterech ewangelik\u00f3w odnotowanych w 1860 roku, przypisywana czasem Przywidzowi, nale\u017cy w *S\u0142owniku geograficznym* do has\u0142a \u201eKlonowo\u201d, do jego trzeciej pozycji \u2014 osady le\u017c\u0105cej w gminie, parafii i obwodzie pocztowym Przywidza. Ze wsi\u0105, w kt\u00f3rej trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej mieszka\u0142o 231 ewangelik\u00f3w na 266 os\u00f3b, nie ma wi\u0119c sprzeczno\u015bci.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz utraci\u0142 opiek\u0119 wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra go za\u0142o\u017cy\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Kerntopf evkirche/mariensee.htm + Wikipedia DE (Mariensee=Przywidz)","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/mariensee.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0254","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19682,"lng":18.32364,"name_de":"Mariensee","name_pl":"Przywidz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przywidz \u2014 po niemiecku Mariensee \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na katolicko-ewangelickim pograniczu Kaszub. Sama nazwa niemiecka wskazuje pierwotne wezwanie ko\u015bcio\u0142a: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, a przed Reformacj\u0105 najwa\u017cniejszy odpust przypada\u0142 tu na Narodzenie Panny Maryi.\n\n\ud83d\udccc Dzieje tutejszej \u015bwi\u0105tyni daj\u0105 si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 nazwisko po nazwisku, i s\u0105 to dzieje w\u0142asno\u015bci ziemskiej. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowa\u0142 gda\u0144ski mieszczanin Lickfeld \u2014 tak zezna\u0142 w 1622 roku przed s\u0105dem starogardzkim sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioletni Szymon Przywidzki. Gdy w 1589 roku pan Linda kupi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 wioski, budowla by\u0142a ju\u017c spr\u00f3chnia\u0142a i podupad\u0142a; sta\u0142a na wzg\u00f3rzu nad jeziorem, gdzie p\u00f3\u017aniej urz\u0105dzono cmentarz. W czasie wojny Gda\u0144ska z Batorym cenniejsze sprz\u0119ty ko\u015bcielne schowano w Pragowie. Gda\u0144ski kupiec Nikolaus von der Linde naby\u0142 maj\u0105tek w latach 1589\u20131599 i wzni\u00f3s\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ale w innym miejscu.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja Szembeka z 1708 roku opisuje t\u0119 budowl\u0119: drewniana, kryta dranicami, z kryptami grzebalnymi pod pod\u0142og\u0105, z jednym o\u0142tarzem i dwoma ma\u0142ymi dzwonami nad dachem. Przez ca\u0142y wiek siedemnasty odprawiali w niej nabo\u017ce\u0144stwa liczni luteranie, a duchowny mieszka\u0142 na miejscu. Kolejni predykanci to Johannes Pischel (do 1605), Martin Schmechel (1635\u20131639), Michael Wundsch (do 1699) i Christoph Vizichius (1700\u20131701).\n\n\ud83d\udd34 Kres przyszed\u0142 nie przez wyrok, lecz przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Barbara von der Linde, ostatnia dziedziczka, po\u015blubi\u0142a katolika Bernharda von Kanden Trzci\u0144skiego i przesz\u0142a na katolicyzm; 6 listopada 1701 roku biskup Stanis\u0142aw Szembek z udzia\u0142em \u017co\u0142nierzy odebra\u0142 luteranom ko\u015bci\u00f3\u0142, wyp\u0119dzi\u0142 duchownego i po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na nowo. Zachowa\u0142 si\u0119 przy tym szczeg\u00f3\u0142 m\u00f3wi\u0105cy o tamtym dniu wi\u0119cej ni\u017c sam przebieg zdarze\u0144: ewangelickiego nauczyciela Georga Gronerta zmuszono, by podczas katolickiego nabo\u017ce\u0144stwa \u015bpiewa\u0142 chora\u0142 \u201eZ g\u0142\u0119boko\u015bci wo\u0142am do Ciebie\u201d.\n\n\ud83d\udccc Bez w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni parafia trwa\u0142a ponad sto lat. Dopiero gda\u0144ski kupiec K. W. G. Steffens, \u00f3wczesny dziedzic maj\u0105tku, zbudowa\u0142 w latach 1830\u20131832 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, po\u015bwi\u0119cony 22 lipca 1832 roku; pierwszym pastorem zosta\u0142 w 1835 roku Karl Wilhelm Wiederhold. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w 1908, a nowy \u2014 w formach nawi\u0105zuj\u0105cych do budownictwa krzy\u017cackiego \u2014 po\u015bwi\u0119cono 4 kwietnia 1910 roku.\n\nW XIX wieku ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka: spis z 1892 roku notuje 231 ewangelik\u00f3w wobec 33 katolik\u00f3w, a pruski spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w Mariensee 288 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 283 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a 258 by\u0142o wyznania ewangelickiego. S\u0142ownik geograficzny podaje ko\u015bci\u00f3\u0142 i szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 w miejscu, wskazuj\u0105c, \u017ce zb\u00f3r lutera\u0144ski wystawi\u0142 dziedzic Simon oko\u0142o 1851 roku na katolickim cmentarzu. Obok dzia\u0142a\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego, obecny z 1903 roku. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska (prawa gminy w 1929 roku), a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono, a parafia wygas\u0142a.\n\n\u26a0 Nie by\u0142 to teren mennonicki \u2014 osadnictwo ol\u0119derskie dotyczy\u0142o \u017bu\u0142aw, nie Wy\u017cyny. \ud83d\udfe1 Cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 datuje tutejsz\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 na 1835 rok, inne wi\u0105\u017c\u0105 j\u0105 z ko\u015bcio\u0142em z 1909.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":1909,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 evkirche/mariensee.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/mariensee.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"przywidz.org \u2014 Historia ko\u015bcio\u0142a przywidzkiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"CM-0254 Przywidz (przybli\u017cenie)","id":"KOS-0180","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19682,"lng":18.32364,"name_de":"Mariensee","name_pl":"Przywidz \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Mariensee, 1830, ob. kaplica cmentarna)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Pszcz\u00f3\u0142ki, po niemiecku Hohenstein \u2014 polsk\u0105 nazw\u0119 podaje sam John Muhl, t\u0142umacz\u0105c j\u0105 jako Bienendorf \u2014 le\u017ca\u0142y w Kreis Dirschau, a w 1920 roku wraz z okolic\u0105 znalaz\u0142y si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w Kreis Danziger H\u00f6he; w latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142y do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nOkolica mia\u0142a przewag\u0119 ludno\u015bci ewangelickiej \u2014 lutera\u0144skiej i unijnej. Spis z 1869 roku notuje w Pszcz\u00f3\u0142kach 475 mieszka\u0144c\u00f3w w 38 domach, w tym 253 katolik\u00f3w i 222 ewangelik\u00f3w; wie\u015b liczy\u0142a wtedy pi\u0119tna\u015bcie gburskich posiade\u0142 i siedem zagr\u00f3d, a szko\u0142\u0119 mia\u0142a ewangelick\u0105. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 502 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 261 ewangelik\u00f3w, 239 katolik\u00f3w i dwoje \u017byd\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a tutejsi ewangelicy d\u0142ugo nie mieli: nale\u017celi do parafii w R\u0119bielczu, po niemiecku Rambeltsch, katolicy za\u015b do Mi\u0142ob\u0105dza \u2014 tak podaj\u0105 zgodnie *S\u0142ownik geograficzny* i wykaz gmin z 1885 roku, prowadz\u0105cy Hohenstein w Kreis Dirschau na stronie dwudziestej \u00f3smej pod pozycj\u0105 dziesi\u0105t\u0105. Muhl dodaje dat\u0119, od kt\u00f3rej to przypisanie by\u0142o niepodwa\u017calne: w 1778 roku rz\u0105d pruski rozstrzygn\u0105\u0142, \u017ce ewangeliccy mieszka\u0144cy Pszcz\u00f3\u0142ek mog\u0105 \u2014 mimo sprzeciwu katolickiego proboszcza z Mi\u0142ob\u0105dza \u2014 trzyma\u0107 si\u0119 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w R\u0119bielczu.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asna \u015bwi\u0105tynia stan\u0119\u0142a dopiero w dwudziestym wieku: murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono uroczy\u015bcie 18 pa\u017adziernika 1931 roku, a w listopadzie 1934 roku wstawiono do niego nowe organy, robot\u0119 gda\u0144skiego organmistrza Goebla. Rok po ewangelikach, w 1932 roku, w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzymali tak\u017ce katolicy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1931 roku jest osobnym obiektem \u2014 cmentarz jest od niego znacznie starszy.\n\nSam cmentarz przetrwa\u0142 wojn\u0119 i zmian\u0119 ludno\u015bci, tyle \u017ce w innych r\u0119kach: po 1945 roku przej\u0119\u0142a go parafia rzymskokatolicka i u\u017cywa go do dzi\u015b jako czynnego cmentarza parafialnego. Jego dawn\u0105, ewangelick\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 potwierdza rejestr Narodowego Instytutu Dziedzictwa. \ud83d\udfe1 Osobnej kaplicy cmentarnej nie notuje wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w: w wykazie gminy Pszcz\u00f3\u0142ki, licz\u0105cym siedem pozycji cmentarnych, same Pszcz\u00f3\u0142ki maj\u0105 jedn\u0105 \u2014 numer czterdzie\u015bci dwa, \u201ecmentarz katolicki, parafialny\u201d przy ulicy Ko\u015bcielnej.\n\n\ud83d\udccc Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stan\u0105\u0142 w Pszcz\u00f3\u0142kach dopiero w 1931 roku \u2014 cmentarz jest wi\u0119c od niego znacznie starszy i przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 swojego istnienia obs\u0142ugiwa\u0142 wsp\u00f3lnot\u0119, kt\u00f3ra w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni we wsi nie mia\u0142a. \ud83d\udfe1 Istnienia osobnej kaplicy cmentarnej nie potwierdzono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stary cmentarz parafialny w Pszcz\u00f3\u0142kach \u2014 Mapcarta / parafiapszczolki.pl [kopia archiwalna 2009-10-05]","url":"https://web.archive.org/web/20091005012022/http://mapcarta.com:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Pszcz\u00f3\u0142ki","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0261","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1747,"lng":18.69843,"name_de":"Hohenstein","name_pl":"Pszcz\u00f3\u0142ki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Pszcz\u00f3\u0142kach (niem. Hohenstein). Miejscowo\u015b\u0107 od 1920 r. w Kreis Danziger H\u00f6he Wolnego Miasta Gda\u0144ska (wcze\u015bniej Kreis Dirschau i Landkreis Danzig; 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen), na obszarze o przewadze ludno\u015bci ewangelickiej \u2014 lutera\u0144skiej i unijnej (staropruskiej), nie mennonickiej. Miejscowa ludno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w R\u0119bielczu (Rambeltsch), katolicka do Mi\u0142ob\u0105dza (M\u00fchlbanz); spis z 1869 r. notuje 253 katolik\u00f3w i 222 ewangelik\u00f3w. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono dopiero w 1931 r. (obiekt odr\u0119bny), wi\u0119c cmentarz jest od niego starszy. Istnienie osobnej kaplicy cmentarnej pozostaje niepotwierdzone i wymaga weryfikacji w terenie [?]. Obiekt ma identyczne wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne co s\u0105siedni wpis (CM-0261) \u2014 mo\u017cliwy duplikat tego samego za\u0142o\u017cenia. Losy cmentarza po 1945 r. nieudokumentowane.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stary cmentarz parafialny w Pszcz\u00f3\u0142kach \u2014 Mapcarta [kopia archiwalna 2009-10-05]","url":"https://web.archive.org/web/20091005012022/http://mapcarta.com:80/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0262","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.17352,"lng":18.69599,"name_de":"Hohenstein","name_pl":"Pszcz\u00f3\u0142ki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pszcz\u00f3\u0142ki, po niemiecku Hohenstein bei Danzig, to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska na nizinach wi\u015blanych, z przywilejem nadanym jeszcze pod nazw\u0105 Kriwakol w 1363 roku przez wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode; o granice s\u0105siedniego Skowarcza Oliwa spiera\u0142a si\u0119 tu ju\u017c w 1307 roku. Do 1920 roku Pszcz\u00f3\u0142ki nale\u017ca\u0142y do prowincji Prusy Zachodnie i do powiatu tczewskiego, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie; od 1920 roku wcielono je do powiatu Danziger H\u00f6he. Ludno\u015b\u0107 dzieli\u0142a si\u0119 tu niemal po po\u0142owie: w 1869 roku mieszka\u0142o w Pszcz\u00f3\u0142kach 253 katolik\u00f3w i 222 ewangelik\u00f3w, a spis z 1885 roku zasta\u0142 502 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 261 ewangelik\u00f3w, 239 katolik\u00f3w i dwoje \u017byd\u00f3w.\n\nTutejsi ewangelicy byli luteranami i wyznawcami Ko\u015bcio\u0142a unijnego, a w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni d\u0142ugo nie mieli \u2014 nale\u017celi do parafii w R\u0119bielczu, wsp\u00f3lnej dla kilku okolicznych wsi; sam R\u0119bielcz liczy\u0142 w 1885 roku 521 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 320 ewangelik\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pszcz\u00f3\u0142kach wznie\u015bli dopiero w 1931 roku, w centrum wsi. Niemal r\u00f3wnocze\u015bnie, w latach 1929\u20131932, powsta\u0142 tu neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego \u2014 dwie wsp\u00f3lnoty budowa\u0142y obok siebie w tym samym czasie.\n\n\ud83d\udccc Po 1945 roku dawny zb\u00f3r ewangelicki nie znalaz\u0142 nowego gospodarza. Wed\u0142ug Polski Niezwyk\u0142ej budynek stoi pusty, a pr\u00f3by przystosowania go do innych cel\u00f3w spe\u0142z\u0142y na niczym \u2014 los rzadki w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich, kt\u00f3re zwykle dostawa\u0142y nowego u\u017cytkownika. \ud83d\udfe1 Dzisiejszego stanu i w\u0142a\u015bciciela budowli nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Pszcz\u00f3\u0142ki \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, Polska Niezwyk\u0142a.*","built_year":1931,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pszcz\u00f3\u0142ki \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 Polska Niezwyk\u0142a","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/18231,pszczolki-kosciol-ewangelicki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Pszcz\u00f3\u0142ki","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0259","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17233,"lng":18.69568,"name_de":"Hohenstein","name_pl":"Pszcz\u00f3\u0142ki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hohenstein)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Puc (Putz) le\u017ca\u0142 w Kreis Berent, czyli w powiecie ko\u015bcierskim. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu w 1783 roku, dwa lata po tym, jak okoliczne gminy wiejskie ukonstytuowano w parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Ko\u015bcierzynie. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni parafia jeszcze wtedy nie mia\u0142a: dom modlitwy urz\u0105dzono pod nowo zbudowanym ratuszem na rynku dopiero w 1784 roku, a murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w latach 1821\u20131823.\n\nWsp\u00f3lnota trwa\u0142a tu przez ca\u0142y wiek dziewi\u0119tnasty. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Pucu 137 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 77 ewangelik\u00f3w i 60 katolik\u00f3w, i przypisa\u0142 ich do parafii w Ko\u015bcierzynie. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej wykaz parafii ewangelickich Prus Zachodnich wymieni\u0142 Puc dwa razy: w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii ko\u015bcierskiej i w\u015br\u00f3d sze\u015bciu miejsc, w kt\u00f3rych parafia mia\u0142a cmentarz \u2014 obok samej Ko\u015bcierzyny, Dobrogoszcza, Wielkiego i Nowego Klincza oraz Ma\u0142ego Podlesia.\n\nPokolenie p\u00f3\u017aniej nie by\u0142o we wsi ani jednego ewangelika. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 171 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania rzymskokatolickiego i narodowo\u015bci polskiej. Cmentarz przetrwa\u0142 wi\u0119c wsp\u00f3lnot\u0119, kt\u00f3ra go za\u0142o\u017cy\u0142a; dzi\u015b jest nieczynny i figuruje w wykazie cmentarzy poewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna.\n\n\ud83d\udd34 O tym, co ten cmentarz przyjmowa\u0142, m\u00f3wi zachowana do dzi\u015b ksi\u0119ga szkolna prowadzona od 1826 roku, czyli od za\u0142o\u017cenia szko\u0142y dla dzieci z Nowego Klincza i Puca. Nauczyciel zapisywa\u0142 w niej nie tylko statystyk\u0119 wyznaniow\u0105 uczni\u00f3w, ale i epidemie, kt\u00f3re przechodzi\u0142y przez wie\u015b \u2014 a przesz\u0142y przez jego w\u0142asny dom.\n\nW 1890 roku rozprzestrzeni\u0142 si\u0119 tyfus; zmar\u0142a wtedy \u017cona nauczyciela Karola Herza i ich c\u00f3rka, siedemnastego sierpnia. Rok p\u00f3\u017aniej zbiera\u0142a \u017cniwo odra, a po niej dyfteryt: nauczyciel zanotowa\u0142, \u017ce w Pucu zmar\u0142o wskutek choroby kilkoro dzieci i \u017ce zachorowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c jego czteroip\u00f3\u0142letni syn, kt\u00f3ry po dwunastu dniach cierpie\u0144 zmar\u0142 czwartego listopada. Nazywa\u0142 si\u0119 Gustav Herz, a jego nagrobek zachowa\u0142 si\u0119 na tym cmentarzu.\n\n\ud83d\udccc To jeden z niewielu przypadk\u00f3w w atlasie, gdzie da si\u0119 po\u0142\u0105czy\u0107 konkretny ocala\u0142y nagrobek z zapisem okoliczno\u015bci \u015bmierci, uczynionym r\u0119k\u0105 ojca zmar\u0142ego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent; August Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna.*","built_year":1783,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wykaz gminny","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, GUS, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1062","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14002,"lng":18.07959,"name_de":"Putz","name_pl":"Puc \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Pucku \u2014 \u015bwi\u0105tynia, kt\u00f3rej ju\u017c nie ma. Puck by\u0142 miastem powiatowym w rejencji gda\u0144skiej i od dawna miastem wyznaniowo mieszanym. Sama fara \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w latach 1556\u20131589 znajdowa\u0142a si\u0119 przej\u015bciowo w r\u0119kach luteran; p\u00f3\u017aniej obok niej dzia\u0142a\u0142a samodzielna parafia ewangelicka, p\u00f3\u017ana \u2014 fundacji Fryderyka II, oko\u0142o 1780 roku. Pierwszy predykant obj\u0105\u0142 urz\u0105d 9 kwietnia 1780 roku; \ud83d\udfe1 jego nazwiska nie da si\u0119 odczyta\u0107 ze \u017ar\u00f3d\u0142a. Data ta wyznacza zarazem najwcze\u015bniejsz\u0105 mo\u017cliw\u0105 metryk\u0119 tutejszego cmentarza ewangelickiego.\n\n\ud83d\udccc Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono oko\u0142o 1845 roku na miejscu ruin zamku krzy\u017cackiego; przy nim dzia\u0142a\u0142a dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka. \ud83d\udd34 Dwie daty pozostaj\u0105 sporne. Rok budowy: obok 1845 pojawia si\u0119 w *S\u0142owniku geograficznym* wzmianka o \u201eko\u015bciele ewangelickim w miejscu, z roku 1780\u201d \u2014 \ud83d\udfe1 by\u0107 mo\u017ce chodzi o starsz\u0105, poprzedni\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. Rok rozbi\u00f3rki: jedne \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o 1956, inne o zniszczeniu ju\u017c w 1945.\n\nLiczby pokazuj\u0105, jak zmienia\u0142o si\u0119 miasto: w 1869 roku Puck liczy\u0142 2357 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 1589 katolik\u00f3w, 664 ewangelik\u00f3w, 102 \u017byd\u00f3w i dw\u00f3ch \u201edysydent\u00f3w\u201d; w 1892 roku samych ewangelik\u00f3w by\u0142o 402. Oko\u0142o 1905 roku miasto mia\u0142o po jednym ko\u015bciele katolickim i ewangelickim oraz synagog\u0119. Po w\u0142\u0105czeniu Pucka do Polski w 1920 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka gwa\u0142townie si\u0119 skurczy\u0142a.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, zapisa\u0142a tu podzia\u0142 wyznaniowy biegn\u0105cy wzd\u0142u\u017c granicy j\u0119zykowej. Wizytator odnotowa\u0142, \u017ce w czasach, gdy parafie obsadzali \u201eheretyccy proboszczowie\u201d, dwie wsie o ludno\u015bci niemieckiej p\u0142aci\u0142y im dziesi\u0119cin\u0119 wiernie, natomiast mieszka\u0144cy pozosta\u0142ych wsi \u2014 \u201eprzewa\u017cnie Polacy albo Kaszubi i katolicy\u201d \u2014 odejmowali po\u0142ow\u0119 nale\u017cno\u015bci. Zapis m\u00f3wi dwie rzeczy naraz: \u017ce w okolicy Pucka pracowali przez pewien czas duchowni protestanccy, i \u017ce niep\u0142acenie dziesi\u0119ciny bywa\u0142o form\u0105 oporu wyznaniowego \u2014 a granica bieg\u0142a nie tyle mi\u0119dzy stanami, ile mi\u0119dzy j\u0119zykami.\n\n\ud83d\udccc Poza murami Pucka sta\u0142a prepozytura \u015bwi\u0119tego Jerzego, po\u0142\u0105czona \u2014 jak zwykle \u2014 ze szpitalem i cmentarzem. Za Krzy\u017cak\u00f3w mia\u0142a zapewne w\u0142asnego proboszcza, p\u00f3\u017aniej nale\u017ca\u0142a do fary. Gro\u017ane czasy Reformacji przetrwa\u0142a szcz\u0119\u015bliwie; zburzyli j\u0105 dopiero Szwedzi. \ud83d\udd34 I wtedy sta\u0142a si\u0119 rzecz osobliwa: \u201ena opr\u00f3\u017cnionym cmentarzu chowali si\u0119 protestanci\u201d, jak zapisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Katolicka nekropolia po zniszczeniu ko\u015bcio\u0142a przesz\u0142a w u\u017cytkowanie ewangelickie \u2014 to jeden z tych przypadk\u00f3w, w kt\u00f3rych dzisiejszy cmentarz poewangelicki ma metryk\u0119 starsz\u0105 ni\u017c sama gmina ewangelicka. Na pocz\u0105tku XVIII wieku gmina wraz z proboszczem zamierza\u0142a odbudowa\u0107 prepozytur\u0119, ale \u2014 jak notuje Fankidejski \u2014 niepomy\u015blne czasy udaremni\u0142y ten zamiar.\n\n\ud83d\udccc Akta sporu o ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pucku pokazuj\u0105, jak p\u0142ynna bywa\u0142a w\u00f3wczas granica wyzna\u0144. W zestawieniu argument\u00f3w zapisano, \u017ce je\u015bli mieszczanie puccy powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na poprzedniego duchownego, to by\u0142 on katolikiem pos\u0142anym przez oficja\u0142a gda\u0144skiego, kt\u00f3ry nast\u0119pnie odst\u0105pi\u0142 od Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i zosta\u0142 stamt\u0105d wyp\u0119dzony. W tych samych aktach starosta zezna\u0142, \u017ce obejmuj\u0105c urz\u0105d zasta\u0142 w ko\u015bciele parafialnym duchownego ewangelickiego \u2014 nie przy \u015bwi\u0119tym Jerzym, o kt\u00f3rym w og\u00f3le nie wspomnia\u0142. \ud83d\udfe1 Zapis pochodzi ze sporu, w kt\u00f3rym ka\u017cda ze stron przedstawia\u0142a w\u0142asn\u0105 wersj\u0119, i tak te\u017c nale\u017cy go czyta\u0107.\n\n\u26a0 Liczb wyznaniowych ze spisu z 1 grudnia 1885 roku nie spos\u00f3b do Pucka odnie\u015b\u0107. Wiersz zapisany w wykazie pod nazw\u0105 \u201ePutzig\u201d \u2014 168 mieszka\u0144c\u00f3w, 115 ewangelik\u00f3w, 55 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w \u0141ebuni \u2014 jest pierwsz\u0105 pozycj\u0105 alfabetycznego dzia\u0142u gmin wiejskich powiatu puckiego, po kt\u00f3rej nast\u0119puj\u0105 Blankelow, Bresin, Br\u00fcck i dalej litera B. Nazwa w kolumnie jest wi\u0119c nag\u0142\u00f3wkiem powiatu, a nie nazw\u0105 miejscowo\u015bci, a same liczby \u2014 sto sze\u015b\u0107dziesi\u0105t osiem os\u00f3b w osiemnastu domach \u2014 opisuj\u0105 wie\u015b, nie miasto powiatowe. Parafia ewangelicka Puck figuruje zreszt\u0105 w tym samym wykazie przy okolicznych wsiach jako ich parafia macierzysta.\n\n\ud83d\udccc Puck bywa\u0142 w tych stuleciach zastawem. Paul Simson przytacza dokument, w kt\u00f3rym kr\u00f3l Kazimierz przyznaje, \u017ce po\u017cyczy\u0142 od Gda\u0144ska pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy gulden\u00f3w w\u0119gierskich i zapisuje miastu w zamian obszar pucki wraz z zamkiem i miastem; w czasie wojny wojska gda\u0144skie zaj\u0119\u0142y Byt\u00f3w i Cz\u0142uch\u00f3w, a d\u0142ugo sta\u0142y te\u017c w Tczewie, Gniewie i w\u0142a\u015bnie w Pucku. \ud83d\udccc Okolica mia\u0142a przy tym w\u0142asn\u0105 odmian\u0119 kaszubszczyzny: Tetzner notuje, \u017ce mieszka\u0144c\u00f3w wsi Swarzewo i s\u0105siednich osad na p\u00f3\u0142noc od Pucka nazywano *Bellezerami*, bo m\u00f3wili *bel* tam, gdzie inni m\u00f3wili *bewl*.\n\n\ud83d\udccc Wadliwy wiersz uda\u0142o si\u0119 rozpisa\u0107 do ko\u0144ca. Prawa strona spisu z 1885 roku (strona druku 63) otwiera si\u0119 nag\u0142\u00f3wkiem powiatu puckiego, ale pierwszych pi\u0119tna\u015bcie wierszy danych \u2014 numery 81\u201395 \u2014 nale\u017cy jeszcze do obwod\u00f3w dworskich powiatu wejherowskiego; wiersz z parafi\u0105 ewangelick\u0105 \u0141ebunia, parafi\u0105 katolick\u0105 Roz\u0142azino i 168 mieszka\u0144cami jest w\u0142a\u015bnie jednym z nich. Kolumna nazw nie jest przy tym uszkodzona: miasto Puck ma w spisie w\u0142asny wiersz, otwieraj\u0105cy dzia\u0142 miast powiatu puckiego, i liczy 1876 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 438 ewangelik\u00f3w, 1384 katolik\u00f3w i 54 \u017byd\u00f3w. Przesuni\u0119cie obejmuje wy\u0142\u0105cznie ten rozk\u0142ad stron; s\u0105siednie strony 66 i 67 s\u0105 ju\u017c zestawione poprawnie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887.*","built_year":1845,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz archiwalny (1908)","tytul":"B\u00e4r M., Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreu\u00dfen, Danzig 1908","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/20647/edition/31692/content"},{"typ":"kronika historyczna","tytul":"Schultz, Geschichte des Kreises Neustadt und Putzig (ok. 1910), rozdz. \"Die evangelische Gemeinde in Pukig\", l. 1575-1650","url":""},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"Wikipedia \u2014 Zamek w Pucku","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zamek_w_Pucku"},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"fotopolska \u2014 Puck, fot. lotnicza 1943","url":"https://fotopolska.eu/Puck/b3362,Kosciol_sw_Apostolow_Piotra_i_Pawla.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201ePuck\u201d","url":""},{"tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 1 i 3","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""}]},"gps_precision":"Wikipedia (teren d. zamku) \u26a0\ufe0f","id":"KOS-0098","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.721667,"lng":18.408611,"name_de":"Putzig","name_pl":"Puck \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy (1845\u20131956, dawna enklawa lutera\u0144ska)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Pustowo, do 1945 roku P\u00fcstow, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wzmiankowano je w 1494 roku jako lenno rodu von Lettow, p\u00f3\u017aniej przesz\u0142o w r\u0119ce von Zitzewitz\u00f3w. Ludno\u015b\u0107, jak w niemal ca\u0142ej okolicy po Reformacji XVI wieku, by\u0142a ewangelicka.\n\n\ud83d\udccc Otwarte dot\u0105d pytanie \u201eOsowo czy Biesowice\u201d zamyka jeden wiersz spisu: parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142o Osowo, po niemiecku Wussow, a Biesowice \u2014 Be\u00dfwitz \u2014 by\u0142y okr\u0119giem administracyjnym i siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego. To dwie r\u00f3\u017cne rzeczy, mylone dlatego, \u017ce w obu wypadkach chodzi\u0142o o miejscowo\u015b\u0107, kt\u00f3rej Pustowo podlega\u0142o.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego we wsi nie by\u0142o; po tutejszej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 sam cmentarz, oko\u0142o 820 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od centrum, o powierzchni blisko 3500 metr\u00f3w kwadratowych. \ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego doprecyzowuje jego kszta\u0142t i po\u0142o\u017cenie: le\u017cy po zachodniej stronie drogi g\u0142\u00f3wnej, jako za\u0142o\u017cenie na planie wyd\u0142u\u017conego rombu, u\u0142o\u017cone najd\u0142u\u017cszym bokiem wzd\u0142u\u017c drogi, a na ca\u0142ym obwodzie obwiedzione wa\u0142em ziemno-kamiennym. \ud83d\udccc Skal\u0119 strat wida\u0107 w jednym zdaniu: jeszcze niedawno sta\u0142o tu kilkadziesi\u0105t \u017celiwnych krzy\u017cy na kamiennych postumentach, a dzi\u015b zosta\u0142y z nich fragmenty kamiennych ram i samych postument\u00f3w; ca\u0142y obszar wype\u0142niaj\u0105 samosiejki drzew i krzew\u00f3w.\n\nOcala\u0142y mimo to cztery krzy\u017ce \u017celiwne, 54 granitowe coko\u0142y i nagrobki w formie pnia, a najstarsze czytelne inskrypcje pochodz\u0105 z 1908 roku \u2014 Caroline Marschke i Franz Darsow. Rodziny niemieckie mieszka\u0142y tu jeszcze do 1957 roku. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i zaro\u015bni\u0119ty, ze \u015bnie\u017cyczkami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Pustowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Pustowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pustowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kepice/pustowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0573","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1753,"lng":16.8075,"name_de":"P\u00fcstow","name_pl":"Pustowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pu\u017cyce (niemieckie Pusitz) to kaszubska wie\u015b w gminie \u0141\u0119czyce, wtopiona w kompleks Las\u00f3w L\u0119borskich; pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1356 roku, gdy komtur gda\u0144ski Sweder von Pelland nada\u0142 Dobroszowi i Kirstaninowi wie\u015b Pusicz obejmuj\u0105c\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t w\u0142\u00f3k wraz z so\u0142ectwem. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nigdy tu nie by\u0142o \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry naliczy\u0142 w Pu\u017cycach 123 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, przypisuje ich do parafii ewangelickiej w Brze\u017anie L\u0119borskim, tam te\u017c by\u0142 urz\u0105d stanu cywilnego, a obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142 siedzib\u0119 w \u015awietlinie. Zmar\u0142ych chowano na miejscu. Cmentarz za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze dojazdowej do fermy kr\u00f3w mlecznych.\n\nJeszcze u schy\u0142ku tego stulecia m\u00f3wiono tu po kaszubsku. Tetzner, spisuj\u0105c mow\u0119 S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w nad\u0142ebskich, wymieni\u0142 Pu\u017cyce w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 starych ludzi rozumiej\u0105cych ten j\u0119zyk, i przy niemieckim Pusitz postawi\u0142 polsk\u0105 form\u0119 nazwy.\n\nDzi\u015b cmentarz jest silnie zaro\u015bni\u0119ty i zdewastowany. Zachowa\u0142y si\u0119 kamienne ramy mogi\u0142, p\u0142yty nagrobne, coko\u0142y po krzy\u017cach i fragment steli, a w cz\u0119\u015bci zachodniej wci\u0105\u017c czytelny jest \u015blad alejki; za\u0142o\u017cenie ma kszta\u0142t nieregularny, a po ogrodzeniu nie zosta\u0142 \u017caden \u015blad. Na obrze\u017cu przetrwa\u0142 szpaler brz\u00f3z i kilka d\u0119b\u00f3w. Nieliczne inskrypcje daj\u0105 si\u0119 jeszcze odczyta\u0107 \u2014 w\u015br\u00f3d nich Idy Freese z domu Dezelste (1875\u20131937), Hermanna Herbona (1861\u20131935) i jego \u017cony Evy z domu Wei\u00df (1865\u20131932) oraz Augusta Kolodzickiego (1867\u20131910). Obiekt figuruje w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w, z kart\u0105 cmentarza sporz\u0105dzon\u0105 15 listopada 1984 roku, ale do rejestru zabytk\u00f3w wpisany nie jest.\n\n\ud83d\udccc O tutejszych ewangelikach m\u00f3wi te\u017c *S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego*. W ha\u015ble \u201ePu\u017cyce\u201d przytoczono za wizytacj\u0105 Rybi\u0144skiego stan z 1780 roku: 6 katolik\u00f3w i 28 ewangelik\u00f3w, przy parafii katolickiej w Roz\u0142azinie. \ud83d\udfe1 W tym samym S\u0142owniku wracaj\u0105 jednak inne liczby \u2014 157 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w, stan z 1868 roku, przy parafii ewangelickiej w Lubaniu \u2014 pochodz\u0105 one wszak\u017ce z has\u0142a o dobrach P\u0142ociczno, w kt\u00f3rych wykazie osad Pu\u017cyce wymieniono z sze\u015bcioma osadami i 222 morgami. Nie s\u0105 to wi\u0119c dane o samej wsi i nie wolno ich \u0142\u0105czy\u0107 z poprzednimi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pu\u017cyce (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/puzyce-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0190","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_puzyce/puzyce__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.64363,"lng":17.85103,"name_de":"Pusitz","name_pl":"Pu\u017cyce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pyszno to \u015br\u00f3dle\u015bne uroczysko w powiecie bytowskim, w dawnym Kreis B\u00fctow w rejencji koszali\u0144skiej, w Prowincji Pomorze. *S\u0142ownik geograficzny* zna je jako koloni\u0119, kt\u00f3ra w 1780 roku nale\u017ca\u0142a do parafii w Ugoszczu i liczy\u0142a 3 mieszka\u0144c\u00f3w katolickich oraz 4 ewangelickich \u2014 liczby te wypisano z wizytacji Rybi\u0144skiego. Kaszubska ludno\u015b\u0107 tych stron by\u0142a po Reformacji w przewadze lutera\u0144ska; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy osada nigdy nie mia\u0142a. Wed\u0142ug Meyersa oko\u0142o 1912 roku parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142 tu Byt\u00f3w, a katolick\u0105 Damsdorf; macierzyste Zerrin, czyli Sierzno, liczy\u0142o u tego samego autora, w zapisie z oko\u0142o 1905 roku, 476 mieszka\u0144c\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono, a w te strony nap\u0142yn\u0119li polscy osadnicy; dzisiejsze Pyszno ma 42 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nMa za to cmentarz, jakiego nie ma nigdzie indziej. Benedykt Reszka pisze, \u017ce w pobli\u017cu Rekowa le\u017cy jedyny na Pomorzu ewangelicki cmentarz le\u015bnik\u00f3w: na terenie rezerwatu \u201eBukowa G\u00f3ra\u201d, nad jeziorem Pysno, od 1837 roku miejsce spoczynku le\u015bnik\u00f3w i pracownik\u00f3w nadle\u015bnictwa Sier\u017cno oraz ich rodzin. Spoczywaj\u0105 tu mi\u0119dzy innymi Adolph Olberg, kr\u00f3lewski nadzorca las\u00f3w, i Otto Smalian \u2014 le\u015bnik \u015bwiatowej s\u0142awy, tw\u00f3rca wzoru do obliczania mi\u0105\u017cszo\u015bci drewna. Nekropoli\u0119 t\u0119 Reszka nazywa najlepiej zachowan\u0105 na Gochach.\n\nCmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w, a ewidencja prowadzi go jako cmentarz ewangelicki w Pysznie w gminie Byt\u00f3w, pod numerem A-1495; tablica ustawiona na miejscu nazywa go w trzech j\u0119zykach cmentarzem ewangelickim zas\u0142u\u017conych le\u015bnik\u00f3w niemieckich. \ud83d\udd34 Datowanie rozchodzi si\u0119 w obr\u0119bie jednego opracowania: tekst m\u00f3wi o poch\u00f3wkach od 1837 roku, a przytoczona w nim tablica datuje za\u0142o\u017cenie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1837,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/pyszno-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (B\u00fctow, poz. 45, 62, 63)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"prowizoryczny","id":"CM-0905","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.096111,"lng":17.508333,"name_de":"Zerrinerheide","name_pl":"Pyszno \u2014 cmentarz ewangelicki le\u015bnik\u00f3w (Bukowa G\u00f3ra)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rabacino \u2014 po niemiecku Gr\u00f6benzin, po kaszubsku Grabacz\u00ebno albo Rabac\u00ebno \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b powsta\u0142a jako kolonia fryderycja\u0144ska przed 1751 rokiem, przy owczarni Rzepnica (Sch\u00e4ferei Rzepnitz).\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Rabacino nie mia\u0142o. Ewangelicy nale\u017celi do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Ugoszczy (Bernsdorf), katolicy do tamtejszej parafii katolickiej, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Gierszewie (Gersdorf). Ziemia bytowska by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka \u2014 to obszar kaszubskich luteran, i akurat w tej wsi mowa kaszubska trzyma\u0142a si\u0119 najd\u0142u\u017cej w ca\u0142ej okolicy. \ud83d\udccc Relacja Hilferdinga, kt\u00f3ry objecha\u0142 niemal wszystkie wsie powiatu i kt\u00f3r\u0105 przytacza Tetzner, m\u00f3wi wprost: w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci powiatu bytowskiego jedynie Rabacino by\u0142o jeszcze w po\u0142owie kaszubskie, podczas gdy w Ugoszczy, Czarnej D\u0105browie, Os\u0142awie D\u0105browie, Sonnenwalde i Przywozie po kaszubsku m\u00f3wi\u0142o ju\u017c tylko kilkoro starych ludzi.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w Rabacinie 120 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w, a w 1939 roku Gr\u00f6benzin liczy\u0142o 168 mieszka\u0144c\u00f3w. Dla por\u00f3wnania sama Ugoszcz mia\u0142a w 1925 roku 829 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 600 ewangelik\u00f3w. Do lat trzydziestych wie\u015b nie mia\u0142a bezpo\u015bredniej drogi do Bytowa \u2014 da\u0142a jej j\u0105 dopiero budowa szosy w stron\u0119 Gierszewa, opisana w monografii powiatu wydanej w 1938 roku w\u015br\u00f3d rob\u00f3t podj\u0119tych dla zatrudnienia bezrobotnych.\n\nPo 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a do Polski jako Rabacino, tutejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107, a po niej zosta\u0142 wiejski cmentarz. \ud83d\udfe1 Ani czasu jego za\u0142o\u017cenia, ani dzisiejszego stanu nie ustalono \u2014 to wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Tetzner, Die Slowinzen; Butow, Geschichte (1938), fragment o robotach zatrudnieniowych po 1933 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 196, poz. 10","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0726","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12771,"lng":17.58503,"name_de":"Gr\u00f6benzin","name_pl":"Rabacino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u0105bka (po niemiecku Rumbke; formy dawne: Rumke 1807, Rumpske 1469, Rantze 1523) \u2014 dzi\u015b dzielnica \u0141eby na mierzei mi\u0119dzy Ba\u0142tykiem a jeziorem \u0141ebsko. Przed 1945 rokiem wie\u015b rybacka w Kreis Stolp (rejencja koszali\u0144ska, Prowincja Pomorze) \u2014 a nie w Kreis Lauenburg; granica powiat\u00f3w bieg\u0142a kana\u0142em portowym \u0141eby, R\u0105bka le\u017ca\u0142a po stronie s\u0142upskiej. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka: parafia lutera\u0144ska Schmolsin (Smo\u0142dzino), USC \u0141eba, parafia katolicka dopiero w S\u0142upsku (diaspora); 74 mieszka\u0144c\u00f3w w 1905 roku.\n\nCmentarz ewangelicki z XIX wieku (oko\u0142o 0,37 ha) le\u017cy w lesie oko\u0142o 50 m od drogi \u0141eba\u2013R\u0105bka, w S\u0142owi\u0144skim Parku Narodowym \u2014 jeden z 16 le\u015bnych cmentarzy tego typu. Zachowanych oko\u0142o 42 mogi\u0142 (26 ziemnych, 16 nagrobk\u00f3w stoj\u0105cych, 2 z rzadkim \u017celiwnym ogrodzeniem); brak tablic z nazwiskami. Obelisk z inskrypcj\u0105 \u201ePami\u0119ci Gminy Ewangelickiej\u201d w czterech j\u0119zykach (kaszubskim, niemieckim, polskim, \u0142aci\u0144skim). Zamkni\u0119ty po 1945 roku; dzi\u015b zadbany.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy w po\u0142owie drogi do \u0141eby i przez lata by\u0142 zapomniany. Odmieni\u0142a to dopiero przebudowa drogi: przy okazji naprawy dojazdu i budowy \u015bcie\u017cki rowerowej powsta\u0142a obok niewielka zatoczka postojowa, a alejk\u0119 prowadz\u0105c\u0105 na cmentarz oczyszczono. Sama R\u0105bka, niegdy\u015b spokojna wie\u015b rybacka, jest dzi\u015b bram\u0105 S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego \u2014 st\u0105d zaczyna si\u0119 droga ku ruchomym wydmom.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0943","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_rabka/rabka__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.754042,"lng":17.51646,"name_de":"Rumbke","name_pl":"R\u0105bka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Raciniewo, po niemiecku Ruthenberg, le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie cz\u0142uchowskim i nale\u017ca\u0142o do obwodu urz\u0119dowego Loosen. Do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku by\u0142 to teren Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131938 prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w rejencji pilskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincji Pomorze.\n\nBy\u0142a to osada bardzo ma\u0142a i w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje tu szesnastu mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego (strona 160, pozycja 70), i przypisuje ich do parafii w Olszanowie, po niemiecku Elsenau; katolicka parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Czarnem. Dzi\u015b wie\u015b liczy 114 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug stanu z 2021 roku i 127 z 2024.\n\n\ud83d\udccc To rozstrzyga w\u0105tpliwo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 wpis nosi\u0142 dot\u0105d. Raciniewo nie by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii, lecz jedn\u0105 z filii parafii olszanowskiej \u2014 obok Pakotulska, Gockowa i Ritterbergu. Tak podaje wiersz spisowy i tak samo ksi\u0105dz Jakub Fankidejski.\n\nWe wsi stoi zabytkowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ryglowy, zwany te\u017c szachulcowym, z 1680 roku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-173 \u2014 pierwotnie katolicki, po Reformacji przej\u0119ty przez ewangelik\u00f3w i s\u0142u\u017c\u0105cy gminie ewangelickiej do 1945 roku. Zachowa\u0142y si\u0119 ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne z lat 1775\u20131830. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 rekatolicyzowano \u2014 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej, po\u015bwi\u0119cony 28 pa\u017adziernika 1946 roku, jako filia parafii w Bi\u0144czu \u2014 a cmentarz jest dzi\u015b rzymskokatolicki i czynny.\n\n\ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105cy dot\u0105d przy tym wpisie ci\u0105g zdarze\u0144 \u2014 umieszczenie ko\u015bcio\u0142a w spisie dekanatu czarnie\u0144skiego przez arcybiskupa Wawrzy\u0144ca Gembickiego w 1617 roku, zb\u00f3r lutera\u0144ski odnotowany przez wizytacj\u0119 oficja\u0142a Trebnica w 1653 roku i ustanowienie pierwszego duchownego ewangelickiego w 1691 \u2014 zapisany jest u Fankidejskiego przy Elzanowie, a nie przy Raciniewie. Do tej wsi nie nale\u017cy go odnosi\u0107. \ud83d\udfe1 Niepewna pozostaje te\u017c to\u017csamo\u015b\u0107 osobnego \u201ecmentarza rodowego Przyg\u00f3rze\u201d \u2014 do weryfikacji terenowej.\n\n\ud83d\udccc Dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a pokazuj\u0105, jak Reformacja utrwala\u0142a si\u0119 tu przez zaniechanie. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umie\u015bci\u0142 t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu czarne\u0144skiego \u2014 ale by\u0142a ju\u017c wtedy w r\u0119kach ewangelik\u00f3w i, w odr\u00f3\u017cnieniu od innych opuszczonych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, nie przy\u0142\u0105czono jej do \u017cadnej s\u0105siedniej parafii katolickiej. Wizytacja oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku odnotowuje w Olszanowie zb\u00f3r lutera\u0144ski, a pierwszego tutejszego duchownego ewangelickiego ustanowiono w 1691 roku. Katolicy z okolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Fersztnowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czarne (gmina) \u2014 dziedzictwo / Zabytek.pl","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarne_(gmina)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0475","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67549,"lng":17.06371,"name_de":"Ruthenberg","name_pl":"Raciniewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Raciniewo, po niemiecku Ruthenberg, by\u0142o niewielk\u0105 osad\u0105 w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 do 1919/20 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144sko-Zachodniopruskiej z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Rejencji, do kt\u00f3rej powiat wszed\u0142 po 1938 roku, nie ustalono.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu ju\u017c przed Reformacj\u0105. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umie\u015bci\u0142 go w spisie \u015bwi\u0105ty\u0144 nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego, ale wizytator Trebnic zasta\u0142 go w 1653 roku od dawna zamienionym na zb\u00f3r lutera\u0144ski; katolicy z okolicy nale\u017celi wtedy do parafii w Fersztnowie. Miejscowy zb\u00f3r by\u0142 fili\u0105 Olszanowa (Elzanowa), a dzieje tamtej parafii znamy z dw\u00f3ch zgodnych relacji: ko\u015bci\u00f3\u0142 w Olszanowie r\u00f3wnie\u017c figuruje w spisie Gembickiego z 1617 roku i r\u00f3wnie\u017c \u2014 jak zaznacza opis \u2014 nie zosta\u0142 wtedy przy\u0142\u0105czony do \u017cadnej s\u0105siedniej parafii katolickiej, bo znajdowa\u0142 si\u0119 ju\u017c w r\u0119kach ewangelik\u00f3w; wizytacja Trebnica z 1653 roku odnotowuje tam zb\u00f3r lutera\u0144ski, a pierwszego duchownego ewangelickiego ustanowiono w 1691 roku. Jako filie nale\u017ca\u0142y do Olszanowa zbory w Pakotulsku (Pogdanzig), Gockowie, Raciniewie i Ritterbergu.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 ta przetrwa\u0142a do ko\u0144ca XIX wieku. W 1868 roku mieszka\u0142o tu 204 ewangelik\u00f3w wobec 10 katolik\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Raciniewo w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a zaledwie 16 os\u00f3b, wszystkie wyznania ewangelickiego, obszar dworski za\u015b 246 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 237 ewangelik\u00f3w i 9 katolik\u00f3w. Przy obu wpisano parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Olszanowie i katolick\u0105 w Czarnem. Ten sam spis rozstrzyga te\u017c, czym by\u0142 Ritterberg: obszarem dworskim tego powiatu, licz\u0105cym 112 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 96 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w, przypisanym \u2014 jak Raciniewo \u2014 do parafii ewangelickiej w Olszanowie. \ud83d\udfe1 Dzisiejszej nazwy tej miejscowo\u015bci nie ustalono.\n\nZ dawnego zboru zosta\u0142 budynek: drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 o konstrukcji ryglowej z 1680 roku, po 1945 roku przej\u0119ty przez katolik\u00f3w, dzi\u015b filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-173 dnia 25 lutego 1959 roku. Wie\u015b liczy dzi\u015b 127 mieszka\u0144c\u00f3w (2024).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 355\u2013356; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1680,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y ryglowe pogranicza Kaszub i Krajny \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/wycieczki/koscioly-ryglowe-pogranicza-kaszub-i-krajny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 MB Cz\u0119stochowskiej, Raciniewo","id":"KOS-0204","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67516,"lng":17.06321,"name_de":"Ruthenberg","name_pl":"Raciniewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Raciniewo (niem. Ruthenberg) le\u017ca\u0142o w Kreis Schlochau (Cz\u0142uch\u00f3w) \u2014 do 1919/20 w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 w prowincji Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen (RB Schneidem\u00fchl/Pi\u0142a), od 1 X 1938 w prowincji Pommern (RB K\u00f6slin); Amtsbezirk Loosen. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Ruthenberg); katolicy nale\u017celi do parafii w Hammerstein (Czarne). Miejscowy szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1680 r. (zabytek A-173) s\u0142u\u017cy\u0142 gminie ewangelickiej, a po 1945 zosta\u0142 przej\u0119ty przez katolik\u00f3w jako pw. Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej. Zachowa\u0142y si\u0119 ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne z lat 1775\u20131830. Cmentarz ma zatem realn\u0105, mocno udokumentowan\u0105 warstw\u0119 ewangelick\u0105. Niepewna pozostaje to\u017csamo\u015b\u0107 konkretnego \u201ecmentarza rodowego Przyg\u00f3rze\" [?] \u2014 do weryfikacji terenowej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Raciniewo (gm. Czarne), cmentarz komunalny \u2014 nekropole.info [kopia archiwalna 2012-04-27]","url":"https://web.archive.org/web/20120427014003/http://nekropole.info:80/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0474","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.67499,"lng":17.0631,"name_de":"Ruthenberg","name_pl":"Raciniewo - Przyg\u00f3rze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rados\u0142aw, do 1945 roku Hermannsh\u00f6he, to najm\u0142odsza wie\u015b dawnego powiatu s\u0142upskiego: powsta\u0142a w latach 1912\u20131913 z parcelacji folwarku Hermannsh\u00f6he, nale\u017c\u0105cego do maj\u0105tku G\u00f3rzyno (Gohren), na kt\u00f3rej Pommersche Landgesellschaft utworzy\u0142a dwadzie\u015bcia osiem nowych gospodarstw. W 1939 roku liczy\u0142a 139 mieszka\u0144c\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelik\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Stowi\u0119cinie (Stojentin), kt\u00f3rej \u015bwi\u0105tynia, wzmiankowana w 1519 roku, a w obecnym kszta\u0142cie siedemnastowieczna, obs\u0142ugiwa\u0142a okr\u0119g siedmiu miejscowo\u015bci.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz zlokalizowano w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, przy polnej drodze wiod\u0105cej do jednej z zagr\u00f3d, i rozplanowano na prostok\u0105cie w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k. Wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne by\u0142o od strony drogi \u2014 asymetryczne, zaakcentowane dwoma niewysokimi s\u0142upkami z blok\u00f3w kamiennych. Teren wyznaczono niewielkim wa\u0142em ziemnym i granicznymi nasadzeniami \u015bwierkowymi, z kt\u00f3rych szcz\u0105tki przetrwa\u0142y wzd\u0142u\u017c granicy po\u0142udniowej i zachodniej. Dawne zagospodarowanie jest nieczytelne: pomniki usuni\u0119to z miejsc poch\u00f3wku i z\u0142o\u017cono mi\u0119dzy innymi w centralnej cz\u0119\u015bci cmentarza, a z fragment\u00f3w tablic z zachowanymi inskrypcjami uformowano przed kilku laty p\u00f3\u0142kole \u2014 rodzaj lapidarium.\n\nWie\u015b zaj\u0119to 9 marca 1945 roku; po osadnictwie polskim z lat 1945\u20131946 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b Rados\u0142aw nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa w Stowi\u0119cinie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Rados\u0142aw \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 158; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0856","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53712,"lng":17.50032,"name_de":"Hermannsh\u00f6he","name_pl":"Rados\u0142aw \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Radziejewo, po niemiecku Rathsdorf, to kociewski maj\u0105tek, przed 1945 rokiem w Kreis Preu\u00dfisch Stargard w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich, a w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim.\n\nOkolica by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka, ale ewangelicy stanowili tu cz\u0119\u015b\u0107 wyra\u017an\u0105: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 208 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 133 katolik\u00f3w i 75 ewangelik\u00f3w, a wi\u0119c ponad jedn\u0105 trzeci\u0105 (powiat starogardzki, strona 36, pozycja 110). Do ko\u015bcio\u0142a chodzili do Borzechowa, po niemiecku Bordzichow, gdzie mie\u015bci\u0142a si\u0119 ich parafia; katolik\u00f3w ten sam wiersz przypisuje do parafii w Zblewie \u2014 nazw\u0119 zapisano w druku frakturowym i odczytano jako \u201eGro\u00df Ettiblau\u201d. Byli to luteranie i ewangelicy unijni; ol\u0119drzy i mennonici, z kt\u00f3rymi bywa si\u0119 ich myli, osiedlali si\u0119 nad Wis\u0142\u0105 i na \u017bu\u0142awach, a nie tutaj.\n\n\u015awi\u0105tyni ani zboru w samym Radziejewie nie by\u0142o \u2014 zosta\u0142a po tych ludziach sama nekropolia. W lesie przy drodze do Sumina zachowa\u0142y si\u0119 nik\u0142e resztki cmentarza ewangelickiego, zak\u0142adanego oko\u0142o 1800 roku.\n\nWarto przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce i katolicy nie mieli tu ko\u015bcio\u0142a, lecz dworsk\u0105 kaplic\u0119. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w drugiej po\u0142owie XVIII wieku Radziejewo nale\u017ca\u0142o do Feliksa P\u0142askowskiego \u2014 w druku Fankidejskiego nazwisko zapisano jako Pl\u0105skowski \u2014 kt\u00f3ry dla wygody domownik\u00f3w utrzymywa\u0142 kaplic\u0119 we dworze. W 1780 roku, za pozwoleniem biskupim, odprawia\u0142 w niej codziennie Msz\u0119 kapelan domowy Grzegorz Wilhelm, rodem z Warmii. W wi\u0119ksze \u015bwi\u0119ta dw\u00f3r je\u017adzi\u0142 do Zblewa, a kapelan pomaga\u0142 tam proboszczowi w nabo\u017ce\u0144stwie.\n\nDzi\u015b wie\u015b liczy \ud83d\udfe1 oko\u0142o 353 mieszka\u0144c\u00f3w, a cmentarz, zachowany szcz\u0105tkowo, jest nieczynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 251.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kociewiacy.pl \u2014 Dzieje wsi Radziejewo (J. Milewski)","url":"http://kociewiacy.pl/gminy/zblewo/index.php?Itemid=33&id=651&option=com_content&task=view"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 251","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0387","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.91659,"lng":18.4012,"name_de":"Rathsdorf","name_pl":"Radziejewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Radzy\u0144 Che\u0142mi\u0144ski \u2014 Rehden \u2014 zawdzi\u0119cza pocz\u0105tek Hermanowi Balkowi, mistrzowi krajowemu krzy\u017cackiemu, kt\u00f3ry wzni\u00f3s\u0142 tu w 1233 roku obronny zamek naprzeciw poga\u0144skim Pomezanom. Wok\u00f3\u0142 niego, w okolicy pi\u0119knej nad jeziorem, wyros\u0142o miasto.\n\n\ud83d\udccc Fary \u015bwi\u0119tej Anny protestanci nigdy nie przej\u0119li \u2014 Fankidejski takiego przej\u0119cia nie odnotowuje, cho\u0107 spisuje straty katolickie skrupulatnie. \u015awi\u0105tyni\u0119 spalili Szwedzi w pierwszej wojnie, a katolicy nie mieli wtedy gdzie odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa; prezbiterium odnowi\u0142 z gruntu w 1640 roku starosta Miko\u0142aj Wejher, p\u00f3\u017aniejszy wojewoda che\u0142mi\u0144ski, a ch\u00f3r wielki przywr\u00f3ci\u0142 do dawnej \u015bwietno\u015bci Jan Gni\u0144ski, r\u00f3wnie\u017c wojewoda che\u0142mi\u0144ski. Przez lata mi\u0119dzy po\u017carem a odbudow\u0105 zwyk\u0142e nabo\u017ce\u0144stwo parafialne odprawiano w kaplicy Przemienienia Pa\u0144skiego, kt\u00f3r\u0105 w 1601 roku zbudowa\u0142 starosta Hugo D\u0105browski wraz z rodzinnymi grobami w sklepieniu; jego \u017cona, Katarzyna z Dzia\u0142y\u0144skich, przeznaczy\u0142a na t\u0119 kaplic\u0119 blisko dwie w\u0142\u00f3ki roli.\n\n\ud83d\udccc Inaczej potoczy\u0142y si\u0119 losy kaplicy zamkowej: po rozbiorze protestancki urz\u0119dnik kr\u00f3lewski zamieni\u0142 j\u0105 na magazyn. To jedyny w Radzyniu \u015blad przej\u015bcia obiektu sakralnego w r\u0119ce nowej administracji \u2014 i, jak si\u0119 okaza\u0142o, zapowied\u017a tego, co spotka p\u00f3\u017aniej sam ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki.\n\nEwangelick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono tu bowiem od podstaw, w latach 1777\u20131780, z dotacji Fryderyka II. Po wojnie s\u0142u\u017cy\u0142a za magazyn nawoz\u00f3w, a w 1957 roku zosta\u0142a rozebrana; w jej miejscu za\u0142o\u017cono park z pomnikiem 47 ofiar nazizmu. Zachowa\u0142 si\u0119 odr\u0119bny cmentarz ewangelicki z XIX wieku, zdewastowany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), Radzy\u0144 Che\u0142mi\u0144ski \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":1780,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=130"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), Radzy\u0144 Che\u0142mi\u0144ski \u2013 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\", Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0158","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.385006,"lng":18.9351906,"name_de":"Rehden","name_pl":"Radzy\u0144 Che\u0142mi\u0144ski (parafia)","powiat":"grudzi\u0105dzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Rakowice, po niemiecku Gro\u00df Krebs, w gminie Kwidzyn by\u0142y siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej \u2014 i to bardzo starej. \ud83d\udccc Agathon Harnoch podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 prawdopodobnie w po\u0142owie XIV wieku, mo\u017ce w 1336 roku, a do 1576 roku by\u0142 fili\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105; pierwszym pastorem ewangelickim by\u0142 tu, od 1576 roku, Caspar Ulacer. W statystyce Harnocha wie\u015b wyst\u0119puje jako \u201eGr. Krebs\u201d w diecezji kwidzy\u0144skiej, ko\u015bci\u00f3\u0142 opisano jako murowany, a parafia liczy\u0142a 2500 dusz.\n\n\ud83d\udccc Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a dawniej tak\u017ce po polsku \u2014 po polsku przyje\u017cd\u017ca\u0142 je odprawia\u0107 diakon z Kwidzyna. To rzadki \u015blad tego, \u017ce parafia ewangelicka na Powi\u015blu bywa\u0142a dwuj\u0119zyczna.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal w ca\u0142o\u015bci. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 1166 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1059 ewangelik\u00f3w i 107 katolik\u00f3w; spis z 1 grudnia 1910 roku \u2014 979 ewangelik\u00f3w wobec 65 katolik\u00f3w.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1833 roku, na zachodnim skraju wsi; zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt w terenie le\u015bnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Rakowice \u2014 Gmina Kwidzyn / Kwidzynopedia","url":"https://gminakwidzyn.pl/2019/01/01/rakowice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Rakowice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0417","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70859,"lng":19.00506,"name_de":"Gro\u00df Krebs","name_pl":"Rakowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ulicy Spokojnej w Rakowcu, na wsch\u00f3d od Kwidzyna, le\u017cy cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku. To we wsi drugi cmentarz: starszy, przyko\u015bcielny, przy zbiegu ulic Kwidzy\u0144skiej i Polnej, si\u0119ga pierwszej po\u0142owy XIV wieku i s\u0142u\u017cy\u0142 obu wyznaniom, dop\u00f3ki ewangelicy nie wydzielili sobie w\u0142asnego miejsca.\n\nWsp\u00f3lnota, dla kt\u00f3rej go zak\u0142adano, by\u0142a niewielka. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Rakowcu 732 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 686 katolik\u00f3w i 46 ewangelik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 820 mieszka\u0144c\u00f3w, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 os\u00f3b: 29 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w; ca\u0142a reszta m\u00f3wi\u0142a po polsku. Ewangelicy Rakowca nale\u017celi do parafii w Gniewie, po drugiej stronie Wis\u0142y.\n\n\ud83d\udfe1 Los\u00f3w cmentarza po 1945 roku nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 431","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1093","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72951,"lng":19.02338,"name_de":"Rakowitz","name_pl":"Rakowiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rakowiec le\u017cy na wsch\u00f3d od Kwidzyna. Przy zbiegu ulic Kwidzy\u0144skiej i Polnej, wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, le\u017cy najstarszy cmentarz we wsi \u2014 ewidencja konserwatorska datuje go na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIV wieku i opisuje kr\u00f3tko: cmentarz przyko\u015bcielny, katolicki, dawniej tak\u017ce ewangelicki. Zanim ewangelicy za\u0142o\u017cyli w drugiej po\u0142owie XIX wieku osobn\u0105 nekropoli\u0119 przy dzisiejszej ulicy Spokojnej, oba wyznania grzebano tu obok siebie.\n\nEwangelicy byli w Rakowcu garstk\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 732 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 686 katolik\u00f3w i 46 ewangelik\u00f3w. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej wie\u015b mia\u0142a 820 mieszka\u0144c\u00f3w, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o zaledwie trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 os\u00f3b: 29 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w; ca\u0142a reszta m\u00f3wi\u0142a po polsku. Do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego je\u017adzi\u0142o si\u0119 za Wis\u0142\u0119, do Gniewu.\n\n\ud83d\udccc Ewidencja notuje w Rakowcu jeszcze jeden element tego za\u0142o\u017cenia: alej\u0119 dojazdow\u0105 do cmentarza przy ulicy Parkowej, z pocz\u0105tku XX wieku. \ud83d\udfe1 Los\u00f3w obu cmentarzy po 1945 roku nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 430","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1092","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72718,"lng":19.02361,"name_de":"Rakowitz","name_pl":"Rakowiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u0105ty, po niemiecku Ronti, to wie\u015b w dawnym powiecie kartuskim, dzi\u015b w gminie Somonino. \ud83d\udccc Jest starsza, ni\u017c d\u0142ugo s\u0105dzono: w wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, w wykazie wsi p\u0142ac\u0105cych meszne ko\u015bcio\u0142owi w Gor\u0119czynie \u2014 drewnianemu, pod wezwaniem Wszystkich \u015awi\u0119tych, nale\u017c\u0105cemu do klasztoru kartuz\u00f3w \u2014 zapisano \u201eRathy, coloni 7, quisque 5 gr.; non solvitur\u201d: siedmiu osadnik\u00f3w, ka\u017cdy winien po pi\u0119\u0107 groszy, i \u017caden nie p\u0142aci. Osada ewangelicka jest natomiast m\u0142odsza i wyros\u0142a z parcelacji folwarku oko\u0142o 1800 roku; koloni\u015bci siedzieli na wieczystej dzier\u017cawie.\n\n\ud83d\udccc Liczby pokazuj\u0105, jak jednolita by\u0142a to wsp\u00f3lnota i jak si\u0119 zmienia\u0142a. W 1848 roku notowano tu zaledwie czterech katolik\u00f3w. W 1858 roku za\u0142o\u017cono szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 jeden nauczyciel, 65 dzieci. W 1869 roku na 202 mieszka\u0144c\u00f3w w 21 domach przypada\u0142o 158 ewangelik\u00f3w i 44 katolik\u00f3w. Szesna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1885 roku, mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o ju\u017c tylko 143 \u2014 97 ewangelik\u00f3w, 43 katolik\u00f3w i trzech innych chrze\u015bcijan \u2014 i to przy dwudziestu trzech domach, czyli o dwa wi\u0119cej ni\u017c wcze\u015bniej. \ud83d\udfe1 Ubytek ludno\u015bci przy przybywaj\u0105cej zabudowie zwraca uwag\u0119, tym bardziej \u017ce by\u0142 przej\u015bciowy: spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 we wsi 199 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 93 m\u0119\u017cczyzn i 106 kobiet \u2014 w 29 domach mieszkalnych i 30 gospodarstwach domowych na 285,2 hektara, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 100 os\u00f3b, wszystkie wyznania ewangelickiego.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku \u2014 tak podaje i wykaz gmin z 1885 roku, i kolumna parafialna spisu z 1910 \u2014 katolicy za\u015b chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Gor\u0119czynie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; dzia\u0142a\u0142 natomiast cmentarz, dzi\u015b poewangelicki, po\u0142o\u017cony w terenie zalesionym, na dw\u00f3ch dzia\u0142kach oznaczonych w ewidencji zabytk\u00f3w numerami 85 i 86. Po 1945 roku, wraz z odej\u015bciem ludno\u015bci ewangelickiej, nekropolia utraci\u0142a opiek\u0119 i dzi\u015b jest zaro\u015bni\u0119ta. \ud83d\udfe1 Daty jej za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201eR\u0105ty\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0320","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25197,"lng":18.15946,"name_de":"Ronti","name_pl":"R\u0105ty \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u0119bielcz, po niemiecku Rambeltsch, nale\u017ca\u0142 do Prus Zachodnich w rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142 si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen, a od wiosny 1945 roku le\u017cy w Polsce. \u26a0 \u0179r\u00f3d\u0142a drukowane prowadz\u0105 wie\u015b pod powiatem tczewskim: tak *S\u0142ownik geograficzny*, tak i wykaz gmin z 1885 roku, kt\u00f3ry umieszcza Rambeltisch w Kreis Dirschau na stronie dwudziestej \u00f3smej pod pozycj\u0105 dwudziest\u0105 pi\u0105t\u0105. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego, do kt\u00f3rego wsp\u00f3lnota przysta\u0142a w 1817 roku.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 zjednoczonych szpitali gda\u0144skich \u015awi\u0119tego Ducha i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i to ich prze\u0142o\u017ceni dali jej ko\u015bci\u00f3\u0142. John Muhl zestawia ca\u0142\u0105 drog\u0119: przywilej z 1332 roku ko\u015bcio\u0142a nie przewidywa\u0142, a wizytacje z lat 1583, 1584 i 1598 zgodnie stwierdzaj\u0105, \u017ce ko\u015bcio\u0142a w Rambeltsch nie ma \u2014 cho\u0107 w 1598 roku z o\u015bmiu tutejszych ch\u0142op\u00f3w tylko jeden by\u0142 jeszcze katolikiem. Oko\u0142o 1600 roku prze\u0142o\u017ceni szpitali urz\u0105dzili we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki; w 1610 roku wymieniony jest ju\u017c pierwszy duchowny, Michael Cato, a od 1619 roku \u2014 Laurentius Grasemann. Harnoch dodaje, \u017ce pocz\u0105tkiem by\u0142 dom modlitwy na przeciwleg\u0142ym ko\u0144cu wsi, a potem ko\u015bci\u00f3\u0142ek kryty strzech\u0105, stoj\u0105cy tam, gdzie dzisiejsza \u015bwi\u0105tynia. Pierwsza budowla, drewniana i s\u0142omiana, zrujnowa\u0142a si\u0119 do 1643 roku i zosta\u0142a odnowiona jako szachulcowa; wie\u017c\u0119 stawiano na nowo w 1643 i w 1688 roku.\n\n\ud83d\udccc Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 uko\u0144czono 26 listopada 1699 roku i po\u015bwi\u0119cono w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 adwentu tego samego roku \u2014 konstrukcja kamienno-szachulcowa, wie\u017ca osiemdziesi\u0105t dwie stopy wysoko\u015bci, dwa dzwony, wolno stoj\u0105ca drewniana dzwonnica, snycerski o\u0142tarz i ambona, organy z 1862 roku; Heise notuje przy nim jeszcze gotycki kielich z 1451 roku. W 1763 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 powi\u0119kszono, w latach 1842\u20131847 gruntownie naprawiono. \u26a0 S\u0105siedztwo katolickiej parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu by\u0142o przez stulecia \u017ar\u00f3d\u0142em sporu o dziesi\u0119cin\u0119 i op\u0142aty; dopiero w 1783 roku, ju\u017c pod rz\u0105dami pruskimi, tamtejszy proboszcz za jednorazow\u0105 odpraw\u0119 sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dukat\u00f3w w z\u0142ocie zrzek\u0142 si\u0119 za siebie i nast\u0119pc\u00f3w wszelkich praw do ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w R\u0119bielcza. W 1778 roku rz\u0105d pruski rozstrzygn\u0105\u0142 z kolei, \u017ce ewangelicy z Pszcz\u00f3\u0142ek mog\u0105 trzyma\u0107 si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w R\u0119bielczu mimo sprzeciwu proboszcza z Mi\u0142ob\u0105dza.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. W 1869 roku \u017cy\u0142o tu 310 ewangelik\u00f3w, 92 katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w, a w 1885 roku \u2014 521 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 320 ewangelik\u00f3w i 195 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu, po niemiecku M\u00fchlbanz. Zasi\u0119g parafii ewangelickiej daje ten sam wykaz z 1885 roku: odczyt \u201eRambeltich\u201d stoi przy siedmiu miejscowo\u015bciach powiatu tczewskiego, mi\u0119dzy innymi przy Pszcz\u00f3\u0142kach (Hohenstein, pozycja dziesi\u0105ta) i przy Kahling \u2014 \ud83d\udfe1 czyli zapewne Kolniku \u2014 pod pozycj\u0105 trzynast\u0105. Zgadza si\u0119 to z wykazem szk\u00f3\u0142 u Harnocha: Rambeltsch, Hohenstein i Kahling. \ud83d\udd34 Skowarcz, Ulkowy i Rosenberg, wymieniane dot\u0105d w atlasie jako wsie tej parafii, spis z 1885 roku przypisuje do Sobowidza. Skal\u0119 wsp\u00f3lnoty pokazuje statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku, kt\u00f3ra przy ha\u015ble \u201eRambeltsch\u201d w diecezji Danziger H\u00f6he notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 konstrukcji szachulcowej i tysi\u0105c dusz, a rocznie trzydzie\u015bci pogrzeb\u00f3w. Harnoch wymienia te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w obr\u0119bie tej parafii ewangelickiej: \u201eM\u00fchlbang.\u201d\n\n\ud83d\udccc O samym cmentarzu Harnoch m\u00f3wi jednym zdaniem, ale najwa\u017cniejszym: cmentarz w Rambeltsch by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a. Jest to cmentarz przyko\u015bcielny z kapliczk\u0105, uj\u0119ty w rejestrze zabytk\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, parafia przesta\u0142a istnie\u0107, a cmentarz opuszczono; dzi\u015b jest reliktem, zaliczanym do \u201ezapomnianych cmentarzy\u201d.\n\n\ud83d\udccc W 1778 roku R\u0119bielcz sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 parafii-matki, prowadzonej w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich jako Kirchspiel Hohenstein-Rambeltsch \u2014 wsp\u00f3lnej z Pszcz\u00f3\u0142kami. Obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Skowarcz, Ulkowy i Rosenberg. \u26a0 Zachowany cmentarz jest przyko\u015bcielny; po 1945 roku, wraz z odej\u015bciem ludno\u015bci ewangelickiej, przesta\u0142 by\u0107 czynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 394.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 394","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0263","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1543,"lng":18.6691,"name_de":"Rambeltsch","name_pl":"R\u0119bielcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u0119bielcz (niem. Rambeltsch) le\u017ca\u0142 w Kreis Danziger H\u00f6he (do 1920 Prusy Zachodnie, RB Gda\u0144sk; 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk; 1939\u20131945 Rzesza; od wiosny 1945 Polska). To obszar wy\u017cyny gda\u0144skiej, ludno\u015b\u0107 lutera\u0144sko-ewangelicka \u2014 nie mennonicka. W 1778 utworzono tu ewangelick\u0105 parafi\u0119-matk\u0119 (Kirchspiel Hohenstein-Rambeltsch; Hohenstein = Pszcz\u00f3\u0142ki) z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em; parafia obejmowa\u0142a m.in. Skowarcz (Sch\u00f6nwarling), Ulkowy (Uhlkau) i Rosenberg. Obiekt to cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny (przy ko\u015bciele parafialnym), figuruj\u0105cy w rejestrze zabytk\u00f3w (zabytek.pl). Po 1945 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, parafia przesta\u0142a istnie\u0107, a cmentarz opuszczono \u2014 dzi\u015b w grupie \u201ezapomnianych cmentarzy\". Wsp\u00f3lnota: ewangelicy (luteranie / Ko\u015bci\u00f3\u0142 unijny staropruski [?] \u2014 na obszarze WMG dominowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 unijny). Brak \u015blad\u00f3w mennonit\u00f3w \u2014 obiekt nie jest odsiewem.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0264","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1543,"lng":18.6691,"name_de":"Rambeltsch","name_pl":"R\u0119bielcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u0119bielcz (niem. Rambeltsch) by\u0142 siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej, utworzonej w 1778 r.; wcze\u015bniej dzia\u0142a\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny (od 1619 wg L. Rhesy [?]). Wsp\u00f3lnota by\u0142a lutera\u0144sko-unijna (od 1817 w pruskim Ko\u015bciele unijnym) \u2014 NIE mennonicka: wie\u015b le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, poza pasem osadnictwa ol\u0119derskiego \u017bu\u0142aw. Ludno\u015b\u0107 w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka: 310 ewangelik\u00f3w, 92 katolik\u00f3w i 3 \u017byd\u00f3w (1869); 320 ew. i 195 kat. (1885). Katolicy nale\u017celi do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu (M\u00fchlbanz). Do 1919 wie\u015b w Prusach Zachodnich (rej. Gda\u0144sk), 1919/20\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku (Kreis Danziger H\u00f6he), 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Zachowa\u0142 si\u0119 dawny przyko\u015bcielny cmentarz ewangelicki z kapliczk\u0105, uj\u0119ty w rejestrze zabytk\u00f3w; po 1945, wraz z odej\u015bciem ludno\u015bci ewangelickiej, nieczynny, dzi\u015b relikt.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / GOV genealogy \u2014 R\u0119bielcz","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0275","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1543,"lng":18.6691,"name_de":"Rambeltsch","name_pl":"R\u0119bielcz \u2014 cmentarz ewangelicki (Rambeltsch)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Reblinko, po niemiecku Neu Reblin, by\u0142o niewielk\u0105 koloni\u0105 wydzielon\u0105 dla odr\u00f3\u017cnienia od Reblina, i le\u017ca\u0142o w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze, oko\u0142o jedenastu kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od S\u0142upska. \ud83d\udfe1 Przypisania do powiatu s\u0142upskiego spis nie potwierdza. Okolica pozostawa\u0142a silnie lutera\u0144ska od Reformacji XVI wieku. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Z\u0119bowie, po niemiecku Symbow, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Z\u0119bowie i by\u0142 ewangelicki od 1535 do 1945 roku.\n\n\ud83d\udccc W samym Reblinku ko\u015bcio\u0142a nigdy nie by\u0142o, a zachowany cmentarz jest wiejski, nie rodowy \u2014 ten drugi le\u017cy w Reblinie i ma w atlasie osobny wpis. Za\u0142o\u017cono go na po\u0142udniowym zachodzie, nieopodal zabudowa\u0144, przy drodze biegn\u0105cej r\u00f3wnolegle do g\u0142\u00f3wnej drogi wiejskiej, na skraju lasu. Zachowa\u0142o si\u0119 wiele kamiennych postument\u00f3w z fragmentami wy\u0142amanych krzy\u017cy \u017celiwnych; jeden z krzy\u017cy wskazuje poch\u00f3wek z 1898 roku \u2014 ma prost\u0105 form\u0119 z obw\u00f3dk\u0105 z dekoracji \u201ekoralikowej\u201d i p\u0142askorze\u017ab\u0119 dw\u00f3ch ga\u0142\u0105zek palmowych. Jest te\u017c niewysoka kamienna stela o dekoracyjnym zwie\u0144czeniu, na mogile Agaty Albrecht, zmar\u0142ej 15 lutego 1934 roku.\n\nW marcu 1945 roku rejon zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono do lat 1956\u20131957. Dzi\u015b Reblinko jest niewielk\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 rolnicz\u0105, licz\u0105c\u0105 oko\u0142o dwudziestu o\u015bmiu mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, has\u0142o Reblinko","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0582","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43927,"lng":16.92693,"name_de":"Neu Reblin","name_pl":"Reblinko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Reblino, po niemiecku Reblin, by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 ch\u0142opsko-maj\u0105tkow\u0105 oko\u0142o jedenastu kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od S\u0142upska, wzmiankowan\u0105 od 1500 roku jako lenno rodu von Massow. Po nim gospodarowali tu kolejno mi\u0119dzy innymi von Belowowie, von Puttkamerowie i von Gottbergowie, a od 1897 roku von Zitzewitzowie \u2014 ostatnim przed wojn\u0105 by\u0142 Henning von Zitzewitz. Do 1945 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w okr\u0119gu Reddentin w rejencji koszali\u0144skiej, a do powiatu s\u0142upskiego wesz\u0142a dopiero po wojnie; potwierdza to spis z 1895 roku, kt\u00f3ry prowadzi Reblino w dw\u00f3ch wierszach \u2014 ze 134 i 194 ewangelikami.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka, a sama wie\u015b fili\u0105 parafii w Z\u0119bowie; w Reblinie w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni nie postawiono nigdy. \ud83d\udccc M\u00fcller wymienia Reblin w\u015br\u00f3d sze\u015bciu miejscowo\u015bci parafii Symbow i notuje, \u017ce parafia nale\u017ca\u0142a dawniej do synodu dar\u0142owskiego, a zarz\u0105dzeniem kr\u00f3lewskiej rejencji w Koszalinie z 2 listopada 1814 roku zosta\u0142a przy\u0142\u0105czona do synodu S\u0142upsk-Miasto; prawo patronatu przesz\u0142o z Z\u0119bowa na w\u0142a\u015bcicieli Red\u0119cina i Sycewic, panowie na Reblinie nie mieli w nim udzia\u0142u. Z\u0119bowski ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom od 1535 do 1945 roku.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142 si\u0119 natomiast cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli \u2014 von Zitzewitz\u00f3w \u2014 za\u0142o\u017cony w XIX wieku w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, za torami kolejowymi, po zachodniej stronie drogi wytyczonej na osi za\u0142o\u017cenia pa\u0142acowo-parkowego. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zaznacza, \u017ce by\u0142o to jedyne miejsce grzebalne, jakie w Reblinie urz\u0105dzono.\n\n\u26a0 Zosta\u0142o z niego niewiele. Na dziewi\u0119tnastowiecznej mapie zaznaczono tu budynek, kt\u00f3rym mog\u0142a by\u0107 kaplica \u2014 ale jej \u015blad\u00f3w nie ma, tak samo jak pomnik\u00f3w nagrobnych, kt\u00f3re usuni\u0119to. Jedynym ciekawym elementem jest kamienny fragment muru u\u0142o\u017cony wzd\u0142u\u017c jednej z granic cmentarza; czy by\u0142o to zabezpieczenie sztucznie wywy\u017cszonego terenu, czy wygrodzenie miejsca o szczeg\u00f3lnym przeznaczeniu, pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\nWojska sowieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b 8 i 9 marca 1945 roku, a ostatnich Niemc\u00f3w wysiedlono w latach 1956\u20131957. Dzi\u015b Reblino jest so\u0142ectwem gminy Kobylnica w powiecie s\u0142upskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, has\u0142o Reblino","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0583","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43386,"lng":16.90384,"name_de":"Reblin","name_pl":"Reblino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u0119bowo, po niemiecku Rambow, by\u0142o maj\u0105tkiem i przysi\u00f3\u0142kiem w gminie Wendisch Karstnitz \u2014 p\u00f3\u017aniejszym Ramnitz, dzisiejszej Karznicy \u2014 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1282 roku w dokumencie ksi\u0119cia M\u015bciwoja II. Ludno\u015b\u0107 w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141upawie (Lupow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a R\u0119bowo nie mia\u0142o \u2014 by\u0142 tylko cmentarz. \u26a0 Liczb wyzna\u0144 ze spisu z 2 grudnia 1895 roku przytoczy\u0107 si\u0119 nie da: wiersz tej wsi, pozycja 276, stoi na stronie, kt\u00f3rej kolumna ewangelik\u00f3w jest pusta we wszystkich trzydziestu dziewi\u0119ciu wierszach.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy nieopodal zabudowa\u0144, w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, w\u015br\u00f3d lasu; prowadzi do niego \u015bcie\u017cka obsadzona d\u0119bami. Teren wydzielono z trzech stron kamiennym wa\u0142em z wi\u0119kszymi g\u0142azami narzutowymi w naro\u017cnikach, granica wschodnia pozosta\u0142a otwarta, zaznaczona \u015bwierkowymi i bukowymi nasadzeniami. Z zachowanych szcz\u0105tkowo kamieni i krzy\u017cy nagrobnych jeden wskazuje poch\u00f3wek z 1935 roku, reszta jest pozbawiona inskrypcji. Przetrwa\u0142o te\u017c kilka fragment\u00f3w \u017celiwnych krzy\u017cy o dekoracyjnych formach \u2014 pe\u0142nych i a\u017curowych \u2014 oraz u\u0142amki \u017celiwnych ogrodze\u0144 mogi\u0142. W\u015br\u00f3d odczytanych nazwisk s\u0105 Karl (1859\u20131925) i Bertha (1855\u20131935) Domplunowie, z fragmentem Psalmu 23; inne daty mieszcz\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy 1839 a 1913 rokiem. \ud83d\udfe1 Naprzeciw cmentarza zachowa\u0142y si\u0119 kamienne fundamenty budowli, kt\u00f3rej nie uda\u0142o si\u0119 rozpozna\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: R\u0119bowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 159; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0855","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45867,"lng":17.3678,"name_de":"Rambow","name_pl":"R\u0119bowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Red\u0119cin, po niemiecku Reddentin, le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej. W\u0142a\u015bcicielami wsi by\u0142a od drugiej po\u0142owy XV wieku rodzina von Below \u2014 to ona wznios\u0142a w XIX wieku pa\u0142ac i za\u0142o\u017cy\u0142a rozleg\u0142y park przypa\u0142acowy, a \u015blad po niej zosta\u0142 najtrwalszy w\u0142a\u015bnie na cmentarzu. \ud83d\udccc Red\u0119cin nie mia\u0142 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 jego mieszka\u0144cy chodzili do Z\u0119bowa, razem z Gaci\u0105, Reblinem, Bierkowem i Sycewicami. G\u0142os w tej parafii von Belowowie mieli jednak realny: prawo patronatu przys\u0142ugiwa\u0142o w\u0142a\u015bcicielom Red\u0119cina i Sycewic, a pierwszego znanego pastora, Joachima Silaffa, powo\u0142ali w 1611 roku Georg i Paul von Below; utrzyma\u0142 si\u0119 na urz\u0119dzie dwadzie\u015bcia cztery lata.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze s\u0105 w Red\u0119cinie dwa, o podobnej powierzchni i identycznym rozplanowaniu na planie ko\u0142a \u2014 uk\u0142ad w tych stronach rzadki. Ten opis dotyczy po\u0142udniowego, rodowego, na skraju lasu przy granicy z Z\u0119bowem; drugi le\u017cy przy p\u00f3\u0142nocnej granicy za\u0142o\u017cenia parkowego i jego charakteru, wobec braku inskrypcji, nie da si\u0119 jednoznacznie okre\u015bli\u0107 \u2014 mog\u0142a to by\u0107 nekropolia rodowa, ale r\u00f3wnie dobrze niewielki cmentarz wiejski.\n\nNa tutejszym zachowa\u0142 si\u0119 monumentalny kamienny krzy\u017c z wyrytym wersetem Psalmu 4,9, kryj\u0105cy gr\u00f3b Otto von Belowa, a obok niego pozosta\u0142o\u015bci rodowego grobowca i tablica inskrypcyjna. Wida\u0107 te\u017c wkopy w miejscach dawnych krypt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Red\u0119cin, s. 189; wystawa \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Symbow, s. 479\u2013480.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/765524673"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.slupsk.pl","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1028","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4487748,"lng":16.8853741,"name_de":"Reddentin","name_pl":"Red\u0119cin \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Red\u0119cin \u2014 do 1945 roku Reddentin \u2014 le\u017cy oko\u0142o 12 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od S\u0142upska; przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142 do Kreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin), w prowincji Pomorze. Od drugiej po\u0142owy XV wieku a\u017c do 1945 roku by\u0142 maj\u0105tkiem rodu von Below i to ta rodzina wznios\u0142a w XIX wieku pa\u0142ac oraz za\u0142o\u017cy\u0142a rozleg\u0142y park przypa\u0142acowy. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: mieszka\u0144cy, niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicy, chodzili do parafii w Z\u0119bowie (Kirchspiel Symbow), kt\u00f3ra obejmowa\u0142a tak\u017ce Reblin, Birkow, Gaz i Zigewitz. Kolacja nale\u017ca\u0142a do w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br Symbow, a prawo patronatu rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 stamt\u0105d na w\u0142a\u015bcicieli Reddentin i Zigewitz \u2014 von Belowowie mieli w nim udzia\u0142, ale nie wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107. Ich zwi\u0105zek z parafi\u0105 si\u0119ga pocz\u0105tku zachowanej listy duchownych: pierwszego odnotowanego pastora, Joachima Silaffa, powo\u0142ali w 1611 roku Georg i Paul von Below. Zarz\u0105dzeniem kr\u00f3lewskiej rejencji w Koszalinie z 2 listopada 1814 roku parafi\u0119 przeniesiono z synodu R\u00fcgenwalde do synodu S\u0142upsk-Miasto, a aktem z 6 sierpnia 1895 roku utworzono osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Birkow, po\u0142\u0105czon\u0105 z Symbow pod jedn\u0105 parafi\u0105. Starsze akta parafialne sp\u0142on\u0119\u0142y. Ostatnim pastorem, kt\u00f3rego zna M\u00fcller, by\u0142 Johannes Friedrich Reinhold Rathke, urz\u0119duj\u0105cy od 1 kwietnia 1882 roku; p\u00f3\u017aniejsze przekazy wymieniaj\u0105 Oskara Klopscha.\n\nCmentarze w Red\u0119cinie by\u0142y dwa, o podobnej powierzchni i identycznym, rzadko spotykanym rozplanowaniu na planie ko\u0142a. Ten w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi to bez w\u0105tpienia cmentarz rodowy (Erbbegr\u00e4bnis) von Below\u00f3w: obok kamiennego krzy\u017ca, na kt\u00f3rym wyryto tekst z Pisma \u015awi\u0119tego, zachowa\u0142y si\u0119 pozosta\u0142o\u015bci rodowego grobowca i tablica inskrypcyjna. \ud83d\udd34 Po\u0142o\u017cenie drugiego wzgl\u0119dem parku \u017ar\u00f3d\u0142o podaje dwojako \u2014 raz przy jego granicy p\u00f3\u0142nocnej, raz na po\u0142udnie od za\u0142o\u017cenia parkowego \u2014 a i charakteru tego miejsca rozstrzygn\u0105\u0107 si\u0119 nie da: blisko\u015b\u0107 parku przemawia za cmentarzem rodowym, brak inskrypcji dopuszcza r\u00f3wnie\u017c niewielki cmentarz wiejski. Wida\u0107 na nim kilka mogi\u0142, rozkopane grobowce i wkopy w miejscach krypt.\n\nOba stoj\u0105 naprzeciw dawnego pa\u0142acu \u2014 klasycystycznej budowli z oko\u0142o 1834 roku, wzniesionej w kr\u0119gu Schinkla, kt\u00f3r\u0105 wojsko rozebra\u0142o 6 sierpnia 1973 roku. Reszt\u0119 zniszczyli poszukiwacze skarb\u00f3w: groby s\u0105 rozkopane, nagrobki pot\u0142uczone. Armia Czerwona wkroczy\u0142a tu 7\u20138 marca 1945 roku, a wysiedlanie Niemc\u00f3w ci\u0105gn\u0119\u0142o si\u0119 do 1955\u20131956 roku.\n\n\ud83d\udccc W Red\u0119cinie s\u0105 dwa za\u0142o\u017cenia cmentarne, obu granice obsadzono niegdy\u015b drzewami, kt\u00f3re stoj\u0105 do dzi\u015b. Pierwsze le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci dawnego parku dworskiego, na wzniesieniu; zachowa\u0142o si\u0119 tam kilka fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w, p\u0119kni\u0119ta p\u0142yta z nazwiskiem von Below i rozkopany grobowiec.\n\n\ud83d\udccc W listopadzie 2009 roku mieszka\u0144cy ustawili przy krzy\u017cu na rozstaju dr\u00f3g g\u0142az narzutowy z napisem: \u201ePami\u0119ci wszystkim by\u0142ym mieszka\u0144com Red\u0119cina \u2014 tym, kt\u00f3rzy odnale\u017ali spok\u00f3j\u201d. \ud83d\udd34 Warto odnotowa\u0107 rzecz osobn\u0105: w XIX wieku w\u0142a\u015bcicielem wsi by\u0142 Gustaw von Below, jeden z tr\u00f3jki braci, kt\u00f3rzy za\u0142o\u017cyli ruch religijny zwany belowianami. Sami mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Z\u0119bowie i tam te\u017c byli chowani.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0689","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45303,"lng":16.87926,"name_de":"Reddentin \u2014 Gutsfriedhof / Erbbegr\u00e4bnis der Familie von Below (cmentarz rodowy von Below)","name_pl":"Red\u0119cin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Redkowice (po niemiecku Rettkewitz) \u2014 do 1945 roku wie\u015b i maj\u0105tek rycerski (Dorf und Rittergut) w Kreis Lauenburg i. Pom. (rejencja K\u00f6slin, prowincja Pomorze), z w\u0142asnym urz\u0119dem stanu cywilnego i okr\u0119giem urz\u0119dowym (Amtsbezirk Rettkewitz nr 17, utworzony w 1874 roku). Ludno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii (Kirchspiel) Gro\u00df Jannewitz (dzi\u015b Janowice), katolicka \u2014 do parafii w L\u0119borku. Od 1800 roku dobra nale\u017ca\u0142y do porucznika von Selchow i jego spadkobierc\u00f3w. We wsi nie by\u0142o ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, jedynie cmentarz oraz XIX-wieczna kaplica grobowa von Selchow\u00f3w, murowana z ciosanego kamienia z domieszk\u0105 ceg\u0142y, na rzucie czworoboku zbli\u017conego do kwadratu, z murowanymi wie\u017cyczkami w naro\u017cach. Cmentarz istnia\u0142 jeszcze pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku \u2014 \u017celiwny krzy\u017c odnotowano tam w 1989 roku. Wed\u0142ug ustale\u0144 FotoExploracje L\u0119bork nekropoli\u0119 zlikwidowano ca\u0142kowicie w 1992 roku: usuni\u0119to nagrobki i wyci\u0119to drzewostan, a na jej miejscu powsta\u0142y wsp\u00f3\u0142czesny cmentarz katolicki i nowy ko\u015bci\u00f3\u0142. Sami autorzy zastrzegaj\u0105 jednak, \u017ce okoliczno\u015bci likwidacji mog\u0142y przebiega\u0107 inaczej. Zachowa\u0142a si\u0119 kaplica, po wojnie u\u017cytkowana jako katolicka (w wykazie zabytk\u00f3w gminy figuruje jako kaplica pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa), obecnie nieu\u017cywana.\n\n\ud83d\udd34 W pruskim spisie ludno\u015bci z 2 grudnia 1895 roku Rettkewitz wyst\u0119puje jako nazwa parafii \u2014 zar\u00f3wno ewangelickiej, jak i katolickiej \u2014 do kt\u00f3rej przypisywano okoliczne wsie powiatu l\u0119borskiego, w tym Janowice (*Gro\u00df Jannewitz*). Redkowice by\u0142y wi\u0119c siedzib\u0105 parafii, nie tylko wsi\u0105.\n\n\ud83d\udccc We wsi stoi kamienno-ceglana kaplica z XIX wieku, wzniesiona na wzg\u00f3rzu w najwy\u017cszym punkcie Redkowic. Odk\u0105d obok postawiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, przesta\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 nabo\u017ce\u0144stwom i trzyma si\u0119 w niej dzi\u015b rupiecie. \ud83d\udfe1 Miejscowe podanie m\u00f3wi, \u017ce kaplice sta\u0142y tu od pocz\u0105tk\u00f3w wsi, czyli mniej wi\u0119cej od XV wieku, i \u017ce spoczywaj\u0105 pod nimi dawni w\u0142a\u015bciciele wsi oraz okolicznych maj\u0105tk\u00f3w \u2014 sam Drzewiecki zastrzega jednak, \u017ce to wiadomo\u015b\u0107 niepewna.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 Redkowic do parafii w Janowicach potwierdza Ernst M\u00fcller, wymieniaj\u0105c wie\u015b w jej sk\u0142adzie obok Janowic Ma\u0142ych, Rozgarza i kilku dalszych; sama parafia by\u0142a niegdy\u015b fili\u0105 Garczegorza. \ud83d\udccc Franz Schultz dodaje rzecz osobn\u0105: w Redkowicach odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa zamiejscowe \u2014 obok Choczewa by\u0142y jednym z dw\u00f3ch takich punkt\u00f3w tej parafii \u2014 a wie\u015b da\u0142a schronienie dla ewangelik\u00f3w rozproszonych z Bia\u0142ogardy po 1644 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, spis z 2 grudnia 1895 roku (odczyt w\u0142asny, 3 IX 2026); na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"kwerenda terenowa","tytul":"FotoExploracje L\u0119bork \u2014 dokumentacja terenowa","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0949","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kapl_redkowice/PICT8639.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.555419,"lng":17.633885,"name_de":"Rettkewitz","name_pl":"Redkowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Redwanki (niemieckie Rettfang, historycznie tak\u017ce Langebusch) to dawna wie\u015b w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka \u2014 tak wynika ze stanu na 1925 rok \u2014 i nale\u017ca\u0142a do parafii w Wytownie (Wittstock) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto; w 1940 roku parafia liczy\u0142a 1910 os\u00f3b. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Redwankach nie by\u0142o; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, szachulcowy, z gotyck\u0105 wie\u017c\u0105, sta\u0142 w Wytownie i po 1945 roku przeszed\u0142 do katolik\u00f3w pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono na skraju lasu, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie drogi do Machowinka; dzi\u015b las otacza go ze wszystkich stron. Zaznaczono go ju\u017c na mapie z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, a zajmuje oko\u0142o 960 metr\u00f3w kwadratowych. Granic\u0119 od p\u00f3\u0142nocy i wschodu wyznacza \u015bwierkowy starodrzew, ale w terenie lepiej wida\u0107 go dzi\u0119ki okalaj\u0105cemu go wa\u0142owi ziemnemu. Zachowa\u0142a si\u0119 na nim du\u017ca mogi\u0142a w kamiennej ramie, zwie\u0144czona kamiennymi coko\u0142ami pod tablice albo krzy\u017ce \u2014 s\u0105dz\u0105c po wielko\u015bci, rodzinna. Tablic ani krzy\u017cy dawno ju\u017c nie ma.\n\n\ud83d\udfe1 Inwentarz z naszej karty jest bogatszy ni\u017c to, co widzi monografia: karta wymienia 17 granitowych podstaw pod krzy\u017ce \u017celiwne, 3 tumby i 3 betonowe obrysy mogi\u0142, a monografia opisuje jedn\u0105 du\u017c\u0105 mogi\u0142\u0119 rodzinn\u0105 i nic poza ni\u0105. Sprawdzili\u015bmy, czy ten zestaw liczb nie nale\u017cy do innego obiektu \u2014 w atlasie nie wyst\u0119puje nigdzie indziej. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 zostaje otwarta; rozstrzygnie j\u0105 objazd terenowy.\n\n\ud83d\udfe1 Miano najlepiej zachowanego cmentarza w powiecie, przypisane tu we wcze\u015bniejszej wersji opisu, nie znajduje pokrycia: przy tym obiekcie katalog cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zapisuje wprost \u201enajstarszy zachowany element: brak\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0764","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57586,"lng":16.99845,"name_de":"Rettfang (hist. te\u017c Langebusch)","name_pl":"Redwanki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Rekownicy, gmina Nowa Karczma \u2014 dawniej ewangelicki, obecnie parafialny rzymskokatolicki. Dawne przyko\u015bcielne cmentarze ewangelickie regionu figuruj\u0105 w rejestrze zabytek.pl. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 302 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 131 wyznania ewangelickiego. Narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 201 os\u00f3b, niemieck\u0105 101.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-prz-692228"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0205","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.14406,"lng":18.12009,"name_de":"Cmentarz przyko\u015bcielny ( d. ewangelicki ?, ob. rzym. - kat. )","name_pl":"Rekownica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rekowo, po niemiecku Reckow, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, jedena\u015bcie kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od Bytowa, przy szosie prowadz\u0105cej stamt\u0105d do Chojnic. To kaszubska wie\u015b rodowa Rekowskich, wzmiankowana w 1437 roku jako Rekow. Przywilej lenny wystawiony w Koszalinie 15 maja 1607 roku przez ksi\u0119cia Franciszka I nada\u0142 tutejszym wolnym \u2014 rodom Stip, Writz, Wantoch, Dorsick i Mrosick \u2014 trzydzie\u015bci \u0142an\u00f3w we wsi wraz z wolnym rybo\u0142\u00f3wstwem w trzech jeziorach, w zamian za s\u0142u\u017cb\u0119 dw\u00f3ch koni na ka\u017cdej wyprawie, robot\u0119 przy naprawie i budowie dom\u00f3w oraz roczn\u0105 danin\u0119 trzech marek pruskich i funta wosku. Z tych rod\u00f3w wyszli Styp-Rekowscy, Wryc-Rekowscy i Wantoch-Rekowscy. Gleba by\u0142a tu bardzo piaszczysta, a w 1878 roku wie\u015b liczy\u0142a 665 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWyznaniowo by\u0142a mieszana, z przewag\u0105 katolick\u0105 w czasach nowszych: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 197 ewangelik\u00f3w wobec 493 katolik\u00f3w \u2014 wiersz stoi na stronie 196 pod pozycj\u0105 37 \u2014 a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 573 osoby, w tym 500 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ugoszczy, po niemiecku Bernsdorf, katolicy do parafii w Niezabyszewie; dok\u0142adnie tak podaje wiersz spisowy.\n\n\ud83d\udd34 Inaczej wygl\u0105da rok 1780, i tu \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119 rozchodz\u0105. S\u0142ownik geograficzny podaje za wizytacj\u0105 Rybi\u0144skiego z 1780 roku, strona 98, \u017ce by\u0142o wtedy \u201e13 kat. i 41 ewang.\u201d \u2014 a wi\u0119c przewag\u0119 mieli ewangelicy. Drugi zestaw liczb dla tego samego roku, odwrotny \u2014 154 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro ewangelik\u00f3w przy 164 mieszka\u0144cach \u2014 nie ma oparcia w wizytacji, na kt\u00f3r\u0105 S\u0142ownik si\u0119 powo\u0142uje.\n\nParafia w Ugoszczy by\u0142a m\u0142oda: wydzielono j\u0105 z bytowskiej, a woln\u0105 od patronatu og\u0142oszono z dniem 1 lipca 1878 roku, i Rekowo wesz\u0142o do niej po okresie zwi\u0105zku z Wielkim Tuchomiem. \ud83d\udd34 Data tutejszej ewangelickiej kaplicy jest sporna: M\u00fcller notuje jej po\u015bwi\u0119cenie 6 grudnia 1901 roku i od tego czasu liczy Rekowo jako fili\u0119 Ugoszczy, atlas dot\u0105d podawa\u0142 rok 1904, a \u017ar\u00f3d\u0142a polskie datuj\u0105 j\u0105 og\u00f3lnie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego; zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c ceglana dawna szko\u0142a ewangelicka z 1888 roku. Na skraju wsi le\u017cy stary cmentarz z prze\u0142omu XVIII i XIX wieku, a \u017ar\u00f3d\u0142a gminne potwierdzaj\u0105 w Rekowie odr\u0119bny cmentarz katolicki i poewangelicki.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono, a kaplic\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Rekowo (powiat bytowski) \u2014 Wikipedia / Urz\u0105d Miejski w Bytowie; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Rekowo (powiat bytowski) \u2014 Wikipedia / Urz\u0105d Miejski w Bytowie","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Rekowo_(powiat_bytowski)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0453","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_rekowo/rekowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.08355,"lng":17.4399,"name_de":"Reckow","name_pl":"Rekowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rekowo G\u00f3rne \u2014 po niemiecku Rekau, a na mapach maj\u0105tku tak\u017ce Emilshof \u2014 to kaszubska wie\u015b na skraju Puszczy Dar\u017clubskiej, przed 1945 rokiem maj\u0105tek ziemski w powiecie puckim. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1392 roku.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a mieszana: wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowili katoliccy Kaszubi, warstw\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 niemiecki dw\u00f3r i koloni\u015bci. Wykaz gmin z 1885 roku \u2014 powiat pucki, strona sze\u015b\u0107dziesi\u0105ta sz\u00f3sta, pozycja osiemdziesi\u0105ta pi\u0105ta, w odczycie \u201eRefau\u201d \u2014 notuje tu 239 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 189 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro ewangelik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Pucku i katolickiej w Redzie. Osady by\u0142y trzy i liczy\u0142y razem dziewi\u0119tna\u015bcie dom\u00f3w. To samo przypisanie powtarza spis parafialny z 1910 roku, gdzie Rekau stoi pod pozycj\u0105 osiemdziesi\u0105t\u0105 trzeci\u0105 z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Pucku. Na prze\u0142omie dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku maj\u0105tek liczy\u0142 od 223 do 237 mieszka\u0144c\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w samym Rekowie, a we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka. \ud83d\udfe1 Skorowidz Rzeczypospolitej z 1921 roku ma w powiecie puckim jedn\u0105 pozycj\u0119 o nazwie Rekowo, na stronie pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej pi\u0105tej pod numerem dwudziestym czwartym: 259 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 243 katolik\u00f3w i szesnastu ewangelik\u00f3w, przy 250 osobach narodowo\u015bci polskiej i dziewi\u0119ciu niemieckiej \u2014 czy chodzi o Rekowo G\u00f3rne, czy o Rekowo Dolne, pozycja ta nie rozstrzyga.\n\n\u26a0 Zapisy nie s\u0105 zgodne co do \u015bwi\u0105tyni. Przytoczone w rekordzie has\u0142o *S\u0142ownika geograficznego* wymienia w Rekowie katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, tymczasem wykaz gmin z 1885 roku prowadzi Rekau pod parafi\u0105 katolick\u0105 w Redzie \u2014 a gdyby ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w miejscu, spis wymieni\u0142by samo Rekowo. Sprawdzenie w wyci\u0105gu ze *S\u0142ownika* sprawy nie zamyka, bo pod has\u0142em \u201eRekowo\u201d numer pierwszy stoi tam inna miejscowo\u015b\u0107: Reckow w powiecie bytowskim, z trzynastoma katolikami i czterdziestoma jeden ewangelikami z wizytacji Rybi\u0144skiego z 1780 roku. Rozstrzygni\u0119cie wymaga skanu tomu dziewi\u0105tego.\n\n\ud83d\udccc Pa\u0142ac w stylu willi w\u0142oskiej wzni\u00f3s\u0142 tu w 1871 roku radca Hagen z Sobowidza. Po 1945 roku mie\u015bci\u0142 si\u0119 w nim pa\u0144stwowy maj\u0105tek rolny, od 1968 roku instytut ogrodniczy, a dzi\u015b hotel.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka ust\u0105pi\u0142a. \ud83d\udfe1 Przypuszczenie, \u017ce cmentarz przetrwa\u0142 jako komunalny, pozostaje nierozstrzygni\u0119te: w wykazie gminy Puck wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, obejmuj\u0105cym osiem pozycji cmentarnych, Rekowo G\u00f3rne nie wyst\u0119puje wcale.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"MPZP Rekowo G\u00f3rne \u2014 BIP Gmina Puck","url":"https://bip.gmina.puck.pl/artykul/obreb-rekowo-gorne"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201eRekowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0272","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.641568,"lng":18.333216,"name_de":"Rekau (na mapach maj\u0105tku tak\u017ce forma Emilshof)","name_pl":"Rekowo G\u00f3rne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rekowo L\u0119borskie, do 1945 roku Reckow, to kaszubska wie\u015b powiatu l\u0119borskiego, przed wojn\u0105 w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani parafii nigdy tu nie by\u0142o, a wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 pod tym wzgl\u0119dem na dwie strony: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w niej 325 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, wymieniaj\u0105c przy tym dwie parafie ewangelickie \u2014 Garczegorze (Garzigar) i Brze\u017ano L\u0119borskie (Bresin) \u2014 nale\u017c\u0105ce do diecezji l\u0119borskiej Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; nieliczni katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. Podzia\u0142 ten ma star\u0105 metryk\u0119. Jakub Fankidejski, opisuj\u0105c ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Garcig\u00f3rzu, czyli Garczegorzu, wylicza jego wioski: Garcig\u00f3rz, Wilkowo, Obliwice i \u2014 w\u0142a\u015bnie tylko w cz\u0119\u015bci \u2014 Rekowo. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Garczegorzu. W 1905 roku wie\u015b liczy\u0142a 286 mieszka\u0144c\u00f3w, dzi\u015b oko\u0142o 243.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w XIX wieku, oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144. Najstarszy odczytany nagrobek nosi dat\u0119 1893, a przed 1945 rokiem sta\u0142o tu oko\u0142o 53 nagrobk\u00f3w. Dzi\u015b teren jest zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty, zachowa\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 kamiennego murku. \ud83d\udfe1 Jeden opis terenowy dzieli nekropoli\u0119 na dwie cz\u0119\u015bci i starsz\u0105, po\u0142udniow\u0105 nazywa mennonick\u0105; relacja ta pozostaje niepotwierdzona \u2014 wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w klasyfikuje obiekt jako ewangelicki, a zwarte osadnictwo mennonickie si\u0119ga\u0142o \u017bu\u0142aw i doliny Wis\u0142y, nie Pomorza Tylnego. Rozstrzygn\u0119\u0142oby to dopiero rozpoznanie kszta\u0142tu nagrobk\u00f3w w terenie. Po 1945 roku wsp\u00f3lnota ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107, a cmentarz zamkni\u0119to; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje na fragmencie dzia\u0142ki 294.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1905 roku, og\u0142oszony w pomorskim tomie Gemeindelexikonu, prowadzi Reckow jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 powiatu l\u0119borskiego pod pozycj\u0105 38: 982,1 hektara, 39 dom\u00f3w mieszkalnych, 46 gospodarstw domowych, 301 mieszka\u0144c\u00f3w obecnych, w tym 151 m\u0119\u017cczyzn \u2014 i wszystkich 301 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika. Ten sam wykaz podaje dla wsi dwie parafie ewangelickie, Brze\u017ano L\u0119borskie i Garczegorze, parafi\u0119 katolick\u0105 w L\u0119borku, urz\u0105d stanu cywilnego w Garczegorzu i obw\u00f3d urz\u0119dowy w Taw\u0119cinie \u2014 a wi\u0119c dok\u0142adnie ten podzia\u0142, kt\u00f3ry opis przypisuje spisowi z 1895 roku. Liczba \u201e286 mieszka\u0144c\u00f3w w 1905 roku\u201d jest zatem b\u0142\u0119dna i nale\u017cy j\u0105 zast\u0105pi\u0107 liczb\u0105 301. Dla \u201edzi\u015b oko\u0142o 243\u201d nadal nie ma \u017cadnego oparcia; wobec wykazanej kolizji ze spisem z 1921 roku liczb\u0119 t\u0119 trzeba skre\u015bli\u0107 albo podeprze\u0107 danymi ludno\u015bciowymi gminy.\n\nLiczb\u0119 \u201edzi\u015b oko\u0142o 243\u201d nale\u017cy skre\u015bli\u0107. Nie stoi za ni\u0105 \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o zbioru, a jedyne, co j\u0105 t\u0142umaczy, to pomylenie Rekowa L\u0119borskiego z Rekowem w powiecie puckim ze spisu z 1921 roku \u2014 czyli ten sam homonim, kt\u00f3ry ju\u017c raz zaciemni\u0142 ten rekord. Warstw\u0119 liczbow\u0105 niech nios\u0105 dwa spisy pruskie, z 1895 i z 1905 roku; ten drugi, jak ustalono w poprzedniej turze, daje Rekowu 301 mieszka\u0144c\u00f3w. Je\u015bli wsp\u00f3\u0142czesna liczba ma wr\u00f3ci\u0107 do opisu, musi przyj\u015b\u0107 z danych gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska i by\u0107 opatrzona rokiem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg 1912; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: wojew\u00f3dztwo pomorskie (spis powszechny z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1905 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rekowo L\u0119borskie \u2013 Reckow | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 188, poz. 39","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d, has\u0142o o ko\u015bciele w Garcig\u00f3rzu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), punkty 5 i 8","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Nowa Wie\u015b L\u0119borska, Rekowo, fragm. dz. 294L)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: wojew\u00f3dztwo pomorskie (spis powszechny z 30 wrze\u015bnia 1921 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1905 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0863","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.63042,"lng":17.78953,"name_de":"Reckow","name_pl":"Rekowo L\u0119borskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Retowo, po niemiecku Rotten, a w mowie w\u0142asnych mieszka\u0144c\u00f3w Rato albo Rto, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, na wysokim po\u0142udniowym brzegu jeziora Gardno. Wie\u015b wzmiankowan\u0105 w 1417 roku zamieszkiwali S\u0142owi\u0144cy \u2014 s\u0142owia\u0144ska, lutera\u0144ska grupa znad Gardna i \u0141ebska. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Retowo nie mia\u0142o; obs\u0142ugiwa\u0142a je parafia ewangelicka w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Przytoczona przez Tetznera relacja Hilferdinga z po\u0142owy XIX wieku wymienia Retowo obok Gardny Wielkiej i Wittstocku w\u015br\u00f3d rybackich wsi nad jeziorem Gardno, w kt\u00f3rych mowa s\u0142owi\u0144ska utrzyma\u0142a si\u0119 najpe\u0142niej; sam Tetzner zapisa\u0142 tu pie\u015bni i wyliczanki od tutejszej gospodyni, pani Savallisch, a w swoim podziale gwar zaliczy\u0142 Retowo \u2014 razem z Wittstockiem i Czyst\u0105 (Wittbeck) \u2014 do dialekt\u00f3w zachodnich.\n\nMowa ta ust\u0119powa\u0142a jednak szybko. W 1827 roku w parafii gardne\u0144skiej zaprzestano nauki przedkonfirmacyjnej w tym j\u0119zyku i usuni\u0119to go ze szko\u0142y, a nabo\u017ce\u0144stwo w mowie kaszubskiej usta\u0142o tam oko\u0142o 1845 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w Retowie 39 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 81 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na po\u0142udnie od zabudowa\u0144 wsi, na planie prostok\u0105ta, z doj\u015bciem od zachodu \u2014 tak pokazuje go dziewi\u0119tnastowieczna mapa. W XX wieku powi\u0119kszono go w stron\u0119 g\u0142\u00f3wnej drogi gruntowej i ta zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a by\u0107 rezerw\u0105 pod dalsze poch\u00f3wki, ale nigdy jej nie wykorzystano. Zagospodarowana zosta\u0142a tylko starsza cz\u0119\u015b\u0107; po nagrobkach zosta\u0142y tam g\u0142\u00f3wnie kamienne postumenty pod \u017celiwne krzy\u017ce, a jedynym datowanym \u015bladem jest fragment krzy\u017ca z poch\u00f3wku w 1920 roku. \u26a0 Ewidencja konserwatorska opisuje to samo miejsce obszerniej: oko\u0142o 2600 metr\u00f3w kwadratowych powierzchni, silne zaro\u015bni\u0119cie i nieczytelny uk\u0142ad, a w\u015br\u00f3d zachowanych element\u00f3w \u017celiwny krzy\u017c na cokole o wysoko\u015bci 2,85 metra, pi\u0119\u0107 uszkodzonych krzy\u017cy ozdobnych, siedem granitowych podstaw i trzy odlewy figur anio\u0142\u00f3w. Obu opis\u00f3w stanu nie da si\u0119 pogodzi\u0107 i r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n9 marca 1945 roku do wsi wkroczy\u0142a Armia Czerwona, od sierpnia przybywali polscy osadnicy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1946\u20131947.\n\n\ud83d\udccc Przedwojenna nazwa wsi brzmia\u0142a Rotten i pole nazwa_de zostaje bez zmiany; Lotken to osobna, mniejsza osada le\u017c\u0105ca oko\u0142o 800 metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, a nie druga nazwa ca\u0142ej miejscowo\u015bci. Rozstrzygaj\u0105 cztery niezale\u017cne \u015bwiadectwa: arkusz Messtischblattu 1368 Wobesde w wydaniu z 1938 roku (zdj\u0119cie 1891) podpisuje osobno Rotten i osobno Lotken jako dwie r\u00f3\u017cne osady, S\u0142ownik geograficzny w tomie IX ma \u201eRotowo, niem. Rotten, dobra rycerskie w Pomeranii, powiat s\u0142upski [\u2026] Razem z osada Lotken\u201d, Meyers Orts- und Verkehrslexikon opisuje Rotten jako \u201eDorf und Rittergut (mit Kolonie Lotken)\u201d, a s\u0142ownik s\u0142upski \u015awietlickiej i Wis\u0142awskiej notuje przy ha\u015ble Retowo \u201eniem. Rotten\u201d. Arkusz z 1938 roku daje przy okazji granic\u0119: nazwy w latach trzydziestych nie zmieniono, bo tu\u017c przed wojn\u0105 wie\u015b nadal nosi\u0142a nazw\u0119 Rotten. \u26a0 Osobna sprawa, poza tym polem: wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu wypadaj\u0105 na arkuszu w otwartym polu oko\u0142o 1,5 km na po\u0142udnie od Rotten i 1,3 km od Lotken, mi\u0119dzy Wittbeck a Kuhnhof, a najbli\u017cszy punkt Drzewieckiego, oddalony o 60 metr\u00f3w, nosi u niego nazw\u0119 \u201e\u0141\u00f3dki\u201d \u2014 lokalizacj\u0119 obiektu warto sprawdzi\u0107 osobno.\n\n\ud83d\udccc To rozbie\u017cno\u015b\u0107 odczytu, nie \u017ar\u00f3de\u0142. Warstwa tekstowa skan\u00f3w djvu z biblioteki cyfrowej daje w tym miejscu zapisy zniekszta\u0142cone \u2014 \u201eFran tlavalliseh -Rutten\u201d i \u201eFrau Savallisl'il-Huttpn\u201d \u2014 i st\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 forma Savallisich. Powt\u00f3rne rozpoznanie tych samych stron drugim silnikiem (tesseract, s\u0142ownik niemiecki) daje trzykrotnie zgodne \u201eFrau Savallisch-Rotten\u201d: raz na stronie 231 i dwa razy na stronie 233 druku. Cz\u0142on \u201eRotten\u201d to nazwa wsi, z kt\u00f3rej pochodzi\u0142a informatorka, a nie druga cz\u0119\u015b\u0107 nazwiska, wi\u0119c w opisie zostaje forma Savallisch.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1368 Wobesde, wyd. 1938 (zdj\u0119cie 1891); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142a \u201eRotowo\u201d i \u201eRotten\u201d; Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912; Alicja \u015awietlicka, El\u017cbieta Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; M. Drzewiecki, baza punkt\u00f3w GPS cmentarzy (2013 i 2015).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Retowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/retowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Tetzner, Die Slowinzen; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 209 (has\u0142o \u201eRetowo - Lotki\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 172, poz. 102","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1368 Wobesde, wyd. 1938 (zdj\u0119cie 1891)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142a \u201eRotowo\u201d i \u201eRotten\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Alicja \u015awietlicka, El\u017cbieta Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, baza punkt\u00f3w GPS cmentarzy (2013 i 2015)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0715","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.62423,"lng":17.11498,"name_de":"Rotten","name_pl":"Retowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rodowo \u2014 po niemiecku Gro\u00df Rohdau, w dokumencie z 1323 roku Rodow \u2014 le\u017cy w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu suskiego. Wie\u015b za\u0142o\u017cy\u0142 pod koniec XIII wieku, w dobrach sztembarskich, Teodoryk Stango, cz\u0142owiek z polskiego rodu, i osadzi\u0142 tu, jak wskazuje sama nazwa, Polak\u00f3w. W 1285 roku wzi\u0105\u0142 od biskupa pomeza\u0144skiego Heidenryka za zamek kwidzy\u0144ski \u2014 zamiast 150 grzywien \u2014 100 grzywien got\u00f3wk\u0105 oraz 50 w\u0142\u00f3k w Gdakowie i Rodowie. Po jego \u015bmierci wie\u015b trzymali Micha\u0142 z Lniska, zi\u0119\u0107 Teodoryka, i brat Micha\u0142a Wojciech, ale jeszcze przed 1289 rokiem zamienili j\u0105 z biskupem na Butowo. W 1361 roku biskup Miko\u0142aj I nada\u0142 wsi ko\u015bcielnej Rodowo, obejmuj\u0105cej w\u00f3wczas tak\u017ce Rod\u00f3wko, przywilej na 79 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki na prawie che\u0142mi\u0144skim: so\u0142tys Segehard dosta\u0142 so\u0142ectwo, trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kar s\u0105dowych i pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k wolnych od czynszu, proboszcz cztery w\u0142\u00f3ki wolne, a pozostali osadnicy mieli czynszowa\u0107 po 13 skojc\u00f3w i dwie kury na \u015bwi\u0119tego Marcina i dawa\u0107 proboszczowi mesznego po p\u00f3\u0142 korca \u017cyta i tyle\u017c owsa z w\u0142\u00f3ki. Dwie\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, w 1561 roku, ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht da\u0142 wsi nowy przywilej, ju\u017c tylko na 61 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki za\u0142o\u017cono w Rodowie w 1624 roku. W 1754 roku rozebrano go jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem i postawiono nowy, patronatu dworskiego; stara wie\u017ca przetrwa\u0142a jeszcze sto lat i pad\u0142a dopiero w 1859 roku, ust\u0119puj\u0105c miejsca nowej. W \u015brodku sta\u0142y dwa dzwony, o\u0142tarz i ambona z rze\u017abieniami oraz organy o o\u015bmiu g\u0142osach, a pod o\u0142tarzem kry\u0142a si\u0119 grobowa krypta dawnych patron\u00f3w ko\u015bcio\u0142a. Duchownych w Rodowie wymienia si\u0119 od 1644 roku, nabo\u017ce\u0144stwo co trzeci\u0105 niedziel\u0119 odprawiano w drugim ko\u015bciele parafii, w Dafau, a parafia liczy\u0142a oko\u0142o 2100 dusz i notowa\u0142a rocznie 103 chrzty, 23 \u015bluby, 66 pogrzeb\u00f3w i 1200 komunikant\u00f3w. Metryki zaczynaj\u0105 si\u0119 w Rodowie w 1755 roku dla chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w, a w 1788 dla zgon\u00f3w. Wie\u015b prowadzi\u0142a dwuklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 z dwoma nauczycielami i 143 dzie\u0107mi. W 1868 roku mieszka\u0142o tu 467 os\u00f3b, w tym 433 ewangelik\u00f3w i 34 katolik\u00f3w; w 1885 roku \u2014 408 os\u00f3b, z tego 374 ewangelik\u00f3w i wci\u0105\u017c 34 katolik\u00f3w.\n\nDzisiejsza ewidencja konserwatorska wymienia w Rodowie trzy obiekty osobno: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 463, zadrzewienie tego cmentarza \u2014 i, oddzielnie, cmentarz ewangelicki. To rozdzielenie jest tu najwa\u017cniejsze, bo m\u00f3wi, \u017ce miejsce, o kt\u00f3rym mowa w tym ha\u015ble, le\u017cy poza otoczeniem ko\u015bcio\u0142a. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, jego powierzchni ani stanu zachowania nie ustalono, a o losach miejsca po 1945 roku dokumentacja milczy.\n\n\ud83d\udccc Propozycja si\u0119 broni: Rodowo to Gro\u00df Rohdau. S\u0142ownik geograficzny prowadzi has\u0142o Rohdau jako wie\u015b w Pomezanii w powiecie suskim, z ko\u015bcio\u0142em i dwuklasow\u0105 szko\u0142\u0105 ewangelick\u0105, o parafii katolickiej w Prabutach; Harnoch notuje w diecezji Rosenberg parafi\u0119 \u201eGr. Rohdau und Dakau\u201d o 2100 duszach; a spis z 1885 roku podaje przy Klein Rohdau parafi\u0119 ewangelick\u0105 Gro\u00df Rohdau. Rod\u00f3wko, wymienione ju\u017c w przywileju z 1361 roku razem z Rodowem, odpowiada zatem nazwie Klein Rohdau.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IX, has\u0142a \u201eRodowo\u201d i \u201eRod\u00f3wko\u201d; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), diecezja Rosenberg; Max B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen (1908); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 346","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1099","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.82201,"lng":19.21079,"name_de":"","name_pl":"Rodowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rogajnach, po niemiecku Rogehnen, to budowla gotycka, ceglana; ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje j\u0105 na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XV wieku. Wie\u015b lokowano w 1387 roku, a jeszcze pod koniec XVI wieku \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a posta\u0107 niewielkiej kaplicy.\n\n\ud83d\udccc Rozbudowano j\u0105 dopiero w epoce protestanckiej, w typie skromnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w oberlandzkich, pod patronatem prywatnym \u2014 i to w\u0142a\u015bnie jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki budowla otrzyma\u0142a sw\u00f3j ostateczny kszta\u0142t. Do 1945 roku by\u0142a siedzib\u0105 parafii lutera\u0144skiej.\n\n\ud83d\udd34 W czasie drugiej wojny \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 i zosta\u0142 ca\u0142kowicie zrujnowany. Ewidencja prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142, ruina\u201d \u2014 z kart\u0105 zielon\u0105 sporz\u0105dzon\u0105 w 1954 roku \u2014 i nie ma on wpisu do rejestru zabytk\u00f3w. Rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w Rogajnach erygowano 25 sierpnia 1993 roku, blisko p\u00f3\u0142 wieku po zniszczeniu \u015bwi\u0105tyni.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (dawny, ob. rzym.-kat.)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (dawny, ob. rzym.-kat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Rogajny_(gmina_Pas%C5%82%C4%99k)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0516","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.04655,"lng":19.72988,"name_de":"Rogehnen","name_pl":"Rogajny \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Reichau)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Rogawica, przed 1945 rokiem Roggatz, by\u0142a wsi\u0105 dworsk\u0105 oko\u0142o 11 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, w Landkreis Stolp (rejencja koszali\u0144ska, prowincja Pomorze). Wzmiankowana od 1485 roku, od prze\u0142omu XV i XVI wieku nale\u017ca\u0142a do rodu von Bandemer, p\u00f3\u017aniej mi\u0119dzy innymi do von Pirch\u00f3w i von Somnitz\u00f3w. Mieszka\u0144cy byli niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelikami \u2014 w 1925 roku naliczono tu zaledwie 14 katolik\u00f3w. Ko\u015bcio\u0142a we wsi nie postawiono; wierni chodzili do parafii we Wrze\u015bciu (Freist), do kt\u00f3rej Roggatz przy\u0142\u0105czono w 1590 roku ordynacj\u0105 ksi\u0119cia Jana Fryderyka \u2014 wcze\u015bniej wie\u015b podlega\u0142a Ko\u015bcio\u0142owi Staromiejskiemu w S\u0142upsku. M\u00fcller zna pow\u00f3d tego przy\u0142\u0105czenia: tutejszy pastor Michael Grote prosi\u0142 o przydzielenie jeszcze jednej wsi i dodatkowych dochod\u00f3w, i dlatego do\u0142\u0105czono do parafii Freist wsie Schwuchow oraz Roggatz. Samego roku M\u00fcller nie podaje, a Grote stoi u niego mi\u0119dzy poprzednikiem ordynowanym 30 wrze\u015bnia 1585 roku a nast\u0119pc\u0105 ordynowanym 5 grudnia 1609 roku.\n\nCmentarz widnieje na arkuszu Messtischbl\u00e4tter z 1891 roku. \ud83d\udd34 Opisy jego po\u0142o\u017cenia i stanu rozchodz\u0105 si\u0119. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go na niewielkim sztucznym wzniesieniu na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, w\u015br\u00f3d upraw le\u015bnych, z le\u015bn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 poprowadzon\u0105 niegdy\u015b wok\u00f3\u0142 niego, dzi\u015b nie do odnalezienia; na samym cmentarzu nie uda\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 nic poza wykopem w cz\u0119\u015bci centralnej, a dwa porzucone kamienne postumenty pod krzy\u017ce \u017celiwne udokumentowano na pobliskim skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g. Inwentaryzacja p\u00f3\u017aniejsza m\u00f3wi o cmentarzu wch\u0142oni\u0119tym przez las na p\u00f3\u0142nocno-zachodnim skraju wsi i wylicza trzy granitowe podstawy pod krzy\u017ce, dwa fragmenty nast\u0119pnych, jeden nagrobek w kszta\u0142cie pnia drzewa i jeszcze jeden fragment. Zgodne s\u0105 w jednym: granice si\u0119 zatar\u0142y, mogi\u0142 nie wida\u0107. Jedyny znany st\u0105d poch\u00f3wek imienny to gr\u00f3b Elisabeth Schulz, zmar\u0142ej w 1943 roku. Wojska radzieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b 8 marca 1945 roku.\n\n\ud83d\udd34 Na terenie tego cmentarza nie ma dzi\u015b \u017cadnych \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w. Le\u017cy na skraju lasu, na p\u00f3\u0142noc od wsi. Inwentaryzatorzy z 2020 roku nie znale\u017ali nawet dw\u00f3ch kamiennych podstaw pod krzy\u017ce \u017celiwne, udokumentowanych w poprzednich inwentaryzacjach \u2014 ubytek da si\u0119 wi\u0119c zmierzy\u0107 mi\u0119dzy dwoma opisami tego samego miejsca. Dawni mieszka\u0144cy Rogawicy nale\u017celi do parafii we Wrze\u015bciu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0690","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.51711,"lng":17.16188,"name_de":"Roggatz","name_pl":"Rogawica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rogowo, po niemiecku Rogau, le\u017ca\u0142o w powiecie Preu\u00dfisch Holland, w prowincji Prusy Wschodnie; dzi\u015b nale\u017cy do gminy Pas\u0142\u0119k.\n\nCmentarz pochodzi z po\u0142owy XIX wieku, le\u017cy w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi i zajmuje oko\u0142o dwudziestu ar\u00f3w; dojazd prowadzi alej\u0105 \u015bwierkow\u0105 \u2014 na Powi\u015blu rzadsz\u0105 ni\u017c lipowa czy grabowa. Kompozycja zieleni jest zniszczona, a stan ca\u0142o\u015bci oceniono jako bardzo z\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Pas\u0142\u0119k.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1044","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13723,"lng":19.57678,"name_de":"Rogau","name_pl":"Rogowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokicki Dw\u00f3r \u2014 po niemiecku Neuhof, notowany jako Neuhof bei Gro\u00df Rakitt i Neuhof bei Neurakitt \u2014 by\u0142 osad\u0105 dworsk\u0105, folwarkiem w pobli\u017cu Rokit (Gro\u00df Rakitt). Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; do powiatu bytowskiego trafi\u0142 po wojnie.\n\nLudno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w Rokitach, a ta wydzieli\u0142a si\u0119 z parafii mikorowskiej p\u00f3\u017ano. Aktami z 27 marca i 2 kwietnia 1909 roku zniesiono ko\u015bcielne po\u0142\u0105czenie gminy Gro\u00df-Rakitt z Mikorowem i utworzono w Rokitach samodzielny urz\u0105d proboszczowski \u2014 formalnie z dniem 1 kwietnia 1909 roku. Wcze\u015bniej okolica by\u0142a fili\u0105 Mikorowa, od 1894 roku obs\u0142ugiwan\u0105 przez w\u0142asnego wikariusza; pierwszym by\u0142 August Theodor Fritz Bock, zatrudniony od 1 pa\u017adziernika 1894 roku, a pierwszym proboszczem samodzielnej parafii \u2014 Otto Theodor Erich Sendler, ordynowany tu 17 grudnia 1905 roku jako wikariusz i mianowany proboszczem 1 sierpnia 1909. Od 1 pa\u017adziernika 1911 roku przy\u0142\u0105czono do parafii Bochowo, nale\u017c\u0105ce dot\u0105d do Bukowiny. \ud83d\udfe1 Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1455 wiernych \u2014 liczba ta wymaga potwierdzenia.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Rokitach. \ud83d\udd34 Jego datowanie jest sporne: opracowanie dziej\u00f3w parafii podaje lata 1911\u20131912, z kamieniem w\u0119gielnym 17 wrze\u015bnia 1911 i po\u015bwi\u0119ceniem 20 grudnia 1912 roku, i opisuje budowl\u0119 jako neogotyck\u0105 z wie\u017c\u0105; w obiegu jest te\u017c datowanie 1907\u20131909 wraz z okre\u015bleniem \u201edrewniano-kamienny\u201d. Przy rokickiej plebanii istnia\u0142a od 1907 roku Sala Modlitw. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli.\n\nW samym Rokickim Dworze ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nie by\u0142o \u2014 jedynie cmentarz ewangelicki. Wie\u015b Rokity liczy\u0142a 363 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku, 387 w 1933 i 314 w 1939; 8 marca 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza i jego dzisiejszego stanu nie ustalono, nie ustalono te\u017c w\u0142asnych liczb osady: w dost\u0119pnym odczycie spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku nazwa Neuhof nie pada w powiecie s\u0142upskim ani w\u015br\u00f3d gmin wiejskich, ani w\u015br\u00f3d obszar\u00f3w dworskich, cho\u0107 oba miejsca alfabetu, w kt\u00f3rych powinna sta\u0107, s\u0105 kompletne \u2014 osad\u0119 liczono zapewne razem z Rokitami.\n\n\ud83d\udccc Sam Rokicki Dw\u00f3r nie da si\u0119 na razie przypisa\u0107 z nazwy, ale otoczenie ju\u017c tak. W spisie 1895 wszystkie okoliczne jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Mikorowie: gmina wiejska Gro\u00df Rakitt (poz. 42, str. 170) ze 127 ewangelikami, obw\u00f3d dworski tej samej wsi (poz. 212, str. 178) ze 129 ewangelikami oraz Klein Rakitt (poz. 60, str. 170) ze 170 ewangelikami. Ernst M\u00fcller notuje, \u017ce dopiero aktami z 27 marca i 2 kwietnia 1909 roku zniesiono po\u0142\u0105czenie parafialne Rokit z Mikorowem i utworzono w Rokitach samodzielny urz\u0105d parafialny. Do 1909 roku ca\u0142y ten zesp\u00f3\u0142 osad podlega\u0142 wi\u0119c Mikorowu.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku nie zna \u017cadnego Neuhof przy Rokitach. W powiecie s\u0142upskim nie ma ani gminy wiejskiej, ani obwodu dworskiego tej nazwy; Gro\u00df Rakitt figuruje pod pozycj\u0105 42 z jedn\u0105 tylko osad\u0105, czyli bez folwark\u00f3w wyodr\u0119bnionych, a sze\u015b\u0107 osad Klein Rakitt wymieniono z nazwy jako Erlenbruch, Fichtbusch, Friedrichsthal, m\u0142yn i Paschkenkrug. Obie miejscowo\u015bci nale\u017ca\u0142y wtedy do parafii ewangelickiej w Mikorowie. S\u0142ownik historyczny wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego notuje za\u015b, \u017ce maj\u0105tek rokicki przej\u0105\u0142 pod koniec XIX wieku berli\u0144ski Landbank i \u017ce zasiedlono go po 1907 roku \u2014 folwark Neuhof jest wi\u0119c m\u0142odszy od spisu.\n\nS\u0142ownik historyczny wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego pod has\u0142em Rokity notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany wzniesiony w latach 1907\u20131909, a w tym samym ha\u015ble zapisuje, \u017ce maj\u0105tek przej\u0105\u0142 pod koniec XIX wieku berli\u0144ski Landbank i \u017ce zasiedlono go po 1907 roku. Jan Wild datuje budow\u0119 na lata 1911\u20131912, z kamieniem w\u0119gielnym 17 wrze\u015bnia 1911 i po\u015bwi\u0119ceniem 20 grudnia 1912, a wydzielenie parafii rokickiej z parafii mikorowskiej k\u0142adzie na 1 kwietnia 1909 roku; spis z 2 grudnia 1895 roku potwierdza stan wcze\u015bniejszy, bo Gro\u00df Rakitt i Klein Rakitt nale\u017ca\u0142y wtedy do parafii w Mikorowie. Jedno rozstrzyga si\u0119 od razu: okre\u015blenia \u201edrewniano-kamienny\u201d nie utrzyma \u017cadne z tych \u015bwiadectw, bo s\u0142ownik pisze wprost o ko\u015bciele murowanym, a Wild o neogotyckiej budowli z wie\u017c\u0105.\n\nZapisu o samym folwarku nadal nie ma, ale kr\u0105g wok\u00f3\u0142 niego si\u0119 domyka. Pagel pisze przy Rokitkach, \u017ce wie\u015b nale\u017ca\u0142a wcze\u015bniej do parafii w Mikorowie, a w 1909 roku przesz\u0142a do nowo utworzonej parafii w Rokitach \u2014 a wi\u0119c ca\u0142y ten zesp\u00f3\u0142 osad zmienia\u0142 przynale\u017cno\u015b\u0107 razem, nie po jednej. Poniewa\u017c Neuhof by\u0142 folwarkiem d\u00f3br rokickich i w spisie z 1895 roku nie ma w\u0142asnego wiersza, jego ludno\u015b\u0107 liczono i przypisywano razem z Rokitami: do 1909 roku Mikorowo, potem Rokity. Nazwanego wprost folwarku \u017cadne dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142o jednak nie wymienia, a has\u0142a Pagela o Rokitach w zbiorze nie ma \u2014 nale\u017cy do dwudziestu sze\u015bciu hase\u0142 jeszcze niepobranych.\n\nPagel sporu nie zamyka, a przy okazji przeczy sam sobie. W ha\u015ble o Rokitkach pisze, \u017ce wie\u015b przesz\u0142a w 1909 roku do nowo utworzonej parafii w Rokitach, a w ha\u015ble o Kozinie \u2014 \u017ce Rokity sta\u0142y si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105 w 1912 roku; wobec akt\u00f3w z marca i kwietnia 1909 roku wygrywa dokument urz\u0119dowy, a monografia w tym punkcie jest niepewna. O samym ko\u015bciele rokickim Pagel nie pisze nic w \u017cadnym z zachowanych hase\u0142, bo has\u0142a Rokit w zbiorze nie ma. Urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze prowadzi Rokity jako parafi\u0119 samodzieln\u0105 i bezpatronack\u0105, licz\u0105c\u0105 1907 dusz, lecz ani daty erygowania, ani daty budowy ko\u015bcio\u0142a nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Rakitt, s. 506; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow; Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.); A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; Amtsblatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Stettin / K\u00f6nigliches Konsistorium der Provinz Pommern, rocznik 1907; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klein Rakitt; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kose; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Rokicki Dw\u00f3r \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Rokicki_Dw%C3%B3r"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Amtsblatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Stettin / K\u00f6nigliches Konsistorium der Provinz Pommern, rocznik 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klein Rakitt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kose","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0828","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3507,"lng":17.71275,"name_de":"Neuhof (bei Gro\u00df Rakitt / bei Neurakitt)","name_pl":"Rokicki Dw\u00f3r \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokitki \u2014 po niemiecku Klein Rakitt \u2014 by\u0142y kaszubsk\u0105 wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; w granicach przedwojennych do powiatu bytowskiego nie nale\u017ca\u0142y. Jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 Tylnego Pomorza by\u0142y w przewadze ewangelickie, a w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 stanowili Kaszubi wyznania lutera\u0144skiego. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje gmin\u0119 wiejsk\u0105 o 518 hektarach, obejmuj\u0105c\u0105 tak\u017ce osad\u0119 Paschkenkrug o dw\u00f3ch domach i 25 mieszka\u0144cach; w 1885 roku sta\u0142y tu 22 domy i 28 dym\u00f3w, a w\u015br\u00f3d 187 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 185 ewangelik\u00f3w i dwoje katolik\u00f3w. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 170 ewangelik\u00f3w i siedmioro katolik\u00f3w. Wie\u015b mia\u0142a w tym spisie jeden tylko wiersz \u2014 odr\u0119bnego obszaru dworskiego nie by\u0142o.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Rokitki nie mia\u0142y. Do 1909 roku nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Mikorowie (Mickrow), a od 1 kwietnia 1909 roku do nowo wydzielonej parafii w Rokitach (Gro\u00df Rakitt), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; okr\u0119giem urz\u0119dowym by\u0142o s\u0105siednie Bochowo, a katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. \ud83d\udd34 Datowanie rokickiego ko\u015bcio\u0142a pozostaje sporne: obok lat 1907\u20131909 i okre\u015blenia budowli jako drewniano-kamiennej opracowanie dziej\u00f3w parafii podaje lata 1911\u20131912, po\u015bwi\u0119cenie 20 grudnia 1912 roku i budowl\u0119 neogotyck\u0105 z wie\u017c\u0105. Parafia liczy\u0142a 1455 wiernych w 1940 roku.\n\nLudno\u015b\u0107 Rokitek wynosi\u0142a 178 os\u00f3b w 1910 i 1933 roku oraz 171 w 1939. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 9 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Obiektem jest poewangelicki cmentarz wiejski. \ud83d\udfe1 Jego metryki ani dzisiejszego stanu nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107.\n\n\ud83d\udccc Wiersz w\u0142asny Rokitek potwierdzono dwoma odczytami: spis z 2 grudnia 1895 roku, powiat s\u0142upski, dzia\u0142 gmin wiejskich, strona 170, pozycja 60 (Klein Rakitt) \u2014 170 ewangelik\u00f3w i siedmioro katolik\u00f3w, ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em 177 os\u00f3b (92 m\u0119\u017cczyzn i 85 kobiet); parafia ewangelicka Mikorowo, katolicka L\u0119bork, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Bochowo. Odr\u0119bnego obwodu dworskiego Klein Rakitt w druku nie ma \u2014 dwa wiersze ma za to s\u0105siednie Gro\u00df Rakitt (Rokity): pozycja 42 i pozycja 212. Trafienia cudze, wymienione w nocie, dotycz\u0105 innych wsi i mo\u017cna je porzuci\u0107.\n\nS\u0142ownik historyczny wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego pod has\u0142em Rokity notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany wzniesiony w latach 1907\u20131909, a w tym samym ha\u015ble zapisuje, \u017ce maj\u0105tek przej\u0105\u0142 pod koniec XIX wieku berli\u0144ski Landbank i \u017ce zasiedlono go po 1907 roku. Jan Wild datuje budow\u0119 na lata 1911\u20131912, z kamieniem w\u0119gielnym 17 wrze\u015bnia 1911 i po\u015bwi\u0119ceniem 20 grudnia 1912, a wydzielenie parafii rokickiej z parafii mikorowskiej k\u0142adzie na 1 kwietnia 1909 roku; spis z 2 grudnia 1895 roku potwierdza stan wcze\u015bniejszy, bo Gro\u00df Rakitt i Klein Rakitt nale\u017ca\u0142y wtedy do parafii w Mikorowie. Jedno rozstrzyga si\u0119 od razu: okre\u015blenia \u201edrewniano-kamienny\u201d nie utrzyma \u017cadne z tych \u015bwiadectw, bo s\u0142ownik pisze wprost o ko\u015bciele murowanym, a Wild o neogotyckiej budowli z wie\u017c\u0105.\n\nTo ten sam sp\u00f3r co przy Rokickim Dworze i Pagel go nie zamyka. O ko\u015bciele w Rokitach monografia milczy, a dat\u0119 usamodzielnienia parafii podaje raz jako 1909 (w ha\u015ble o Rokitkach), raz jako 1912 (w ha\u015ble o Kozinie) \u2014 wi\u0119c jako \u015bwiadek daty budowy jest bezu\u017cyteczna. Samo has\u0142o o Rokitkach potwierdza za to trzy inne pola rekordu: wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego, wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami, a 9 marca 1945 roku zaj\u0119\u0142y j\u0105 wojska radzieckie, po czym Polacy wysiedlili ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107. Ludno\u015b\u0107 17 maja 1939 roku wynosi\u0142a 171 os\u00f3b, zgodnie z zapisem atlasu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Rakitt, s. 506; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; Amtsblatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Stettin / K\u00f6nigliches Konsistorium der Provinz Pommern, rocznik 1907; Jan Wild, Ewangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2025; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klein Rakitt; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kose; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"BillionGraves \u2014 brak wpisu dla Rokitk w gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka; wpis \"Rokitki, cmentarz parafialny\" w tym serwisie dotyczy INNEJ wsi, dolno\u015bl\u0105skiej w pow. legnickim (sprawdzone 28.08.2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Amtsblatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Stettin / K\u00f6nigliches Konsistorium der Provinz Pommern, rocznik 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Jan Wild, Ewangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klein Rakitt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kose","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0829","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35935,"lng":17.674472,"name_de":"Klein Rakitt","name_pl":"Rokitki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokitnica, po niemiecku M\u00fcggenhahl \u2014 Heise pisze konsekwentnie M\u00fcggenhal \u2014 le\u017cy w gminie Pruszcz Gda\u0144ski, a cmentarz, o kt\u00f3rym mowa, jest cmentarzem przyko\u015bcielnym. Wie\u015b lokowano w 1363 roku jako owalnic\u0119, czyli wok\u00f3\u0142 pod\u0142u\u017cnego placu, cho\u0107 najstarszy przywo\u0142any w opracowaniach dokument jest o pi\u0119tna\u015bcie lat m\u0142odszy: w 1378 roku komtur gda\u0144ski Simon Walpode von Passenheim nada\u0142 so\u0142ectwo Kunkenowi z Jusskaw i przy tej samej okazji uposa\u017cy\u0142 parafi\u0119 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 wymieniono w akcie wyra\u017anie. \ud83d\udfe1 Rozbie\u017cno\u015b\u0107 obu dat pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Dawna nazwa wsi brzmia\u0142a Heinrichsdorf i d\u0142ugo utrzymywa\u0142a si\u0119 w mowie ludu obok nowej \u2014 jeszcze na dzwonie odlanym w 1606 roku, dzi\u015b ju\u017c nieistniej\u0105cym, wypisano j\u0105 w postaci \u201eHeinrichsdorff\u201d.\n\nParafia bywa\u0142a uboga: 27 marca 1508 roku biskup w\u0142oc\u0142awski Wincenty przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bcio\u0142y w M\u00fcggenhahl i przy \u015bwi\u0119tej Barbarze do parafii w Prau\u015bcie w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce z w\u0142asnych dochod\u00f3w utrzyma\u0107 si\u0119 nie mog\u0142y. W drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku by\u0142a to ju\u017c osada w przewadze ewangelicka. Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tutaj 597 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 482 przyzna\u0142o si\u0119 do wyznania ewangelickiego, 113 do katolickiego, a dwie osoby zapisano w rubryce innych chrze\u015bcijan, co na \u017bu\u0142awach oznacza\u0142o zwykle mennonit\u00f3w. Na nabo\u017ce\u0144stwa nikt nie musia\u0142 nigdzie jecha\u0107, bo parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu, w M\u00fcggenhahl; nale\u017ca\u0142y do niej tak\u017ce Hochzeit, czyli Wi\u015blina, Krampitz i Nassenhuben, czyli Mokry Dw\u00f3r. Ksi\u0119gi metrykalne prowadzono tu od 1650 roku, a od 1727 osobne dla tych trzech wsi.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku opisuje parafi\u0119 \u2014 w diecezji Danziger H\u00f6he \u2014 jako murowan\u0105, pod patronatem magistratu, z tysi\u0105cem dusz; w tej samej rubryce stoi 45 chrzt\u00f3w, 22 konfirmacje, dziesi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w, 774 komunikant\u00f3w i 27 pogrzeb\u00f3w w roku. By\u0142y tu dwa dzwony, a organy pozostawa\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 gda\u0144skiej rodziny Ferber\u00f3w. Proboszcz mia\u0142 1800 marek uposa\u017cenia i pi\u0119tna\u015bcie \u0142an\u00f3w, ale mieszkanie drewniane i nara\u017cone na powodzie.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 nazwiska duchownych, i to niemal komplet. W 1585 roku urz\u0105d sprawowa\u0142 tu Simon Hartwich; Harnoch dodaje, \u017ce pierwszym duchownym ewangelickim mia\u0142 by\u0107 Paul H\u00fcbner \u2014 \ud83d\udfe1 odczyt nazwiska jest niepewny, bywa czytane te\u017c J\u00fchner, a i sam Harnoch pisze tu tylko \u201emia\u0142 by\u0107\u201d. Pewniejszy jest spis duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa, kt\u00f3ry dla M\u00fcggenhahl podaje obsad\u0119 ci\u0105giem, od Philippusa Kirbacha i Simona Hartwicha po Martina Schultza zmar\u0142ego 13 sierpnia 1731 roku \u2014 szesna\u015bcie nazwisk na sto czterdzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat. S\u0105 w\u015br\u00f3d nich Henrich Sivertz, kt\u00f3ry 12 lutego 1703 roku \u201ebekam er Vocation zum Predigt-Ampt nach M\u00fcggenhahl\u201d \u2014 otrzyma\u0142 powo\u0142anie na urz\u0105d duchownego do Rokitnicy \u2014 oraz Nathanael Kretlau, kt\u00f3ry przyby\u0142 tu w 1709 roku. Najd\u0142u\u017cej z nich s\u0142u\u017cy\u0142 Joachim Lange: czterdzie\u015bci jeden lat, od 1620 roku do \u015bmierci w 1661.\n\nPrzy cmentarzu sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony na nowo w 1603 roku, odnotowany w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w jako ruina (karta zielona z 1959 roku). Nie by\u0142 to budynek postawiony raz na zawsze: mury mia\u0142 ceglane z sur\u00f3wki, a zakrysti\u0119 szachulcow\u0105, w 1646 roku podwy\u017cszono wie\u017c\u0119, w 1693 roku nakryto j\u0105 nowym, wysokim he\u0142mem, a oko\u0142o 1861 roku przeszed\u0142 gruntown\u0105 restauracj\u0119. \ud83d\udfe1 Dla stanu sprzed osiemnastego wieku jedynym \u015bwiadkiem pozostaje tu Efraim Praetorius \u2014 p\u00f3\u017aniejsi inwentaryzatorzy, z Heisem w\u0142\u0105cznie, powtarzaj\u0105 jego zapis, nie konfrontuj\u0105c go z innym \u017ar\u00f3d\u0142em.\n\nKo\u015bcio\u0142a ju\u017c nie ma. Zniszczony w 1945 roku, zosta\u0142 rozebrany w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, a dawn\u0105 ewangelick\u0105 kaplic\u0119 cmentarn\u0105 zaadaptowano na ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, konsekrowany 7 lipca 1957 roku. \ud83d\udccc Nagrobk\u00f3w na cmentarzu nie ma dzi\u015b nie dlatego, \u017ce je rozbito: przeniesiono je na cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Wojciecha. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz stoi pod pozycj\u0105 124 dla gminy Pruszcz Gda\u0144ski, u zbiegu ulic Szkolnej i Ba\u0142tyckiej. Powiatowy program opieki nad zabytkami datuje jego za\u0142o\u017cenie na prze\u0142om XIX i XX wieku i opisuje go jako zadbany, z pojedynczym zachowanym starodrzewem i bez zachowanych nagrobk\u00f3w; karta cmentarza z 1986 roku datowania nie podaje. \ud83d\udfe1 Datowanie budzi w\u0105tpliwo\u015b\u0107, skoro ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu od 1603 roku, a ksi\u0119gi parafialne prowadzono od 1650. Obiekt obj\u0119ty jest gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w, w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie figuruje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 392 oraz has\u0142o parafii M\u00fcggenhahl \u2014 odczyt w\u0142asny z OCR; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d (Gda\u0144sk 1713), egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105 do 1799 roku, s. 26; lista duchownych; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d \u2014 has\u0142o M\u00fcggenhal, opracowanie; losy budowli po 1945 roku \u2014 opis ko\u015bcio\u0142a w Rokitnicy.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 392 oraz has\u0142o parafii M\u00fcggenhahl \u2014 odczyt w\u0142asny z OCR","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0227","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27315,"lng":18.68442,"name_de":"M\u00fcggenhahl","name_pl":"Rokitnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokitnica, po niemiecku M\u00fcggenhahl, zosta\u0142a lokowana w 1363 roku przez Krzy\u017cak\u00f3w i le\u017cy oko\u0142o 4 km na wsch\u00f3d od Pruszcza Gda\u0144skiego. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d gmin powiatu Danziger Niederung, czyli \u017cu\u0142awskiego; do 1919\u20131920 roku nale\u017ca\u0142a wraz z nim do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a od 1939 do 1945 roku do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Oko\u0142o 1866 roku mieszka\u0142o tu blisko 600 os\u00f3b.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, a tutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego, po 1817 roku do unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, mieli w\u0142asne gminy w innych wsiach \u017cu\u0142awskich, cho\u0107 i tu spis odnotowa\u0142 2 innych chrze\u015bcijan. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 597 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 482 ewangelik\u00f3w wobec 113 katolik\u00f3w. Rokitnica by\u0142a siedzib\u0105 parafii ewangelickiej \u2014 w tym samym spisie wskazuj\u0105 j\u0105 jako swoj\u0105 parafi\u0119 tak\u017ce Hochzeit, Krampitz i Mokry Dw\u00f3r (Nassenhuben). Katolicka mniejszo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha, co spis potwierdza przy ka\u017cdym z tych czterech wierszy.\n\n\u015awi\u0105tynia by\u0142a \u015bredniowieczna, przebudowana na halow\u0105 w 1603 roku, z wie\u017c\u0105 podwy\u017cszon\u0105 w 1646. Zniszczono j\u0105 w 1945 roku, a rozebrano w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych dwudziestego wieku. Ocala\u0142a natomiast dawna ewangelicka kaplica cmentarna, pe\u0142ni\u0105ca funkcj\u0119 kostnicy: zaadaptowano j\u0105 na ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, konsekrowany 7 lipca 1957 roku i rozbudowany w latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych. Nagrobki ewangelickie przeniesiono na cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Niederung, s. 18, poz. 20, 29, 35 i 37).*","built_year":1603,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rokitnica (M\u00fcggenhahl) \u2013 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-pruszcz-gdanski/rokitnica"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 MB Kr\u00f3lowej Korony Polskiej, Rokitnica","id":"KOS-0190","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27486,"lng":18.69117,"name_de":"M\u00fcggenhahl","name_pl":"Rokitnica \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokity \u2014 po niemiecku Gro\u00df Rakitt, po kaszubsku *Wieldze Roczitczi* \u2014 by\u0142y przed 1945 rokiem wsi\u0105 niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelick\u0105: w 1925 roku spo\u015br\u00f3d 409 mieszka\u0144c\u00f3w protestantami by\u0142o 403. S\u0105siedztwo nie zawsze tak wygl\u0105da\u0142o. \ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 miejscowo\u015b\u0107 dwoma wierszami \u2014 gmina wiejska liczy\u0142a 127 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, ale obszar dworski 129 ewangelik\u00f3w i a\u017c 136 katolik\u00f3w, kierowanych do parafii w L\u0119borku. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla wsi 662 hektary i osobne dobra rycerskie o 1064 hektarach, a dla roku 1885 \u2014 33 domy, 37 dym\u00f3w i 285 mieszka\u0144c\u00f3w; w tej liczbie mie\u015bci\u0142o si\u0119 szesna\u015bcioro \u017byd\u00f3w obok 261 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu katolik\u00f3w.\n\nSamodzieln\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wydzielono z parafii mikorowskiej aktami z 27 marca i 2 kwietnia 1909 roku, z siedzib\u0105 w Rokitach; pierwszym proboszczem zosta\u0142 Otto Theodor Erich Sendler, mianowany 1 sierpnia 1909 roku, a od 1 pa\u017adziernika 1911 przy\u0142\u0105czono do parafii Bochowo, dot\u0105d nale\u017c\u0105ce do Bukowiny. Now\u0105 plac\u00f3wk\u0119 pomy\u015blano \u2014 jak zapisa\u0142o opracowanie jej dziej\u00f3w \u2014 jako \u201ebastion przeciwko katolickiemu kaszubizmowi\u201d, co przy 136 katolikach tutejszego obszaru dworskiego nabiera konkretnego sensu. \ud83d\udd34 Data budowy ko\u015bcio\u0142a jest sporna: obok lat 1911\u20131912, z kamieniem w\u0119gielnym po\u0142o\u017conym 17 wrze\u015bnia 1911, po\u015bwi\u0119ceniem 20 grudnia 1912 roku i dotacj\u0105 20 000 marek od cesarza Wilhelma II, podawane bywaj\u0105 lata 1907\u20131909. \ud83d\udfe1 Rozbie\u017cno\u015bci nie spos\u00f3b rozstrzygn\u0105\u0107 bez akt budowy; obie wersje zgadzaj\u0105 si\u0119 natomiast co do roku erygowania parafii, a przy plebanii istnia\u0142a od 1907 roku Sala Modlitw.\n\nZ dziej\u00f3w tej wsp\u00f3lnoty pami\u0119ta si\u0119 proboszcza Wilhelma Riecka, zwi\u0105zanego z Ko\u015bcio\u0142em Wyznaj\u0105cym. Za krytyk\u0119 w\u0142adz narodowosocjalistycznych i przyjazne stosunki z \u017cydowsk\u0105 rodzin\u0105 Tabor\u00f3w koszali\u0144skie gestapo zakaza\u0142o mu 29 czerwca 1939 roku pobytu w powiatach przygranicznych, a 8 sierpnia 1940 roku usuni\u0119to go z urz\u0119du. 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie i dotychczasowych mieszka\u0144c\u00f3w wyp\u0119dzono \u2014 176 osiad\u0142o w Republice Federalnej Niemiec, 59 w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono na katolicki 28 sierpnia 1945 roku, a parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowano dopiero 1 czerwca 1951. Niewielki zb\u00f3r ewangelicki wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i sal\u0119 modlitw na plebanii jeszcze przez dziesi\u0119ciolecia: od 1954 roku nabo\u017ce\u0144stwa prowadzi\u0142 tu Karol Hartun, cz\u0142owiek \u015bwiecki, w 1962 roku zb\u00f3r liczy\u0142 pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro wiernych, a w latach 1991 i 1992 ju\u017c tylko siedemna\u015bcioro; w latach 1995\u20131996 organizowano tu Ewangelickie \u015awi\u0119to Lata.\n\nDawny cmentarz ewangelicki le\u017cy dzi\u015b obok czynnego cmentarza parafialnego. \ud83d\udfe1 Jego metryki ani dzisiejszego stanu nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Sprzeczno\u015b\u0107 da si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107 bez odrzucania kt\u00f3rejkolwiek z dat, bo dotycz\u0105 one dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych budowli i jednego aktu prawnego. Ernst M\u00fcller notuje przy Rokitach, \u017ce aktami z 27 marca i 2 kwietnia 1909 roku zniesiono po\u0142\u0105czenie parafialne z Mikorowem i utworzono w Rokitach samodzielny urz\u0105d parafialny; pierwszy proboszcz, ks. Otto Sendler, obj\u0105\u0142 go 1 sierpnia 1909 roku, a wcze\u015bniej, od 1894, pracowali tu wikariusze parafialni. O ko\u015bciele M\u00fcller nie wspomina ani s\u0142owem, cho\u0107 jego tom ukaza\u0142 si\u0119 w 1912 roku. Rok 1907 nale\u017cy wi\u0119c do Sali Modlitw przy plebanii, rok 1909 do erygowania parafii, a lata 1911\u20131912 do budowy \u015bwi\u0105tyni; zapis \u201e1907\u20131909\u201d w rekordach miesza dwie pierwsze daty z trzeci\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Rakitt, s. 506; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow; Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Gro\u00df Rakitt","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/grossrakitt.htm"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parafia Rokity \u2014 Historia","url":"https://www.rokity.pl/index.php/parafia/historia-parafi"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0830","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.332293,"lng":17.682211,"name_de":"Gro\u00df Rakitt","name_pl":"Rokity \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokity \u2014 po niemiecku Gro\u00df Rakitt \u2014 le\u017c\u0105 w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka, a ich ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dzieckiem pocz\u0105tku XX wieku, cho\u0107 wsp\u00f3lnota istnia\u0142a tu od pokole\u0144. Spis z 1885 roku \u2014 \u0107wier\u0107 wieku przed budow\u0105 \u2014 wykaza\u0142 w Rokitach 285 mieszka\u0144c\u00f3w: 261 ewangelik\u00f3w, 8 katolik\u00f3w i 16 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy stanowili zatem dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t dwa procent wsi, a w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni jeszcze nie mieli.\n\n\ud83d\udccc Droga do niej by\u0142a d\u0142uga i dobrze udokumentowana. Decyzja o budowie zapad\u0142a na wizytacji generalnej w 1891 roku. Latem 1907 postawiono plebani\u0119 po\u0142\u0105czon\u0105 z kaplic\u0105, ze \u015brodk\u00f3w Towarzystwa Gustawa Adolfa; kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0142 29 listopada 1907 roku generalny superintendent B\u00fcchsel ze Szczecina. Aktami z 27 marca i 2 kwietnia 1909 roku zniesiono dotychczasowe po\u0142\u0105czenie parafialne Rokit z Mikorowem i utworzono tu samodzielny urz\u0105d pastorski, a 1 pa\u017adziernika 1911 roku przy\u0142\u0105czono do parafii Bochowo, nale\u017c\u0105ce wcze\u015bniej do Bukowiny. Budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a zacz\u0119to latem 1911, kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 17 wrze\u015bnia, a cesarz Wilhelm II ofiarowa\u0142 na ni\u0105 20 000 marek; \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 20 grudnia 1912 roku.\n\n\u26a0 Niemiecki autor Karl-Heinz Pagel pisa\u0142, \u017ce nowa parafia mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 \u201ebastionem przeciwko katolickiemu kaszubstwu\u201d \u2014 to jego ocena i jego s\u0142owa, warto je jednak zna\u0107, bo m\u00f3wi\u0105 o zamiarach, jakie z t\u0105 fundacj\u0105 wi\u0105zano.\n\n\ud83d\udd34 Dwie liczby z dziej\u00f3w tej wsi warto zestawi\u0107. W 1885 roku mieszka\u0142o tu szesnastu \u017byd\u00f3w. W 1940 roku proboszcza Wilhelma Riecka, urz\u0119duj\u0105cego od 1933, usuni\u0119to z urz\u0119du wyrokiem izby dyscyplinarnej \u2014 za krytyk\u0119 w\u0142adz narodowosocjalistycznych i za utrzymywanie kontakt\u00f3w z \u017cydowsk\u0105 rodzin\u0105 Tabor\u00f3w; gestapo w Koszalinie na\u0142o\u017cy\u0142o na niego zakaz pobytu. \ud83d\udfe1 Czy Taborowie wywodzili si\u0119 z tej w\u0142a\u015bnie szesnastki, \u017ar\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105; wiadomo natomiast, \u017ce w ma\u0142ej kaszubskiej wsi obie spo\u0142eczno\u015bci s\u0105siadowa\u0142y ze sob\u0105 przez pokolenia \u2014 i \u017ce w 1940 roku kosztowa\u0142o to duchownego urz\u0105d.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, nadaj\u0105c mu wezwanie \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli. Niewielki zb\u00f3r ewangelicki jeszcze przez dziesi\u0119ciolecia wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tak\u017ce w sali modlitw na plebanii.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, s. 506; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku.*","built_year":1907,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rokity (Czarna D\u0105br\u00f3wka) \u2014 Wikipedia (de)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Rokity_(Czarna_D%C4%85br%C3%B3wka)"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201eRokity\u201d","url":""}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0303","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.33838,"lng":17.68473,"name_de":"Gro\u00df Rakitt","name_pl":"Rokity \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (Gro\u00df Rakitt)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Role, do 1945 roku Gr\u00fcnwalde, le\u017ca\u0142y w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej, i nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu urz\u0119dowego Ponickel. Wie\u015b za\u0142o\u017cono w XVI wieku \u2014 wed\u0142ug tradycji zrobi\u0142 to Nikolaus von Puttkamer-Treblin \u2014 i a\u017c do ko\u0144ca by\u0142a maj\u0105tkiem ewangelickiego rodu von Puttkamer; dw\u00f3r, kt\u00f3ry stoi tu do dzi\u015b, wzniesiono w 1825 roku. W 1928 roku Gr\u00fcnwalde po\u0142\u0105czono z s\u0105siednim Saaben, dzisiejszym \u017babnem, w jedn\u0105 gmin\u0119 Gr\u00fcnwalde-Saaben.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; luteranie je\u017adzili do parafii w Wa\u0142dowie (Waldow). Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Gr\u00fcnwalde 386 ewangelik\u00f3w i 12 katolik\u00f3w, a w s\u0105siednim Saaben 123 ewangelik\u00f3w \u2014 r\u00f3wnie\u017c parafii wa\u0142dowskiej. \ud83d\udccc Wpisy stoj\u0105 w dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych dzia\u0142ach spisu: Gr\u00fcnwalde jako obw\u00f3d dworski pod pozycj\u0105 75 na stronie 164, Saaben jako gmina wiejska pod pozycj\u0105 36 na stronie 162.\n\n\ud83d\udccc Zaplecze maj\u0105tku wida\u0107 w spisie miejsc zamieszkanych: pod t\u0105 sam\u0105 pozycj\u0105 75 Gemeindelexikon wylicza dla Gr\u00fcnwalde m\u0142yn Gewiesener M\u00fchle, folwark Gustavshof, Saaben, m\u0142yn saabe\u0144ski, Nieselei, Steinau (dzisiejsze Turowo, wtedy 7 dom\u00f3w i 83 mieszka\u0144c\u00f3w) oraz cegielni\u0119. Cz\u0119\u015b\u0107 Saaben i ca\u0142e Steinau liczono wi\u0119c do obwodu dworskiego ju\u017c czterdzie\u015bci lat przed formalnym po\u0142\u0105czeniem gmin.\n\nW lutym i marcu 1945 roku przez okolic\u0119 przesz\u0142y walki, a 3 marca ludno\u015b\u0107 niemiecka uciek\u0142a. Po wojnie w dworze urz\u0105dzono szko\u0142\u0119, czynn\u0105 do 1996 roku.\n\n\ud83d\udccc Przy dworze przetrwa\u0142 cmentarz rodowy von Puttkamer\u00f3w; spoczywa na nim mi\u0119dzy innymi Carl Wilhelm Albert von Puttkamer-Gr\u00fcnwalde, \u017cyj\u0105cy w latach 1809\u20131869. \ud83d\udfe1 Stanu zachowania cmentarza ani dzisiejszej przynale\u017cno\u015bci parafialnej wsi nie sprawdzono w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); dw\u00f3r Role I historia i w\u0142a\u015bciciele \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"dw\u00f3r Role I historia i w\u0142a\u015bciciele \u2013 Dwory i Pa\u0142ace Polski","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-bytowski/gmina-miastko/dwor-role"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0616","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11363,"lng":17.14631,"name_de":"Gr\u00fcnwalde","name_pl":"Role \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ropuchy to kociewska wie\u015b na zach\u00f3d od Pelplina, dzi\u015b w powiecie tczewskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, a przed utworzeniem tego powiatu w 1887 roku \u2014 do starogardzkiego (Kreis Preu\u00dfisch Stargard). W latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. By\u0142y to dobra w dzier\u017cawie wieczystej nad W\u0119giermuc\u0105, przy bitym trakcie starogardzkim, na 193 hektarach; poczt\u0119 i kolej mieszka\u0144cy mieli w Pelplinie, a buraki odstawiali do tamtejszej cukrowni. Dawniej wie\u015b nale\u017ca\u0142a do cysters\u00f3w pelpli\u0144skich.\n\nW wizytacjach biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, z ko\u0144ca XVI wieku, Ropuchy pojawiaj\u0105 si\u0119 dwa razy i za ka\u017cdym razem tak samo: jako wie\u015b parafii w Nowej Cerkwi, zamieszkana przez samych ogrodnik\u00f3w, kt\u00f3rzy proboszczowi nie dawali nic \u2014 \u201eRopuchy, hortulani, nihil\u201d. Przy tej samej wizytacji zapisano o ca\u0142ej parafii, \u017ce nie ma ju\u017c w\u015br\u00f3d gospodarzy ani jednego heretyka: cz\u0119\u015b\u0107 wr\u00f3ci\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a, a bardziej uparci wyprzedali swoje mienie i odeszli.\n\nKociewie pozostawa\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie, a tutejsi ewangelicy byli niemieck\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 i kolonistami. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 66 mieszka\u0144c\u00f3w w pi\u0119ciu domach i dwunastu gospodarstwach domowych: 55 katolik\u00f3w i jedenastu ewangelik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi wtedy, tak jak w czasach Rozra\u017cewskiego, do parafii w Nowej Cerkwi, ewangelicy za\u015b do parafii w Starogardzie. \ud83d\udccc *S\u0142ownik geograficzny* zestawia w tym ha\u015ble dwa pomiary z r\u00f3\u017cnych lat: rok 1869 \u2014 56 mieszka\u0144c\u00f3w katolickich i osiemnastu ewangelik\u00f3w, oraz rok 1885 \u2014 66 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 55 katolik\u00f3w. Kr\u0105\u017c\u0105ca po wypisach para \u201e55 katolik\u00f3w i 18 ewangelik\u00f3w\u201d nie pada w \u017ar\u00f3dle nigdzie: powsta\u0142a ze sklejenia obu odczyt\u00f3w. Po rozdzieleniu lat rozbie\u017cno\u015bci nie ma wcale \u2014 zapis z 1885 roku zgadza si\u0119 ze spisem powszechnym co do jednej osoby.\n\nO w\u0142asnym ko\u015bciele ani zborze we wsi \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 nie wspomina; zmar\u0142ych ewangelik\u00f3w chowano na miejscowym cmentarzu. \ud83d\udfe1 Jego datowania nie ustalono, a i sam los pozostaje nierozstrzygni\u0119ty: ewidencja cmentarzy Pomorza obejmuje 481 pozycji z powiat\u00f3w gda\u0144skiego, wejherowskiego, kartuskiego, ko\u015bcierskiego i puckiego oraz z Gda\u0144ska i Gdyni, a z tczewskiego \u017cadnej; arkusz gminy Pelplin w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w liczy dziesi\u0119\u0107 pozycji i Ropuch\u00f3w w\u015br\u00f3d nich nie ma. Rozstrzygn\u0105\u0107 to mog\u0105 dopiero ogl\u0119dziny w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Ropuchy","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0219","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.92802,"lng":18.63702,"name_de":"Roppuch","name_pl":"Ropuchy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Roszczyce (po niemiecku Rosch\u00fctz) le\u017ca\u0142y w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Wicko. Pisane dzieje wsi zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1348 roku, kiedy komtur gda\u0144ski Gerhard von Stegen nada\u0142 tutejsze dobra rycerskie Bartuszowi de Rossytz na prawie magdeburskim. Po 1438 roku maj\u0105tek cz\u0119sto zmienia\u0142 w\u0142a\u015bcicieli, najd\u0142u\u017cej pozostaj\u0105c w r\u0119kach rodu von Krockow; w 1815 roku kupi\u0142 go Retzlaff, a w 1895 przej\u0105\u0142 Leo Neitzke, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 we wsi kopalni\u0119 marglu.\n\nW 1659 roku Reinhold von Krockow, hrabia i genera\u0142 w s\u0142u\u017cbie polskiej, wzni\u00f3s\u0142 tu murowan\u0105 kaplic\u0119 z wie\u017c\u0105 nakryt\u0105 barokowym he\u0142mem, przeznaczon\u0105 tak\u017ce dla mieszka\u0144c\u00f3w Barg\u0119dzina i Nieznachowa; uposa\u017cy\u0142 j\u0105 dwoma hektarami ziemi i stu talarami rocznie na utrzymanie duchownego. Kaplica pozosta\u0142a fili\u0105 parafii ewangelickiej w Charbrowie, w kt\u00f3rej kazania d\u0142ugo g\u0142oszono po polsku \u2014 jeszcze w 1769 roku tutejsi parafianie byli polskoj\u0119zyczni, a nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie odprawiano jeszcze oko\u0142o 1870 roku. Skromne pocz\u0105tkowo wyposa\u017cenie wzbogaci\u0142 w latach 1868 i 1870 w\u0142a\u015bciciel wsi Retzlaff, kupuj\u0105c dzwony, bogato zdobion\u0105 ambon\u0119, empor\u0119 ch\u00f3raln\u0105 i organy \u2014 wszystko to pochodzi\u0142o z oratorium w l\u0119borskim ratuszu, czyli z sali, w kt\u00f3rej ewangelicy L\u0119borka odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa od 1638 roku a\u017c do rozbi\u00f3rki ratusza w 1874. Pod o\u0142tarzem kaplicy przetrwa\u0142a krypta z siedmioma trumnami w\u0142a\u015bcicieli wsi i ich bliskich, w\u015br\u00f3d nich hrabiego Ottona von Krockow, zmar\u0142ego w 1805 roku, i jego \u017cony Nikolaine z domu von Weiher. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano w Roszczycach 183 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Charbrowie, katolicy do l\u0119borskiej.\n\nZmar\u0142ych grzebano we wsi w dw\u00f3ch miejscach. Przy kaplicy chowano przede wszystkim w\u0142a\u015bcicieli \u2014 z tamtego cmentarza zosta\u0142 ogrodzony gr\u00f3b rodziny von Gruben i \u015blady dawnych nagrobk\u00f3w przy przydro\u017cnej figurze; jedn\u0105 z podstaw krzy\u017ca wt\u00f3rnie wykorzystano jako cok\u00f3\u0142 kapliczki. Cmentarz wiejski, za\u0142o\u017cony oko\u0142o 1882 roku i licz\u0105cy oko\u0142o 0,15 ha, le\u017cy na niewielkim wzg\u00f3rzu jakie\u015b 500 metr\u00f3w od kaplicy, na prostok\u0105cie mniej wi\u0119cej 40 na 20 metr\u00f3w obsadzonym starymi klonami, tu\u017c obok niewielkiego strumienia; \ud83d\udfe1 obie podawane miary powierzchni nie daj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 pogodzi\u0107. Front zamyka\u0142 kamienny mur, kt\u00f3rego resztki jeszcze stoj\u0105, pozosta\u0142e granice si\u0119 zatar\u0142y. Samosiejki klonu kryj\u0105 mocno zdewastowane za\u0142o\u017cenie o ledwie czytelnym uk\u0142adzie \u2014 jeden z grobowc\u00f3w rozkopano noc\u0105. Zachowa\u0142a si\u0119 spora liczba tumb i podstaw krzy\u017cy, a w do\u015b\u0107 dobrym stanie krzy\u017c Henriette Koepel z domu R\u00fcckward, urodzonej 26 stycznia 1859 i zmar\u0142ej 20 sierpnia 1937 roku, oraz fragment krzy\u017ca dzieci mistrza stolarskiego Mika. W\u015br\u00f3d pochowanych odnotowano r\u00f3wnie\u017c Juliann\u0119 Charlotte Pioch z domu Brieschke, zmar\u0142\u0105 12 marca 1900 roku, i Leopolda Piocha, zmar\u0142ego 29 maja 1896.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 192, pozycja 141); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, L\u0119bork 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912, has\u0142o Charbrow, s. 246.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a \u201eRoszczyce \u2014 Rosch\u00fctz\u201d i \u201ekrypta ko\u015bcio\u0142a w Roszczycach\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) w wyci\u0105gu F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), pozycje 1, 3 i 17 oraz statystyka zbiorcza; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Charbrow, s. 246; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 192, pozycja 141","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0887","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_roszczyce_kosciol/roszczyce__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.707844,"lng":17.706368,"name_de":"Rosch\u00fctz","name_pl":"Roszczyce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u00f3wne \u2014 po niemiecku Rowen, w wariantach Ruwne i Rawno \u2014 le\u017cy dzi\u015b w gminie Liniewo, w so\u0142ectwie Chrztowo. Nazwa jest stara: w formie \u201eRofne\u201d pojawia si\u0119 w dokumencie z 1289 roku, przy rozgraniczeniu Polaszek. Wie\u015b szlachecka na Kaszubach, z\u0142o\u017cona z o\u015bmiu posiad\u0142o\u015bci gburskich i trzech zagr\u00f3d o \u0142\u0105cznym obszarze 129 hektar\u00f3w, p\u0142aci\u0142a wed\u0142ug wizytacji Szaniawskiego z 1710 roku sze\u015b\u0107 korcy mesznego \u017cyta i tyle\u017c owsa. W XVIII wieku R\u00f3wne nale\u017ca\u0142o wraz z Garczynem, Orlem i Krtowem do Trembeckich; kaplic\u0119 domow\u0105 rodzina utrzymywa\u0142a w s\u0105siednim Orlu, gdzie prowadzi\u0142 j\u0105 w 1780 roku Ignacy Trembecki, syn Jana. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, a okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Gro\u00df Liniewo; pocz\u0105tkowo by\u0142a samodzieln\u0105 gmin\u0105 wiejsk\u0105, p\u00f3\u017aniej ju\u017c tylko miejscowo\u015bci\u0105 w gminie Chrztowo.\n\nLudzi mieszka\u0142o tu niewielu i liczba ta niemal si\u0119 nie zmienia\u0142a. W 1869 roku by\u0142o ich 97 w jedenastu domach \u2014 85 ewangelik\u00f3w i dwunastu katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 102 mieszka\u0144c\u00f3w, 54 m\u0119\u017cczyzn i 48 kobiet, w dwunastu domach i dziewi\u0119tnastu gospodarstwach domowych; ewangelik\u00f3w by\u0142o wtedy 62, katolik\u00f3w 40. Te same liczby dla roku 1885 powtarza *S\u0142ownik geograficzny*. Ewangelicy pozostawali wi\u0119c przez ca\u0142y ten czas wi\u0119kszo\u015bci\u0105, cho\u0107 z biegiem lat mniej wyra\u017an\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Ewangelicy podlegali parafii w Nowych Polaszkach \u2014 tak brzmi kolumna parafialna spisu z 1885 roku, na stronie 42, pod pozycj\u0105 81, gdzie odczyt fraktury daje \u201eNeu Palejefken\u201d \u2014 a katolicy parafii w Garczynie, oddalonej o p\u00f3\u0142 mili.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w: karta z 1 listopada 1986 roku datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i okre\u015bla po\u0142o\u017cenie jako dok\u0142adne, a w tym samym miejscu poligon cmentarza notuje OpenStreetMap. Gminna ewidencja prowadzi go pod pozycj\u0105 55 wykazu gminy Liniewo \u2014 dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 119, w pobli\u017cu zabudowa\u0144 R\u00f3wne numer 1 i Jeziora Polaszkowskiego. \ud83d\udfe1 Dzisiejszego stanu nekropolii nie ustalono: ewidencja podaje po\u0142o\u017cenie i numer dzia\u0142ki, ale o zachowanych nagrobkach i o granicach za\u0142o\u017cenia milczy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o R\u00f3wne","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0168","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.05273,"lng":18.16546,"name_de":"Rowen","name_pl":"R\u00f3wne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rowy (po niemiecku Rowe), rybacka wie\u015b w Kreis Stolp (rejencja K\u00f6slin, Prowincja Pomorze), na mierzei mi\u0119dzy jeziorem Gardno a Ba\u0142tykiem, u uj\u015bcia \u0141upawy. Region silnie ewangelicki (lutera\u0144ski) od Reformacji pomorskiej XVI wieku Rowe by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Rowe, synod Stolp-Altstadt) obejmuj\u0105cej Rowe, Sch\u00f6nwalde i Wobesde. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowany 1581 (wizytacja 1590), szachulcowy oko\u0142o 1750 roku, wie\u017c\u0119 rozebrano po 1816 roku; obecny wzniesiono 1843 z wolnostoj\u0105c\u0105 dzwonnic\u0105 \u2014 sta\u0142 na wzniesieniu nad jeziorem Gardno, wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Ludno\u015b\u0107: 249 (1910), 277 (1933). Obszar le\u017cy w strefie s\u0142owi\u0144skiej (jeziorem Gardno, Gro\u00df Garde/Gardna Wielka). Po 9 marca 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono 1945\u20131947, cz\u0119\u015b\u0107 rybak\u00f3w pozosta\u0142a do oko\u0142o 1957 roku.\n\n\ud83d\udccc Ernst M\u00fcller opisuje Rowy jako wie\u015b po cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewsk\u0105, po cz\u0119\u015bci szlacheck\u0105, z D\u0119bin\u0105 (Sch\u00f6nwalde) liczon\u0105 osobno jako dobra i jako gmina; ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii by\u0142a Objazda, r\u00f3wnie\u017c w dw\u00f3ch cz\u0142onach \u2014 dworskim i gminnym. To rozdwojenie wida\u0107 w ka\u017cdym niemal zapisie tych stron: maj\u0105tek i wie\u015b prowadzono osobno nawet wtedy, gdy chodzi\u0142y do jednego ko\u015bcio\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Rowy \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rowy \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/rowy/"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0765","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.66315,"lng":17.06076,"name_de":"Rowe","name_pl":"Rowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rowy, po niemiecku Rowe, to kaszubska wie\u015b rybacka u uj\u015bcia \u0141upawy do Ba\u0142tyku; przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, dzi\u015b nale\u017cy do gminy Ustka. Wzmiankowano j\u0105 w 1282 roku, przy nadaniu norbertankom s\u0142upskim, a w 1909 roku po\u0142\u0105czono Rowy Wielkie i Ma\u0142e w jedn\u0105 gmin\u0119. Wie\u015b tworzy\u0142a samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 z ci\u0105giem dwudziestu pastor\u00f3w udokumentowanym w latach 1702\u20131947; duchownego dzieli\u0142a z Wobesde. Parafia liczy\u0142a w 1940 roku oko\u0142o 1 322 os\u00f3b.\n\n\u015aredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 z XIV wieku rozebrano w 1850 roku, a obecny, neoroma\u0144ski, wzniesiono w latach 1844\u20131849 z kamienia z Kamiennej Wyspy na jeziorze Gardno. \ud83d\udccc Miejscowe podanie t\u0142umaczy\u0142o to inaczej i ciekawiej: kamienie na ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142y pochodzi\u0107 z Gardny, a przeni\u00f3s\u0142 je przez jezioro diabe\u0142 \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 upu\u015bci\u0142 po drodze. Zapisa\u0142 to Franz Tetzner, dodaj\u0105c, \u017ce i samo podanie, i powszechne w okolicy przekonanie wskazuj\u0105 na zale\u017cno\u015b\u0107 Row\u00f3w od Gardny: wie\u015b uchodzi\u0142a za od dawna niemieck\u0105, a Kaszubi mieli tu przyw\u0119drowa\u0107 w\u0142a\u015bnie stamt\u0105d.\n\n\ud83d\udccc Jak dalece kaszubszczyzna tu zanik\u0142a, m\u00f3wi ankieta szkolna, kt\u00f3r\u0105 Tetzner przytacza w punktach. \u017baden z nauczycieli nie zna\u0142 mowy kaszubskiej. Nie by\u0142o ani jednego ucznia kaszubskiego \u2014 u wszystkich dzieci j\u0119zykiem ojczystym by\u0142 niemiecki. Kaszubi to ju\u017c prawie wy\u0142\u0105cznie starzy gospodarze na do\u017cywociu, a rodzice dzieci szkolnych nie mogli utrzyma\u0107 tej mowy, bo sami jej nie rozumieli. Sprawozdanie zamyka zdanie mocne: j\u0119zyk kaszubski w parafii Rowy jest w\u0142a\u015bciwie wymar\u0142y i bez styczno\u015bci z parafiami gardne\u0144sk\u0105 i smo\u0142dzi\u0144sk\u0105 pewnie w og\u00f3le by si\u0119 tu nie zachowa\u0142. \ud83d\udccc W 1846 roku tutejszy pastor sprowadzi\u0142 sobie do prac polowych \u2014 jak zanotowano \u2014 \u201eKaszub\u00f3w z Gardny\u201d.\n\nCmentarz z XVI wieku by\u0142 czynny mniej wi\u0119cej do lat 1947\u20131950. \ud83d\udccc Wykorzystano przy nim samo ukszta\u0142towanie terenu: cmentarne wzg\u00f3rze ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017conego owalu, sp\u0142aszczonego z jednego ko\u0144ca, i le\u017cy w otwartej przestrzeni p\u00f3l i \u0142\u0105k. Granice obwiedziono wa\u0142em z cios\u00f3w kamiennych i obsadzono d\u0119bami \u2014 ten d\u0119bowy starodrzew, zachowany niemal w ca\u0142o\u015bci, sprawia, \u017ce cmentarz wida\u0107 z daleka, ju\u017c z drogi dojazdowej. Najprawdopodobniej do pierwszej po\u0142owy XIX wieku sta\u0142 przy nim ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy; dopiero w drugiej po\u0142owie stulecia zdecydowano postawi\u0107 nowy w dzisiejszym miejscu. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1945\u20131947.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; opracowanie dziej\u00f3w parafii w Rowach w serwisie dziedzictwo.ewangelicy.pl; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013.*","built_year":1849,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzym.-kat. pw. \u015bw. Piotra i Paw\u0142a w Rowach (dziedzictwo.ewangelicy.pl)","url":"https://dziedzictwo.ewangelicy.pl/kosciol-rzym-kat-pw-sw-piotra-i-pawla-w-rowach/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0094","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.66483,"lng":17.05188,"name_de":"Rowe","name_pl":"Rowy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (parafia s\u0142owi\u0144ska)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Rozajny Wielkie, po niemiecku Gro\u00df Rosainen, w zapisie z 1504 roku Rosenhayn, to dawne dobra rycerskie w Pomezanii. W 1504 roku biskup pomeza\u0144ski Job Dobeneck nada\u0142 dobra Zebrdowo i Rozajny \u2014 le\u017c\u0105ce pustk\u0105 od czasu bitwy pod Grunwaldem \u2014 swojemu bratu Jerzemu jako lenno dziedziczne, z obowi\u0105zkiem s\u0142u\u017cby konnej w zbroi; dokument wystawiono w Prabutach. W 1552 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht nada\u0142 te same puste dobra w zastaw.\n\nSpis z 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 146 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego stu ewangelik\u00f3w i 46 katolik\u00f3w, a tutejsza szko\u0142a ewangelicka liczy\u0142a w 1887 roku 57 dzieci. Rozajny stoj\u0105 w spisie w cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119conej obwodom dworskim, na stronie 80 pod pozycj\u0105 141, co odpowiada rycerskiemu rodowodowi maj\u0105tku; s\u0105siednie Rozajny Ma\u0142e, po niemiecku Klein Rosainen, mia\u0142y wtedy 79 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 73 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro katolik\u00f3w, i nale\u017ca\u0142y do tej samej parafii.\n\n\ud83d\udccc Parafi\u0119 t\u0119 odczyt frakturowy oddaje jako \u201eNieder Behren\u201d, w istocie za\u015b chodzi o Nieder Zehren, czyli Czarne Dolne w gminie Gardeja. Rozstrzygaj\u0105 to trzy zapisy: ten sam spis prowadzi wie\u015b Nieder Zehren pod parafi\u0105 w\u0142asnej nazwy, Czarne G\u00f3rne wyst\u0119puj\u0105 w nim raz jako \u201eHoch Zehren\u201d, a raz jako \u201eHoch Behren\u201d, Agathon Harnoch za\u015b wymienia w 1890 roku Gro\u00df Rosainen wprost w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii Niederzehren. Parafia liczy\u0142a wtedy 1508 dusz, jej kamienny ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi\u0142 jeszcze z czas\u00f3w krzy\u017cackich i sta\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim, a w latach 1808\u20131847 by\u0142a po\u0142\u0105czona z Gardej\u0105; duchownych ewangelickich wymienia si\u0119 w niej od 1598 roku, ksi\u0119gi metrykalne zachowa\u0142y si\u0119 od 1801 roku. Katolicy z Rozajn podlegali parafii Gro\u00df Sch\u00f6nwalde.\n\n\ud83d\udfe1 Samego cmentarza nie potwierdzono. W inwentarzu oznaczono obiekt znakiem zapytania jako dawny cmentarz ewangelicki, a w scalonym wykazie wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w arkusz gminy Gardeja nie wymienia w Rozajnach \u017cadnego cmentarza \u2014 prowadzi je w Ot\u0142owcu i Otoczynie. Przewaga ewangelik\u00f3w i w\u0142asna szko\u0142a czyni\u0105 istnienie cmentarza prawdopodobnym, ale jest to przes\u0142anka, nie zapis \u017ar\u00f3d\u0142owy; rzecz wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gardeja \u2014 Wirtualne Muzeum / cmentarze [kopia archiwalna 2009-01-30]","url":"https://web.archive.org/web/20090130095837/http://zs.gardeja.ckj.edu.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0412","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65967,"lng":19.03502,"name_de":"Gro\u00df Rosainen","name_pl":"Rozajny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u00f3\u017cewo, po niemiecku Rosenort, le\u017cy na \u017bu\u0142awach na wsch\u00f3d od Nowego Dworu Gda\u0144skiego, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142a jego poczta i parafia katolicka. Wie\u015b by\u0142a ma\u0142a i w du\u017cej cz\u0119\u015bci mennonicka. W 1869 roku mieszka\u0142o tu 98 os\u00f3b w 12 domach, w\u015br\u00f3d nich czterech katolik\u00f3w i 42 ewangelik\u00f3w; w 1885 roku \u2014 79 os\u00f3b, tak\u017ce w 12 domach: jeden katolik, 42 ewangelik\u00f3w i 36 zapisanych jako dysydenci, a wi\u0119c poza dwoma g\u0142\u00f3wnymi wyznaniami; na \u017bu\u0142awach byli to zwykle mennonici. Gospodarstw by\u0142o dziewi\u0119\u0107 gburskich i dwie zagrody na 241 hektarach, a szko\u0142a ewangelicka mia\u0142a w 1887 roku 25 dzieci.\n\nCmentarz mennonicki le\u017cy po wschodniej stronie drogi, na niewielkim wypi\u0119trzeniu, o kszta\u0142cie zbli\u017conym do kwadratu, z fragmentarycznie zachowanym obsadzeniem obwiednim. Zachowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie steli nagrobnych z XVIII i XIX wieku, mi\u0119dzy innymi stela Corneliusa Warkentina z tablic\u0105 wystawion\u0105 w stulecie emigracji. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 1244 \u2014 dawniej 47/78 w rejestrze wojew\u00f3dztwa elbl\u0105skiego \u2014 decyzj\u0105 Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w w Elbl\u0105gu z 14 sierpnia 1988 roku; ten sam numer nosi w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski. Od domu modlitwy w R\u00f3\u017cewie dzieli go oko\u0142o 610 metr\u00f3w; s\u0105 to dwa odr\u0119bne obiekty.\n\n\u26a0 Nazwa Rosenort powtarza si\u0119 w Prusach Zachodnich. W wykazie gmin z 1885 roku jedyny wiersz tej nazwy stoi w powiecie malborskim, na stronie 14 pod pozycj\u0105 106, i opisuje inn\u0105 wie\u015b \u2014 89 mieszka\u0144c\u00f3w, 70 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i osiemna\u015bcioro innych chrze\u015bcijan, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Thiensdorf. Podane wy\u017cej liczby pochodz\u0105 z has\u0142a s\u0142ownikowego, kt\u00f3re wskazuje poczt\u0119 i parafi\u0119 katolick\u0105 w Nowym Dworze, a wi\u0119c opisuje R\u00f3\u017cewo.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Rosenort; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"prawomiejscowe.pl","url":"https://prawomiejscowe.pl/api/file/GetZipxAttachment/420/2266976/false/preview"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/#map=18/54.1923/19.17692"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0987","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1923,"lng":19.17692,"name_de":"Rosenort","name_pl":"R\u00f3\u017cewo \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rosenort, dzi\u015b R\u00f3\u017cewo w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, by\u0142 siedzib\u0105 jednej z najwi\u0119kszych gmin mennonickich delty Wis\u0142y \u2014 wsp\u00f3lnoty skrzyd\u0142a flamandzkiego, roz\u0142o\u017conej na wsch\u00f3d i po\u0142udnie od Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Osadnicy z Niderland\u00f3w przyszli tu od 1562 roku, w\u0142asnych starszych wybierali od 1639 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiali po niderlandzku jeszcze w po\u0142owie XVIII wieku.\n\nZgod\u0119 na budow\u0119 domu modlitwy gmina otrzyma\u0142a w 1754 roku i w tym samym roku za\u0142o\u017cy\u0142a przy nim cmentarz; pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo z Wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105 odprawiono 2 marca 1755 roku, gdy wsp\u00f3lnota liczy\u0142a 1 566 cz\u0142onk\u00f3w. W 1787 roku by\u0142o ich 1 836, po czym wiele rodzin wyjecha\u0142o w 1788 roku do Rosji. 19 stycznia 1812 roku dom modlitwy sp\u0142on\u0105\u0142; odbudowany, zosta\u0142 otwarty 20 listopada 1814 roku i mie\u015bci\u0142 600 os\u00f3b. P\u00f3\u017aniej wsp\u00f3lnota mala\u0142a \u2014 622 cz\u0142onk\u00f3w w 1852 roku, oko\u0142o 800 dusz w 1941 roku, a w 1942 roku 514 cz\u0142onk\u00f3w i 291 dzieci, rozproszonych w 32 wsiach. 24 stycznia 1945 roku ewakuacja po\u0142o\u017cy\u0142a kres gminie.\n\nSama wie\u015b by\u0142a przy tym male\u0144ka. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego opisuje j\u0105 w tomie dziewi\u0105tym jako drugie z dw\u00f3ch hase\u0142 tej nazwy: wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie malborskim, z poczt\u0105 w Hohenwalde i parafi\u0105 katolick\u0105 w Thiergart, oddalon\u0105 o 4,25 mili od Malborka, o obszarze 206 hektar\u00f3w, w tym 34 \u0142\u0105k i 61 roli. W 1869 roku mieszka\u0142y tu 93 osoby \u2014 4 katolik\u00f3w, 70 ewangelik\u00f3w i 19 mennonit\u00f3w \u2014 w 14 domach. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 13 dom\u00f3w, 15 gospodarstw i 89 mieszka\u0144c\u00f3w: 1 katolika, 70 ewangelik\u00f3w i 18 zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie, czyli mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Thiersdorf. Dom modlitwy s\u0142u\u017cy\u0142 wi\u0119c wsp\u00f3lnocie z 32 wsi, a nie samej wsi, w kt\u00f3rej sta\u0142.\n\nPo domu modlitwy nie ma dzi\u015b \u015bladu. Rosenort jest przysi\u00f3\u0142kiem w so\u0142ectwie Kmiecin; \ud83d\udfe1 nowo\u017cytna nazwa bywa podawana rozbie\u017cnie \u2014 R\u00f3\u017cewo albo Suchowo.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; pomorskie.travel / holland.org.pl \u2014 R\u00f3\u017cewo; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o Rosenort 2; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 14/15, poz. 106.*","built_year":1755,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":1812,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"pomorskie.travel / holland.org.pl \u2014 R\u00f3\u017cewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0378","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.197821,"lng":19.17841,"name_de":"Rosenort","name_pl":"R\u00f3\u017cewo \u2014 mennonicki dom modlitwy (Rosenort, nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Rozgart, do 1945 roku Preu\u00dfisch Rosengart, le\u017cy w powiecie elbl\u0105skim, w gminie Gronowo Elbl\u0105skie; przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 nale\u017ca\u0142 do powiatu malborskiego. By\u0142a to wie\u015b trzech wyzna\u0144: pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu w 55 domach mieszkalnych i 76 gospodarstwach domowych 367 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 188 ewangelik\u00f3w, 76 katolik\u00f3w i 103 innych chrze\u015bcijan \u2014 na tym terenie mennonit\u00f3w.\n\nPi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej mennonici dostali tu w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, i to w okoliczno\u015bciach, kt\u00f3re opowiadaj\u0105 o \u017bu\u0142awach wi\u0119cej ni\u017c architektura. Pow\u00f3d\u017a z 1888 roku zniszczy\u0142a dom modlitwy w Markusach; zgod\u0119 na budow\u0119 nowego wydano pod warunkiem scalenia gmin Thiensdorf i Markushof, a po\u0142\u0105czona gmina przyj\u0119\u0142a nazw\u0119 Thiensdorf-Markushof. Zb\u00f3r wzniesiono w 1890 roku: murowany, neogotycki, na planie prostok\u0105ta, salowy, z ostro\u0142ukowymi oknami. Obok stan\u0119\u0142a murowana, wolno stoj\u0105ca dzwonnica z tego samego czasu, z trzema dzwonami \u2014 rozwi\u0105zanie w budownictwie mennonickim nietypowe, bo dzwon\u00f3w ta tradycja zwykle nie u\u017cywa\u0142a.\n\nPo zachodniej stronie ko\u015bcio\u0142a le\u017cy cmentarz ewangelicko-mennonicki, u\u017cytkowany od 1890 do 1945 roku, z zachowanymi pojedynczymi stelami i tumbami. Bram\u0119 cmentarn\u0105 odbudowano w 2007 roku, a tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105 ods\u0142oni\u0119to w 2008 roku.\n\nPo 1945 roku budynek do 1957 roku s\u0142u\u017cy\u0142 jako magazyn, potem wr\u00f3ci\u0142 do funkcji sakralnej: jest dzi\u015b katolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, nale\u017c\u0105cym do parafii w Zwierznie.\n\n\ud83d\udccc Preu\u00dfisch Rosengart le\u017ca\u0142 przed 1945 rokiem nie w powiecie elbl\u0105skim, lecz w malborskim, nad rzek\u0105 Tug\u0105, i mia\u0142 648 hektar\u00f3w. W 1885 roku sta\u0142o tu 55 dom\u00f3w i mieszka\u0142o 367 os\u00f3b: 76 katolik\u00f3w, 188 ewangelik\u00f3w i 103 dysydent\u00f3w, czyli mennonit\u00f3w \u2014 to w\u0142a\u015bnie ta spo\u0142eczno\u015b\u0107 wznios\u0142a tu w 1890 roku dom modlitwy. Wie\u015b otrzyma\u0142a prawo che\u0142mi\u0144skie od Krzy\u017cak\u00f3w w 1355 roku, a w 1641 roku mia\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nale\u017c\u0105cy do archiprezbiteratu dzierzgo\u0144skiego; w 1887 roku szko\u0142a ewangelicka liczy\u0142a 69 dzieci.\n\nRozstrzyga urz\u0119dowy rejestr nazw geograficznych i wypada na korzy\u015b\u0107 tekstu opisu. W ca\u0142ej Polsce jest jedna miejscowo\u015b\u0107 Rozgart: w wojew\u00f3dztwie warmi\u0144sko-mazurskim, powiecie elbl\u0105skim, gminie Gronowo Elbl\u0105skie, z punktem 54,0535 / 19,3056 \u2014 nieca\u0142e sze\u015b\u0107set metr\u00f3w od pinezki rekordu. Pole gminy z warto\u015bci\u0105 \u201eMarkusy\u201d jest wi\u0119c b\u0142\u0119dne i nale\u017cy je poprawi\u0107 na Gronowo Elbl\u0105skie. \u0179r\u00f3d\u0142a historyczne m\u00f3wi\u0105ce o powiecie malborskim i o poczcie w Gronowie nie stoj\u0105 z tym w sprzeczno\u015bci, bo dotycz\u0105 podzia\u0142u sprzed 1945 roku. Pinezk\u0119 sprawdzono dodatkowo na arkuszu Messtischblattu z 1906 roku: wypada w zabudowie Pr. Rosengart, mi\u0119dzy Alt-Rosengart a G\u00fcldenfelde.\n\nNic nowego nie przyby\u0142o. Rozgart le\u017cy w wojew\u00f3dztwie warmi\u0144sko-mazurskim, a wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 dysponujemy, obejmuje wy\u0142\u0105cznie wojew\u00f3dztwo pomorskie; wykazu rejestru dla tamtego wojew\u00f3dztwa w korpusie nie ma. Harnoch prowadzi wie\u015b jako miejscowo\u015b\u0107 szkoln\u0105 parafii ewangelickiej w Stalewie i cmentarza tu nie wymienia. Mapa nie pomaga, bo dla tego arkusza mamy tylko wersj\u0119 o rozdzielczo\u015bci oko\u0142o czterech metr\u00f3w na piksel, na kt\u00f3rej sygnatury cmentarnej nie da si\u0119 rozpozna\u0107, cho\u0107 nazwy osad czytaj\u0105 si\u0119 dobrze. Przes\u0142anka za starsz\u0105 metryk\u0105 pozostaje ta sama i nadal jest tylko przes\u0142ank\u0105: spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 103 innych chrze\u015bcijan przy 367 mieszka\u0144cach, wi\u0119c wsp\u00f3lnota mennonicka mieszka\u0142a w Rozgarcie na pi\u0119\u0107 lat przed budow\u0105 zboru.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; has\u0142o \u201eThiensdorf and Preu\u00dfisch Rosengart Mennonite Church\u201d w Globalnej Anabaptystyczno-Mennonickiej Encyklopedii Internetowej; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii, us\u0142uga wyszukiwania miejscowo\u015bci; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1981 Posilge, wydanie 1906; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Thiensdorf and Preu\u00dfisch Rosengart Mennonite Church \u2014 GAMEO [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii, us\u0142uga wyszukiwania miejscowo\u015bci","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1981 Posilge, wydanie 1906","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0042","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0494895,"lng":19.3011992,"name_de":"Preu\u00dfisch Rosengart","name_pl":"Rozgart \u2014 zesp\u00f3\u0142 mennonicki: dom modlitwy, dzwonnica, cmentarz (Preu\u00dfisch Rosengart)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Roz\u0142azino le\u017cy w gminie \u0141\u0119czyce, w powiecie wejherowskim, na dawnej ziemi l\u0119borskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 tu przed Reformacj\u0105 do diecezji kamie\u0144skiej, po lewej stronie \u0141eby, i dlatego nie pojawia si\u0119 w spisach diecezji w\u0142oc\u0142awskiej.\n\nReformacja przysz\u0142a wcze\u015bnie. W 1571 roku parafi\u0119 wizytowa\u0142 generalny superintendent Stummelius i zgani\u0142 utrzymuj\u0105ce si\u0119 w niej zabobony; w 1637 roku nale\u017ca\u0142o do niej czterna\u015bcie wsi. Kres przyszed\u0142 po przy\u0142\u0105czeniu ziemi l\u0119borskiej do Rzeczypospolitej i rozpocz\u0119tej wtedy akcji rekatolizacyjnej: w 1641 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 do katolik\u00f3w, a pastor Jakub Grulike przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Dzi\u0119cielca i tam prowadzi\u0142 dalej swoj\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119, bez przerwy w s\u0142u\u017cbie. Ewangelicy z Roz\u0142azina i okolicznych maj\u0105tk\u00f3w odt\u0105d tam w\u0142a\u015bnie chodzili do ko\u015bcio\u0142a. Samym Roz\u0142azinem opiekowali si\u0119 cystersi oliwscy; wizytacja z 1683 roku zasta\u0142a \u015bwi\u0105tyni\u0119 w ruinie. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1840\u20131841, a samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano 28 listopada 1864 roku.\n\nPo ewangelikach nie zosta\u0142 w Roz\u0142azinie osobny cmentarz. W centrum wsi, po zachodniej stronie drogi do Dzi\u0119cielca, le\u017cy katolicki cmentarz parafialny, a na nim zgromadzono ewangelickie nagrobki w lapidarium. \ud83d\udccc Ono w\u0142a\u015bnie, a nie odr\u0119bne za\u0142o\u017cenie, jest tutaj \u015bladem po dawnej wsp\u00f3lnocie.\n\n\ud83d\udd34 Sprostowanie: nie ma tu cmentarza ewangelickiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Roz\u0142azinie by\u0142 przez pewien czas w XVII wieku w r\u0119kach ewangelik\u00f3w, ale cmentarz przy nim pozosta\u0142 katolicki i tak te\u017c prowadzi go ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 jako cmentarz rzymskokatolicki przyko\u015bcielny przy \u015bwi\u0105tyni \u015bwi\u0119tego Wojciecha. Lapidarium z nagrobkami ewangelickimi, kt\u00f3re bywa z tym miejscem wi\u0105zane, nie czyni z niego cmentarza tego wyznania.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg 1912; Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; Marek Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy \u0141\u0119czyce.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"rzymskokatolickie","denomination":"rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy \u0141\u0119czyce","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1126","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5244964,"lng":17.9117922,"name_de":"","name_pl":"Roz\u0142azino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 u\u017cywany przej\u015bciowo przez ewangelik\u00f3w (bez cmentarza)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Rozp\u0119dziny, po niemiecku Rospitz, w gminie Kwidzyn by\u0142y wsi\u0105 zdecydowanie ewangelick\u0105 i przy tym spor\u0105. S\u0142ownik geograficzny chwali jej malownicze po\u0142o\u017cenie i notuje 706 hektar\u00f3w gruntu, z czego 439 roli i 112 \u0142\u0105k, oraz trzyklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 na miejscu.\n\nTrzy odczyty uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w jeden ci\u0105g. W 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 678 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 606 ewangelik\u00f3w i siedemdziesi\u0119ciu dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W 1885 roku \u2014 606 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 503 ewangelik\u00f3w i 103 katolik\u00f3w; t\u0119 liczb\u0119 potwierdza co do jednego pruski spis powszechny, w wykazie powiatu kwidzy\u0144skiego na stronie 78 pod pozycj\u0105 94. Spis gmin z 1 grudnia 1910 roku zapisa\u0142 570 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 459 ewangelik\u00f3w i osiemdziesi\u0119ciu czterech katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Liczba 606 znaczy wi\u0119c w S\u0142owniku dwie r\u00f3\u017cne rzeczy: raz ewangelik\u00f3w roku 1868, raz wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w roku 1885 \u2014 i st\u0105d bra\u0142a si\u0119 pozorna sprzeczno\u015b\u0107. Ewangelik\u00f3w uby\u0142o od 1868 roku o niemal jedn\u0105 czwart\u0105, a katolik\u00f3w najpierw przyby\u0142o, z siedemdziesi\u0119ciu dw\u00f3ch na 103, potem za\u015b uby\u0142o do osiemdziesi\u0119ciu czterech.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Kwidzynie, a Agathon Harnoch wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii. W 1910 roku dwadzie\u015bcioro jeden mieszka\u0144c\u00f3w poda\u0142o polski jako j\u0119zyk ojczysty.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017cy na rozstaju dr\u00f3g z Kwidzyna do Sadlinek i drogi w stron\u0119 rzeki Liwy, przy kaplicy cmentarnej, na dzia\u0142kach 167/3 i 167/4; zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt po dawnej ludno\u015bci ewangelickiej. \ud83d\udd34 Datowanie pozostaje rozbie\u017cne: Kwidzynopedia lokuje jego za\u0142o\u017cenie pod koniec XVIII wieku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Obie wersje zapisano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Rozp\u0119dziny \u2014 Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]","url":"https://web.archive.org/web/20240526174347/http://kwidzynopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Rozp\u0119dziny","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0418","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70806,"lng":18.90259,"name_de":"Rospitz","name_pl":"Rozp\u0119dziny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Roztoka \u2014 po niemiecku Tiefenthal, a w protoko\u0142ach katastralnych z 1772 roku Depenthal \u2014 le\u017cy na pograniczu kaszubskim, w pasie le\u015bnych hut ci\u0105gn\u0105cym si\u0119 mi\u0119dzy Skarszewami a Przywidzem. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Karthaus. \ud83d\udccc Zgodne s\u0105 w tym oba spisy urz\u0119dowe: wykaz gmin z 1885 roku prowadzi Tiefenthal w powiecie kartuskim na stronie pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej drugiej pod pozycj\u0105 sto dwudziest\u0105 si\u00f3dm\u0105, a spis z 1 grudnia 1910 roku \u2014 pod pozycj\u0105 sto siedemnast\u0105 tego samego powiatu.\n\n\ud83d\udccc Najstarszy czytelny \u015blad wsi pochodzi z pruskich protoko\u0142\u00f3w katastralnych starostwa skarszewskiego z 1772 roku, kt\u00f3re og\u0142osi\u0142 H. Schuch. Depenthal by\u0142 wtedy w dzier\u017cawie \u2014 po zubo\u017ceniu wdowy M\u00fcller \u2014 ewangelika Johanna Pocherta, kt\u00f3ry \u201eutrzymywa\u0142 si\u0119 szczeg\u00f3lnie z handlu byd\u0142em\u201d; p\u0142aci\u0142 63 talary i 3 grosze, gdy wdowa p\u0142aci\u0142a 31 talar\u00f3w i 60 groszy, a trzecia cz\u0119\u015b\u0107 ziemi le\u017ca\u0142a od\u0142ogiem.\n\nP\u00f3\u017aniej wie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka i ros\u0142a. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 104 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 98 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu katolik\u00f3w. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, by\u0142o ich 172, z czego 161 wyznania ewangelickiego, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podali wszyscy.\n\nTutejsi ewangelicy nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego i do parafii w Przywidzu, erygowanej w latach 1830\u20131832; tam te\u017c sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Oba spisy zapisuj\u0105 j\u0105 pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Przywidza \u2014 w 1885 roku w odczycie \u201eMarienfee\u201d, w 1910 \u201eMariensee\u201d. \ud83d\udccc Katolicy podlegali parafii w Gor\u0119czynie: tak podaje ten sam wiersz wykazu z 1885 roku, w odczycie \u201eGorrenjchin\u201d.\n\nW Roztoce by\u0142 wy\u0142\u0105cznie cmentarz \u2014 bez kaplicy i bez domu modlitwy. Wojew\u00f3dzka ewidencja notuje go w wykazie gminy Przywidz pod pozycj\u0105 sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 pierwsz\u0105 jako cmentarz ewangelicki. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka ust\u0105pi\u0142a, cmentarz zamkni\u0119to i porzucono. Dzi\u015b jest nieczynny; zachowa\u0142y si\u0119 relikty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Roztoka (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Roztoka_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0255","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.218698,"lng":18.258355,"name_de":"Tiefenthal","name_pl":"Roztoka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rozwory, do 1945 roku Rosenfelde, le\u017ca\u0142y w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. Powiat nale\u017ca\u0142 do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, po 1920 roku do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1938 roku do prowincji Pomorze. By\u0142 to obszar wyznaniowo mieszany: w 1910 roku \u017cy\u0142o w ca\u0142ym powiecie oko\u0142o 34,2 tysi\u0105ca ewangelik\u00f3w i oko\u0142o 32,2 tysi\u0105ca katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc W samej wsi wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 445 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 381 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w (strona 160, pozycja 69). Ten sam wiersz zamyka pytanie, kt\u00f3re opis stawia\u0142 dot\u0105d bez odpowiedzi: ewangelicy nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku, po niemiecku Landeck \u2014 nazw\u0119 zniekszta\u0142cono w odczycie do postaci \u201eLanded.\u201d \u2014 a katolicy do Chrz\u0105stowa. \u017be to rzeczywi\u015bcie L\u0119dyczek, potwierdza uk\u0142ad: wszystkie cztery wiersze z tym zniekszta\u0142ceniem maj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 co osiem wierszy z poprawnym zapisem.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 we wsi sta\u0142 \u2014 i to katolicki, znacznie starszy od tutejszej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje go pod has\u0142em \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Rosenfelde\u201d: wie\u015b nazywano tak\u017ce Rosenwalde, \u015bwi\u0105tynia by\u0142a pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i pod patronatem rz\u0105dowym, wzniesiona w pruski mur i kryta deskami, z dzwonnic\u0105 o dw\u00f3ch dzwonach; wewn\u0105trz mia\u0142a drewnian\u0105 posadzk\u0119, dwa ch\u00f3ry dla \u015bpiewak\u00f3w i chrzcielnic\u0119. \ud83d\udfe1 Wsi o nazwie Rosenfelde by\u0142o w tych stronach kilka, wi\u0119c uto\u017csamienie opiera si\u0119 na samej nazwie i wymaga jeszcze potwierdzenia.\n\nPo niemieckiej i w znacznej cz\u0119\u015bci ewangelickiej spo\u0142eczno\u015bci Rozwor\u00f3w zosta\u0142 pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 tablic\u0119 z pi\u0119tnastoma nazwiskami \u017co\u0142nierzy odnaleziono w 2012 roku \u2014 oraz cmentarz ewangelicki. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Debrzno \u2014 so\u0142ectwo Rozwory","url":"https://debrzno.pl/miasto/miasto-i-gmina/solectwa/rozwory/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0541","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.54843,"lng":17.0946,"name_de":"Rosenfelde","name_pl":"Rozwory \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w R\u00f3\u017cynach (po niemiecku Rosenberg) figuruje w ewidencji konserwatorskiej jako obiekt odr\u0119bny od cmentarza przyko\u015bcielnego przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca, a jego zamkni\u0119cie datowane jest na okres po 1945 roku. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do dawnego Kreis Danziger H\u00f6he, po polsku zwanego powiatem gda\u0144skim g\u00f3rnym; w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a wcze\u015bniej le\u017ca\u0142a w prowincji Prusy Zachodnie.\n\nEwangelicka przesz\u0142o\u015b\u0107 wsi si\u0119ga g\u0142\u0119boko i jest dobrze po\u015bwiadczona. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego notuje w 1583 roku, \u017ce we wsi \u201ewszystko heretyckie od jakich\u015b trzech lat\u201d, a wpis z kodeksu pelpli\u0144skiego \u2014 \u017ce \u201epoddani wszyscy s\u0105 heretykami\u201d i \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca odebrano luteranom. \ud83d\udccc \u017be zapis dotyczy R\u00f3\u017cyn pod Gda\u0144skiem, potwierdzaj\u0105 trzy rzeczy: wymienione w nim nazwisko dzier\u017cawcy Szorca, starosty kiszewskiego, s\u0105siedztwo wpis\u00f3w o \u0141\u0119gnowie i K\u0142odawie na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej oraz lektura Johna Muhla, kt\u00f3ry ten sam raport przypisuje Rosenbergowi i nazywa w\u0142a\u015bciciela \u2014 Johanna v. Schorz z rodziny protestanckiej.\n\n\ud83d\udccc Utrata ko\u015bcio\u0142a nie oznacza\u0142a ko\u0144ca wsp\u00f3lnoty. \u015awi\u0105tyni\u0119 odzyskano dla katolik\u00f3w w 1596 roku, a wyp\u0119dzony wtedy duchowny ewangelicki Dionizy Bossmann, od 1587 roku pastor w Juszkowie, nadal \u2014 jak notuje Muhl \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 stamt\u0105d ewangelick\u0105 gmin\u0119 w R\u00f3\u017cynach, \u201ekt\u00f3rej ch\u0119tniej s\u0142uchano ni\u017c plebana ich ko\u015bcio\u0142a\u201d. To ta wsp\u00f3lnota zostawi\u0142a po sobie osobne miejsce poch\u00f3wku.\n\nWie\u015b pozosta\u0142a p\u00f3\u017aniej w wi\u0119kszo\u015bci katolicka: barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca wzniesiono w 1746 roku, parafia istnia\u0142a tu od XIV wieku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 \u0141\u0119gowa. \ud83d\udd34 Co do patronatu \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119 rozchodz\u0105: *S\u0142ownik geograficzny* wi\u0105\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 z cystersami oliwskimi, Muhl natomiast pisze, \u017ce przy umowie z 1638 roku wyst\u0119puje on jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201epod patronatem kr\u00f3lewskim\u201d, a umow\u0119 potwierdzi\u0142 kr\u00f3l w 1649 roku.\n\nEwangelicy zostali we wsi jako mniejszo\u015b\u0107 i topnieli. Spis z 1869 roku wykaza\u0142 508 katolik\u00f3w, 52 ewangelik\u00f3w, sze\u015bcioro mennonit\u00f3w i dziewi\u0119cioro \u017byd\u00f3w; spis z 1885 roku \u2014 541 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 472 katolik\u00f3w, 65 ewangelik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ju\u017c nie mieli: nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Sobowidzu. \u26a0 Przypisanie to jest p\u00f3\u017ane \u2014 pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 sobowidzki po\u015bwi\u0119cono dopiero 2 marca 1789 roku \u2014 a wcze\u015bniejsze losy tutejszej opieki duszpasterskiej znamy tylko z jednego punktu: z Juszkowa u schy\u0142ku szesnastego wieku.\n\nW\u0142asny cmentarz pozosta\u0142 im jednak do ko\u0144ca. Le\u017cy oko\u0142o trzystu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a i jest osobno naniesiony na map\u0119 OpenStreetMap, co potwierdza, \u017ce nie chodzi o ten sam obiekt co cmentarz przyko\u015bcielny. \u26a0 Daty jego za\u0142o\u017cenia nie podaje \u017cadne ze znanych \u017ar\u00f3de\u0142 \u2014 ani ewidencja konserwatorska, ani Harnoch, ani Muhl.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego (kodeks pelpli\u0144ski, s. 56, has\u0142o Rozenberk) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wawrzy\u0144ca odebrany luteranom, ca\u0142a wie\u015b lutera\u0144ska, usuni\u0119ty pastor w Juszkowie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. IX, has\u0142o Rozemberk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1746 r. fundacji przeora oliwskiego, filia \u0141\u0119gowa od 1614, statystyka 1869 i 1885","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis 1885 (Rosenberg, Kreis Danziger H\u00f6he; parafia ewangelicka Sobowidz)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0266","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20478,"lng":18.66697,"name_de":"Rosenberg","name_pl":"R\u00f3\u017cyny \u2014 cmentarz poewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca w R\u00f3\u017cynach (*Rosenberg*), w gminie Pszcz\u00f3\u0142ki, opiera si\u0119 na jednym z najstarszych zapis\u00f3w, jakimi atlas rozporz\u0105dza \u2014 i zapis ten m\u00f3wi wprost o ludziach, kt\u00f3rych tam grzebano.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja archidiakonatu pomorskiego, prowadzona z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, ma o R\u00f3\u017cynach dwa wpisy. Pierwszy, z 1583 roku, jest zwi\u0119z\u0142y: \u201eWie\u015b Rosenberg szlachecka. Wszystko heretyckie od jakich\u015b trzech lat. Ze Szorcem, dworzaninem kr\u00f3lewskim, nale\u017cy pertraktowa\u0107 o przywr\u00f3cenie tego ko\u015bcio\u0142a\u201d. \ud83d\udccc \u017be chodzi o R\u00f3\u017cyny pod Gda\u0144skiem, a nie o inn\u0105 z licznych pruskich miejscowo\u015bci tej nazwy, rozstrzygaj\u0105 trzy rzeczy naraz. Wpis stoi mi\u0119dzy \u0141\u0119gnowem \u2014 wsi\u0105 opata oliwskiego, gdzie dzier\u017cawca Dulski by\u0142 heretykiem, a ko\u015bci\u00f3\u0142 nazwano wprost heretyckim \u2014 a K\u0142odaw\u0105, obiema le\u017c\u0105cymi na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Wymienia z nazwiska Szorca, tego samego, kt\u00f3ry w kodeksie pelpli\u0144skim trzyma Rozenberk w dzier\u017cawie jako starosta kiszewski. Wreszcie John Muhl, czytaj\u0105c ten sam zbi\u00f3r, przypisuje zapis R\u00f3\u017cynom i nazywa w\u0142a\u015bciciela: Johann v. Schorz z rodziny protestanckiej, syn starosty kiszewskiego, dziedzic Paglau. Okre\u015blenie \u201eszlachecka\u201d t\u0142umaczy si\u0119 dzier\u017caw\u0105 w r\u0119ku szlachcica \u2014 kodeks pelpli\u0144ski nazywa t\u0119 sam\u0105 wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105. \ud83d\udfe1 Wskazanie \u201eod jakich\u015b trzech lat\u201d, cofaj\u0105ce pocz\u0105tek lutera\u0144skiego okresu wsi do oko\u0142o 1580 roku, jest w tym \u017ar\u00f3dle rzadkie: wizytator zwykle stwierdza\u0142 stan, a nie jego pocz\u0105tek.\n\nDrugi wpis, w kodeksie pelpli\u0144skim na stronie 56, jest obszerniejszy. Wizytator zasta\u0142 wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 w dzier\u017cawie pana Szorca, starosty kiszewskiego, z murowanym ko\u015bcio\u0142em pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca i trzema o\u0142tarzami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u015bwie\u017co odebrany luteranom \u2014 \u201ew roku ubieg\u0142ym, w \u015bwi\u0119to \u015bwi\u0119tego Mateusza, przywr\u00f3cono go kultowi katolickiemu\u201d. Cztery \u0142any ko\u015bcielnego uposa\u017cenia uprawiali \u201esami poddani luteranie, wbrew proboszczowi\u201d, a o mieszka\u0144cach wizytator napisa\u0142 kr\u00f3tko: \u201epoddani wszyscy s\u0105 heretykami\u201d. Usuni\u0119ty stamt\u0105d duchowny mieszka\u0142 w Juszkowie i \u201ezwyk\u0142 czasem przybywa\u0107 i kaza\u0107 po domach i po k\u0105tach, a wol\u0105 go s\u0142ucha\u0107, ni\u017c by\u0107 w ko\u015bciele\u201d. \ud83d\udccc Muhl podaje jego nazwisko i rok: to Dionizy Bossmann, od 1587 roku pastor ewangelicki w Juszkowie, wyp\u0119dzony z R\u00f3\u017cyn w 1596 roku, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca odzyskano dla katolik\u00f3w z pomoc\u0105 kr\u00f3la i oddano pod opiek\u0119 plebana ze \u015awi\u0119tego Wojciecha. \u015awi\u0119to \u015bwi\u0119tego Mateusza przypada 21 wrze\u015bnia, wpis pelpli\u0144ski pochodzi wi\u0119c z roku nast\u0119pnego. Potwierdza t\u0119 kolejno\u015b\u0107 wst\u0119p wydawcy, zestawiaj\u0105cy dwa r\u0119kopisy i m\u00f3wi\u0105cy o ko\u015bcio\u0142ach \u201ew \u0141\u0119gowie i w R\u00f3\u017cynach\u2026 odzyskanych\u201d \u2014 jednym przed czterema laty, drugim w roku ubieg\u0142ym.\n\nDalsze dzieje ko\u015bcio\u0142a s\u0105 niesporne. W 1614 roku sta\u0142 si\u0119 fili\u0105 \u0141\u0119gowa, a w 1746 roku przeor oliwski Iwo Rohweder wzni\u00f3s\u0142 go od nowa, murowany, pod tym samym wezwaniem; z tego czasu pochodzi o\u0142tarz \u015bwi\u0119tego Bernarda. W murze tkwi kula armatnia \u2014 pami\u0105tka potyczki z 14 stycznia 1813 roku mi\u0119dzy Francuzami a Rosjanami, po kt\u00f3rej, jak notuje Muhl, wie\u015b sp\u0142on\u0119\u0142a doszcz\u0119tnie. Cmentarz przyko\u015bcielny s\u0142u\u017cy\u0142 ludno\u015bci ewangelickiej, a po odebraniu ko\u015bcio\u0142a katolikom \u2014 parafii katolickiej; zamkni\u0119to go w 1984 roku. Osobny cmentarz poewangelicki, u\u017cywany przez p\u00f3\u017aniejsz\u0105, ju\u017c mniejszo\u015bciow\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelick\u0105, uj\u0119ty jest w ewidencji odr\u0119bnie.\n\nJak dalece mniejszo\u015bciow\u0105, wida\u0107 po spisie ludno\u015bci: trzy stulecia po wizytacji, w 1885 roku, na 541 mieszka\u0144c\u00f3w R\u00f3\u017cyn przypada\u0142o ju\u017c tylko 65 ewangelik\u00f3w wobec 472 katolik\u00f3w i czworga \u017byd\u00f3w. Wie\u015b, o kt\u00f3rej zapisano kiedy\u015b, \u017ce \u201epoddani wszyscy s\u0105 heretykami\u201d, sta\u0142a si\u0119 wsi\u0105 katolick\u0105 z niewielk\u0105 garstk\u0105 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Zapis w ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 \u201ecmentarz przyko\u015bcielny (dawny ewangelicki)\u201d \u2014 ma wi\u0119c oparcie w \u017ar\u00f3dle z epoki: ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 przez pewien czas w r\u0119kach luteran, a poddani byli, wedle wizytatora, wszyscy heretykami. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1746 roku jest fundacj\u0105 katolick\u0105 i to si\u0119 nie zmienia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wizytacje biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, kodeks pelpli\u0144ski, s. 56, wraz ze wst\u0119pem wydawcy; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1984,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"R\u00f3\u017cyny \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 Turystyczny Powiat Gda\u0144ski / Zabytek.pl","url":"https://turystyczny.powiat-gdanski.pl/?product=rozyny-kosciol"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego (kodeks pelpli\u0144ski, s. 56, has\u0142o Rozenberk) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wawrzy\u0144ca odebrany luteranom, ca\u0142a wie\u015b lutera\u0144ska, usuni\u0119ty pastor w Juszkowie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. IX, has\u0142o Rozemberk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1746 r. fundacji przeora oliwskiego, filia \u0141\u0119gowa od 1614, statystyka 1869 i 1885","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis 1885 (Rosenberg, Kreis Danziger H\u00f6he; parafia ewangelicka Sobowidz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0265","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20192,"lng":18.66581,"name_de":"Rosenberg","name_pl":"R\u00f3\u017cyny \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele \u015bw. Wawrzy\u0144ca","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\ud83d\udd34 Po\u0142o\u017cenie tego obiektu pozostaje nierozstrzygni\u0119te. Nazwa \u201eRudawa\u201d nie wyst\u0119puje ani w urz\u0119dowym wykazie miejscowo\u015bci gminy Przechlewo, licz\u0105cym 33 pozycje, ani gminy Rzeczenica, licz\u0105cym 25, a dotychczasowe wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wskazuj\u0105 miejsce trzecie: 193 metry od centrum Polnicy (niemieckiej Pollnitz), w gminie Cz\u0142uch\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc O samym Pflasterm\u00fchl wiadomo natomiast sporo. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia go w powiecie cz\u0142uchowskim na stronie 164, pod pozycj\u0105 124, jako nadle\u015bnictwo \u2014 Oberf\u00f6rsterei \u2014 tu\u017c obok Paw\u0142\u00f3wka, P\u0142aszczycy, Pakotulska, Polnicy, Przechlewka i S\u0105polna. Odpowiadaj\u0105cy tej pozycji wiersz danych podaje siedem miejsc zamieszkania, trzyna\u015bcie budynk\u00f3w mieszkalnych, szesna\u015bcie gospodarstw domowych i 98 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 52 m\u0119\u017cczyzn i 46 kobiet \u2014 z czego 83 nale\u017ca\u0142o do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, a 15 do katolickiego. Siedem rozproszonych miejsc zamieszkania to typowy obraz le\u015bnictwa: gaj\u00f3wki i le\u015bnicz\u00f3wki rozrzucone po obr\u0119bie, a nie zwarta wie\u015b. St\u0105d bierze si\u0119 nieobecno\u015b\u0107 nazwy w wykazach obr\u0119b\u00f3w ewidencyjnych.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna jest ustalona podw\u00f3jnie. Spis z 1885 roku przypisuje nadle\u015bnictwo do parafii ewangelickiej w S\u0105polnie i do parafii katolickiej w Koczale, a Harnoch niezale\u017cnie wymienia Pflasterm\u00fchl w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko, licz\u0105cej 3 245 dusz i sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich. Warstwa ewangelicka obiektu jest wi\u0119c udokumentowana. \ud83d\udfe1 Otwarte pozostaje jedno: gdzie dok\u0142adnie sta\u0142o nadle\u015bnictwo i czy zachowa\u0142 si\u0119 przy nim cmentarz. Parafia katolicka w Koczale przesuwa poszukiwania ku p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci powiatu, z dala od Polnicy. Rozstrzygni\u0119cie przyniesie mapa Messtischblatt tej okolicy \u2014 dost\u0119pne arkusze tej serii obejmuj\u0105 na razie wy\u0142\u0105cznie powiat pucki \u2014 oraz sprawdzenie w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"CM-0654","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.75,"lng":17.4,"name_de":"Pflasterm\u00fchl","name_pl":"Rudawa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rudniki, po niemiecku Eisenhammer \u2014 dos\u0142ownie \u201eku\u017anica \u017celaza\u201d, st\u0105d i polska nazwa \u2014 le\u017ca\u0142y w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau). Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 158 pod pozycj\u0105 23, naliczy\u0142 tu 323 mieszka\u0144c\u00f3w: 242 katolik\u00f3w, 75 ewangelik\u00f3w i 6 os\u00f3b innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich, o kt\u00f3rych \u017ar\u00f3d\u0142o nie m\u00f3wi nic wi\u0119cej. Mieszkali w 36 budynkach mieszkalnych, w 66 gospodarstwach domowych roz\u0142o\u017conych na dwa miejsca zamieszkania; kobiet by\u0142o 180, m\u0119\u017cczyzn 143. Wie\u015b by\u0142a wi\u0119c w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci katolicka, a ewangelicy stanowili niespe\u0142na czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 mimo to zostawili po sobie w\u0142asny cmentarz.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w Przechlewie, ewangelicy do parafii w S\u0105polnie (Sampohl). \ud83d\udccc Potwierdza to niezale\u017cnie Harnoch: Rudniki figuruj\u0105 w jego wykazie miejscowo\u015bci parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko, kt\u00f3ra liczy\u0142a 3 245 dusz i mia\u0142a sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich. Parafia ta by\u0142a m\u0142oda \u2014 gmina w S\u0105polnie zabiega\u0142a o samodzielno\u015b\u0107 od 1842 roku, nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142a od 1848 roku w ko\u015bciele tymczasowym, a w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0142a w 1859 roku; w drugim o\u015brodku parafii, Pakotulsku, nabo\u017ce\u0144stwo odbywa\u0142o si\u0119 co czwart\u0105 niedziel\u0119.\n\nPrzed 1920 rokiem powiat nale\u017ca\u0142 do Prus Zachodnich; po 1920 roku pozosta\u0142 po stronie niemieckiej, zmieniaj\u0105c jedynie prowincj\u0119: w latach 1922\u20131938 by\u0142a to Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze.\n\nCmentarz ewangelicki wymieniany jest w ewidencji bez osobnego opisu. \ud83d\udfe1 Jego stanu i datowania nie ustalono: gminy Przechlewo nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego tego terenu nie obejmuje \u2014 nazwa Rudniki nie pada w niej ani razu. Rozstrzygnie sprawdzenie w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0655","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8257,"lng":17.1696,"name_de":"Eisenhammer","name_pl":"Rudniki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rudno, po niemiecku Rauden, le\u017cy na Kociewiu, w dzisiejszej gminie Pelplin. Nazw\u0119 zna S\u0142ownik geograficzny z dokument\u00f3w ju\u017c od 1229 roku, jako Rudna, i od 1250 roku, jako Rudeue. Przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Kreis Marienwerder w rejencji kwidzy\u0144skiej \u2014 tak stoi w wykazie gmin z 1885 roku, na stronie 78 pod pozycj\u0105 93 \u2014 a w latach 1920\u20131939, w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, do powiatu gniewskiego.\n\n\ud83d\udccc Wbrew polsko-katolickiej przewadze ca\u0142ego regionu Rudno mia\u0142o wyra\u017an\u0105 warstw\u0119 lutera\u0144sk\u0105, i to o dwa stulecia starsz\u0105 od zachowanego ko\u015bcio\u0142a. W wizytacjach biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego proboszcz z s\u0105siednich Lign\u00f3w skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce jego parafian nie spos\u00f3b zawr\u00f3ci\u0107 do ko\u015bcio\u0142a, bo w pobliskim Rudnie, w tej samej posiad\u0142o\u015bci pana Przyjemskiego, utrzymuj\u0105 w\u0142asnego duchownego i w niedziele schodz\u0105 si\u0119 na jego kazania. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wielkim Garcu, do kt\u00f3rego parafii katolickiej Rudno w\u00f3wczas nale\u017ca\u0142o, odebrano z r\u0105k lutera\u0144skiego duchownego 10 sierpnia 1596 roku, a biskup wizytowa\u0142 go jedena\u015bcie dni p\u00f3\u017aniej; przy \u015bwi\u0105tyni nie zachowa\u0142a si\u0119 ju\u017c pami\u0119\u0107 o tym, kiedy usta\u0142a w niej wiara katolicka.\n\nParafia ewangelicka w Rudnie by\u0142a o\u015brodkiem realnym, nie nazw\u0105 na papierze. Jej ksi\u0119gi metrykalne zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1690 roku \u2014 \u015bluby od 1690, chrzty od 1691, zgony od 1733, konfirmacje od 1762. W zestawieniu Harnocha z 1890 roku liczy 1600 dusz i 800 komunikant\u00f3w, sze\u015b\u0107dziesi\u0105t chrzt\u00f3w i czterna\u015bcie \u015blub\u00f3w rocznie. W wykazie gmin z 1885 roku Rudno stoi jako parafia ewangelicka przy szesnastu miejscowo\u015bciach trzech powiat\u00f3w \u2014 kwidzy\u0144skiego, tczewskiego i starogardzkiego \u2014 a w\u015br\u00f3d nich przy samym Pelplinie z katedr\u0105 i siedzib\u0105 biskupa, gdzie na 2118 mieszka\u0144c\u00f3w 135 by\u0142o ewangelikami. \u015awiadczy o tym tak\u017ce zachowany do dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-810 decyzj\u0105 z 17 listopada 1974 roku. \ud83d\udd34 Rok 1796 powtarzaj\u0105 dwa przekazy, ale wi\u0105\u017c\u0105 go z czym innym: opis zabytku z wie\u017c\u0105 barokowej \u015bwi\u0105tyni, Harnoch z budow\u0105 ca\u0142ego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry okre\u015bla jako szachulcowy, o patronacie prywatnym, z dwoma dzwonami i pi\u0119tnastog\u0142osowymi organami. R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nLiczby pokazuj\u0105 mniejszo\u015b\u0107 trwa\u0142\u0105, cho\u0107 malej\u0105c\u0105. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 573 mieszka\u0144c\u00f3w w 43 domach i 119 gospodarstwach domowych, w tym 127 ewangelik\u00f3w i 446 katolik\u00f3w; katolicy nale\u017celi do parafii w Wielkim Garcu, ewangelicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu. Dwa lata p\u00f3\u017aniej do dwuklasowej szko\u0142y symultannej chodzi\u0142o 87 dzieci, a uczy\u0142o ich dw\u00f3ch nauczycieli \u2014 jeden katolicki i jeden ewangelicki. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 653 mieszka\u0144c\u00f3w, 558 katolik\u00f3w i 94 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 586 os\u00f3b, niemieck\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i u\u017cytkuj\u0105 go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Cmentarz pozosta\u0142 po parafii lutera\u0144skiej, kt\u00f3ra mia\u0142a tu swoj\u0105 siedzib\u0119. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105: u Harnocha rubryki cmentarne przy parafii Rudno s\u0105 puste, ewidencja cmentarzy Pomorza nie obejmuje ani jednej pozycji z powiatu tczewskiego, a arkusz gminy Pelplin w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w liczy dziesi\u0119\u0107 pozycji, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych Rudna nie ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0220","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93132,"lng":18.75899,"name_de":"Rauden","name_pl":"Rudno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rudno, po niemiecku Rauden, to kociewska wie\u015b nad doln\u0105 Wis\u0142\u0105, wzmiankowana ju\u017c w 1250 roku, gdy Sambor II zastawi\u0142 j\u0105 biskupowi. Przez ca\u0142y wiek dziewi\u0119tnasty le\u017ca\u0142a w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder), w tej jego cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra si\u0119ga\u0142a lewego brzegu rzeki wok\u00f3\u0142 Gniewu; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje Rauden na stronie 78 pod pozycj\u0105 93, z parafi\u0105 katolick\u0105 w Wielkim Garcu. Po odrodzeniu Polski wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie gniewskim i w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej.\n\nEwangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105, ale mniejszo\u015bci\u0105 z w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 i w\u0142asn\u0105 parafi\u0105. Spis z 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 573 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 446 katolik\u00f3w i 127 ewangelik\u00f3w, a ci ostatni mieli parafi\u0119 na miejscu. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku zasta\u0142 tu 653 osoby w 46 domach mieszkalnych \u2014 558 wyznania rzymskokatolickiego i 94 ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 586 os\u00f3b, niemieck\u0105 66. Sam okr\u0119g parafialny by\u0142 przy tym rozleg\u0142y: Harnoch liczy mu 1 600 dusz rozsianych na sze\u015bciu milach kwadratowych, a spis z 1885 roku pokazuje, jak daleko si\u0119ga\u0142 \u2014 do parafii w Rudnie przypisano ewangelik\u00f3w Pelplina, siedziby biskupstwa che\u0142mi\u0144skiego, gdzie by\u0142o ich wtedy 135, a tak\u017ce Subk\u00f3w ze 145 ewangelikami i Rajkow\u00f3w z trzydziestoma dwoma.\n\nPocz\u0105tek tej wsp\u00f3lnoty by\u0142 trudny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wielkim Garcu mia\u0142 wcze\u015bniej nale\u017ce\u0107 do gminy lutera\u0144skiej, lecz w 1597 roku odebra\u0142 go jej biskup Rozra\u017cewski, po czym ewangelicy odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa po domach prywatnych. W 1639 roku kupili spichlerz stoj\u0105cy w miejscu dzisiejszego ko\u015bcio\u0142a, a w 1730 roku, przy pomocy gda\u0144szczan, obudowali podupad\u0142y spichlerz \u015bwi\u0105tyni\u0105. \ud83d\udccc Rozbie\u017cno\u015b\u0107 dat t\u0142umaczy si\u0119 dziejami samej budowli: ewangelicy kupili w 1639 roku spichlerz stoj\u0105cy w tym miejscu, a w 1730 roku \u2014 jak podaje Harnoch \u2014 obudowali podupad\u0142y spichlerz \u015bwi\u0105tyni\u0105. Rok 1761, kt\u00f3ry daje wykaz zabytk\u00f3w, opisuje wi\u0119c najpewniej kolejny etap: przebudow\u0119 albo wzniesienie budowli od nowa w miejsce tamtej prowizorki. \ud83d\udfe1 Rozstrzygni\u0119cia brak, ale obie daty da si\u0119 pogodzi\u0107 bez zak\u0142adania, \u017ce kt\u00f3re\u015b ze \u017ar\u00f3de\u0142 si\u0119 myli. Zgodna jest data wie\u017cy, 1796, i konstrukcja szachulcowa. Patronat by\u0142 prywatny i spoczywa\u0142 na czterech maj\u0105tkach: Rudnie, Siebenau, Gremblinie i Garcu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa dzwony, dwie kondygnacje empor i pi\u0119tnastog\u0142osowe organy, a pastora wymieniano tu od 1610 roku. \ud83d\udccc Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, ale dwa razy w roku sprawowano komuni\u0119 po polsku.\n\nWojna zabra\u0142a wsi jej nauczyciela: w 1939 roku, w ramach Intelligenzaktion, Niemcy zamordowali polskiego nauczyciela W\u0142adys\u0142awa Kleina wraz z \u017con\u0105 Helen\u0105. Po 1945 roku barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 o konstrukcji szachulcowej, z wie\u017c\u0105 z 1796 roku, przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako \u015bwi\u0105tynia filialna pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego i jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-810.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 93; Kreis Dirschau, s. 28); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Rauden; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":1760,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys dziej\u00f3w Rudna, Historyczny Pelplin","url":"http://historyczny.epelplin.pl/miejscowosci/historia-miejscowosci-rudno/zarys-dziejow-miejscowosci-rudno-rudnopole-i-mlynik/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Rauden, odczyt","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015aw., Rudno","id":"KOS-0187","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93441,"lng":18.75802,"name_de":"Rauden","name_pl":"Rudno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Che\u0142mi\u0144skiej w Rumi \u2014 po niemiecku Rahmel \u2014 by\u0142 jednym z dw\u00f3ch cmentarzy tutejszej parafii ewangelickiej. Rumia le\u017ca\u0142a w powiecie wejherowskim w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie.\n\nLudno\u015b\u0107 ewangelicka nap\u0142yn\u0119\u0142a tu po pierwszym rozbiorze, w 1772 roku, wraz z kolonizacj\u0105 prusk\u0105; w 1817 roku stanowi\u0142a oko\u0142o jedenastu i p\u00f3\u0142 procent mieszka\u0144c\u00f3w Rumi i Zag\u00f3rza. W 1857 roku zawi\u0105zano komitet budowy ko\u015bcio\u0142a, dwa lata p\u00f3\u017aniej wydzielono z parafii w Wejherowie, Bolszewie i Ma\u0142ym Kacku samodzieln\u0105 parafi\u0119, a 24 lipca 1859 roku po\u015bwi\u0119cono \u015bwi\u0105tyni\u0119, pozostaj\u0105c\u0105 pod patronatem gminy. \ud83d\udccc Rok 1859 potwierdza niezale\u017cnie Benedykt Reszka, w kt\u00f3rego wykazie parafii ewangelickich Prus Zachodnich stoi zapis \u201eRumia 1859\u201d. \ud83d\udd34 Co do materia\u0142u \u015bwi\u0105tyni \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119 rozchodz\u0105: opisy m\u00f3wi\u0105 o budowli murowanej, a Harnoch w rubryce stylu notuje \u201eFachwerkbau\u201d, czyli konstrukcj\u0119 szachulcow\u0105. Pierwszym duchownym by\u0142 kandydat teologii Schmeling.\n\nParafia liczy\u0142a w\u00f3wczas oko\u0142o sze\u015bciuset wiernych w dziewi\u0119tnastu wsiach, trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej \u2014 wed\u0142ug statystyki ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku, gdzie wyst\u0119puje jako \u201eRahmel\u201d w diecezji wejherowskiej \u2014 ju\u017c 970 dusz, przy dw\u00f3ch dzwonach i o\u015bmiog\u0142osowych organach, 43 chrztach, pi\u0119ciu \u015blubach, 586 komunikantach i 25 pogrzebach rocznie; w latach trzydziestych dwudziestego wieku zosta\u0142o ich oko\u0142o dwustu. Wykaz gmin z 1885 roku wykaza\u0142 w samej Rumi 808 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 157 ewangelik\u00f3w i 646 katolik\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1910 roku \u2014 1028 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 166 wyznania ewangelickiego, przy czym po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 581 os\u00f3b. Ten sam spis przypisuje do parafii Rahmel, pr\u00f3cz samej Rumi, jeszcze Lensitz, Reschke i Red\u0119.\n\nCmentarze by\u0142y dwa. Starszy le\u017ca\u0142 przy ulicy Ko\u015bcielnej, na osi ko\u015bcio\u0142a, i mierzy\u0142 czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 na dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w. Ten przy Che\u0142mi\u0144skiej za\u0142o\u017cono dopiero na pocz\u0105tku dwudziestego wieku.\n\nPo 1945 roku parafia przesta\u0142a istnie\u0107, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zaadaptowano na Szko\u0142\u0119 Podstawow\u0105 numer 1. Z cmentarza pozosta\u0142y nieliczne czytelne \u015blady; obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w. \ud83d\udfe1 Nazwisko architekta ko\u015bcio\u0142a pozostaje sporne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 452; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rumscy ewangelicy \u2014 Zabytki i historia Pomorza (zdsk.pl)","url":"http://zdsk.pl/historia/91-rumscy-ewangelicy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Rumia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 452","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0273","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57851,"lng":18.40451,"name_de":"Rahmel (evangelischer Friedhof)","name_pl":"Rumia \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rumia \u2014 po niemiecku Rahmel \u2014 by\u0142a wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie wejherowskim. \ud83d\udccc Sama nazwa jest starsza od wsi: pochodzi od strumienia Rumpna, s\u0142owia\u0144skiego okre\u015blenia, kt\u00f3re da\u0142o nazw\u0119 i osadzie, i dzisiejszej rzece Zag\u00f3rskiej Strudze.\n\nZanim ewangelicy z Rumi, Zag\u00f3rza i Szmelty doczekali si\u0119 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni, je\u017adzili do ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Wejherowie, Ma\u0142ym Kacku i Bolszewie. Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono tu w latach 1858\u20131859 wed\u0142ug projektu Fritza Schwabego; kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 12 sierpnia 1858 roku, a w fundamentach umieszczono kapsu\u0142\u0119 czasu. Miejscowa parafia powsta\u0142a w 1859 roku \ud83d\udfe1 \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a niemieckie podaj\u0105 rok 1861 \u2014 i obejmowa\u0142a a\u017c trzydzie\u015bci cztery miejscowo\u015bci w okr\u0119gu wejherowskim; w 1937 roku liczy\u0142a 250 wiernych.\n\nEwangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d katolickiej wi\u0119kszo\u015bci. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje na 808 mieszka\u0144c\u00f3w 157 ewangelik\u00f3w, 646 katolik\u00f3w, dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan i troje \u017byd\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1910 roku \u2014 1 028 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 166 wyznania ewangelickiego, przy 581 osobach m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku. We wsi sta\u0142 tak\u017ce katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, do kt\u00f3rego parafii nale\u017ca\u0142y Rumia, Kazimierz, Janowo i Louisenhof, z fili\u0105 w Redzie; w 1867 roku liczy\u0142a 3 626 dusz, a w 1887 \u2014 4 546.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki dzia\u0142a\u0142 do 1945 roku. Po wojnie i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej opuszczony i cz\u0119\u015bciowo zniszczony budynek przebudowano, w\u0142\u0105czaj\u0105c go w zabudowania szko\u0142y podstawowej przy ulicy Ko\u015bcielnej. Po utracie wie\u017cy i ceglanej elewacji trudno go dzi\u015b rozpozna\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki w Rumi (nieistniej\u0105cy) (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_ewangelicki_w_Rumi"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / historia.rumia.eu \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Rumi","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Rumia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0292","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_zwartowo/zwartowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5797,"lng":18.4011,"name_de":"Rahmel","name_pl":"Rumia \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Runowo, do 1945 roku Gro\u00df Runow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, i by\u0142o fili\u0105 parafii ewangelickiej w Sk\u00f3rowie (Schurow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; ca\u0142a ludno\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do wyznania lutera\u0144skiego. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny obiekt sakralny: ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1688 roku, kt\u00f3ry oko\u0142o 1777 popad\u0142 w ruin\u0119, a oko\u0142o 1800 roku pani von Bonin ufundowa\u0142a now\u0105 kaplic\u0119, ozdobion\u0105 herbami rod\u00f3w Grumbkow i Bonin. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 490 mieszka\u0144c\u00f3w, a obszar gminy 2189 hektar\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Ten wpis dotyczy cmentarza wiejskiego \u2014 drugiego z dw\u00f3ch tutejszych, obok rodowego von Grumbkow\u00f3w. Za\u0142o\u017cono go r\u00f3wnie\u017c na p\u00f3\u0142noc od miejscowo\u015bci, nieopodal linii kolejowej i dzisiejszej drogi krajowej numer 6. \u0179r\u00f3d\u0142a kartograficzne pokazuj\u0105 rzut prostok\u0105ta z wej\u015bciem g\u0142\u00f3wnym od wschodu; dzi\u015b granice zatar\u0142 otaczaj\u0105cy kompleks le\u015bny. W miejscu pierwotnego za\u0142o\u017cenia zachowa\u0142o si\u0119 jednak kilkadziesi\u0105t miejsc poch\u00f3wku wyznaczaj\u0105cych poszczeg\u00f3lne rz\u0119dy oraz lipowa aleja, kt\u00f3ra dzieli teren na dwie kwatery i prowadzi do pomnika po\u015bwi\u0119conego mieszka\u0144com Runowa poleg\u0142ym w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Wok\u00f3\u0142 pomnika wzniesiono wysoki kamienny mur.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono \u2014 299 os\u00f3b trafi\u0142o do zachodnich Niemiec, 93 do wschodnich. Po wojnie cmentarz opuszczono, a szko\u0142y z Pot\u0119gowa prowadzi\u0142y na nim akcje porz\u0105dkowe.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Runowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 160; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0854","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4796663,"lng":17.5567189,"name_de":"Gro\u00df Runow","name_pl":"Runowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Le\u015bny cmentarz ewangelicki w Runowie (gm. Pot\u0119gowo), porz\u0105dkowany w ramach akcji \u201eSzko\u0142a pami\u0119ta\u201d; obiekt w katalogu cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0643","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.47203,"lng":17.55586,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Runowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Runowo, do 1945 roku Gro\u00df Runow \u2014 dla odr\u00f3\u017cnienia od Klein Runow, dzisiejszego Runowa S\u0142awie\u0144skiego \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka, a sama wie\u015b stanowi\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. \u015awi\u0105tyni\u0119 wzniesiono tu w 1688 roku, ale oko\u0142o 1777 by\u0142a ju\u017c zrujnowana; oko\u0142o 1800 roku stan\u0119\u0142a nowa kaplica, ozdobiona herbami rod\u00f3w von Grumbkow i von Bonin. Maj\u0105tek za\u0142o\u017cy\u0142 w 1690 roku Joachim von Grumbkow, urz\u0105dzaj\u0105c zarazem przytu\u0142ek dla dwunastu ubogich kobiet.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y w Runowie dwa \u2014 wiejski i rodowy. Ten wpis dotyczy rodowego. Za\u0142o\u017cyli go von Grumbkowowie na p\u00f3\u0142noc od za\u0142o\u017cenia pa\u0142acowo-parkowego, kt\u00f3rego byli w\u0142a\u015bcicielami: na owalnym, niewielkim wzniesieniu stan\u0119\u0142a niedu\u017ca ceglana kaplica, pod kt\u00f3r\u0105 z\u0142o\u017cono szcz\u0105tki za\u0142o\u017cycieli Runowa. Po kaplicy zosta\u0142 dzi\u015b tylko stos cegie\u0142 i widoczne stalowe belki stropu. Chowano tu cz\u0142onk\u00f3w rodu, a obok nich pensjonariuszki przytu\u0142ku; p\u0142yta nagrobna zagin\u0119\u0142a w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Runowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 160; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0853","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.47203,"lng":17.55586,"name_de":"Gro\u00df Runow","name_pl":"Runowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rybaki \u2014 po niemiecku Fischersh\u00fctte, dawniej Fiszerowa Huta \u2014 za\u0142o\u017cyli w XVII wieku starostowie ko\u015bcierscy. Po 1772 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Kr\u00f3lestwie Prus, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego.\n\n\ud83d\udccc By\u0142a to niemiecka osada lutera\u0144ska od samego pocz\u0105tku. \ud83d\udd34 Powtarzany przekaz, jakoby ju\u017c w 1650 roku mieszka\u0144cy utrzymywali w\u0142asnego pastora, nie ma \u017ar\u00f3d\u0142a, a Agathon Harnoch opisuje sytuacj\u0119 odwrotn\u0105. Kiedy predykant Morton, sprowadzony z Pomorza, siedzia\u0142 w K\u0142obuczynie, a starosta ko\u015bcierski Demetrius von Weiher osadzi\u0142 Pomorzanami tak\u017ce Szymbark i pozwoli\u0142 tam wznie\u015b\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, dwaj duchowni tak blisko siebie nie mogli si\u0119 utrzyma\u0107: Morton odszed\u0142, k\u0142obuczynianie rozebrali sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 i przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do Szymbarka. Pod koniec 1892 roku mieszka\u0142o tu 166 Niemc\u00f3w \u2014 poza jednym wszyscy ewangelicy \u2014 oraz pi\u0119ciu katolickich Kaszub\u00f3w. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 178 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich ewangelik\u00f3w, przy zerze katolik\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1910 roku 241 os\u00f3b \u2014 124 m\u0119\u017cczyzn i 117 kobiet, w 32 domach mieszkalnych i 40 gospodarstwach domowych na 405,5 hektara \u2014 w tym 200 wyznania ewangelickiego i 202 m\u00f3wi\u0105ce po niemiecku.\n\nTutejsi protestanci nale\u017celi do ewangelickiej parafii w Szymbarku; Meyers wymienia Fischersh\u00fctte w\u015br\u00f3d trzynastu miejscowo\u015bci tej parafii, a kolumna parafialna spisu z 1910 roku potwierdza to samo. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o \u2014 pozosta\u0142 wy\u0142\u0105cznie cmentarz, jeden z osiemnastu, kt\u00f3re Harnoch liczy przy parafii szymbarskiej; ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 109/1.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlili Kaszubi z okolicy. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia i zamkni\u0119cia cmentarza nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0321","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.224097,"lng":18.147484,"name_de":"Fischersh\u00fctte","name_pl":"Rybaki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Rybnie (kaszb. Ribno, niem. Rieben), gm. Gniewino, pow. wejherowski, po\u0142o\u017cony ok. 1 km od wsi, na skraju lasu; nieopodal (ok. 300 m na po\u0142udniowy wsch\u00f3d) przebiega\u0142a linia kolejowa Wejherowo \u2013 Choczewo \u2013 L\u0119bork. Wie\u015b, stara osada pomorska, notowana jest od 11 listopada 1382 r., gdy komtur gda\u0144ski Zygfryd Walpot von Bassenheim nada\u0142 Pantkenowi Marcenowiczowi 41 \u0142an\u00f3w w Rybnie do osadzenia na prawie che\u0142mi\u0144skim; w czasach polskich nale\u017ca\u0142a do rodu von Rybinski, p\u00f3\u017aniej m.in. do Przebendowskich, von Platena, von Blankensee, a od 1902 r. do Arnolda Johsta. Wg M. Drzewieckiego w 1885 r. mieszka\u0142o tu 88 katolik\u00f3w i 90 ewangelik\u00f3w, a wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii Wejherowo z ko\u015bcio\u0142em filialnym w G\u00f3rze. Cmentarz za\u0142o\u017cono w latach 1935\u20131940. Zajmuje powierzchni\u0119 ok. 0,48 ha na rzucie tr\u00f3jk\u0105tnym, na stoku niewielkiego wzg\u00f3rza splantowanego w dwa poziomy taras\u00f3w. Teren obsadzono szpalerem \u015bwierkowym, wewn\u0105trz bieg\u0142a aleja obsadzona tujami. Na wy\u017cszy taras, gdzie sta\u0142a kaplica, prowadzi\u0142y kamienne schody, kt\u00f3rych pozosta\u0142o\u015bci wida\u0107 do dzi\u015b; po kaplicy zachowa\u0142y si\u0119 tylko fundamenty, resztki cegie\u0142 i kamienne obwa\u0142owanie. W 1985 r. Karta cmentarza odnotowa\u0142a dwa wolnostoj\u0105ce nagrobki z 1. po\u0142. XX w. oraz sze\u015b\u0107 umocnionych mogi\u0142 ziemnych; obecnie zachowane s\u0105 trzy nagrobki, bez tablic i inskrypcji. Na dw\u00f3ch mogi\u0142ach ziemnych umieszczono wsp\u00f3\u0142czesne blaszane tabliczki: Leona i Leony Milewskich oraz El\u017cbiety Golla (zmar\u0142ych w 1945 r.) i ma\u0142\u017ce\u0144stwa Reschke. Teren jest silnie zadrzewiony i zaniedbany, zlewa si\u0119 z pobliskim lasem; istniej\u0105ce jeszcze w 1985 r. s\u0142upy bramy zosta\u0142y zniszczone. Obiekt figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.","built_year":1850,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Rybno (Geocaching/Opencaching Polska)","url":"https://opencaching.pl/viewcache.php?cacheid=52712"},"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)"]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0426","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki/gmina-gniewino__219-rybno/cm_rybno_rybno_20_2810_29.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.6833825,"lng":18.0844871,"name_de":"Rieben","name_pl":"Rybno","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rybno \u2014 po kaszubsku Ribno, po niemiecku Rieben \u2014 jest star\u0105 osad\u0105 pomorsk\u0105. Notowane jest od 11 listopada 1382 roku, gdy komtur gda\u0144ski Zygfryd Walpot von Bassenheim nada\u0142 Marcenowiczowi, kt\u00f3rego imienia M. Drzewiecki nie podaje, 41 \u0142an\u00f3w w Rybnie do osadzenia na prawie che\u0142mi\u0144skim. W czasach polskich wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Rybinski, p\u00f3\u017aniej mi\u0119dzy innymi do Przebendowskich, von Platena i von Blankensee, a od 1902 roku do Arnolda Johsta; jego maj\u0105tek liczy\u0142 wtedy 587 hektar\u00f3w i 253 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 126 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a 127 po polsku.\n\nKo\u015bcielnie Rybno ci\u0105\u017cy\u0142o ku G\u00f3rze. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego opisuje G\u00f3r\u0119 jako wie\u015b starosty puckiego z drewnianym ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Mateusza i trzema \u0142anami uposa\u017cenia, a do tamtejszej parafii wylicza G\u00f3r\u0119, Kniewo, Rybno, Zelewo, Orle, Bolszewo, P\u0119tkowice, \u015amiechowo i Nanice. W Rybnie siedzia\u0142o w\u00f3wczas czterech szlachcic\u00f3w i ka\u017cdy dawa\u0142 plebanii korzec \u017cyta oraz tyle\u017c owsa; w s\u0105siednim Kniewie sta\u0142 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny tej parafii. \ud83d\udccc Reformacja przysz\u0142a w te strony ze dworu: Fankidejski opisuje Jozuego Janowskiego, s\u0119dziego ziemskiego puckiego, kt\u00f3ry uczyni\u0142 z Bolszewa g\u0142\u00f3wne siedlisko luteranizmu, utrzymywa\u0142 kilku predykant\u00f3w i na pogrzebie c\u00f3rki wszed\u0142 z ca\u0142ym orszakiem do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w G\u00f3rze, ka\u017c\u0105c odprawi\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo po lutersku. O samym Rybnie ani o jego szlachcie Fankidejski przy tym nie m\u00f3wi. Wed\u0142ug M. Drzewieckiego mieszka\u0142o tu w 1885 roku 88 katolik\u00f3w i 90 ewangelik\u00f3w, a w 1869 roku wie\u015b wchodzi\u0142a w sk\u0142ad folwarku Grabowin i nale\u017ca\u0142a do parafii Wejherowo z ko\u015bcio\u0142em filialnym w G\u00f3rze.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono dopiero w latach 1935\u20131940, oko\u0142o 1 kilometra od wsi, na skraju lasu; jakie\u015b 300 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d przebiega\u0142a linia kolejowa z Wejherowa przez Choczewo do L\u0119borka. Zajmuje oko\u0142o 0,48 hektara na rzucie tr\u00f3jk\u0105tnym, na stoku niewielkiego wzg\u00f3rza splantowanym w dwa poziomy taras\u00f3w. Teren obsadzono szpalerem \u015bwierkowym, a wewn\u0105trz bieg\u0142a aleja tui. Na wy\u017cszy taras, gdzie sta\u0142a kaplica, prowadzi\u0142y kamienne schody \u2014 ich pozosta\u0142o\u015bci wida\u0107 do dzi\u015b; po samej kaplicy zosta\u0142y tylko fundamenty, resztki cegie\u0142 i kamienne obwa\u0142owanie.\n\nKarta cmentarza odnotowa\u0142a w 1985 roku dwa wolnostoj\u0105ce nagrobki z pierwszej po\u0142owy XX wieku oraz sze\u015b\u0107 umocnionych mogi\u0142 ziemnych; dzi\u015b zachowane s\u0105 trzy nagrobki, wszystkie bez tablic i inskrypcji. Na dw\u00f3ch mogi\u0142ach ziemnych umieszczono wsp\u00f3\u0142czesne blaszane tabliczki: Leona i Leony Milewskich oraz El\u017cbiety Golla, zmar\u0142ych w 1945 roku, i ma\u0142\u017ce\u0144stwa Reschke. Teren jest silnie zadrzewiony i zaniedbany, zlewa si\u0119 z pobliskim lasem; s\u0142upy bramy, stoj\u0105ce jeszcze w 1985 roku, zosta\u0142y zniszczone. Obiekt figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Rybno jest star\u0105 osad\u0105 pomorsk\u0105, notowan\u0105 od 11 listopada 1382 roku, gdy komtur gda\u0144ski Zygfryd Walpot von Bassenheim nada\u0142 Pantkenowi Marcenowiczowi czterdzie\u015bci jeden \u0142an\u00f3w do osadzenia na prawie che\u0142mi\u0144skim. W czasach polskich wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Rybinski, p\u00f3\u017aniej mi\u0119dzy innymi do Przebendowskich, von Platena i von Blankensee, a od 1902 roku do Arnolda Johsta. Cmentarz le\u017cy oko\u0142o kilometra od wsi, na skraju lasu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Rybno, Opencaching Polska","url":"https://opencaching.pl/viewcache.php?cacheid=52712"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0116","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_rybno_marsz/mapa.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6718908,"lng":18.0867021,"name_de":"Rieben","name_pl":"Rybno Kaszubskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rychliki, po niemiecku Reichenbach, le\u017ca\u0142y w powiecie Preu\u00dfisch Holland w prowincji Prusy Wschodnie. Tutejsza wsp\u00f3lnota by\u0142a ewangelicka w tym kszta\u0142cie, jaki przynios\u0142a pruska unia z 1817 roku: luteranie i reformowani w jednym Ko\u015bciele.\n\nCmentarz przy ko\u015bciele pochodzi z pierwszej po\u0142owy XIX wieku. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i jest u\u017cytkowany do dzi\u015b; do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go pod numerem A-4542, decyzj\u0105 z 12 lutego 2010 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (unijne/lutera\u0144skie)","denomination":"ewangelickie (unijne/lutera\u0144skie)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1050","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.986167,"lng":19.526444,"name_de":"Reichenbach","name_pl":"Rychliki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Rychlikach, po niemiecku Reichenbach, wzniesiono w latach 1875\u20131877 i po\u015bwi\u0119cono 27 wrze\u015bnia 1877 roku. Jest neoroma\u0144ski, zbudowany z jasno\u017c\u00f3\u0142tej ceg\u0142y, jednonawowy, z absyd\u0105 i wie\u017c\u0105 od p\u00f3\u0142nocnego zachodu.\n\n\ud83d\udccc Stan\u0105\u0142 cz\u0119\u015bciowo na fundamentach ko\u015bcio\u0142a gotyckiego, rozebranego wiosn\u0105 1875 roku \u2014 nowa \u015bwi\u0105tynia dos\u0142ownie wyros\u0142a ze starej. Budow\u0119 nadzorowa\u0142 miejscowy proboszcz Wilhelm Gottfried Grzybowski, \u017cyj\u0105cy w latach 1803\u20131896.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; nosi dzi\u015b wezwanie Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, a parafi\u0119 reerygowano 1 kwietnia 1947 roku. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-2954 decyzj\u0105 z 27 listopada 1989 roku (w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa dawny numer 134/89).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (unijne/lutera\u0144skie)","denomination":"ewangelickie (unijne/lutera\u0144skie)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Rychliki_(gmina_wiejska)"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0520","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.985972,"lng":19.526444,"name_de":"Reichenbach","name_pl":"Rychliki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Reichenbach)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Rydz\u00f3wka, po niemiecku Kalthof, le\u017ca\u0142a w powiecie Preu\u00dfisch Holland; dzi\u015b nale\u017cy do gminy Pas\u0142\u0119k. Tutejszy cmentarz pochodzi z prze\u0142omu XVIII i XIX wieku \u2014 jest wi\u0119c najstarszy spo\u015br\u00f3d pas\u0142\u0119ckich.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142a si\u0119 okaza\u0142a kompozycja zieleni, i to tr\u00f3jdzielna: od zespo\u0142u dworskiego prowadz\u0105 aleja d\u0119bowa i jesionowa, a na sam cmentarz \u2014 aleja lipowa. Uk\u0142ad m\u00f3wi wprost, \u017ce by\u0142a to nekropolia zwi\u0105zana z dworem. Stan jest z\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Pas\u0142\u0119k.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1045","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.00939,"lng":19.65321,"name_de":"Kalthof","name_pl":"Rydz\u00f3wka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Ryjewo (po niemiecku Rehhof), gmina Ryjewo, powiat kwidzy\u0144ski. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako: cmentarz ewangelicki, ul. Grunwaldzka. Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Ryjewo, pozycja 101), stan z 29 sierpnia 2026 roku. Lokalizacja przybli\u017cona \u2014 do u\u015bci\u015blenia w terenie.\n\n\ud83d\udccc Parafia ewangelicka powsta\u0142a w Ryjewie p\u00f3\u017ano \u2014 ukonstytuowano j\u0105 w 1890 roku \u2014 a zanim to nast\u0105pi\u0142o, wierni nie mieli w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na przemian w dw\u00f3ch miejscach: w niewielkim ko\u015bciele w Louisenwalde, wzniesionym w 1796 roku z kamienia, bez wie\u017cy, pod patronatem dworskim i przy\u0142\u0105czonym w 1813 do parafii sztumskiej, oraz w szkole w Zieglershuben. Pierwszym duchownym zosta\u0142 10 pa\u017adziernika 1888 roku pastor Torsepius, z pensj\u0105 2100 marek. \ud83d\udccc Parafia by\u0142a rozleg\u0142a: liczy\u0142a dwa tysi\u0105ce dusz i sze\u015b\u0107 miejsc szkolnych, do kt\u00f3rych przypisano kilkadziesi\u0105t okolicznych osad i wybudowa\u0144; w roku sprawozdawczym odnotowano 60 chrzt\u00f3w, 18 \u015blub\u00f3w, 800 komunikuj\u0105cych i 20 pogrzeb\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki sta\u0142 w Straszewie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, stan 29 VIII 2026, poz. 101","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1104","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.84215,"lng":18.95981,"name_de":"Rehhof","name_pl":"Ryjewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ryjewo, przed 1945 rokiem Rehhof, le\u017cy na skraju Doliny Kwidzy\u0144skiej, w dawnym powiecie sztumskim, a dzi\u015b kwidzy\u0144skim. Do w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a by\u0142o st\u0105d d\u0142ugo daleko: nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na przemian w ma\u0142ym ko\u015bciele w Louisenwalde \u2014 wzniesionym z kamienia w 1796 roku, bez wie\u017cy, pod patronatem dworskim, a w 1813 roku przy\u0142\u0105czonym do parafii w Sztumie \u2014 oraz w szkole w Zieglershuben.\n\nW\u0142asnego duchownego okolica doczeka\u0142a si\u0119 10 pa\u017adziernika 1888 roku; pierwszym pastorem zosta\u0142 Torsepius, z uposa\u017ceniem 2 100 marek, i od tego roku prowadzono tu ksi\u0119gi metrykalne. Parafi\u0119 ukonstytuowano formalnie w 1890 roku. Obejmowa\u0142a obszar rozleg\u0142y \u2014 kilkadziesi\u0105t wsi, folwark\u00f3w i przysi\u00f3\u0142k\u00f3w wok\u00f3\u0142 Zieglershuben, Montauerweide, Seydenm\u00fchl, Schweingrube, Klein Scharbau i Louisenwalde \u2014 i liczy\u0142a 2 000 dusz, a w skali roku 60 chrzt\u00f3w, 40 konfirmacji, 18 \u015blub\u00f3w, 800 komunikant\u00f3w i 20 pogrzeb\u00f3w. Katolicy tej okolicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 w Straszewie i kaplic\u0119 w Rehheide.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki Ryjewa przetrwa\u0142 wojn\u0119. S\u0142u\u017cy dzi\u015b rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniem b\u0142ogos\u0142awionego Micha\u0142a Kozala, biskupa i m\u0119czennika, i jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 1294; obok niego ewidencja zabytk\u00f3w notuje w Ryjewie cmentarz ewangelicki przy ulicy Grunwaldzkiej.\n\nNazwa Rehhof pojawia si\u0119 tak\u017ce w wykazach przynale\u017cno\u015bci parafialnej. Spis gmin z 1 grudnia 1910 roku notuje, \u017ce pobliski Dubiel nale\u017ca\u0142 do parafii Marienwerder i Rehhof. \u26a0 Przy podanych tam 21 ewangelikach i 18 katolikach trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce kolumny wyznaniowe tego spisu rozbijaj\u0105 na wyznania wy\u0142\u0105cznie osoby, dla kt\u00f3rych j\u0119zykiem ojczystym by\u0142 niemiecki \u2014 nie obejmuj\u0105 wi\u0119c ca\u0142ej ludno\u015bci wsi.\n\nOsobn\u0105 histori\u0119 ma w tej okolicy wsp\u00f3lnota mennonicka. Jej pierwszy, drewniany dom modlitwy powsta\u0142 za zgod\u0105 biskupa che\u0142mi\u0144skiego \u2014 bez niej mennonici, jako wsp\u00f3lnota tolerowana, budowa\u0107 nie mogli, bo wznosili na prawie udzielonym, nie na w\u0142asnym. \ud83d\udd34 Ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza jednak \u015blady tej wsp\u00f3lnoty nie w Ryjewie, lecz w s\u0105siednich Barcicach, dawnym Tragheimerweide, gdzie zachowa\u0142y si\u0119 dwa cmentarze mennonickie, oraz w Jarz\u0119binie, gdzie jest trzeci. \ud83d\udfe1 Murowana \u015bwi\u0105tynia z 1866 roku, uszkodzona w 1945 roku i rozebrana w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, nie znajduje potwierdzenia w \u017ar\u00f3d\u0142ach m\u00f3wi\u0105cych o samym Ryjewie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 518\u2013519 (Rehhof); ten\u017ce, wykaz ksi\u0105g metrykalnych, poz. 165 (Rehhof, powiat sztumski); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; Kwidzynopedia / portel.pl \u2014 Ryjewo (Rehhof).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Kwidzynopedia / portel.pl \u2014 Ryjewo (Rehhof)","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0396","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.84468,"lng":18.96052,"name_de":"Rehhof","name_pl":"Ryjewo \u2014 mennonicki dom modlitwy (Rehhof, nieistniej\u0105cy)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Rytel, po niemiecku Rittel, le\u017ca\u0142 w powiecie chojnickim. Ewangelicy byli tu garstk\u0105, ale garstk\u0105 trwa\u0142\u0105: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 671 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 605 katolik\u00f3w, 57 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. \ud83d\udccc Osobny wiersz dosta\u0142o tutejsze nadle\u015bnictwo, gdzie proporcje by\u0142y zupe\u0142nie inne: na 204 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 114 katolik\u00f3w i a\u017c 90 ewangelik\u00f3w. Jedni i drudzy z samej wsi nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Chojnicach, katolicy \u2014 do Czerska.\n\nW\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105 Rytel doczeka\u0142 u schy\u0142ku XIX wieku: zb\u00f3r powsta\u0142 w 1891 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1909. \ud83d\udd34 Dat\u0119 usamodzielnienia parafii \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie \u2014 zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich stawia przy Rytlu rok 1896, w\u015br\u00f3d takich s\u0105siad\u00f3w jak Kosobudy (1866), Borowy M\u0142yn (1885) i Rzeczenica (1888). Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej wsp\u00f3lnota szybko stopnia\u0142a \u2014 pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 1282 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym czterdzie\u015bcioro wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 1256 os\u00f3b, niemieck\u0105 dwadzie\u015bcioro pi\u0119cioro.\n\nCmentarz le\u017cy przy ulicy Dworcowej; pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w udokumentowano fotograficznie w 2014 roku. \u26a0 Nie nale\u017cy go myli\u0107 z czynnym cmentarzem rzymskokatolickim przy ulicy Gda\u0144skiej \u2014 to jedyny cmentarz Rytla, kt\u00f3ry gminna ewidencja zabytk\u00f3w w og\u00f3le notuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Czersk; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"rytel24.pl","url":"http://www.rytel24.pl/2013/02/koscio-ewangelicki-w-rytlu.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotopolska.eu","url":"https://fotopolska.eu/Rytel_Cmentarz_Ewangielicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1036","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7499,"lng":17.7552,"name_de":"Rittel","name_pl":"Rytel \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ryzowie to przysi\u00f3\u0142ek pod Sk\u00f3rczem, po niemiecku Skurz, na Kociewiu w powiecie starogardzkim. Tutejszy cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelickiej mniejszo\u015bci miasta \u2014 luteranom i ewangelikom unijnym; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 nad doln\u0105 Wis\u0142\u0105, a nie na kociewskiej wysoczy\u017anie. Sk\u00f3rcz by\u0142 miastem w wi\u0119kszo\u015bci polskim i katolickim: w 1867 roku na 1318 katolik\u00f3w przypada\u0142o tu 348 protestant\u00f3w i 35 \u017byd\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci niemieckoj\u0119zycznych.\n\nJu\u017c w 1833 roku superintendent z Preu\u00dfisch Stargard zabiega\u0142 o utworzenie osobnej parafii ewangelickiej dla Sk\u00f3rcza i okolicy. Cmentarz powsta\u0142 oko\u0142o 1846 roku i by\u0142 czynny do 1945 roku; \ud83d\udfe1 datowanie warto sprawdzi\u0107 w karcie ewidencyjnej, bo pokrywa si\u0119 z dat\u0105 utworzenia parafii. Po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej w 1945 roku miejsce opustosza\u0142o i zaros\u0142o.\n\nW ostatnich latach teren uporz\u0105dkowano z inicjatywy radnego Gerarda Reimusa, przy pomocy w\u00f3jta gminy Sk\u00f3rcz S\u0142awomira Czechowskiego: ods\u0142oni\u0119to nagrobki spod piachu, wyci\u0119to zaro\u015bla, ustawiono tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105. Wiosn\u0105 cmentarz pokrywaj\u0105 niebieskie dywany cebulicy syberyjskiej. Obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, z w\u0142asn\u0105 kart\u0105 cmentarza.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Ewangelicki na Ryzowiu \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-skorcz/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0294","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.78468,"lng":18.53784,"name_de":"R\u00fc\u00dfhof","name_pl":"Ryzowie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rzechcino, po niemiecku Rexin, by\u0142o do 1945 roku wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wzmiankowane ju\u017c w 1341 roku jako Rekczin, by\u0142o gniazdem rodu von Rexin; od 1846 do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do rodziny W\u00fcstenberg, kt\u00f3rej pa\u0142ac sp\u0142on\u0105\u0142 u schy\u0142ku drugiej wojny \u2014 ocala\u0142 park. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a do parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin), a katolicy dopiero do S\u0142upska. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w G\u0142uszynku (Klein Gluschen), s\u0105d w L\u0119borku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci, jakie\u015b dwie\u015bcie metr\u00f3w za ostatnim gospodarstwem. Droga, kt\u00f3ra do\u0144 prowadzi\u0142a, ju\u017c nie istnieje \u2014 dzi\u015b trzeba przej\u015b\u0107 przez podmok\u0142e tereny le\u015bne, by znale\u017a\u0107 miejsca poch\u00f3wku ukryte g\u0142\u0119boko w lesie. Nekropoli\u0119 rozplanowano na rzucie zbli\u017conym do kwadratu; od zachodu wida\u0107 jeszcze pierwotne wej\u015bcie, a zachowany \u015bwierkowy i d\u0119bowy starodrzew m\u00f3g\u0142by wskazywa\u0107 na podzia\u0142 na cztery kwatery, cho\u0107 przy takim stopniu zniszczenia trudno to rozstrzygn\u0105\u0107. Na ca\u0142ej powierzchni przetrwa\u0142y dwa tylko elementy nagrobk\u00f3w: kamienny postument pod \u017celiwny krzy\u017c oraz wydzielona wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie kamieniami mogi\u0142a z po\u0142o\u017conym na niej krzy\u017cem z poch\u00f3wku z 1916 roku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz \u2014 jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 poewangelickich nekropolii powiatu \u2014 opuszczono.\n\n\ud83d\udccc Kaszubszczyzna zanika\u0142a tu wcze\u015bniej ni\u017c w s\u0105siedztwie. Franz Tetzner, opisuj\u0105c rozmieszczenie ludno\u015bci kaszubskiej w parafii stowi\u0119ci\u0144skiej, zapisa\u0142, \u017ce w Prebendowie, Rzechcinie i Cierzniach Kaszub\u00f3w by\u0142o ju\u017c tylko niewielu \u2014 podczas gdy w pobliskiej Dargolezie widywa\u0142o si\u0119 ich jeszcze w dawnym stroju.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Rzechcino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 161; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0852","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53141,"lng":17.45702,"name_de":"Rexin","name_pl":"Rzechcino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rzeczenica, po niemiecku Stegers, le\u017ca\u0142a na katolicko-ewangelickim pograniczu Bor\u00f3w Tucholskich i by\u0142a wsi\u0105 wyznaniowo mieszan\u0105. Wykaz z 1 grudnia 1885 roku, strona 160 pozycja 77, notuje tu 1 871 mieszka\u0144c\u00f3w: 1 201 katolik\u00f3w, 651 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119tna\u015bcioro \u017byd\u00f3w, w 214 domach. Czterdzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej proporcje pozosta\u0142y podobne \u2014 w 1925 roku by\u0142o tu 1 706 os\u00f3b, w tym 1 268 katolik\u00f3w i 438 ewangelik\u00f3w.\n\nEwangelicka mniejszo\u015b\u0107 d\u0142ugo nie mia\u0142a u siebie ani parafii, ani \u015bwi\u0105tyni: nale\u017ca\u0142a do parafii w Olszanowie (Elsenau) \u2014 tak podaje ten sam wykaz, cho\u0107 fraktura psuje tam nazw\u0119 na \u201eEljenau\u201d \u2014 katolicy za\u015b do F\u00f6rstenau, co potwierdza niezale\u017cnie wykaz ksi\u0105g metrykalnych Franza B\u00e4ra. *S\u0142ownik geograficzny* zasta\u0142 wie\u015b w chwili zmiany. Notuje, \u017ce parafi\u0119 ewangelick\u0105 \u201eniedawno urz\u0105dzono\u201d, a ko\u015bci\u00f3\u0142 dopiero ma stan\u0105\u0107 \u2014 z zapomog\u0105 rz\u0105dow\u0105. Tak te\u017c si\u0119 sta\u0142o: gmina wyodr\u0119bni\u0142a si\u0119 jako samodzielna, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1901 roku. Dzia\u0142a\u0142a tu r\u00f3wnie\u017c dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej w 1887 roku chodzi\u0142o 150 dzieci.\n\n\ud83d\udd34 Ko\u015bcio\u0142a ju\u017c nie ma. Po 1945 roku sta\u0142 nieu\u017cywany, a potem zosta\u0142 rozebrany. \u26a0 Jednoznaczna identyfikacja cmentarza w terenie wymaga sprawdzenia.\n\n\ud83d\udfe1 Dwie rozbie\u017cno\u015bci zostaj\u0105 otwarte. Rok usamodzielnienia gminy ewangelickiej podawany jest raz jako 1888, raz jako 1895. Benedykt Reszka wymienia \u201eRzeczenica 1888\u201d na li\u015bcie parafii powsta\u0142ych w drugiej po\u0142owie XIX wieku, ale Adolf Harnoch, kt\u00f3rego kronika ukaza\u0142a si\u0119 w 1890 roku, osobnej parafii w Rzeczenicy jeszcze nie zna: liczy tutejsz\u0105 szko\u0142\u0119 do parafii olszanowskiej, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rzeczenicy wymienia wy\u0142\u0105cznie w\u015br\u00f3d katolickich. W t\u0119 sam\u0105 stron\u0119 prowadzi B\u00e4r \u2014 przy Rzeczenicy notuje wprawdzie zapisy przej\u0119te z Gockowa od 1774 roku i wsp\u00f3lne z Grodziskiem od 1823, ale rejestr komunikant\u00f3w wsp\u00f3lny dla ca\u0142ej parafii dopiero od 1903, a konfirmacje od 1899. Druga rozbie\u017cno\u015b\u0107 jest drobniejsza: liczba dym\u00f3w to w *S\u0142owniku* 366, a w wykazie z 1885 roku 356 \u2014 przy zgodnej liczbie 214 dom\u00f3w wygl\u0105da to na pomy\u0142k\u0119 odczytu w jednym z nich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia \u2014 Gmina Rzeczenica","url":"https://www.rzeczenica.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=10&strona=1&sub=1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Sztegrowy al. Sztegry, niem. Stegers, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0671","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.76045,"lng":17.11342,"name_de":"Stegers","name_pl":"Rzeczenica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rzuszcze, dawniej Rusch\u00fctz, le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. S\u0142ownik geograficzny opisuje je dwoi\u015bcie: dobra rycerskie o powierzchni 887 hektar\u00f3w wraz z folwarkiem Sophiental, zamieszkane przez 174 ewangelik\u00f3w, oraz wie\u015b o powierzchni 254 hektar\u00f3w, w kt\u00f3rej w 1885 roku mieszka\u0142o 145 ewangelik\u00f3w. Tak samo dzieli je spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku: w gminie wiejskiej zapisano 142 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a wiersz obwodu dworskiego pozostaje nieczytelny: stoi na stronie, kt\u00f3rej rubryki wyznaniowe s\u0105 w ca\u0142o\u015bci puste. W 1938 roku miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 506 mieszka\u0144c\u00f3w, rok p\u00f3\u017aniej \u2014 77 gospodarstw. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; jej mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w G\u0142\u00f3wczycach. \ud83d\udfe1 Okolica le\u017ca\u0142a na obrze\u017cu ziemi S\u0142owi\u0144c\u00f3w, lutera\u0144skiej grupy s\u0142owia\u0144skiej spod G\u0142\u00f3wczyc, Smo\u0142dzina i Gardny, ale czy S\u0142owi\u0144cy mieszkali w samym Rzuszczu, \u017ar\u00f3d\u0142a nie rozstrzygaj\u0105.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w znacznej odleg\u0142o\u015bci na zach\u00f3d od zabudowa\u0144. Wiedzie do niego d\u0142ugi i prosty odcinek drogi polnej, wzd\u0142u\u017c kt\u00f3rej zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne nasadzenia alejowe, zaznaczone jeszcze na mapie z 1935 roku; z daleka wida\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy cmentarnym starodrzewem a \u015bcian\u0105 lasu. Samo za\u0142o\u017cenie las cz\u0119\u015bciowo ju\u017c wch\u0142on\u0105\u0142, a jego po\u0142udniowa granica jest zatarta \u2014 mimo to uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w, nat\u0119\u017cenie poch\u00f3wk\u00f3w i miejsce kwatery rodzinnej daj\u0105 si\u0119 jeszcze odczyta\u0107. \ud83d\udd34 Zachowany inwentarz \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: ewidencja obiektu wylicza dziesi\u0119\u0107 granitowych coko\u0142\u00f3w po \u017celiwnych krzy\u017cach, p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105, trzy krzy\u017ce betonowe, dwie tablice inskrypcyjne i oko\u0142o trzydziestu jeden fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w, z nazwiskami rodzin Bahr, Grefens, Krause i Selke oraz poch\u00f3wkami z lat 1922\u20131942, natomiast dokumentacja terenowa z 2007 roku widzia\u0142a na cmentarzu tylko dwa wywr\u00f3cone i przemieszczone granitowe krzy\u017ce z poch\u00f3wk\u00f3w z 1936 roku.\n\n8 i 9 marca 1945 roku wie\u015b ewakuowano, po czym zaj\u0119\u0142y j\u0105 wojska sowieckie. Zgin\u0119\u0142o szesnastu cywil\u00f3w, trzydzie\u015bcioro pi\u0119cioro os\u00f3b zagin\u0119\u0142o. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1946\u20131947.\ud83d\udccc Mieszka\u0144c\u00f3w tych stron nazywano Kabatkami. Franz Tetzner zestawia nazwy wsi w dw\u00f3ch j\u0119zykach \u2014 Rzuszcze jako *Ruschitz*, Warblino jako *W\u00f3rblino*, Szczypkowice jako *Szczypkojce* \u2014 i dodaje wprost: \u201emieszka\u0144cy tych wsi znani s\u0105 pod nazw\u0105 Kabatk\u00f3w\u201d. Miano to odnosi\u0142o si\u0119 do pomorskich S\u0142owian z okolic G\u0142\u00f3wczyc i by\u0142o, jak zaznacza, m\u0142odsze od nazwy S\u0142owi\u0144c\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 od dawna okre\u015blano Kaszub\u00f3w pomorskich w og\u00f3le.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rzuszcze \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/1842-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eRzuszcze\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 84; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 174 poz. 107; S\u0142ownik geograficzny, t. X, has\u0142o Rzuszcze","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0792","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.63298,"lng":17.43277,"name_de":"Rusch\u00fctz","name_pl":"Rzuszcze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0105borze, przed 1945 rokiem Ludwigslust, by\u0142o folwarkiem w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a tu nie by\u0142o: miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. \ud83d\udccc Sk\u0142ad tej parafii potwierdza spis co do wszystkich pi\u0119ciu wsi: obok S\u0105borza wchodzi\u0142y do niej Stara i Nowa D\u0105browa, Kar\u017cniczka, Mianowice oraz Papritzfelde. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Zag\u00f3rzycy, w miejscu wzmiankowanym wraz z zamkiem ju\u017c oko\u0142o po\u0142owy XIII wieku; po szesnastowiecznej Reformacji by\u0142 ewangelicki, a ludno\u015b\u0107 okolicy do 1945 roku niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka.\n\n\ud83d\udccc O samym cmentarzu wiadomo znacznie wi\u0119cej, ni\u017c dot\u0105d zapisano, i wiadomo to z monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego. Za\u0142o\u017cono go na po\u0142udniowy zach\u00f3d od g\u0142\u00f3wnych zabudowa\u0144 miejscowo\u015bci, a teren, zgodnie z naturalnym ukszta\u0142towaniem, wznosi si\u0119 lekko ku wschodowi. \ud83d\udccc Powstanie datuje si\u0119 na pocz\u0105tek dwudziestego wieku \u2014 to rozstrzyga wcze\u015bniejsze przypuszczenie o dziewi\u0119tnastowiecznym rodowodzie. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 przerzedzony, graniczny starodrzew \u015bwierkowy i czytelny podzia\u0142 cmentarza na dwie kwatery; ca\u0142\u0105 powierzchni\u0119 porastaj\u0105 samosiejki drzew i krzew\u00f3w. Jedna z zachowanych mogi\u0142 ma niewysoki postument pod tabliczk\u0119 inskrypcyjn\u0105, wykonany w kszta\u0142cie pnia d\u0119bu i udekorowany ga\u0142\u0105zk\u0105 z li\u015b\u0107mi i \u017co\u0142\u0119dziami \u2014 forma spotykana w tym powiecie tak\u017ce w Strzy\u017cynie.\n\n\ud83d\udfe1 Samego Ludwigslust wykaz powiatu s\u0142upskiego nie zna pod t\u0105 nazw\u0105, wi\u0119c pewno\u015b\u0107 co do wiersza spisowego pozostaje niska; monografia rozstrzyga natomiast to\u017csamo\u015b\u0107 samego obiektu, prowadz\u0105c has\u0142o \u201eS\u0105borze (dawna nazwa: Ludwigslust)\u201d. \ud83d\udfe1 Liczb mieszka\u0144c\u00f3w i dzisiejszego stanu \u017cadne z tych \u017ar\u00f3de\u0142 nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o S\u0105borze.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0526","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.46648,"lng":17.18253,"name_de":"Ludwigslust","name_pl":"S\u0105borze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w S\u0105dowie / przy Charbrowskim M\u0142ynie (gmina Wicko) figuruje na li\u015bcie, ale brak jednoznacznego opisu w katalogu l\u0119borskim \u2014 do potwierdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze gmina Wicko, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze gmina Wicko, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0888","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.68616,"lng":17.61499,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"S\u0105dowo - Charbrowski M\u0142yn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Salino, po niemiecku Saulin, le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w Kreis Lauenburg i. Pom., a wi\u0119c w prowincji Pomorze i rejencji koszali\u0144skiej. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do najstarszych osad kasztelanii bia\u0142ogardzkiej: na wyspie jeziora Sali\u0144skiego sta\u0142 gr\u00f3d, po kt\u00f3rym zosta\u0142 relikt wa\u0142u i w\u0105ski cypel po grobli, a wykopaliska z lat 1956 oraz 2011 i 2012 da\u0142y ceramik\u0119 datowan\u0105 na wiek jedenasty. \ud83d\udd34 Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu ju\u017c w \u015bredniowieczu, ale daty pierwszej wzmianki \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 trzy: Fankidejski pisze, \u017ce w 1268 roku Micha\u0142 by\u0142 proboszczem w Zawolinie \u2014 bo tak brzmi polska nazwa Saulina \u2014 M. Drzewiecki wskazuje zapis z 1283 roku, w kt\u00f3rym Micha\u0142, prepozyt z Salina, \u015bwiadkuje darowi\u017anie ksi\u0119cia Warcis\u0142awa dla klasztoru w Bukowie, i osobno rok 1286 jako czas urz\u0119dowania prepozyta Michaela de Saulin.\n\nParafia sali\u0144ska nale\u017ca\u0142a w \u015bredniowieczu do najlepiej uposa\u017conych w okolicy \u2014 mia\u0142a cztery w\u0142\u00f3ki ziemi. Reformacja zasta\u0142a j\u0105 przy patronacie prywatnym i, jak zapisa\u0142 Fankidejski, ko\u015bci\u00f3\u0142 wcze\u015bnie zluterza\u0142, a tutejszy patron nie pozwoli\u0142 p\u00f3\u017aniej wyda\u0107 go katolikom; w 1658 roku predykant ze Zawolina odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa r\u00f3wnie\u017c w ko\u015bciele w \u015awiartowie. Szereg pastor\u00f3w M\u00fcller otwiera Matthiasem Braskofskim, wy\u015bwi\u0119conym jeszcze w Gnie\u017anie, i prowadzi przez Jakoba Kluga, Gallusa Lasseniusa, wzmiankowanego w 1636 roku, Michaela Danoviusa i Samuela Wedekego, po Samuela Thomasiusa, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1818 roku. Parafia obejmowa\u0142a \u015awichowo Wielkie i Ma\u0142e, Schlackow, Lantow, Garkewitz, Salinko, Mirsinkow, Ryhke i Damerkow, a ksi\u0119gi metrykalne prowadzono tu od 1738 roku. Pierwszy spis powiatu, z 1819 roku, wykaza\u0142 w samym Salinie 104 mieszka\u0144c\u00f3w, a w ca\u0142ej parafii 33 miejscowo\u015bci i 1233 dusze.\n\nDzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dzie\u0142em lat trzydziestych XIX wieku. Stary, szachulcowy, grozi\u0142 zawaleniem i rozebrano go wczesn\u0105 wiosn\u0105 1838 roku; kamie\u0144 w\u0119gielny nowego po\u0142o\u017cono 17 czerwca tego samego roku, w listopadzie 1839 stan\u0105\u0142 w stanie surowym, a po\u015bwi\u0119cenia dokonano 16 lutego 1840 roku. Budow\u0119 nadzorowa\u0142 sam pastor Thomasius, ponad po\u0142ow\u0119 z oszacowanych 3500 talar\u00f3w pokry\u0142 zapis testamentowy Antona von Gostkowskiego, a kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III podarowa\u0142 dwa \u017celazne \u015bwieczniki o\u0142tarzowe i krucyfiks. To ten ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 kamienny, z wie\u017c\u0105 i czterema dzwonami \u2014 mie\u015bci si\u0119 w dotychczasowej formule o \u015bwi\u0105tyni z pierwszej po\u0142owy XIX wieku.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. \ud83d\udd34 Liczby s\u0105 jednak dwie: w 1925 roku na 381 mieszka\u0144c\u00f3w 373 nale\u017ca\u0142o do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, a statystyka pomorska z 1932 roku wykazuje w gminie wiejskiej Salino tych samych 381 dusz, lecz 375 wyznania ewangelickiego i sze\u015b\u0107 katolickiego; ostatni spis, z 17 maja 1935 roku, da\u0142 325 os\u00f3b. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 katolick\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: Meyers wskazuje G\u00f3r\u0119 (Gohra), Wikipedia L\u0119bork \u2014 do potwierdzenia; w spisie z 2 grudnia 1895 roku wsie przypisane parafii ewangelickiej w Salinie maj\u0105 w rubryce parafii katolickiej L\u0119bork.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych z czterech dzwon\u00f3w zosta\u0142 jeden, a wyposa\u017cenie w znacznej cz\u0119\u015bci rozproszono. Dawny cmentarz ewangelicki jest dzi\u015b nieczynny i obj\u0119ty ochron\u0105 konserwatorsk\u0105. Nie wiadomo dok\u0142adnie, kiedy powsta\u0142 \u2014 z pewno\u015bci\u0105 istnia\u0142 w 1863 roku, gdy panna Clementine von Koss ofiarowa\u0142a 50 talar\u00f3w na jego utrzymanie. Zajmuje oko\u0142o hektara, dzieli si\u0119 na dwie kwatery rozdzielone alej\u0105 niegdy\u015b obsadzon\u0105 tujami, od wschodu zamyka go mur z cios\u00f3w granitowych ze starodrzewem, od zachodu skarpa i brzeg jeziora, a od p\u00f3\u0142nocy przylega klasycystyczna kaplica grobowa rodziny von Rexin z dat\u0105 1890 nad wej\u015bciem, wyremontowana w 2014 roku. \ud83d\udccc Nagrobki si\u0119 zachowa\u0142y: w 1985 roku najstarszym z nich by\u0142 gr\u00f3b pastora Samuela Thomasiusa, urodzonego 3 listopada 1765 roku i zmar\u0142ego 20 kwietnia 1853, oraz jego \u017cony Helene Friederike Christine z domu Homann. Poza nim przetrwa\u0142y kwatery rodzin von Koss i Tominskich, \u017celiwne ogrodzenia i krzy\u017ce, tumby i obramowania grob\u00f3w, a w po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku urz\u0105dzono po\u015brodku cmentarza miejsce pami\u0119ci dawnych mieszka\u0144c\u00f3w. \u26a0 Karta cmentarza wymienia nadto s\u0142upy bramne od po\u0142udnia oraz starodrzew \u2014 d\u0119by i jesiony; Drzewiecki granic\u0119 po\u0142udniow\u0105 opisuje jako p\u0142ot z siatki na metalowych s\u0142upkach, a mur kamienny k\u0142adzie od wschodu.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego notuje w Salinie dwa osobne cmentarze ewangelickie, oba wpisane decyzjami z 24 wrze\u015bnia 1988 roku: jeden, dzi\u015b komunalny, za\u0142o\u017cony w latach 1839\u20131845 (numer A-1255), i drugi, nieczynny, z lat 1833\u20131845 (numer A-1256).\n\n\ud83d\udccc W Salinie by\u0142y dwa cmentarze ewangelickie i oba zna ewidencja zabytk\u00f3w. Ten wpis obejmuje je razem, bo le\u017c\u0105 blisko siebie i dziel\u0105 dzieje: nale\u017ca\u0142y do tej samej wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra przez stulecia grzeba\u0142a swoich zmar\u0142ych w tej wsi, a po 1945 roku przesta\u0142a istnie\u0107. Drugie za\u0142o\u017cenie nie ma w atlasie osobnej pinezki \u2014 \u015bwiadomie, \u017ceby nie mno\u017cy\u0107 punkt\u00f3w tam, gdzie w terenie wida\u0107 jedno miejsce pami\u0119ci.\n\n\ud83d\udccc Czym r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 dwa sali\u0144skie wpisy rejestru, m\u00f3wi powiatowy program opieki nad zabytkami: pod numerem 1255 figuruje cmentarz komunalny z kaplic\u0105 rodziny Rexin, a pod numerem 1256 \u2014 cmentarz ewangelicki. Kaplica grobowa dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku jest wi\u0119c tym, co odr\u00f3\u017cnia jedno za\u0142o\u017cenie od drugiego, i t\u0142umaczy, dlaczego pierwsze z nich przetrwa\u0142o jako czynny cmentarz komunalny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eProgram opieki nad zabytkami powiatu wejherowskiego na lata 2016\u20132019\u201d, oprac. J. Barton-Pi\u00f3rkowska, Starostwo Powiatowe w Wejherowie 2015; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Salino \u2014 Cmentarze Gmina Gniewino, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eProgram opieki nad zabytkami powiatu wejherowskiego na lata 2016\u20132019\u201d, oprac. J. Barton-Pi\u00f3rkowska, Wejherowo 2015","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0117","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_salino/cm_salino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6758,"lng":17.9273,"name_de":"Saulin","name_pl":"Salino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Salino \u2014 po niemiecku Saulin \u2014 by\u0142o \u015bredniowiecznym o\u015brodkiem ziemi sali\u0144skiej, a ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano tu ju\u017c w 1286 roku. Po Reformacji, kt\u00f3r\u0105 wie\u015b przyj\u0119\u0142a oko\u0142o 1528 roku za Krokowskich, \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka i by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii; metryki prowadzono od 1738 roku, a katolicy przynale\u017celi do parafii w L\u0119borku.\n\n\ud83d\udccc Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisa\u0142 t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 pod nazw\u0105 Zawolin, podaj\u0105c obok form\u0119 niemieck\u0105. Za czas\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0119cych sta\u0142 tu stary zamek obronny, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142 okoliczny obszar ziemi; ko\u015bci\u00f3\u0142 patronatu prywatnego istnia\u0142 od dawna, w 1268 roku proboszczem by\u0142 Micha\u0142, a Damalewicz umie\u015bci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych. W czasie Reformacji parafia wcze\u015bnie przesz\u0142a na luteranizm, a tutejszy patron nie pozwoli\u0142 p\u00f3\u017aniej wyda\u0107 ko\u015bcio\u0142a katolikom \u2014 o tym ko\u015bciele raportowa\u0142 biskup Rozra\u017cewski jeszcze oko\u0142o 1600 roku. W 1658 roku tutejszy duchowny ewangelicki odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwo tak\u017ce w s\u0105siednim Zwartowie, wi\u0119c jedna pos\u0142uga obejmowa\u0142a dwie wsie.\n\n\ud83d\udccc Ci\u0105g duchownych rysuje si\u0119 przez cztery stulecia: w XVI wieku pastor Braskowski, w 1764 roku Danovius, potem Samuel Wedeke wprowadzony 22 marca 1769 roku i urz\u0119duj\u0105cy czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat, do \u015bmierci 13 stycznia 1814 roku, a po nim Samuel Thomasius, wcze\u015bniej rektor szko\u0142y garnizonowej w Grudzi\u0105dzu. Parafia obejmowa\u0142a \u015awichowo Wielkie i Ma\u0142e, Salinko, Miroszewo, D\u0105br\u00f3wk\u0119 i kilka wsi s\u0105siednich.\n\nZachowany kamienny ko\u015bci\u00f3\u0142 halowy z ceglan\u0105 wie\u017c\u0105 pochodzi z pierwszej po\u0142owy XIX wieku \u2014 \ud83d\udfe1 datowany na 1832 albo 1839 rok \u2014 a jego wyposa\u017cenie obejmuje mi\u0119dzy innymi snycerk\u0119 Paula Thiede z oko\u0142o 1900 roku. W 1925 roku wie\u015b liczy\u0142a 381 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 373 ewangelik\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w parafii Gniewino. Przetrwa\u0142 tak\u017ce cmentarz ewangelicki z lat 1839\u20131845.\n\n\ud83d\udccc Do parafii w Salinie nale\u017ca\u0142y wsie, kt\u00f3re w\u0142asnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w nie mia\u0142y. Spis z 1895 roku wykaza\u0142 w Borkowie L\u0119borskim, dawnym Gro\u00df Borkow, 129 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w s\u0105siednim Bork\u00f3wku \u2014 82 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w; tamtejsi katolicy chodzili do L\u0119borka, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Zwartowie. Sam\u0105 parafi\u0119 w Zwartowie utworzono dopiero w 1902 roku. \ud83d\udccc Po ewangelickim Borkowie zosta\u0142 rodowy cmentarz von Tesmar\u00f3w z kaplic\u0105 grobow\u0105 z 1857 roku, uj\u0119ty w atlasie osobno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Parafia rzymskokatolicka \u015bw. J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika w Gniewinie \u2014 historia; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912.*","built_year":1838,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia rzymskokatolicka \u015bw. J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika w Gniewinie \u2014 historia","url":"http://www.parafia-gniewino.pl/historia.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 248","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0226","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_salino/cm_salino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.675499,"lng":17.927419,"name_de":"Saulin","name_pl":"Salino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki z I po\u0142. XIX w., ~0,15 ha; ziele\u0144 wysoka (jesiony, lipy, \u017cywotniki); nagrobki zachowane bez wi\u0119kszych dewastacji.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1046","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.05741,"lng":19.77668,"name_de":"Zallenfelde","name_pl":"Sa\u0142kowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0105polno, po niemiecku Sampohl, a po kaszubsku *S\u00e3p\u00f2lno*, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim i by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 z osobnymi dobrami rycerskimi. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu ju\u017c w XIV wieku: w 1326 roku wielki mistrz krzy\u017cacki Werner von Orseln wystawi\u0142 Miros\u0142awowi i jego braciom dokument lokacyjny na S\u0105polno i Konarzyny wraz z prawem patronatu. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako fili\u0119 do Konarzyn; w 1653 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142, a w 1685 roku dziedzic i patron Piotr Tucho\u0142ka wystawi\u0142 nowy, z muru pruskiego.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku prowadzi wie\u015b i dobra jako dwie odr\u0119bne jednostki \u2014 i w\u0142a\u015bnie w tym zestawieniu proporcje wyznaniowe si\u0119 odwracaj\u0105. We wsi na 336 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 231 katolik\u00f3w i 105 ewangelik\u00f3w, przy 36 domach, 60 gospodarstwach domowych i areale 528 hektar\u00f3w. W dobrach rycerskich, licz\u0105cych 212 os\u00f3b w 18 domach i 35 gospodarstwach na 848 hektarach, wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieli ju\u017c ewangelicy: 108 wobec 104 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Konarzynach, oddalonej o trzy i p\u00f3\u0142 kilometra, a we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a symultanna, wsp\u00f3lna dla dzieci obu wyzna\u0144 \u2014 Harnoch odnotowuje to osobnym dopiskiem przy nazwie miejscowo\u015bci. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, S\u0105polno liczy\u0142o 346 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 186 ewangelik\u00f3w; w 2007 roku mieszka\u0142o tu 707 os\u00f3b.\n\n\ud83d\udccc S\u0105polno by\u0142o siedzib\u0105 parafii ewangelickiej dla ca\u0142ej okolicy, \u0142\u0105cznie z Przechlewem, kt\u00f3re w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 uzyska\u0142o dopiero pod koniec stulecia \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rok 1889 albo 1893. Tutejsza gmina, dot\u0105d obs\u0142ugiwana z Cz\u0142uchowa, od 1842 roku zabiega\u0142a o w\u0142asny system ko\u015bcielny i parafialny. \ud83d\udfe1 Dalej daty si\u0119 rozchodz\u0105: Reszka datuje powstanie parafii na 1846 rok, B\u00e4r notuje pocz\u0105tek ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji na 1847, a Harnoch pisze, \u017ce od 1848 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w ko\u015bciele tymczasowym, przerobionym p\u00f3\u017aniej na mieszkanie nauczyciela. Dla tej tymczasowej \u015bwi\u0105tyni gmina kupi\u0142a dzwon za oko\u0142o czterysta talar\u00f3w; mniejszy ofiarowa\u0142 major Seyler z Klash\u00fctte, a po\u015bwi\u0119cono go w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1855 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 prostok\u0105tny, bez przedsionka i bez wie\u017cy, z dwoma dzwonami w wolno stoj\u0105cej dzwonnicy, obrazem o\u0142tarzowym \u201ePok\u0142on pasterzy\u201d i organami o dwunastu g\u0142osach \u2014 po\u015bwi\u0119cono w dwudziest\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1859 roku. Patronat sprawowali wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele o\u015bmiu maj\u0105tk\u00f3w: S\u0105polna, Gemel, Neuhof, Sichtz, Biehlau, Wielkich i Ma\u0142ych Konarzyn oraz Damerau. Parafia S\u0105polno\u2013Pakotulsko liczy\u0142a 3 245 dusz i sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich, a w roku sprawozdawczym odnotowa\u0142a 130 chrzt\u00f3w, 63 konfirmacje, 29 \u015blub\u00f3w, 2 200 komunikuj\u0105cych i 61 pogrzeb\u00f3w; nabo\u017ce\u0144stwa zewn\u0119trzne odprawiano w Przechlewie, W\u00f6lzig, Neutrug i Wielkich Konarzynach. W dwudziestowiecznej diecezji cz\u0142uchowskiej, ewangelickim odpowiedniku poszerzonego dekanatu, S\u0105polno pozosta\u0142o jedn\u0105 z trzynastu parafii.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z lat 1858\u20131859 rozebrano w 1977 roku; po parafii zosta\u0142 cmentarz o powierzchni 1,21 hektara. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1866, pochodzi z lat 1933\u20131934 i jest budowl\u0105 osobn\u0105, m\u0142odsz\u0105 o siedemdziesi\u0105t kilka lat od rozebranej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej. \u26a0 Nie ustalono natomiast, czy cmentarz przyko\u015bcielny przy nim to dawne za\u0142o\u017cenie ewangelickie, czy m\u0142odsze. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 trzykrotnie: Prusy Zachodnie, od 1920 roku Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, od 1938 roku prowincja Pomorze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Z dziej\u00f3w Ziemi Przechlewskiej \u2013 kalendarium (do 1945 r.)","url":"https://szkolaprzechlewo.szkolnastrona.pl/download/pl/2021/09/z-dziejow-ziemi-przechlewskiej---kalendarium-okolicy----(do-konca-1945-r.).pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o S\u0105polno, w\u015b nad S\u0105poln\u0105, pow. cz\u0142uchowski (oraz S. dobra ryc.)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0656","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.80678,"lng":17.33419,"name_de":"Sampohl","name_pl":"S\u0105polno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sarbsk \u2014 po niemiecku Sarbske, w latach 1938\u20131945 Sarsen \u2014 mia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry nigdy nie by\u0142 samodzieln\u0105 parafi\u0105, a mimo to przetrwa\u0142 cztery i p\u00f3\u0142 stulecia jako miejsce nabo\u017ce\u0144stwa.\n\n\ud83d\udccc By\u0142a to \u015bwi\u0105tynia dworska rodu Sarbskich, lutera\u0144ska ju\u017c przed 1583 rokiem. Budow\u0119 uko\u0144czono w 1598 roku, co po\u015bwiadcza chor\u0105giewka, a z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na ni\u0105 wsp\u00f3lnym kosztem rody Jatzkow, R\u00f6pke i Selaw wraz z Weiherami; wn\u0119trze zdobi\u0142 rze\u017abiony o\u0142tarz z Ukrzy\u017cowaniem i Wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105. Od 1658 roku Sarbsk by\u0142 fili\u0105 \u0141eby: nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano tu co trzeci\u0105 niedziel\u0119, p\u00f3\u017aniej co drug\u0105, a duchowny doje\u017cd\u017ca\u0142 z miasta. \ud83d\udd34 Urz\u0105d nauczyciela ko\u015bcielnego dziedziczy\u0142a przy tym jedna rodzina \u2014 Sylvestrowie trzymali go przez blisko sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat. W parafii bez w\u0142asnego pastora to w\u0142a\u015bnie nauczyciel by\u0142 tym, kto trwa\u0142.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 ju\u017c przed Reformacj\u0105 \u2014 kroniki ko\u015bcielne k\u0142ad\u0105 pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na czas po 1400 roku \u2014 jako filia \u0141eby i razem z ni\u0105 przeszed\u0142 na luteranizm; wykaz duchownych pomorskich prowadzi \u0141eb\u0119 z Sarbskiem jako fili\u0105, a list\u0119 tamtejszych pastor\u00f3w otwiera Zetzke, wzmiankowany przy wizytacji 23 stycznia 1560 roku. \ud83d\udccc Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wyja\u015bnia przy tym, dlaczego ziemia l\u0119borska i bytowska pozosta\u0142a ewangelicka. Gdy w 1637 roku oficja\u0142 pomorski Judycki przyby\u0142 odzyska\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ebie, stanowczo opar\u0142 mu si\u0119 Ernst Wejher, \u00f3wczesny patron. \u201ePodobno za tym przyk\u0142adem Wejhera poszli wtedy i inni panowie ziemi bytowskiej i lawenburskiej, w skutek czego wszystkie ko\u015bcio\u0142y tutejsze, kt\u00f3re podlega\u0142y patronatowi prywatnemu, pozosta\u0142y na zawsze w r\u0119ku innowierc\u00f3w\u201d. \ud83d\udfe1 Autor podaje to jako wiadomo\u015b\u0107 zas\u0142yszan\u0105, nie jako ustalenie \u2014 zachowujemy ten dystans.\n\n\ud83d\udccc W Sarbsku m\u00f3wiono po kaszubsku. Wie\u015b wymieniana jest w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych jeszcze w 1860 roku pos\u0142ugiwano si\u0119 t\u0105 mow\u0105, a jej kaszubska nazwa brzmia\u0142a Sorbsk.\n\nSzachulcow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z 1598 roku rozebrano po pierwszej wojnie \u015bwiatowej ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono z kamienia i ceg\u0142y w latach 1922\u20131924, co upami\u0119tnia napis na kamieniu wmurowanym w elewacj\u0119 prezbiterium; wykonawc\u0105 by\u0142 Starkgraf z \u0141eby, a budow\u0119 sfinansowa\u0142y datki okolicznych w\u0142a\u015bcicieli folwarcznych, mi\u0119dzy innymi Zandera z Sarbska i Buchterkircha z Ulinii. Jest to budowla neoroma\u0144ska, jednosalowa, na planie prostok\u0105ta, z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119tym prezbiterium i czworoboczn\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu; wn\u0119trze skromne.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 otacza\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w usuni\u0119to ju\u017c przy budowie \u015bwi\u0105tyni, a na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku teren splantowano pod now\u0105 plebani\u0119; zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne groby, mi\u0119dzy innymi cenotaf Alfreda Zandera, poleg\u0142ego 3 maja 1918 roku pod Bapaume. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 we wsi 50 ewangelik\u00f3w. \u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a im do 1945 roku, a 6 lipca 1947 roku po\u015bwi\u0119cili j\u0105 katolicy; 28 sierpnia 1974 roku biskup Ignacy Je\u017c erygowa\u0142 tu samodzieln\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tej Anny, od 1992 roku w diecezji pelpli\u0144skiej. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, s. 254; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":1922,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sarbsk. Letnisko z intryguj\u0105c\u0105 histori\u0105 \u2014 Region Gda\u0144ski NSZZ Solidarno\u015b\u0107","url":"https://solidarnosc.gda.pl/po-godzinach-z-solidarnoscia/cudze-chwalicie-swego-nie-znacie/sarbsk-letnisko-z-intrygujaca-historia/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Sarbsk","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0300","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_sarbsk/sarbsk__1_.jpeg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.752,"lng":17.66743,"name_de":"Sarbske","name_pl":"Sarbsk","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sasino, po niemiecku Sassin, le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b ma metryk\u0119 \u015bredniowieczn\u0105: sprawozdanie wizytacyjne z 1437 roku wymienia Sassyno w\u015br\u00f3d d\u00f3br szlacheckich kaszubskich pan\u00f3w, a list lenny wystawiony w Szczecinie 3 lipca 1527 roku nadaje je rodzinie Jatzkow razem z Jackowem, Biebrowem i Zwartowem. Oko\u0142o 1905 roku liczy\u0142o, wed\u0142ug Meyersa, 547 mieszka\u0144c\u00f3w i mia\u0142o w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego; dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, zapisano tu 210 ewangelik\u00f3w, 2 katolik\u00f3w i 7 \u017byd\u00f3w. Friedrich Tetzner wymieni\u0142 wie\u015b pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 S\u00e1seno w\u015br\u00f3d tych, w kt\u00f3rych przetrwa\u0142y jeszcze resztki mowy s\u0142owia\u0144skiej.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w samej wsi nie by\u0142o \u2014 pozostawa\u0142 tylko cmentarz. Ewangelicy nale\u017celi najpierw do rozleg\u0142ej parafii w Osiekach L\u0119borskich, a potem do Ciekocina (Zackenzin). \ud83d\udd34 Daty tego wydzielenia podaje si\u0119 rozmaicie: Schultz liczy parafi\u0119 ciekoci\u0144sk\u0105 od 1888 roku i podaje po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a 18 pa\u017adziernika 1891 roku \u2014 w tygodniu, w kt\u00f3rym po\u015bwi\u0119cono w powiecie trzy ko\u015bcio\u0142y naraz \u2014 M\u00fcller za\u015b zapisuje wikariat od 1888 roku i samodzieln\u0105 parafi\u0119 dopiero od 1903; w obiegu jest tak\u017ce data 1 stycznia 1909 roku i filia od 1887 roku, dla kt\u00f3rej nie wskazano \u017ar\u00f3d\u0142a, oraz po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a 18 listopada 1891 roku. \ud83d\udccc Wikariat by\u0142 miejscowy: M\u00fcller wylicza imiennie duchownych obs\u0142uguj\u0105cych Ciekocino od 1888 roku i wszystkich wi\u0105\u017ce z parafiami pomorskimi synodu l\u0119borskiego. Katolicy podlegali parafii w \u017barnowcu (Zarnowitz).\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b przy ulicy Ko\u015bcielnej dzia\u0142a cmentarz katolicki parafii Mi\u0142osierdzia Bo\u017cego z pomnikiem poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej i lapidarium \u2014 czytelnym \u015bladem dawnego cmentarza ewangelickiego, kt\u00f3ry ewidencja konserwatorska notuje na dzia\u0142ce 288/7 jako ewangelicki, obecnie katolicki. \ud83d\udfe1 Datowania nekropolii ewidencja nie podaje, a spis z 1895 roku, Schultz i M\u00fcller o cmentarzu nie wspominaj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0077","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.759555,"lng":17.75665,"name_de":"Sassin","name_pl":"Sasino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015aci\u0119gnica (niem. Ziegnitz; dawniej Cigenitz 1628, Ziegnitz 1756) to dawna wie\u015b i maj\u0105tek (Dorf u. Gutsbezirk) w Kreis Schlawe (S\u0142awno), rej. K\u00f6slin, Prowincja Pomorze \u2014 a wi\u0119c pierwotnie NIE w Kreis Stolp, cho\u0107 dzi\u015b le\u017cy w powiecie s\u0142upskim. Ludno\u015b\u0107, jak ca\u0142e Pomorze Zachodnie po reformacji XVI w., by\u0142a lutera\u0144ska. Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Gro\u00df Schl\u00f6nwitz (S\u0142onowice); USC i Amtsbezirk w Besow, s\u0105d w Schlawe. Meyers (ok. 1905) notuje 114 mieszka\u0144c\u00f3w; wg danych genealogicznych ok. 345 (1925) i 294 (1939) [?]. Zachowa\u0142 si\u0119 modernistyczny pa\u0142ac z ko\u0144ca XIX w. \u015aladem warstwy ewangelickiej jest cmentarz z 2. po\u0142. XIX w. w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze do Korzybia, w\u015br\u00f3d lasu \u2014 zdewastowany, nagrobki usuni\u0119te, ocala\u0142y liczne coko\u0142y krzy\u017cy. Po 1945 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; dzi\u015b wie\u015b liczy ok. 104 mieszka\u0144c\u00f3w.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0589","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.34095,"lng":16.86088,"name_de":"Ziegnitz (formy dawne: Cigenitz 1628, Ziegnitz 1756)","name_pl":"\u015aci\u0119gnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015aci\u0119gnica, po niemiecku Ziegnitz \u2014 w dawnych zapisach Cigenitz w 1628 i Ziegnitz w 1756 roku \u2014 by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem na zach\u00f3d od S\u0142upska. Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142awie\u0144skim w rejencji koszali\u0144skiej, a do s\u0142upskiego wesz\u0142a dopiero po wojnie. By\u0142o to dawne lenno rodu von Boehn, si\u0119gaj\u0105ce oko\u0142o 1436 roku, z zespo\u0142em pa\u0142acowo-parkowym z ko\u0144ca XIX wieku; modernistyczny pa\u0142ac stoi do dzi\u015b. \ud83d\udccc W latach 1907\u20131945 maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny von Bonin \u2014 i st\u0105d bierze si\u0119 herbowy g\u0142az na tutejszym cmentarzu.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a lutera\u0144ska, jak ca\u0142e Pomorze po Reformacji XVI wieku, a katolicy \u017cyli tu w rozproszeniu. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 wed\u0142ug stanu na 1932 rok nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w S\u0142onowicach, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym s\u0142awie\u0144skim. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Bzowie, s\u0105d w S\u0142awnie.\n\n\ud83d\udccc W spisie z 2 grudnia 1895 roku \u015aci\u0119gnica ma dwa wiersze \u2014 135 i 205 ewangelik\u00f3w, razem 340 os\u00f3b \u2014 bo dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. St\u0105d pozorna rozbie\u017cno\u015b\u0107 liczb: Meyers notuje oko\u0142o 1905 roku 114 mieszka\u0144c\u00f3w jednej tylko z tych jednostek, podczas gdy zapisy genealogiczne m\u00f3wi\u0105 o 345 osobach w 1925 i 294 w 1939 roku, licz\u0105c ca\u0142\u0105 wie\u015b.\n\n\u26a0 Cmentarz by\u0142 tu jeden. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje jedno za\u0142o\u017cenie w dw\u00f3ch rolach \u2014 wiejskiej i rodowej: obok mogi\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w stan\u0105\u0142 na nim kamienny nagrobek rodziny von Bonin, a w\u015br\u00f3d pomnik\u00f3w wielki g\u0142az z wyrze\u017abion\u0105 tarcz\u0105 herbow\u0105 z wizerunkiem koz\u0142a, znakiem tego rodu. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c kamienny nagrobek Anny von Bonin.\n\n\ud83d\udd34 Po\u0142o\u017cenie i wiek cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie. Monografia umieszcza go na planie prostok\u0105ta wzd\u0142u\u017c drogi g\u0142\u00f3wnej, w nieznacznym oddaleniu na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144 wiejskich, i datuje \u2014 po zachowanych nagrobkach \u2014 na prze\u0142om wiek\u00f3w albo pocz\u0105tek XX wieku. Ewidencja wskazuje po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi, przy drodze do Korzybia, w sosnowym lesie, i drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. R\u00f3\u017cnice pozostaj\u0105 nierozstrzygni\u0119te.\n\nStan jest op\u0142akany: nagrobki usuni\u0119to albo zniszczono, zosta\u0142 starodrzew i liczne podstawy po \u017celiwnych krzy\u017cach, a w\u015br\u00f3d form, kt\u00f3re udokumentowano, przewa\u017ca\u0142y du\u017ce kamienie narzutowe z wyrytymi inskrypcjami.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a \u015aci\u0119gnica jest dzi\u015b so\u0142ectwem gminy Kobylnica i liczy oko\u0142o stu czterech mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\u26a0 Wie\u015b nale\u017ca\u0142a pierwotnie do powiatu s\u0142awie\u0144skiego, a nie s\u0142upskiego, cho\u0107 dzi\u015b le\u017cy w s\u0142upskim. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a \u2014 podlega\u0142a ewangelickiej parafii w S\u0142onowicach, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Besow. Dzi\u015b wie\u015b liczy oko\u0142o 104 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Schlawe \u2014 dwa wiersze Ziegnitz (135 i 205 ewangelik\u00f3w)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0588","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34095,"lng":16.86088,"name_de":"Ziegnitz","name_pl":"\u015aci\u0119gnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Semlin, po niemiecku Gro\u00df Semlin, a w latach 1910\u20131919 urz\u0119dowo Deutsch Semlin, po kaszubsku S\u00e9mlin\u00f3, to kociewska wie\u015b nad Jeziorem Semli\u0144skim, jakie\u015b siedem kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Zblewa, w dawnym Kreis Preu\u00dfisch Stargard. Dawna wie\u015b kr\u00f3lewska, wzmiankowana jako Szemely w 1274 roku i Samlino w 1710 roku; od 1772 roku pruska, a w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka \u2014 parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 historycznie w Pinczynie, dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny stoi w Kleszczewie Ko\u015bcierskim. Ewangelicy, luteranie, byli niemieck\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 i chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Starogardzie: tak podaje i S\u0142ownik geograficzny (\u201eparafia ewangelicka Starogard o 8,5 klm.\u201d), i spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku przy obu tutejszych pozycjach. W 1869 roku Gro\u00df Semlin liczy\u0142 204 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 139 katolik\u00f3w i 65 ewangelik\u00f3w \u2014 a sam folwark 95 os\u00f3b, 44 katolik\u00f3w i 51 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b i folwark spisywano osobno, i st\u0105d bierze si\u0119 liczba, kt\u00f3ra d\u0142ugo nie chcia\u0142a pasowa\u0107. Wykaz z 1885 roku podaje dla gminy wiejskiej Gro\u00df Semlin 212 mieszka\u0144c\u00f3w, 68 ewangelik\u00f3w i 144 katolik\u00f3w (strona 32, pozycja 14), a dla obwodu dworskiego tej samej nazwy 66 mieszka\u0144c\u00f3w, 29 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w (strona 34, pozycja 81). To ten drugi wiersz trafi\u0142 do naszego rekordu: nie s\u0105siedni Klein Semlin, kt\u00f3ry w tym samym wykazie ma 69 mieszka\u0144c\u00f3w, 13 ewangelik\u00f3w i 56 katolik\u00f3w (strona 36, pozycja 88), lecz dawny folwark. Zgadza si\u0119 z tym samo has\u0142o S\u0142ownika geograficznego, notuj\u0105ce dla 1885 roku \u201e212 mk, 144 kat., 68 ew.\u201d \u2014 a wi\u0119c wie\u015b nie zmala\u0142a z 204 mieszka\u0144c\u00f3w, tylko uros\u0142a.\n\n\ud83d\udccc Po 1907 roku maj\u0105tek rozparcelowa\u0142a pruska Komisja Kolonizacyjna, sprowadzaj\u0105c niemieckich osadnik\u00f3w; st\u0105d urz\u0119dowa nazwa Deutsch Semlin, \ud83d\udd34 datowana w opisach raz na 1909, raz na 1910 rok. Zamys\u0142 nie przetrwa\u0142: po 1920 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 Niemc\u00f3w wyjecha\u0142a, a spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 236 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 33 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 203 osoby, niemieck\u0105 33.\n\n\ud83d\udfe1 Samego cmentarza nie potwierdzono jeszcze w \u017ar\u00f3dle drukowanym. Mennonici, z kt\u00f3rymi tutejszych protestant\u00f3w bywa si\u0119 myli, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Kociewiu. \u26a0 Nie nale\u017cy te\u017c myli\u0107 Semlina kociewskiego z Somoninem w powiecie kartuskim, kt\u00f3ry po niemiecku nazywa\u0142 si\u0119 tak samo \u2014 S\u0142ownik geograficzny podaje przy nim wprost \u201epo niemiecku Semlin\u201d. To jego, a nie tej wsi, dotyczy odczyt przypisuj\u0105cy parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Kartuzach, oddalonych st\u0105d o 42 kilometry.\n\n\ud83d\udccc Nasz\u0105 wie\u015b opisuje wiersz Gro\u00df Semlin. S\u0142ownik geograficzny podaje dla Semlina w powiecie starogardzkim 359 hektar\u00f3w, parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Starogardzie oddalon\u0105 o 8,5 kilometra i parafi\u0119 katolick\u0105 w Pinczynie, a dla 1885 roku 212 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 144 katolik\u00f3w i 68 ewangelik\u00f3w. Dok\u0142adnie te liczby ma wiersz Gro\u00df Semlin w spisie gmin z 1885 roku, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Starogardzie. Spis z 1910 roku wykazuje pod nazw\u0105 Gro\u00df Semlin 358 hektar\u00f3w i 301 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 44 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku (w tym 40 ewangelik\u00f3w) i 251 po polsku, z okr\u0119giem urz\u0119dowym i stanu cywilnego w Pinczynie. Drugi wiersz, Deutsch Semlin, obejmuje 621,8 hektara i 223 mieszka\u0144c\u00f3w niemal wy\u0142\u0105cznie niemieckoj\u0119zycznych \u2014 to inna miejscowo\u015b\u0107. Liczba 66 mieszka\u0144c\u00f3w z 1885 roku, kt\u00f3ra nie chcia\u0142a si\u0119 zgodzi\u0107 z opisem, pochodzi z osobnego wiersza obwodu dworskiego Gro\u00df Semlin.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1885 r.); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kociewie24.eu \u2014 Cmentarz Ewangelicki w Semlinie","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-w-semlinie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Semlin","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u2026, t. X, has\u0142o Semlin (1869: 204 mk., 139 kat., 65 ew.; 1885: 212 mk., 144 kat., 68 ew.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 14 (gmina wiejska) i s. 34 poz. 81 (obw\u00f3d dworski)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1885 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0388","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.97797,"lng":18.40091,"name_de":"Gro\u00df Semlin","name_pl":"Semlin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Siecie, po niemiecku Zietzen, wzmiankowano ju\u017c w 1282 roku jako \u201eCice\u201d. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego (Landkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, a jej ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, lutera\u0144ska. Ko\u015bcio\u0142a parafialnego tu nie by\u0142o. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 nasze zapisy podaj\u0105 dwojako: opis wi\u0105\u017ce wie\u015b z parafi\u0105 w Smo\u0142dzinie (Kirchspiel Schmolsin, ustanowion\u0105 w 1632 roku, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto), do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y te\u017c Witkowo (Vietkow) i Wierzchocino (Virchenzin), nota weryfikacyjna za\u015b \u2014 z parafi\u0105 Gardna Wielka i Cz\u0142uchy wed\u0142ug stanu z 1940 roku.\n\nWzmiankowana w 1490 roku kaplica \u201ePuperrima\u201d zagin\u0119\u0142a z przekaz\u00f3w. \ud83d\udccc Sama nazwa jest najpewniej nieporozumieniem: \u0142aci\u0144skie *pauperrima* znaczy \u201enajubo\u017csza\u201d i w wizytacjach bywa okre\u015bleniem stanu kaplicy, nie jej wezwaniem.\n\nParafia smo\u0142dzi\u0144ska nale\u017ca\u0142a do parafii s\u0142owi\u0144skich, w kt\u00f3rych do XIX wieku rozbrzmiewa\u0142y kazania i pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku; \ud83d\udfe1 udzia\u0142u ludno\u015bci s\u0142owi\u0144skiej w samym Siecie nie potwierdzono. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 460 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Cmentarz istnieje i jest opisany \u2014 wcze\u015bniejszy zapis, jakoby nie mia\u0142 w\u0142asnej karty w inwentarzu powiatowym, jest nieprawdziwy. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego lokuje go na p\u00f3\u0142noc od miejscowo\u015bci, w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, przy drodze do Smo\u0142dzina. Mapa dziewi\u0119tnastowieczna pokazuje go jako prostok\u0105t, w rzeczywisto\u015bci zajmuje jednak teren kwadratowy. Nekropoli\u0119 okolono wa\u0142em z cios\u00f3w kamiennych, od strony wej\u015bcia zasadzono szpaler \u015bwierk\u00f3w, a na pozosta\u0142ym obszarze rosn\u0105 liczne d\u0119by. Dawnych nagrobk\u00f3w nie zachowa\u0142o si\u0119 prawie wcale; jednym z nielicznych \u015blad\u00f3w jest fragment kamiennego krzy\u017ca czternastoletniej dziewczynki, zmar\u0142ej w 1919 roku.\n\nPo 1945 roku wie\u015b przej\u0119\u0142a Polska, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w 1947 roku. Dzi\u015b teren nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Smo\u0142dzinie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Siecie.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0716","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.631473,"lng":17.229861,"name_de":"Zietzen","name_pl":"Siecie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz, o kt\u00f3rym tu mowa, obs\u0142ugiwa\u0142 przysi\u00f3\u0142ek Prinzenhof \u2014 wch\u0142oni\u0119ty z czasem przez wie\u015b Siemianice (po niemiecku Schmaatz) i le\u017c\u0105cy przy dzisiejszej ulicy Kolejowej. Do 1945 roku Schmaatz le\u017ca\u0142 w Landkreis Stolp, rejencja koszali\u0144ska (K\u00f6slin), prowincja Pomorze. \ud83d\udfe1 Zapis, jakoby wie\u015b nale\u017ca\u0142a do miasta S\u0142upska (Stadt Stolp), pozostaje nierozstrzygni\u0119ty \u2014 Stadtkreis i Landkreis by\u0142y odr\u0119bnymi jednostkami. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie postawiono, a ewangelicy, czyli niemal wszyscy mieszka\u0144cy, nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra (St. Petri) w S\u0142upsku; we wsi zostawa\u0142y im same cmentarze.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y dwa i rozdziela\u0142a je linia kolejowa. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje ten w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi \u2014 po zachodniej stronie drogi ku osiedlu domk\u00f3w, niemal naprzeciwko boiska sportowego, z granicznym starodrzewem \u015bwierkowym zachowanym niemal w ca\u0142o\u015bci, cho\u0107 z pomnikami nagrobnymi ju\u017c tylko szcz\u0105tkowymi. Drugi przylega do nasypu kolejowego od po\u0142udnia i le\u017cy niedaleko dawnego siedliska Prinzenhof \u2014 monografia stwierdza wprost, \u017ce najprawdopodobniej korzystali z niego jego mieszka\u0144cy. To zdejmuje wcze\u015bniejsze zastrze\u017cenie, \u017ce uto\u017csamienie opiera si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na zgodno\u015bci wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych.\n\nJest to niewielkie prostok\u0105tne za\u0142o\u017cenie, wyniesione od strony p\u00f3\u0142nocno-zachodniej; kszta\u0142t zmieni\u0142 si\u0119, gdy jego po\u0142udniowo-wschodni naro\u017cnik przeci\u0119\u0142a droga asfaltowa ku Jezierzycom. Mimo to fragmentarycznie przetrwa\u0142 pierwotny graniczny starodrzew d\u0119bowy. Obiekt zajmuje oko\u0142o 0,15 hektara i zachowa\u0142 si\u0119 bardzo \u017ale: pozosta\u0142a z niego jedna granitowa podstawa pod \u017celiwny krzy\u017c. Po 1945 roku nikt go ju\u017c nie u\u017cywa\u0142, a cz\u0119\u015b\u0107 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w aresztowano i wywieziono. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc W Siemianicach s\u0105 dwa zapomniane cmentarze, a rozdziela je nasyp kolejowy linii S\u0142upsk\u2013Sopot, oddanej do u\u017cytku w 1870 roku. Starszy le\u017cy przy nasypie, naprzeciw ko\u015bcio\u0142a; zosta\u0142a z niego zaledwie jedna granitowa podstawa pod krzy\u017c \u017celiwny, graniczny starodrzew i typowo cmentarna ro\u015blinno\u015b\u0107. \ud83d\udfe1 Inwentaryzacja przypuszcza, \u017ce jest pierwotny wobec nowszego \u2014 bo przeci\u0119cie wsi kolej\u0105 utrudni\u0142o mieszka\u0144com p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci dost\u0119p do niego.\n\n\ud83d\udccc Nowszy, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, zachowa\u0142 niemal ca\u0142y graniczny \u015bwierkowy starodrzew i o wiele wi\u0119cej pozosta\u0142o\u015bci: dwa pomniki z inskrypcjami i mn\u00f3stwo rozrzuconych podstaw pod \u017celiwne krzy\u017ce. Uwag\u0119 zwraca przewr\u00f3cony \u201ena plecy\u201d pot\u0119\u017cny obelisk \u2014 pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, przeniesiony tu z centrum wsi, z napisem dwuj\u0119zycznym: *Aus Schmaatz starben den Heldentod f\u00fcrs Vaterland im Weltkriege 1914\u20131918*.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Siemianice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Siemianice.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Siemianice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/siemianice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0691","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49777,"lng":17.06053,"name_de":"Schmaatz (cmentarz przysi\u00f3\u0142ka Prinzenhof)","name_pl":"Siemianice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awi\u0105tynia w Siemirowicach (Schimmerwitz) wzniesiona w 1908 r. jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski; po 1945 r. przej\u0119ta przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, od 1957 r. parafia pw. \u015bw. Ignacego Loyoli.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburska","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia parafii \u2014 Parafia pw. \u015bw. Ignacego Loyoli w Siemirowicach","url":"https://parafia-siemirowice.pl/historia/"}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0308","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.4004545,"lng":17.7604281,"name_de":"Simierowitz","name_pl":"Siemirowice","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Siemirowice, po niemiecku Schimmerwitz, le\u017c\u0105 w gminie Cewice, w powiecie l\u0119borskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu l\u0119borskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Meyers notuje tu 765 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWie\u015b nigdy nie by\u0142a jedn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 i to przes\u0105dzi\u0142o o jej losie ko\u015bcielnym. Cramer, wydaj\u0105c lenno wystawione Stefanowi Doettowi w 1575 roku przez ksi\u0119cia Jana Fryderyka, poprzedzi\u0142 je uwag\u0105, \u017ce Schimmerwitz jest maj\u0105tkiem szlacheckim z\u0142o\u017conym z kilku dzia\u0142\u00f3w, a w ziemi l\u0119borskiej \u2014 inaczej ni\u017c w bytowskiej \u2014 ka\u017cdego posiadacza dzia\u0142u nadawano lennem osobno. Wida\u0107 to w katalogu szlachty sk\u0142adaj\u0105cej przysi\u0119g\u0119 ho\u0142downicz\u0105 18 czerwca 1658 roku starego stylu: \u201euff Schimmerwitz\u201d siedzieli wtedy Dinnie\u00df i Lorentz Zietzelsken, Michel Kossen oraz Matthi\u00df i J\u00fcrgen Ruschken, a osobnym rodem byli Gutzken von Schimmerwitz. Br\u00fcggemann zapisa\u0142 jeszcze ich herby \u2014 von Gansken auf Schimmerwitz mieli bia\u0142ego \u0142ab\u0119dzia w czerwonym polu. Tetzner wymienia za\u015b Schimmerwitz w\u015br\u00f3d tych wsi powiatu l\u0119borskiego, w kt\u00f3rych u schy\u0142ku XIX wieku trzyma\u0142a si\u0119 jeszcze mowa kaszubska.\n\n\ud83d\udccc O tym, jak wygl\u0105da\u0142a ta wie\u015b wyznaniowo, m\u00f3wi liczba, a nie domys\u0142: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 627 ewangelik\u00f3w wobec pi\u0119tna\u015bciorga katolik\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b si\u0119 nie doczeka\u0142a, ale nabo\u017ce\u0144stwa si\u0119 w niej odbywa\u0142y \u2014 Schultz notuje w Siemirowicach filialny punkt nabo\u017ce\u0144stw parafii bukowi\u0144skiej, urz\u0105dzony w szkole. Sama przynale\u017cno\u015b\u0107 ma dwa niezale\u017cne potwierdzenia: wiersz spisowy prowadzi ewangelik\u00f3w do Bukowiny, po niemiecku Buckowin, a katolik\u00f3w do L\u0119borka, M\u00fcller za\u015b opisuje parafi\u0119 bukowi\u0144sk\u0105 jako obejmuj\u0105c\u0105 Niepozolowitz, Schimmerwitz i Bochow.\n\nCmentarz by\u0142 wi\u0119c jedynym w\u0142asnym budynkiem \u2014 a w\u0142a\u015bciwie jedynym w\u0142asnym miejscem \u2014 ko\u015bcielnym wsi. \ud83d\udfe1 Roku jego za\u0142o\u017cenia nie zapisano; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go og\u00f3lnie na XIX wiek i prowadzi jako nieczynny, o bardzo z\u0142ym stanie nagrobk\u00f3w i drzewostanu. Odpowiada to temu, co wida\u0107 na miejscu: stele i krzy\u017ce s\u0105 po\u0142amane, groby naruszone przez korzenie drzew. W 2011 roku przeprowadzono prace porz\u0105dkowe i wytyczono \u015bcie\u017ck\u0119 edukacyjn\u0105 \u201eKamienne Opowie\u015bci Siemirowic\u201d, kt\u00f3r\u0105 zawdzi\u0119cza si\u0119 Towarzystwu Historycznemu Gminy Cewice.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Towarzystwo Historyczne Gminy Cewice \u2014 renowacja cmentarza ewangelickiego w Siemirowicach [kopia archiwalna 2024-10-26]","url":"https://web.archive.org/web/20241026184633/http://thgc.tnb.pl/"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm. (odczyt \u201eEchimmerwi\u00e7\")","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0464","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.40449,"lng":17.76864,"name_de":"Schimmerwitz (Evangelischer Friedhof Schimmerwitz)","name_pl":"Siemirowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sierakowice \u2014 po niemiecku Sierakowitz \u2014 le\u017c\u0105 w sercu katolickich, kaszubskich stron, a mimo to wyros\u0142a tu pr\u0119\u017cna spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka. Zanim doczeka\u0142a si\u0119 w\u0142asnego duchownego, podlega\u0142a parafiom w Bukowinie, Mirachowie i Sul\u0119czynie.\n\n\ud83d\udccc *S\u0142ownik geograficzny*, opisuj\u0105c wie\u015b w latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku, zanotowa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki dopiero \u201ema stan\u0105\u0107\u201d. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku pokazuje, jak d\u0142ugie by\u0142o to czekanie: grunt kupi\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa 26 maja 1882 roku, samodzieln\u0105 parafi\u0119 utworzono 1 czerwca 1883 roku, a nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano wci\u0105\u017c na plebanii. Pierwszy miejscowy duchowny obj\u0105\u0142 urz\u0105d w listopadzie 1889 roku \u2014 wcze\u015bniej, od 27 pa\u017adziernika 1887 roku, przys\u0142ano go tu jako pomocnika duszpasterzy z Mirachowa i Sul\u0119czyna. \u015awi\u0105tynia stan\u0119\u0142a dopiero potem: budow\u0119 rozpocz\u0119to we wrze\u015bniu 1895 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w pa\u017adzierniku 1896 roku. Neogotycki budynek stoi do dzi\u015b \u2014 w 1956 roku ocalono go przed rozbi\u00f3rk\u0105, a od 1983 roku s\u0142u\u017cy katolikom jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Harnoch liczy przy tutejszej parafii, zapisanej jako \u201eSierakowiz\u201d w diecezji kartuskiej, 1284 dusze, a w jej granicach dwa ko\u015bcio\u0142y katolickie: \u201eSierakowiz und Gowidino\u201d. Meyers Gazetteer odnotowuje we wsi oba ko\u015bcio\u0142y parafialne naraz, ewangelicki i katolicki.\n\n\ud83d\udd34 Data usamodzielnienia parafii ma w \u017ar\u00f3d\u0142ach trzy r\u00f3\u017cne postacie. Harnoch podaje 1 czerwca 1883 roku; w opracowaniach powtarza si\u0119 8 sierpnia 1888 roku; zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich wed\u0142ug dat powstania, zamieszczone przez Reszk\u0119 w ksi\u0105\u017cce o ewangelikach na Gochach, podaje rok 1890. Spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra z 1908 roku notuje przy ewangelickiej parafii Sierakowitz ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w prowadzone od 1888 roku, a ksi\u0119g\u0119 konfirmacji od 1892. R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nLiczby pokazuj\u0105, jak niewielka to by\u0142a wsp\u00f3lnota i jak szybko topnia\u0142a. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 w osadach gminy 941 mieszka\u0144c\u00f3w: 790 katolik\u00f3w, 109 ewangelik\u00f3w i 42 \u017byd\u00f3w. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 w Sierakowicach 1866 mieszka\u0144c\u00f3w, ale ewangelik\u00f3w ju\u017c tylko trzydziestu; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 1843 osoby, niemieck\u0105 dwadzie\u015bcia trzy. \ud83d\udfe1 Obie liczby obejmuj\u0105 nieco inny obszar, wi\u0119c por\u00f3wnanie jest orientacyjne \u2014 kierunek zmiany jednak nie budzi w\u0105tpliwo\u015bci.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka usta\u0142a. Cmentarz przej\u0119\u0142a w 1989 roku parafia katolicka i uporz\u0105dkowa\u0142a teren. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie podaje \u017cadne z przejrzanych \u017ar\u00f3de\u0142. Harnoch, kt\u00f3ry przy s\u0105siednich parafiach diecezji kartuskiej cmentarze policzy\u0142 \u2014 osiemna\u015bcie w Szymbarku \u2014 a przy Sul\u0119czynie wymieni\u0142 cmentarz ewangelicki z nazwy, przy Sierakowicach pozostawi\u0142 t\u0119 rubryk\u0119 pust\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stary cmentarz ewangelicki w Sierakowicach (Gimnazjum w Sierakowicach)","url":"http://www.gimnazjum-sierakowice.webd.pl/start/viewpage.php?page_id=130"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSierakowice\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0276","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.347125,"lng":17.894879,"name_de":"Sierakowitz","name_pl":"Sierakowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sierakowice \u2014 po niemiecku Sierakowitz \u2014 le\u017c\u0105 w sercu katolickich Kaszub, a mimo to maj\u0105 dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry zbudowali ewangelicy. Wsp\u00f3lnota by\u0142a tu mniejszo\u015bci\u0105 realn\u0105 i zorganizowan\u0105, a jej parafia wzi\u0119\u0142a pocz\u0105tek z podzia\u0142u maj\u0105tku ziemskiego.\n\n\ud83d\udccc Gdy po 1880 roku w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br sierakowickich zacz\u0105\u0142 je parcelowa\u0107, rada parafialna z Mirachowa kupi\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0105t m\u00f3rg wraz z dworem, korzystaj\u0105c z pomocy Nadkonsystorza, synodu prowincjonalnego i Towarzystwa Gustawa Adolfa. 8 lipca 1888 roku z cz\u0119\u015bci parafii Mirachowo, Sul\u0119czyno i Bukowina utworzono now\u0105 parafi\u0119 obejmuj\u0105c\u0105 36 miejscowo\u015bci; akt erekcyjny nosi dat\u0119 8 sierpnia 1888 roku, a parafia wesz\u0142a do diecezji kartuskiej. \ud83d\udfe1 Zestawienie dat powstania parafii protestanckich u Reszki podaje przy Sierakowicach rok 1890 \u2014 zapewne odnosi si\u0119 do obj\u0119cia urz\u0119du albo do przebudowy plebanii, bo t\u0119 uko\u0144czono w\u0142a\u015bnie w 1890 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105, na trzysta miejsc, po\u015bwi\u0119cono 11 pa\u017adziernika 1896 roku w obecno\u015bci generalnego superintendenta D\u00f6blina i superintendenta Platha z Kartuz. Meyers Gazetteer odnotowuje w 1905 roku w Sierakowicach oba ko\u015bcio\u0142y parafialne obok siebie \u2014 katolicki i ewangelicki.\n\nWsp\u00f3lnota nigdy nie by\u0142a liczna, a jej krzywa jest krzyw\u0105 ca\u0142ego pogranicza. Przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1300 dusz. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 w samej wsi 1866 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym trzydzie\u015bcioro wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 1843 osoby, niemieck\u0105 23. Po 1918 roku, wraz z odp\u0142ywem ludno\u015bci ewangelickiej, liczba cz\u0142onk\u00f3w parafii zesz\u0142a do mniej wi\u0119cej 350 w 1938 roku. \u26a0 \ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142o niemieckie podaje, \u017ce diakona Hoffmanna aresztowano 27 marca 1939 roku i wywieziono w g\u0142\u0105b kraju, a uwolniono 17 wrze\u015bnia tego samego roku; zapis pochodzi z opracowania niemieckiego i tak\u0105 przedstawia perspektyw\u0119, osobnego potwierdzenia w \u017ar\u00f3d\u0142ach polskich brak.\n\n\ud83d\udccc Trzysta lat wcze\u015bniej granica wyznaniowa przebiega\u0142a tu inaczej, ni\u017c mo\u017cna by oczekiwa\u0107. W 1584 roku tutejszy proboszcz nie wpu\u015bci\u0142 wizytatora: ksi\u0105dz Adam odm\u00f3wi\u0142, twierdz\u0105c, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 podlega biskupstwu kamie\u0144skiemu, zniesionemu przez Pomorzan \u2014 a wi\u0119c diecezji, kt\u00f3ra po zachodniej stronie granicy przesz\u0142a wraz z Pomorzem na luteranizm. Wizytator zanotowa\u0142, \u017ce trzeba to sprawdzi\u0107 w archiwach biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich. \ud83d\udfe1 Pobudek ksi\u0119dza Adama \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje; zapis pokazuje natomiast, jak blisko przebiega\u0142a tutaj granica dw\u00f3ch porz\u0105dk\u00f3w ko\u015bcielnych \u2014 i \u017ce kaszubska parafia potrafi\u0142a si\u0119 na t\u0119 drug\u0105 stron\u0119 powo\u0142a\u0107.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, a 15 pa\u017adziernika 1983 roku erygowano przy niej parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy kultowi do dzi\u015b. Zachowane ksi\u0119gi metrykalne obejmuj\u0105 lata 1888\u20131902, a murowana, neogotycka bry\u0142a pochodzi z lat 1895\u20131896. \u26a0 Tutejszy cmentarz poewangelicki ma w atlasie osobny wpis.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; A. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"portal turystyczny","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Marcina w Sierakowicach \u2014 Szwajcaria Kaszubska (wzmianka o budowie drugiego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w 1887 r.)","url":"https://szwajcariakaszubska.com/140-szwajcaria-kaszubska-kosciol-sw-marcina-w-sierakowicach"},{"typ":"strona parafialna","tytul":"Historia Parafii pw. \u015bw. Marcina w Sierakowicach (kontekst wyznaniowy wsi, XIX w.) [kopia archiwalna 2019-12-06]","url":"https://web.archive.org/web/20191206232213/http://parafiamarcina.pl/historia_parafii"},{"typ":"portal diecezjalny","tytul":"Parafia pw. \u015awi\u0119tego Marcina w Sierakowicach \u2014 Diecezja Pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietego-marcina-w-sierakowicach/"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Marcina w Sierakowicach (drewniany) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Marcina_w_Sierakowicach_(drewniany)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / Zabytek.pl \u2014 Sierakowice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Sierakowice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0148","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.347125,"lng":17.894879,"name_de":"Sierakowitz","name_pl":"Sierakowice \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jana Chrzciciela)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sierakowo S\u0142upskie, po niemiecku *Zirchow*, nie by\u0142o zwyk\u0142\u0105 wsi\u0105 powiatu s\u0142upskiego, lecz siedzib\u0105 parafii, i to parafii starej. Pierwszego ewangelickiego duchownego, Bartholom\u00e4usa Ketelhuta, ordynowano tu w 1547 roku; gdy w 1577 roku przeszed\u0142 w stan spoczynku, urz\u0105d obj\u0105\u0142 po nim w\u0142asny syn Joachim, powo\u0142any przez Jakoba von Wobesera, starost\u0119 w L\u0119borku. Parafia nale\u017ca\u0142a do synodu S\u0142upsk-Miasto, mia\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Kulsow, a wchodzi\u0142y do niej Kunsow, Lossin, Zag\u00f3rki i Zaj\u0105czkowo. Prawo powo\u0142ywania duchownego mieli w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br w Zirchow i Kulsow \u2014 pod koniec XVIII wieku wdowa po hauptmannie von Wobeser, Christiane Luise z domu Schiebelstein, oraz rotmistrz Christian Wilhelm von B\u00f6hn.\n\nPodobnie jak s\u0105siednie wsie tej okolicy Sierakowo by\u0142o w ca\u0142o\u015bci ewangelickie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 107 ewangelik\u00f3w w gminie wiejskiej i 110 w obszarze dworskim, a katolika ani jednego.\n\nCmentarzy powsta\u0142y tu z biegiem wiek\u00f3w trzy. Najstarszy otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 na wzniesieniu; nagrobk\u00f3w po nim nie zosta\u0142o, cho\u0107 jeszcze w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142 tam zesp\u00f3\u0142 \u017celiwnych krzy\u017cy nagrobkowych i krat ogrodzeniowych. Pierwszy z dw\u00f3ch cmentarzy wiejskich, najprawdopodobniej starszy, le\u017cy w zachodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, a jego granice wyznacza w du\u017cej mierze samo ukszta\u0142towanie terenu. Drugi za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, przy drodze polnej, po jej zachodniej stronie. Z pierwotnego uk\u0142adu obu zosta\u0142 tylko charakterystyczny szpaler granicznego starodrzewu \u2014 spos\u00f3b wyznaczania granic typowy dla tutejszych cmentarzy. \ud83d\udfe1 Nagrobk\u00f3w zachowa\u0142o si\u0119 niewiele, s\u0105 zniszczone i pozbawione tabliczek inskrypcyjnych, wi\u0119c nazwisk pochowanych nie da si\u0119 dzi\u015b odczyta\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart (1912), has\u0142o Zirchow; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/sierakowo-slupskie/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/799294391"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1016","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39321,"lng":16.97313,"name_de":"Zirchow","name_pl":"Sierakowo S\u0142upskie \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sierakowie S\u0142upskim, dawniej Zirchow, stoi w \u015brodku wsi, a jego wie\u017c\u0119 wzniesiono prawdopodobnie ju\u017c w XV wieku. W 1736 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 gruntownie przebudowano, dostawiaj\u0105c zachowan\u0105 do dzi\u015b naw\u0119, a na pocz\u0105tku XX wieku dobudowano tr\u00f3jboczn\u0105 apsyd\u0119 i powi\u0119kszono okna.\n\nMiejscowa parafia ewangelicka si\u0119ga czas\u00f3w Reformacji: pierwsz\u0105 wizytacj\u0119 w\u0142adz ko\u015bcielnych odnotowano w 1539 roku, a pierwszym znanym z imienia duchownym by\u0142 Bartholom\u00e4us Ketelhut, ordynowany w 1547 roku przez Jakoba Hogensee i sprawuj\u0105cy urz\u0105d do 1577 roku. Po nim przyszed\u0142 jego w\u0142asny syn Joachim, powo\u0142any przez Jakoba von Wobeser, starost\u0119 l\u0119borskiego \u2014 i to nazwisko wraca w dziejach parafii przez ponad dwa stulecia. Parafia obejmowa\u0142a pi\u0119\u0107 okolicznych wsi, z parafi\u0105 filialn\u0105 w Kuleszewie, a prawo powo\u0142ywania duchownego mieli w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br w Sierakowie i w Kuleszewie: w 1796 roku nowego proboszcza wskazali wsp\u00f3lnie wdowa po kapitanie von Wobeser, Christiane Luise z domu Schiebelstein, jako patronka ko\u015bcio\u0142a w Sierakowie, i rotmistrz Christian Wilhelm von B\u00f6hn jako patron ko\u015bcio\u0142a w Kuleszewie. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1819 wiernych.\n\n\ud83d\udccc Przez blisko sto lat urz\u0105d trzyma\u0142a jedna rodzina: Philipp Christoph Zehse, przybysz z alzackiego Buschweiler, obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1686 roku, po nim wzi\u0105\u0142 j\u0105 jego syn Jakob Benjamin, a w latach 1763\u20131796 wnuk Werner Heinrich. Dziewi\u0119tnasty wiek nale\u017ca\u0142 do jednego cz\u0142owieka \u2014 Adolf Matthey prowadzi\u0142 t\u0119 parafi\u0119 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat, od 1834 do 1884 roku. Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 tej listy wida\u0107 by\u0142o w samej \u015bwi\u0105tyni, gdzie przechowywano tablic\u0119 z wykazem ewangelickich proboszcz\u00f3w z lat 1547\u20131912; otwiera\u0142o go to samo nazwisko Ketelhuta.\n\nZ dawnego wyposa\u017cenia ocala\u0142y mi\u0119dzy innymi barokowa, siedemnastowieczna ambona, cynowa misa chrzcielna z 1618 roku na granitowej podstawie z XIV wieku oraz organy zbudowane przez Christiana Friedricha Voelknera z Duninowa. Kres parafii przynios\u0142o wysiedlenie pastora Siegfrieda Finkbeina, kt\u00f3ry ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 1 wrze\u015bnia 1946 roku. Po wojnie \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce katolik\u00f3w, a pami\u0119\u0107 o dawnych mieszka\u0144cach przywraca lapidarium urz\u0105dzone staraniem stowarzyszenia \u201eGryf\u201d i po\u015bwi\u0119cone 18 czerwca 2021 roku.\n\n\ud83d\udccc W Sierakowie powsta\u0142y na przestrzeni wiek\u00f3w trzy cmentarze. Pierwszy otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 na wzniesieniu; nagrobki po nim nie przetrwa\u0142y, cho\u0107 jeszcze w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142 tam zesp\u00f3\u0142 \u017celiwnych krzy\u017cy i krat ogrodzeniowych. Wiejski, za\u0142o\u017cony najprawdopodobniej jako pierwszy, le\u017cy w zachodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wikipedia / gmina Kobylnica \u2014 Sierakowo S\u0142upskie; Lapidarium w Sierakowie \u2014 Zwiastun Ewangelicki; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2026; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 210.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / gmina Kobylnica \u2014 Sierakowo S\u0142upskie","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lapidarium w Sierakowie \u2014 Zwiastun Ewangelicki","url":"https://zwiastun.pl/2021/08/lapidarium-w-sierakowie/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2026","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0264","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3882,"lng":16.9747,"name_de":"Zirchow","name_pl":"Sierakowo S\u0142upskie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Zirchow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sieroczyn, do 1945 roku Buschwinkel, przej\u015bciowo po wojnie Buszewo, le\u017cy oko\u0142o czterech kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Cz\u0142uchowa. Nowo\u017cytna historia osady zaczyna si\u0119 na pocz\u0105tku XIX wieku i ma charakter kolonizacyjny: w 1864 roku sta\u0142y tu 93 budynki, w tym 39 dom\u00f3w mieszkalnych. Baza GOV wi\u0105\u017ce Buschwinkel z ewangelickim Ko\u015bcio\u0142em unii staropruskiej, co potwierdza realn\u0105 warstw\u0119 ewangelick\u0105 miejscowo\u015bci; przed wojn\u0105 dzia\u0142a\u0142a we wsi szko\u0142a, czynna jeszcze do prze\u0142omu lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych XX wieku.\n\nOsada by\u0142a na tyle niewielka, \u017ce wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku nie prowadzi jej osobno. \u26a0 W naszym odczycie tego spisu powiat cz\u0142uchowski liczy 115 pozycji: gminy wiejskie od 1 do 85 i obwody dworskie od 86 do 115. Litera B jest odczytana w obu dzia\u0142ach \u2014 w\u015br\u00f3d gmin wiejskich pod pozycjami od 6 do 14, w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich pod pozycjami od 86 do 88 \u2014 a Buschwinkel w \u017cadnej z nich nie wyst\u0119puje. Wie\u015b liczono zatem najpewniej razem z inn\u0105 jednostk\u0105.\n\nPo tutejszej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 cmentarz \u2014 gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 119 wprost jako ewangelicki.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego, kt\u00f3rego przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna by\u0142a zmienna: Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105 do lat 1919\u20131920, nast\u0119pnie Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105 w latach 1920\u20131938, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. \ud83d\udfe1 Rejencji po tej ostatniej zmianie nie podaje \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 wykorzystanych przy tym wpisie.\n\n\u26a0 Konkretnej parafii ewangelickiej i katolickiej, dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza oraz jego dzisiejszego stanu nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Sieroczyn \u2014 InfoPolska / Zabytki gminy Cz\u0142uch\u00f3w [kopia archiwalna 2014-04-13].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Sieroczyn \u2014 InfoPolska / Zabytki gminy Cz\u0142uch\u00f3w [kopia archiwalna 2014-04-13]","url":"https://web.archive.org/web/20140413073650/http://www.infopolska.com.pl:80/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0507","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67182,"lng":17.31291,"name_de":"Buschwinkel","name_pl":"Sieroczyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Sierominie. Obiekt zidentyfikowany, do opracowania i weryfikacji terenowej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wskazanie","tytul":"FotoExploracje L\u0119bork \u2014 identyfikacja obiektu (do potwierdzenia)","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/"}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0950","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":null,"lng":null,"name_de":null,"name_pl":"Sieromino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":null,"source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sierpowo, po niemiecku Breitenfelde, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. Do lat 1919\u20131920 nale\u017ca\u0142o do Prus Zachodnich w rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 do prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w rejencji pilskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Co do rejencji po tej ostatniej zmianie atlas m\u00f3wi rozbie\u017cnie: ten wpis wskazuje dawn\u0105 rejencj\u0119 Marchii Granicznej, trzy inne wpisy tego samego powiatu \u2014 koszali\u0144sk\u0105. \u017badne \u017ar\u00f3d\u0142o rekord\u00f3w nie si\u0119ga 1938 roku, wi\u0119c sprawa zostaje otwarta.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bcio\u0142y by\u0142y tu dwa, jeden po drugim. Pierwszy, katolicki i parafialny, sta\u0142 przed Reformacj\u0105: w 1410 roku dziekan Miko\u0142aj zaliczy\u0142 go do dekanatu chojnickiego, w 1647 arcybiskup G\u0119bicki wpisa\u0142 do nowo utworzonego dekanatu w Czarnem, a wizytacja Trebnica zanotowa\u0142a w 1658 roku, \u017ce znajduje si\u0119 \u201ebezprawnie w r\u0119ku innowierc\u00f3w\u201d; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski liczy go do ko\u015bcio\u0142\u00f3w utraconych. Zachowany szachulcowy \u2014 czyli budowany w mur pruski \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1668 roku jest ju\u017c budowl\u0105 p\u00f3\u017aniejsz\u0105, wzniesion\u0105 przez tutejsz\u0105 szlacht\u0119 protestanck\u0105, mi\u0119dzy innymi rodzin\u0119 Born\u00f3w, jako \u015bwi\u0105tynia ewangelicka: salowa, bez wyodr\u0119bnionego prezbiterium, kryta gontem, z wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 o\u015bmiobocznym he\u0142mem.\n\nEwangelicy modlili si\u0119 w nim do 1945 roku, a dla katolik\u00f3w po\u015bwi\u0119cono go 21 wrze\u015bnia 1947 roku; dzi\u015b nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Judy Tadeusza i nale\u017cy do parafii Chrystusa Kr\u00f3la w Krzemieniewie. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go w 1960 roku.\n\n\ud83d\udccc Sierpowo by\u0142o przy tym pierwotn\u0105 siedzib\u0105 tutejszej parafii ewangelickiej, znanej ze spis\u00f3w jako l\u0119dyczecka: B\u00e4r notuje jej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w prowadzone dla Sierpowa od 1683 roku, a dla L\u0119dyczka dopiero od 1798, i dodaje, \u017ce dawniej probostwo by\u0142o w\u0142a\u015bnie tu.\n\nPrzyko\u015bcielny cmentarz parafialny, dawniej ewangelicki, jest obecnie katolicki. \u26a0 Atlas opisuje osobno samodzielny cmentarz ewangelicki Sierpowa, jednak jego odr\u0119bno\u015b\u0107 od tej nekropolii nie jest potwierdzona.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 520 os\u00f3b \u2014 495 ewangelik\u00f3w wobec dwudziestu katolik\u00f3w \u2014 a przy tym pi\u0119cioro wyznania moj\u017ceszowego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo Sierpowo \u2014 Gmina Czarne","url":"https://czarne.pl/solectwo-sierpowo.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0478","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.63148,"lng":16.98117,"name_de":"Breitenfelde","name_pl":"Sierpowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sierpowo, do 1945 roku Breitenfelde, lokowali Krzy\u017cacy oko\u0142o 1352 roku; wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu ju\u017c przed Reformacj\u0105 i by\u0142 parafialny \u2014 w 1410 roku dziekan Miko\u0142aj zaliczy\u0142 go do dekanatu chojnickiego, a arcybiskup G\u0119bicki umie\u015bci\u0142 go w 1647 roku w spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w nowo za\u0142o\u017conego dekanatu w Czarnem. Wizytacja Trebnica pisa\u0142a o nim w 1658 roku, \u017ce znajdowa\u0142 si\u0119 \u201ebezprawnie w r\u0119ku innowierc\u00f3w\u201d; tamta \u015bwi\u0105tynia si\u0119 nie zachowa\u0142a.\n\n\ud83d\udccc Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku pokazuje przy tym rzecz osobliw\u0105. Wie\u015b prowadzono w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 244 osoby \u2014 239 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w (strona 158, pozycja 10) \u2014 a obw\u00f3d dworski 276 os\u00f3b, w tym 256 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w (strona 162, pozycja 88). Razem daje to 520 mieszka\u0144c\u00f3w, 495 ewangelik\u00f3w, dwudziestu katolik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w, ale rozk\u0142ad nie by\u0142 przypadkowy: wszyscy katolicy mieszkali w dobrach, a wszyscy \u017bydzi we wsi. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku, katolicy do Chrz\u0105stowa.\n\n\ud83d\udccc Z L\u0119dyczkiem by\u0142o jednak inaczej, ni\u017c wynika\u0142oby z samego wiersza spisu. B\u00e4r, opisuj\u0105c zasoby metrykalne tej parafii, notuje ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w prowadzone dla Sierpowa od 1683 roku, a dla L\u0119dyczka dopiero od 1798, i dopowiada wprost, \u017ce dawniej probostwo by\u0142o w\u0142a\u015bnie tutaj. Jedna karta najstarszego rejestru sierpowskiego, obejmuj\u0105ca stycze\u0144\u2013kwiecie\u0144 1683 roku, przetrwa\u0142a w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku. Siedzib\u0119 parafii przeniesiono wi\u0119c z czasem do miasteczka, a Sierpowo z macierzy sta\u0142o si\u0119 wsi\u0105 filialn\u0105.\n\nW\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142, ryglowy, wzniesiony w 1668 roku, s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom do 1945 roku; po wojnie przej\u0119li go katolicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Judy Tadeusza. \ud83d\udfe1 Nazywanie go najstarszym obiektem sakralnym powiatu cz\u0142uchowskiego oraz podawana przy wsi liczba z 1868 roku (413 mieszka\u0144c\u00f3w i tylko troje katolik\u00f3w) nie maj\u0105 w tym rekordzie \u017ar\u00f3d\u0142a.\n\nTen wpis dotyczy samodzielnego cmentarza ewangelickiego, odr\u0119bnego od cmentarza przyko\u015bcielnego. \ud83d\udfe1 Jego dok\u0142adna lokalizacja i granice, a tak\u017ce sama to\u017csamo\u015b\u0107 \u2014 czy to obiekt osobny, czy powielenie cmentarza przyko\u015bcielnego \u2014 pozostaj\u0105 niepotwierdzone i wymagaj\u0105 weryfikacji terenowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo Sierpowo \u2014 Gmina Czarne","url":"https://czarne.pl/solectwo-sierpowo.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0477","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.62904,"lng":16.98375,"name_de":"Breitenfelde","name_pl":"Sierpowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sierpowo by\u0142o wsi\u0105 ewangelick\u0105 od XVI w. (w 1868 r. 413 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym tylko 3 katolik\u00f3w); zb\u00f3r przej\u0119li katolicy w 1954 r. Cmentarz przyko\u015bcielny obs\u0142ugiwa\u0142 ludno\u015b\u0107 protestanck\u0105.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo Sierpowo \u2014 Gmina Czarne","url":"https://czarne.pl/solectwo-sierpowo.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0476","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.63148,"lng":16.98117,"name_de":"Cmentarz przyko\u015bcielny ( d. ewangelicki , d. katolicki )","name_pl":"Sierpowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 obecny nie jest pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 we wsi. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zaliczy\u0142 Breitenfelde do ko\u015bcio\u0142\u00f3w utraconych: parafialny ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 tu przed Reformacj\u0105, w 1410 roku dziekan Miko\u0142aj zaliczy\u0142 go do dekanatu chojnickiego, a w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umie\u015bci\u0142 go w spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego (hamerszty\u0144skiego). Wizytacja Trebnica z 1658 roku notuje go jako pozostaj\u0105cy \u2014 jak zapisano \u2014 bezprawnie w r\u0119kach innowierc\u00f3w, czyli w posiadaniu ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Fankidejski nie rozstrzyga, czy dzisiejszy ryglowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1668 roku stan\u0105\u0142 na miejscu tamtej \u015bwi\u0105tyni.\n\nTa dzisiejsza budowla jest ryglowa, z ciemn\u0105 drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, i by\u0142a pierwotnie ewangelicka \u2014 mieszka\u0144cy Breitenfelde stanowili niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelik\u00f3w, w 1925 roku 96 procent wsi.\n\n\ud83d\udccc Sierpowo nie by\u0142o jedn\u0105 osad\u0105, lecz trzema jednostkami: wsi\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 o 3 251 morgach, wsi\u0105 szlacheck\u0105 o 2 902 morgach i m\u0142ynem o 827 morgach. Dlatego spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 w dw\u00f3ch osobnych wierszach, na r\u00f3\u017cnych stronach i pod r\u00f3\u017cnymi numerami: gmina wiejska liczy\u0142a 244 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 239 ewangelik\u00f3w i 5 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, a obw\u00f3d dworski 276 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 256 ewangelik\u00f3w i 20 katolik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Wierszy tych nie wolno sumowa\u0107. Ewangelicy z obu nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku (Landeck), katolicy do parafii w Heinrichswalde.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy w 1954 roku \u2014 konsekracja odby\u0142a si\u0119 21 wrze\u015bnia \u2014 i jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Judy Tadeusza Aposto\u0142a. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go pod numerem A-168 dnia 26 marca 1960 roku. We wsi zachowa\u0142y si\u0119 dwa cmentarze ewangelickie.\n\n\ud83d\udccc Wykaz gmin z 1885 roku prowadzi Sierpowo w dw\u00f3ch wierszach, bo wie\u015b i maj\u0105tek by\u0142y osobnymi jednostkami. Gmina wiejska (strona 158, pozycja 10) liczy\u0142a 244 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 239 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w; obw\u00f3d dworski (strona 162, pozycja 88) \u2014 276 mieszka\u0144c\u00f3w, 256 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w. Razem daje to 520 os\u00f3b. Obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w L\u0119dyczku i katolickiej w Heinrichswalde.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 353; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"de.wikipedia.org","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Sierpowo_(Czarne)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"gov.genealogy.net","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/BRELDEJO83LP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 353","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0498","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.63223,"lng":16.98581,"name_de":"Breitenfelde","name_pl":"Sierpowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Breitenfelde)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Sierzno, po niemiecku Zerrin, le\u017cy na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa \u2014 \ud83d\udfe1 odleg\u0142o\u015b\u0107 bywa podawana na trzy kilometry, a ze wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych wpisu wychodzi ponad pi\u0119\u0107. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b jest stara: sprawozdanie z wizytacji okr\u0119gu bytowskiego z 1437 roku wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d dwudziestu pi\u0119ciu wsi czynszowych, pod nazw\u0105 \u201eSeryn\u201d. By\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska, zamieszkana w przewadze przez ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105, lutera\u0144sk\u0105 \u2014 to ziemia bytowska ze swoim fenomenem Kaszub\u00f3w ewangelickich.\n\nWojny siedemnastego wieku zostawi\u0142y tu niewiele. Opis ziemi bytowskiej sporz\u0105dzony po obj\u0119ciu jej przez Brandenburgi\u0119 zasta\u0142 w Sierznie jedynie folwark \u2014 \u201eZerrin, ein Ackerh\u00f6fchen\u201d \u2014 za\u0142o\u017cony trzydzie\u015bci lat wcze\u015bniej z dziesi\u0119ciu opustosza\u0142ych gospodarstw ch\u0142opskich i doszcz\u0119tnie zniszczony przez \u00f3wczesn\u0105 wojn\u0119. Dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105 tych stron przypomina\u0142a jeszcze w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku danina zwana pieni\u0105dzem biskupim, wywodz\u0105ca si\u0119 z uprawnie\u0144 biskupstwa kamie\u0144skiego: ze wszystkich starych wsi bytowskiej domeny razem, a Sierzno by\u0142o jedn\u0105 z nich, zbierano wtedy pi\u0119\u0107 talar\u00f3w, dwadzie\u015bcia dwa srebrne grosze i sze\u015b\u0107 fenig\u00f3w, i po sekularyzacji biskupstwa suma ta sz\u0142a do kasy pa\u0144stwowej, a nie do duchowie\u0144stwa \u2014 ani ewangelickiego, ani katolickiego.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Sierzno w dw\u00f3ch wierszach na stronie 198: wie\u015b kr\u00f3lewska pod pozycj\u0105 45 liczy\u0142a 314 ewangelik\u00f3w, 74 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan, a dobra rycerskie pod pozycj\u0105 62 \u2014 jeszcze 81 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro katolik\u00f3w. Obie jednostki przypisano do parafii ewangelickiej w Bytowie i katolickiej w Niezabyszewie; tam te\u017c mie\u015bci\u0142 si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Zerrin nie mia\u0142o, a przynale\u017cno\u015b\u0107 jego ewangelik\u00f3w bywa\u0142a zapisywana rozmaicie. Meyers, opisuj\u0105cy stan oko\u0142o 1905 roku i notuj\u0105cy tu 476 mieszka\u0144c\u00f3w, przypisuje wie\u015b parafii ewangelickiej w Bytowie; opis z 1938 roku wskazuje ju\u017c parafi\u0119 w Niezabyszewie; \ud83d\udd34 wykaz M\u00fcllera z 1912 roku liczy natomiast Zerrin wraz z Zerrinerheide do parafii w Ugoszczy. Tutejszy cmentarz by\u0142 w ka\u017cdym razie wiejsk\u0105 nekropoli\u0105 lutera\u0144sk\u0105, bez \u015bwi\u0105tyni; ewidencja zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w notuje go jako historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142ce numer 5.\n\n\u26a0 To obiekt odr\u0119bny od ewangelickiego cmentarza le\u015bnik\u00f3w na Bukowej G\u00f3rze nad jeziorem Pysznem \u2014 tamten nale\u017ca\u0142 do nadle\u015bnictwa Zerrin, przyjmowa\u0142 poch\u00f3wki od 1874 do 1939 roku, ma 31 grob\u00f3w i jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w; le\u017cy dalej, przy drodze do Studzienic.\n\nPo 1945 roku nazw\u0119 wsi spolszczono na Sierzno. \ud83d\udfe1 Stanu cmentarza wiejskiego nie sprawdzono na miejscu.\n\n\ud83d\udccc Gdzie dok\u0142adnie le\u017cy ten cmentarz, m\u00f3wi inwentarz z 1938 roku: na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, przy drodze do Niezabyszewa, na wzniesieniu, ogrodzony niskim murem uk\u0142adanym z kamieni narzutowych. Ten sam opis rozstrzyga wahanie o odleg\u0142o\u015bci od Bytowa \u2014 pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 kilometra na po\u0142udnie, co zgadza si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnymi tego wpisu.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna Sierzna zmieni\u0142a si\u0119 w znanym roku. Do 1912 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Ugoszczy, a od tego roku do parafii w Niezabyszewie. Przy po\u0142udniowym wyj\u015bciu ze wsi sta\u0142a drewniana dzwonnica, a wisz\u0105cy w niej dzwon ufundowa\u0142a w 1910 roku miejscowa gmina ewangelicka; odla\u0142 go C. Voss ze Szczecina. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w, w nawiasie katolicy: 1810 \u2014 216 (0), 1855 \u2014 476 (38) \u0142\u0105cznie dla wsi kr\u00f3lewskiej i d\u00f3br rycerskich, 1885 \u2014 633 (127), 1905 \u2014 693 (172), 1925 \u2014 542 (153), 1933 \u2014 523 (159), 1938 \u2014 513 (162). \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela (niezabyszewo.com)","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0455","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.121562,"lng":17.464188,"name_de":"Zerrin","name_pl":"Sierzno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na Bukowej G\u00f3rze nad jeziorem Pysznem, przy szosie z Sierzna do Studzienic, le\u017cy nekropolia le\u015bnik\u00f3w i pracownik\u00f3w kr\u00f3lewskiego nadle\u015bnictwa Zerrin oraz ich rodzin. \ud83d\udfe1 Bywa nazywana jedynym ewangelickim cmentarzem le\u015bnik\u00f3w na Pomorzu \u2014 to okre\u015blenie ze strony gminnej, niepotwierdzone w \u017ar\u00f3d\u0142ach wskazanych przy tym wpisie. Dzi\u015b jest to teren rezerwatu \u201eBukowa G\u00f3ra nad jeziorem Pysznem\u201d w Nadle\u015bnictwie Osusznica.\n\nAdministracyjnie Zerrin nale\u017ca\u0142 do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej. \ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 w trzech osobnych wierszach na stronie 198 \u2014 wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 pod pozycj\u0105 45, dobra rycerskie pod 62 i nadle\u015bnictwo pod 63 \u2014 i to w\u0142a\u015bnie wiersz nadle\u015bnictwa dotyczy naszego cmentarza: 155 ewangelik\u00f3w i 67 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej i katolickiej w Ugoszczy, po niemiecku Bernsdorf. Wie\u015b jako taka nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Bytowie. Parafia w Ugoszczy by\u0142a m\u0142oda \u2014 wydzielono j\u0105 z bytowskiej, a woln\u0105 od patronatu og\u0142oszono z dniem 1 lipca 1878 roku \u2014 i obejmowa\u0142a Zerrin razem z le\u015bn\u0105 osad\u0105 Zerrinerheide, czyli dzisiejszym Pysznem. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy przy cmentarzu nigdy nie by\u0142o.\n\nPierwszy poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 tu w 1874 roku \u2014 spocz\u0105\u0142 wtedy zmar\u0142y w 1874 roku kr\u00f3lewski nadle\u015bniczy Otto Heinrich Smalian, urodzony w 1827 roku w Stralsundzie. Obok niego pochowano jego przyjaciela Friedricha Adolpha Olberga, zmar\u0142ego w 1878 roku nadinspektora las\u00f3w rejencji koszali\u0144skiej. Ostatni pogrzeb odby\u0142 si\u0119 w 1939 roku; z\u0142o\u017cono wtedy Id\u0119 Sch\u00fcschke. Do dzi\u015b zachowa\u0142o si\u0119 31 grob\u00f3w, w tym 15 krzy\u017cy \u017celiwnych i pi\u0119\u0107 tablic kamiennych.\n\nCmentarz jest uporz\u0105dkowany i obj\u0119ty ochron\u0105 konserwatorsk\u0105; prowadzi t\u0119dy \u015bcie\u017cka \u201eSzlakiem Otto Smaliana\u201d. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w prowadzi ten cmentarz pod has\u0142em Pyszno, jako \u201ecmentarz ewangelicki zas\u0142u\u017conych le\u015bnik\u00f3w, na Bukowej G\u00f3rze\u201d, datowany na lata 1837\u20131939, pod numerem A-1495. \ud83d\udfe1 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych nie sprawdzono w terenie; s\u0105 bliskie punktowi osady Pyszno, opisanej w atlasie osobno.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 trzeba tu doprecyzowa\u0107 co do roku. Parafia ewangelicka w Ugoszczy obejmowa\u0142a Sierzno tylko do 1912 roku \u2014 inwentarz powiatu bytowskiego z 1938 roku prowadzi ju\u017c wie\u015b przy parafii w Niezabyszewie. Spis z 1895 roku, na kt\u00f3rym opiera si\u0119 ten wpis, jest wi\u0119c od tej zmiany o siedemna\u015bcie lat wcze\u015bniejszy i m\u00f3wi prawd\u0119 o swoim czasie, nie o ca\u0142ym okresie. \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ewangelicki Cmentarz Le\u015bnik\u00f3w na Bukowej G\u00f3rze nad Pysznem","url":"https://tourtheworldpl.blogspot.com/2020/02/ewangelicki-cmentarz-lesnikow-bukowa-gora.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0454","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09611,"lng":17.50833,"name_de":"Waldfriedhof der Oberf\u00f6rsterei Zerrin","name_pl":"Sierzno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Siod\u0142onie, dawniej Zedlin, by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim rodu von Krockow w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; s\u0105d obwodowy mia\u0142o w S\u0142upsku, urz\u0105d stanu cywilnego w Rumsku (Rumbske). W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w G\u0142\u00f3wczycach, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej \u2014 parafii du\u017cej, licz\u0105cej w 1940 roku 6228 wiernych. Krockowowie mieli w niej g\u0142os patronacki: 3 z 12 g\u0142os\u00f3w, za maj\u0105tki Rumbske, Rowen i Zedlin. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 93 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 114; katolika nie zapisano w \u017cadnym z dw\u00f3ch wierszy.\n\nParafia g\u0142\u00f3wczycka le\u017ca\u0142a w strefie osadnictwa kaszubsko-s\u0142owi\u0144skiego i d\u0142ugo m\u00f3wiono w niej po s\u0142owia\u0144sku. Jeszcze pod koniec XIX wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 w G\u0142\u00f3wczycach by\u0142, jak zapisano w S\u0142owniku geograficznym, jedynym w tamtych stronach, w kt\u00f3rym odbywa\u0142y si\u0119 polskie kazania.\n\nCmentarz z drugiej po\u0142owy XIX wieku za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi, pomi\u0119dzy dwiema drogami gruntowymi, na wsch\u00f3d od g\u0142\u00f3wnej drogi w kierunku Rumska. Na dawnych mapach ma kszta\u0142t tr\u00f3jk\u0105ta, dzi\u015b jest zbli\u017cony do prostok\u0105ta, a granica p\u00f3\u0142nocna zatar\u0142a si\u0119 zupe\u0142nie. Wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne by\u0142o od wschodu; przy nim ocala\u0142 ceglany s\u0142upek bramy z dekoracj\u0105 w kszta\u0142cie krzy\u017ca i z\u0105bkowym gzymsem w zwie\u0144czeniu. W naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-wschodnim stoi kompletny pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a poza nim zachowa\u0142y si\u0119 jeszcze kamienne postumenty i krzy\u017ce, cz\u0119\u015b\u0107 powalona.\n\nPo wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej po 1945 roku cmentarz pozosta\u0142 jedyn\u0105 materialn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 tutejszej gminy ewangelickiej; obj\u0119to go gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w, nie rejestrem.\ud83d\udccc Mieszka\u0144c\u00f3w tych stron nazywano Kabatkami. Franz Tetzner zestawia nazwy wsi w dw\u00f3ch j\u0119zykach \u2014 Siod\u0142onie jako *Zedlin*, B\u0105dzechowo jako *Banskow*, Rowy jako *R\u00f3wno* albo *R\u00f3mo* \u2014 i dodaje wprost: \u201emieszka\u0144cy tych wsi znani s\u0105 pod nazw\u0105 Kabatk\u00f3w\u201d. Miano to odnosi\u0142o si\u0119 do pomorskich S\u0142owian z okolic G\u0142\u00f3wczyc i by\u0142o, jak zaznacza, m\u0142odsze od nazwy S\u0142owi\u0144c\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 od dawna okre\u015blano Kaszub\u00f3w pomorskich w og\u00f3le.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 85; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 176 poz. 154 i s. 184 poz. 333; S\u0142ownik geograficzny, t. II, has\u0142o G\u0142\u00f3wczyce","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0793","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58583,"lng":17.32617,"name_de":"Zedlin","name_pl":"Siod\u0142onie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Siwia\u0142ka \u2014 po niemiecku Schiwialken \u2014 to niewielka wie\u015b na Kociewiu, nad Jeziorem Godziszewskim, s\u0105siaduj\u0105ca z Godziszewem. \ud83d\udd34 Dwie rzeczy zapisano tu dot\u0105d b\u0142\u0119dnie i obie wymagaj\u0105 sprostowania.\n\nPo pierwsze, powiat: wie\u015b nale\u017ca\u0142a nie do Kreis Preu\u00dfisch Stargard, lecz do Kreis Dirschau, czyli tczewskiego, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Po drugie \u2014 i to zmienia obraz miejsca \u2014 nie by\u0142a wsi\u0105 katolick\u0105 z ewangelick\u0105 mniejszo\u015bci\u0105, tylko odwrotnie. Wykaz gmin z 1885 roku, strona dwudziesta \u00f3sma, pozycja dwudziesta \u00f3sma, notuje w Schiwialken 392 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 307 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Sobowidzu. Ewangelicy stanowili wi\u0119c blisko cztery pi\u0105te wsi. To samo potwierdza has\u0142o Siwia\u0142ki w S\u0142owniku geograficznym: wie\u015b w powiecie tczewskim, z poczt\u0105 i parafi\u0105 katolick\u0105 w Godziszewie o \u0107wier\u0107 mili, 15 gospodarstw gburskich i 19 zagr\u00f3d, 385 hektar\u00f3w, z czego 308 roli, a w 1885 roku 47 dom\u00f3w i 85 dym\u00f3w.\n\n\u26a0 St\u0105d te\u017c bra\u0142a si\u0119 poprzednia pomy\u0142ka: przywo\u0142ywana w opisie liczba 13 638 ewangelik\u00f3w i udzia\u0142 20,8 procent dotyczy\u0142y powiatu starogardzkiego, a Siwia\u0142ka le\u017ca\u0142a w tczewskim. Nazwa niemiecka \u201eGardschau\u201d, kt\u00f3r\u0105 trzyma\u0142o pole rekordu, to z kolei Godziszewo \u2014 s\u0105siednia wie\u015b, wyst\u0119puj\u0105ca w spisie w kolumnie parafii katolickiej.\n\n\ud83d\udccc Wsp\u00f3lnota, cho\u0107 bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a, mia\u0142a w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119: jednoklasowa szko\u0142a ewangelicka liczy\u0142a w 1887 roku 84 dzieci. Przy wsi S\u0142ownik odnotowuje te\u017c staro\u017cytny okop. W latach 1920\u20131939 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, a w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142a si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. Cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w oraz w ewidencji cmentarzy Pomorza jako poewangelicki, lutera\u0144ski albo unijny.\n\nPo 1945 roku, wraz z ucieczk\u0105 i wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz opuszczono. Dzi\u015b jest reliktem, naniesionym w otwartej mapie jako dawny cmentarz ewangelicki, sto sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 metr\u00f3w od punktu wyznaczaj\u0105cego \u015brodek miejscowo\u015bci. \ud83d\udfe1 Wpis ewidencyjny ogranicza si\u0119 do samego okre\u015blenia \u201ecmentarz poewangelicki\u201d \u2014 bez powierzchni, datowania i opisu po\u0142o\u017cenia \u2014 wi\u0119c stan zachowania wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0333","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0763972,"lng":18.551862,"name_de":"Schiwialken","name_pl":"Siwia\u0142ka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Skarszewy \u2014 Sch\u00f6neck in Westpreu\u00dfen \u2014 by\u0142y na katolickim Kociewiu wyj\u0105tkiem: miastem o bardzo silnej warstwie ewangelickiej, a przy tym siedzib\u0105 wojewody pomorskiego, jak zapisa\u0142 Schultz w dziejach starostwa puckiego. Do 1920 roku miasto nale\u017ca\u0142o do Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142o w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, a w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, w Landkreis Berent w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. W 1910 roku mieszka\u0142o tu 1666 ewangelik\u00f3w obok 1590 katolik\u00f3w; po odej\u015bciu Niemc\u00f3w proporcja si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142a \u2014 pierwszy spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczy\u0142 3009 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2083 katolik\u00f3w, 864 ewangelik\u00f3w, czternastu prawos\u0142awnych, czterdziestu innych chrze\u015bcijan i o\u015bmioro wyznania moj\u017ceszowego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 2121 os\u00f3b, niemieck\u0105 886. Tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami unijnymi; osobne od nich pozostawa\u0142y miejscowa gmina baptyst\u00f3w, z w\u0142asnym cmentarzem, oraz gmina \u017cydowska. \ud83d\udfe1 Cmentarz ewangelicki, kt\u00f3rego za\u0142o\u017cenie wi\u0105zano z pocz\u0105tkiem XVIII wieku \u2014 data ta nie ma jednak potwierdzenia w przejrzanych \u017ar\u00f3d\u0142ach \u2014 zlikwidowano w 1978 roku.\n\n\ud83d\udccc Lutera\u0144skie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w skarszewskiej farze od 1551 roku, a pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 Benedikt Morgenstern. Harnoch podaje, \u017ce powo\u0142ano go tu w 1551 roku i \u017ce w 1559 roku odszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku. Freytag, opisuj\u0105c gda\u0144skie spory wyznaniowe, dorzuca jego \u017cyciorys: urodzony w 1525 roku w S\u0142upsku, rektor w Prabutach i pastor w I\u0142awie, w Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 przed ozjandryzmem, \ud83d\udfe1 od oko\u0142o 1553 roku by\u0142 w Skarszewach, a od 1559 znalaz\u0142 zatrudnienie w Gda\u0144sku. Obie relacje zgadzaj\u0105 si\u0119 co do odej\u015bcia; r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 o dwa lata co do przybycia.\n\n\ud83d\udccc W dekretach powizytacyjnych biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego Skarszewy figuruj\u0105 jednym okre\u015bleniem: *Oppidum Skarszewy haereticum* \u2014 miasto heretyckie. Wizytator dodaje, \u017ce s\u0105 to dobra kr\u00f3lewskie, i poleca wezwa\u0107 rami\u0119 Jego Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci (*brachium implorandum Sacrae Regiae Maiestatis*), czyli si\u0119gn\u0105\u0107 po pomoc w\u0142adzy \u015bwieckiej. To rzadki w tych aktach przypadek, gdy ca\u0142e miasto opisano jednym przymiotnikiem wyznaniowym, bez wyliczania duchownych i sprz\u0119t\u00f3w. W tym samym miejscu zapisano te\u017c, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Demblinie zosta\u0142 sprofanowany przez innowierc\u00f3w i \u017ce o jego przywr\u00f3cenie trzeba zabiega\u0107.\n\nDawniejsze dzieje miejscowego protestantyzmu splataj\u0105 si\u0119 z prepozytur\u0105 \u015bwi\u0119tego Jerzego. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje j\u0105 jako stoj\u0105c\u0105 przed bram\u0105 Chojnick\u0105, na przedmie\u015bciu, po\u0142\u0105czon\u0105 ze szpitalem i cmentarzem; za czas\u00f3w krzy\u017cackich mia\u0142a w\u0142asnego proboszcza, a w 1526 roku kr\u00f3l Zygmunt I przy\u0142\u0105czy\u0142 j\u0105 jako fili\u0119 do fary \u2014 zapewne z braku fundusz\u00f3w. \ud83d\udccc W 1594 roku biskup Rozra\u017cewski, korzystaj\u0105c z obecno\u015bci kr\u00f3la Zygmunta III w mie\u015bcie, odebra\u0142 ewangelikom u\u017cywany przez nich d\u0142ugo ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; przenie\u015bli oni wtedy swoje nabo\u017ce\u0144stwo w\u0142a\u015bnie do prepozytury \u015bwi\u0119tego Jerzego. Nie na d\u0142ugo: w Wielki Czwartek 1598 roku starosta skarszewski Ludwik Mort\u0119ski, wojewoda malborski i rodzony brat ksieni che\u0142mi\u0144skiej Magdaleny Mort\u0119skiej, odda\u0142 kaplic\u0119 katolikom. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142ek \u015bwi\u0119tego Jerzego popad\u0142 potem w ruin\u0119 \u2014 oko\u0142o 1624 roku wyszed\u0142 kr\u00f3lewski dekret nakazuj\u0105cy mieszczanom jego odbudow\u0119, a w 1686 roku miejsce po nim wskazywa\u0142a ju\u017c tylko kupa gruzu.\n\nWyparci z prepozytury ewangelicy dostali za wstawiennictwem magistratu gda\u0144skiego star\u0105 baszt\u0119 w murze miejskim i urz\u0105dzili w niej ko\u015bci\u00f3\u0142ek ze szko\u0142\u0105 na dole; sp\u0142on\u0105\u0142 on w wojnie szwedzkiej oko\u0142o 1626 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1636 roku \u2014 od tego roku prowadzone s\u0105 te\u017c skarszewskie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w, \u015bluby od 1637, konfirmacje od 1747. W 1741 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano jako gro\u017c\u0105c\u0105 zawaleniem, a zgod\u0119 na now\u0105 katolicy dali pod warunkiem uko\u0144czenia budowy w 24 godziny; z pomoc\u0105 gda\u0144szczan, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej przygotowali materia\u0142, szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017cyczk\u0105 i dwoma dzwonami stan\u0105\u0142 w ksi\u0119\u017cycow\u0105 noc z 14 na 15 wrze\u015bnia 1741 roku, co upami\u0119tniono replik\u0105 w 2013 roku. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, pod patronatem gminy, ma kamie\u0144 w\u0119gielny z 5 czerwca 1879 roku i po\u015bwi\u0119cenie z 1 lipca 1881 roku; kosztowa\u0142 157 000 marek, w wie\u017cy zawis\u0142y cztery dzwony, a organy licz\u0105 27 g\u0142os\u00f3w. \ud83d\udccc Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku notuje tutejsz\u0105 parafi\u0119 jako \u201eSch\u00f6nec\u201d, w diecezji Pr. Stargard-Berent: 6403 dusze, osiem cmentarzy ewangelickich, nabo\u017ce\u0144stwo niemieckie, dawniej tak\u017ce polskie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 207; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 2 (dekrety powizytacyjne).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1971,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 207","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0291","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07175,"lng":18.446,"name_de":"Sch\u00f6neck (Westpreu\u00dfen)","name_pl":"Skarszewy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Skarszewy \u2014 po niemiecku Sch\u00f6neck \u2014 nale\u017c\u0105 do miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych o wyznaniu rozstrzyga\u0142 urz\u0105d. Miasto by\u0142o siedzib\u0105 wojewody pomorskiego, a starostwo trzymali ludzie na tyle mo\u017cni, \u017ce ich wyb\u00f3r wyznaniowy stawa\u0142 si\u0119 wyborem ca\u0142ej okolicy. Fara pozostawa\u0142a w r\u0119kach ewangelik\u00f3w w latach 1551\u20131596, a lutera\u0144sk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 wi\u0105\u017ce si\u0119 tu tradycyjnie z rokiem 1630 albo 1635; parafia nale\u017ca\u0142a p\u00f3\u017aniej do superintendentury Kartuzy.\n\n\ud83d\udccc Ten wczesny okres ma imi\u0119. Oko\u0142o 1553 roku duchownym w Skarszewach by\u0142 Benedikt Morgenstern, urodzony w 1525 roku w S\u0142upsku, wcze\u015bniej rektor w Prabutach i pastor w I\u0142awie. Przyszed\u0142 tu jako uchod\u017aca: w Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 w sporze o nauk\u0119 Andrzeja Osiandra, a Prusy Kr\u00f3lewskie dawa\u0142y schronienie. W 1559 roku zosta\u0142 pastorem przy gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny i wszed\u0142 do \u015bcis\u0142ego grona surowych luteran wok\u00f3\u0142 Franciszka Burchardiego \u2014 z kt\u00f3rym rok p\u00f3\u017aniej stan\u0105\u0142 w obronie diakona Samuela Gebla i podzieli\u0142 jego los wygna\u0144ca. Skarszewy by\u0142y wi\u0119c przystankiem na drodze, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a w sam \u015brodek gda\u0144skich spor\u00f3w o Reformacj\u0119.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego pokazuje miasto od strony przegranej. Wizytator zasta\u0142 dobra kr\u00f3lewskie starosty Jerzego Ba\u017cy\u0144skiego i dwa murowane ko\u015bcio\u0142y, do kt\u00f3rych nie zdo\u0142a\u0142 wej\u015b\u0107 \u2014 jak zapisa\u0142, \u201eheretyk\u00f3w nie zastano, a ko\u015bcielni z pola przyj\u015b\u0107 nie chcieli\u201d. W zaleceniach powizytacyjnych miasto okre\u015blono wprost jako heretyckie i uznano, \u017ce skoro to dobra kr\u00f3lewskie, trzeba wezwa\u0107 pomoc kr\u00f3lewsk\u0105. Do akt do\u0142\u0105czono niemiecki inwentarz ko\u015bcio\u0142a z 1562 roku, a w nim nazwisko \u00f3wczesnego duchownego: Johann Kriph, kt\u00f3remu ko\u015bcielni Paul Schmitt i Valentin Kallenbergk przekazali ko\u015bcielne sprz\u0119ty.\n\n\ud83d\udccc Jerzy Ba\u017cy\u0144ski, wojewoda malborski i starosta skarszewski, by\u0142 \u2014 jak pisze Fankidejski \u2014 panem \u201eprawie wszechw\u0142adnym na ca\u0142\u0105 okolic\u0119\u201d, i trzyma\u0142 w\u0142asnych duchownych nie tylko tutaj, ale te\u017c w Tr\u0105bkach i Dalwinie. \ud83d\udd34 W samych Skarszewach \u201enies\u0142ychanego dokazywa\u0142 fanatyzmu\u201d: podleg\u0142y mu magistrat zmusza\u0142 do porzucenia wiary katolickiej, a niepos\u0142usznych wygania\u0142 z miasta. \u26a0 Okre\u015blenie *fanatyzm* to ocena autora katolickiego, przytoczona jako cytat; sam przymus opisano tam jednak konkretnie \u2014 przez decyzje magistratu, nie przez epitet.\n\nFar\u0119 odebra\u0142 luteranom sam biskup Rozra\u017cewski w 1594 roku, w obecno\u015bci kr\u00f3la Zygmunta III. Ewangelicy przenie\u015bli si\u0119 do prepozytury \u015bwi\u0119tego Jerzego przed bram\u0105 Chojnick\u0105 \u2014 tej samej, kt\u00f3r\u0105 kr\u00f3l Zygmunt I przy\u0142\u0105czy\u0142 w 1526 roku jako fili\u0119 do fary \u2014 lecz i t\u0119 w 1598 roku Ludwik Mort\u0119ski zwr\u00f3ci\u0142 katolikom. Ko\u015bci\u00f3\u0142 g\u0142\u00f3wny pojednano uroczy\u015bcie 10 sierpnia 1596 roku: biskup przyby\u0142 tego dnia ze Swaro\u017cyna, bierzmowa\u0142 szesna\u015bcie os\u00f3b, a zapis m\u00f3wi, \u017ce \u015bwi\u0105tynia by\u0142a sprofanowana \u201eod czterdziestu dw\u00f3ch lat lub d\u0142u\u017cej\u201d. \u201eDopiero kiedy umar\u0142 ten starosta r. 1596, odetchn\u0119li tutejsi katolicy\u201d \u2014 ko\u0144czy Fankidejski.\n\n\ud83d\udccc Najs\u0142ynniejszy epizod \u2014 \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 24-godzinny\u201d \u2014 przyszed\u0142 prawie dwa wieki p\u00f3\u017aniej. Wojewoda i starosta skarszewski Jakub Narzymski zgodzi\u0142 si\u0119 na budow\u0119 zboru pod warunkiem, \u017ce stanie w ci\u0105gu jednej doby. Materia\u0142y przygotowano potajemnie w Gda\u0144sku i przywieziono na 131 wozach pod eskort\u0105, a szachulcow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 postawiono w nocy z 14 na 15 wrze\u015bnia 1741 roku. Po\u015bpiech zem\u015bci\u0142 si\u0119 natychmiast: podczas pierwszej Wielkanocy zawali\u0142y si\u0119 drewniane empory i byli zabici. T\u0119 budowl\u0119 rozebrano w XIX wieku.\n\nMurowany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki z czerwonej ceg\u0142y wzniesiono w latach 1879\u20131881 przy dzisiejszej ulicy Szkolnej 5, cz\u0119\u015bciowo w obr\u0119bie dawnych mur\u00f3w obronnych. Do 1945 roku nale\u017ca\u0142 do skarszewskiej gminy ewangelickiej; po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej s\u0142u\u017cy\u0142 za magazyn zbo\u017cowy. 15 wrze\u015bnia 1987 roku przej\u0119\u0142a go katolicka parafia \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a, a 28 sierpnia 1988 roku po\u015bwi\u0119cono go pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Maksymiliana Marii Kolbego. Budynek stoi i jest czynny liturgicznie.\n\n\u26a0 Liczb wiernych ewangelickich z lat 1900\u20131939 nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach publicznych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Gda\u0144sk 1898; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907.*","built_year":1879,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/schoenberg.htm"},{"typ":"parafia","tytul":"Historia parafii \u015bw. Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach (dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki)","url":"https://maksymilian-skarszewy.pl/historia/"},{"typ":"prasa","tytul":"Budowla, kt\u00f3ra zadziwia. Dwukrotnie zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w ci\u0105gu 24 godzin \u2014 Dziennik Ba\u0142tycki [kopia archiwalna 2000-12-04]","url":"https://web.archive.org/web/20001204200600/http://www.dziennikbaltycki.pl:80/"},{"typ":"portal","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/kosciol-pw-sw-maksymiliana-marii-kolbego-w-skarszewach/"},{"typ":"diecezja","tytul":"Parafia pw. \u015awi\u0119tego Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach \u2014 Diecezja Pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietego-maksymiliana-marii-kolbego-w-skarszewach/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego \u2014 zeszyty 1\u20133: opis Skarszew, zalecenia powizytacyjne, zapis o odzyskaniu ko\u015bcio\u0142a 10 VIII 1596 wraz z inwentarzem z 1562 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0147","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07175,"lng":18.446,"name_de":"Sch\u00f6neck (Westpreu\u00dfen)","name_pl":"Skarszewy (parafia)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Skarsz\u00f3w Dolny, po niemiecku Scharsow, by\u0142 wsi\u0105 z maj\u0105tkiem nad rzek\u0105 Skotaw\u0105, kt\u00f3r\u0105 Niemcy nazywali Schottow, w powiecie s\u0142upskim w rejencji koszali\u0144skiej. Mieszkali tu ewangelicy: to obszar Pomorza sprotestantyzowanego w XVI wieku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w D\u0119bnicy Kaszubskiej, po niemiecku Rathsdamnitz, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto; katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku, jak podaje Meyers.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cyli sami mieszka\u0144cy \u2014 tak ujmuje to monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 w lesie, w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, niedaleko ostatnich zagr\u00f3d. W krajobrazie wci\u0105\u017c go wida\u0107, bo le\u017cy na niewielkim wzniesieniu, a granice wyznaczono nasadzeniami drzew li\u015bciastych. Zachowa\u0142y si\u0119 z niego ju\u017c tylko nieliczne fragmenty pomnik\u00f3w nagrobnych; w\u015br\u00f3d nich u\u0142amek a\u017curowego \u017celiwnego krzy\u017ca z porcelanow\u0105 tabliczk\u0105 i jeden obrys grobu. Powierzchnia za\u0142o\u017cenia to oko\u0142o 3100 metr\u00f3w kwadratowych. \u26a0 Wcze\u015bniejszy zapis lokowa\u0142 cmentarz przy polnej drodze ku Skarszowowi G\u00f3rnemu i wskazywa\u0142 zachodni\u0105 skarp\u0119 jako jedyn\u0105 czyteln\u0105 granic\u0119 \u2014 monografia opisuje to inaczej.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie; zniszczono m\u0142yn i ku\u017ani\u0119. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Skarsz\u00f3w Dolny.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Skarsz\u00f3w Dolny \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/skarszow-dolny/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0556","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.367,"lng":17.118,"name_de":"Scharsow (a/d Schottow)","name_pl":"Skarsz\u00f3w Dolny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Sk\u00f3rowie (Schurow), w powiecie s\u0142upskim. Sk\u00f3rowo by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Jako parafialne wzmiankowano je w 1530 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 wizytowano w 1590; obecna neogotycka \u015bwi\u0105tynia stan\u0119\u0142a w 1859 roku, a jej organy pochodz\u0105 z 1834 roku, ze starego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 3816 wiernych i obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Darsow, Gro\u00df Runow, Klein Gluschen, Langeb\u00f6se, Pottangow, Schierwens i Zechlin; ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1646 i 1654 roku.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w Sk\u00f3rowie \u2014 pozycja 118, strona 174 \u2014 165 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 na miejscu.\n\n\ud83d\udccc Cmentarzy by\u0142o tu dwa, i jak zauwa\u017ca monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, oba du\u017ce jak na tak niewielk\u0105 miejscowo\u015b\u0107. Ten wpis dotyczy przyko\u015bcielnego. Jego dawn\u0105 powierzchni\u0119 wyznacza dzi\u015b w wi\u0119kszo\u015bci niezagospodarowana trawiasta przestrze\u0144, a cz\u0119\u015b\u0107 za ko\u015bcio\u0142em zaj\u0119\u0142y wsp\u00f3\u0142czesne poch\u00f3wki. Z pierwotnego za\u0142o\u017cenia zosta\u0142y graniczne nasadzenia klon\u00f3w i kasztan\u00f3w oraz dwa okaza\u0142e \u017cywotniki. Obok dziewi\u0119tnastowiecznego ko\u015bcio\u0142a elementem pierwotnym jest te\u017c niewielka ceglana furta w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci nekropolii. Jedynym \u015bwiadectwem dawnych miejsc spoczynku pozostaj\u0105 wbudowane w mur ogrodzeniowy fragmenty p\u0142yt i kamienne postumenty pomnik\u00f3w nagrobnych.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 maja 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa M\u0119czennika, a parafia rzymskokatolicka dzia\u0142a tu od 1973 roku.\n\n\ud83d\udccc W sk\u00f3rowskim ko\u015bciele d\u0142ugo nie m\u00f3wiono po niemiecku. Franz Tetzner przytacza \u015bwiadectwo, wed\u0142ug kt\u00f3rego w powiecie s\u0142upskim \u2014 obok Gardny, Row\u00f3w i Damna \u2014 tak\u017ce w Sk\u00f3rowie, Mikorowie, Budowie i No\u017cynie g\u0142oszono kazania \u201ew mowie, kt\u00f3ra jest z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d; tak XVIII-wieczni obserwatorzy opisywali kaszubszczyzn\u0119 tych stron. \ud83d\udccc Z tutejsz\u0105 plebani\u0105 wi\u0105za\u0142y si\u0119 ca\u0142e rodziny duchownych: Johann Daniel Lixtow, pastor w latach 1743\u20131756, by\u0142 synem Daniela, pastora w Sk\u00f3rowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Sk\u00f3rowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 162\u2013163.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0850","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50674,"lng":17.52782,"name_de":"Schurow","name_pl":"Sk\u00f3rowo \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sk\u00f3rowo, po niemiecku Schurow, by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 oraz siedzib\u0105 gminy i urz\u0119du stanu cywilnego w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Parafia si\u0119ga\u0142a daleko: nale\u017ca\u0142y do niej Langerske, Klein Gluischen, Zechlin, Pottangow, Gro\u00df Runow, Karlsh\u00f6he, Darsow wraz z Laaske i Schidlitz, Langeb\u00f6se oraz Boukow, a w Langeb\u00f6se sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w samym Sk\u00f3rowie wzmiankowano ju\u017c w wizytacji z 1590 roku \u2014 dok\u0142adniej, 16 lipca tego roku ksi\u0105\u017c\u0119cy wizytatorzy generalni ze Szczecina, superintendent Johannes Cogeler, Jakob Faber i radca dworski Johann Grimm, sporz\u0105dzili tutejsz\u0105 matryku\u0142\u0119 ko\u015bcieln\u0105; urz\u0119dowa\u0142 wtedy Swantes Medenca, zwany te\u017c Hilariusem, ordynowany w 1564 roku przez Jakoba Hogensee. Obecny gmach wzniesiono w 1859 roku na miejscu starszego. Organy sprowadzono z rozebranego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku pod koniec XVIII wieku, a ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1654 roku.\n\nParafia nie by\u0142a spokojna. Paul Schipper starszy, syn proboszcza z Kwakowa, skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce nie ma ko\u015bcielnego i musi sam wykonywa\u0107 jego prac\u0119 albo najmowa\u0107 zast\u0119pstwo; odszed\u0142 st\u0105d w 1622 roku. Jego syn Paul, proboszcz w latach 1623\u20131652, popad\u0142 w powa\u017cny sp\u00f3r z patronem i w\u0142a\u015bcicielem d\u00f3br sk\u00f3rowskich Martenem Wobeserem. W nocy z 25 na 26 pa\u017adziernika 1711 roku nag\u0142y, gwa\u0142towny po\u017car w dwie godziny obr\u00f3ci\u0142 w popi\u00f3\u0142 plebani\u0119 wraz ze stodo\u0142\u0105 i stajniami. W 1727 roku, 1 listopada, wizytacj\u0119 przeprowadzi\u0142 tu generalny superintendent Vollhagen. Ostatni z duchownych, jakich zd\u0105\u017cono w tej parafii spisa\u0107 przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, Justus Heinrich Theodor Beyer, obj\u0105\u0142 j\u0105 w 1909 roku \u2014 urodzi\u0142 si\u0119 21 kwietnia 1880 roku w Ranchi w Indiach, gdzie jego ojciec by\u0142 w\u00f3wczas misjonarzem.\n\n\ud83d\udccc Do Sk\u00f3rowa si\u0119ga\u0142a dawniej mowa kaszubska. Jeszcze oko\u0142o 1778 roku wymieniano tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u015br\u00f3d tych, w kt\u00f3rych g\u0142oszono po kaszubsku; jako j\u0119zyk nabo\u017ce\u0144stwa zanik\u0142 tu oko\u0142o 1795 roku, a sto lat p\u00f3\u017aniej nie pami\u0119tano ju\u017c o tym we wsi zupe\u0142nie.\n\nDo 1945 roku \u015bwi\u0105tynia nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego Unii Staropruskiej; parafia w superintendenturze S\u0142upsk-Stare Miasto liczy\u0142a w 1940 roku 3816 wiernych, a ostatnim pastorem by\u0142 Heinz Suhr. Sama wie\u015b mia\u0142a w 1939 roku 474 mieszka\u0144c\u00f3w. 9 marca 1945 roku zaj\u0119\u0142y j\u0105 wojska sowieckie, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 i rekonsekrowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; jest dzi\u015b katolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105. Ze starego cmentarza wok\u00f3\u0142 niej zosta\u0142y graniczne nasadzenia klon\u00f3w i kasztan\u00f3w, dwa okaza\u0142e \u017cywotniki, niewielka ceglana furta od p\u00f3\u0142nocy oraz fragmenty p\u0142yt nagrobnych i pomnik\u00f3w wmurowane w ogrodzenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wikipedia / pkt.pl \u2014 Sk\u00f3rowo; Sk\u00f3rowo \u2014 Wikipedia (EN); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013.*","built_year":1859,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / pkt.pl \u2014 Sk\u00f3rowo","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sk\u00f3rowo \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Sk%C3%B3rowo"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0267","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50674,"lng":17.52782,"name_de":"Schurow","name_pl":"Sk\u00f3rowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schurow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz wiejski w Sk\u00f3rowie (Schurow), w powiecie s\u0142upskim. Sk\u00f3rowo by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Jako parafialne wzmiankowano je w 1530 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 wizytowano w 1590; obecna neogotycka \u015bwi\u0105tynia stan\u0119\u0142a w 1859 roku, a jej organy pochodz\u0105 z 1834 roku, ze starego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 3816 wiernych i obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Darsow, Gro\u00df Runow, Klein Gluschen, Langeb\u00f6se, Pottangow, Schierwens i Zechlin; ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1646 i 1654 roku. W 1933 roku wie\u015b liczy\u0142a oko\u0142o 512 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 165 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\n\ud83d\udccc Ten wpis dotyczy drugiego z dw\u00f3ch tutejszych cmentarzy \u2014 wiejskiego. Wychodzi si\u0119 do niego ceglan\u0105 furt\u0105 z cmentarza przyko\u015bcielnego, na drog\u0119 gruntow\u0105 biegn\u0105c\u0105 na p\u00f3\u0142noc; kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w dalej, po jej zachodniej stronie, le\u017cy wzniesienie, na kt\u00f3rym go za\u0142o\u017cono. Pierwotnie zajmowa\u0142 dwa wzniesienia przedzielone poln\u0105 drog\u0105. Do dzi\u015b w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej zosta\u0142 jeden jedyny nagrobek, w po\u0142udniowej natomiast stoi kilka steli i postument\u00f3w \u2014 na tyle, by odczyta\u0107 przebieg poszczeg\u00f3lnych rz\u0119d\u00f3w. Po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przedzielono drutem kolczastym, mimo to granice od tej strony i od zachodu pozostaj\u0105 czytelne; w ich naro\u017cniku ro\u015bnie lipa, w przeciwleg\u0142ym zosta\u0142a wyci\u0119ta. Ca\u0142y teren g\u0119sto porastaj\u0105 dzi\u015b samosiewy drzew i krzew\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy.\n\n\ud83d\udccc W sk\u00f3rowskim ko\u015bciele d\u0142ugo nie m\u00f3wiono po niemiecku. Franz Tetzner przytacza \u015bwiadectwo, wed\u0142ug kt\u00f3rego w powiecie s\u0142upskim \u2014 obok Gardny, Row\u00f3w i Damna \u2014 tak\u017ce w Sk\u00f3rowie, Mikorowie, Budowie i No\u017cynie g\u0142oszono kazania \u201ew mowie, kt\u00f3ra jest z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d; tak XVIII-wieczni obserwatorzy opisywali kaszubszczyzn\u0119 tych stron. \ud83d\udccc Z tutejsz\u0105 plebani\u0105 wi\u0105za\u0142y si\u0119 ca\u0142e rodziny duchownych: Johann Daniel Lixtow, pastor w latach 1743\u20131756, by\u0142 synem Daniela, pastora w Sk\u00f3rowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Sk\u00f3rowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 162\u2013163.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0851","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50825,"lng":17.52638,"name_de":"Schurow","name_pl":"Sk\u00f3rowo \u2014 stary cmentarz wiejski (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sk\u00f3rzyno, przed 1945 rokiem Schorin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Ca\u0142a okolica by\u0142a lutera\u0144ska od czas\u00f3w szesnastowiecznej Reformacji pomorskiej, a jeszcze w XVIII wieku mieszka\u0144cy m\u00f3wili tu, jak zapisano, \u201eprzewa\u017cnie slowinzki\u201d \u2014 wie\u015b nale\u017ca\u0142a wi\u0119c do s\u0142owia\u0144skiej, ewangelickiej ludno\u015bci S\u0142owi\u0144c\u00f3w rejonu G\u0142\u00f3wczyc. Parafialnie podlega\u0142a ewangelickim G\u0142\u00f3wczycom (Glowitz), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a. Maj\u0105tek obejmowa\u0142 430 hektar\u00f3w, a jego ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Karl-Oskar von Bonin. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej 100 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; wiersz obwodu dworskiego pozostaje nieczytelny: stoi na stronie, kt\u00f3rej rubryki wyznaniowe s\u0105 w ca\u0142o\u015bci puste. W 1925 roku mieszka\u0142o tu zaledwie dwoje katolik\u00f3w, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 222 osoby w 48 gospodarstwach.\n\nCmentarz z ko\u0144ca XIX wieku usytuowano na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, na niewysokim wyniesieniu, i podzielono go alej\u0105 obsadzon\u0105 lipami. Do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 graniczne nasadzenia lipowe, przez kt\u00f3re sylwetka cmentarza pozostaje \u0142atwo rozpoznawalna w krajobrazie od strony drogi z G\u0142\u00f3wczyc. Z kamieniarki ocala\u0142y fragmenty pomnik\u00f3w nagrobnych oraz po\u0142amane \u017celiwne krzy\u017ce \u2014 z usuni\u0119tymi tabliczkami inskrypcyjnymi i skutymi literami.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono do 1948 roku. Cmentarz obj\u0119to gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w, nie rejestrem.\ud83d\udccc Mieszka\u0144c\u00f3w tych stron nazywano Kabatkami. Franz Tetzner zestawia nazwy wsi w dw\u00f3ch j\u0119zykach \u2014 Sk\u00f3rzyno jako *Schorin*, Rumsko jako *Rumske*, B\u0105dzechowo jako *Banskow* \u2014 i dodaje wprost: \u201emieszka\u0144cy tych wsi znani s\u0105 pod nazw\u0105 Kabatk\u00f3w\u201d. Miano to odnosi\u0142o si\u0119 do pomorskich S\u0142owian z okolic G\u0142\u00f3wczyc i by\u0142o, jak zaznacza, m\u0142odsze od nazwy S\u0142owi\u0144c\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 od dawna okre\u015blano Kaszub\u00f3w pomorskich w og\u00f3le.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 86; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 174 poz. 117; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0794","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.63432,"lng":17.36157,"name_de":"Schorin","name_pl":"Sk\u00f3rzyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, na dzia\u0142ce nr 385, datowany na koniec XIX wieku, o powierzchni 0,12 ha. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego.\n\n\ud83d\udccc Skowarnki, po niemiecku Sch\u00f6nwerder, stoj\u0105 w wykazie miejscowo\u015bci szkolnych parafii ewangelickiej w Debrznie (Preu\u00dfisch Friedland) \u2014 Harnoch wymienia je w grupie skupionej wok\u00f3\u0142 Heinrichswalde, po stronie powiatu cz\u0142uchowskiego.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy z tych stron chodzili do Debrzna, a dzieje tamtejszej parafii opisa\u0142 Adolf Harnoch. Miasto otrzyma\u0142o przywilej w 1354 roku od wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, a ewangeli\u0119 przyj\u0119\u0142o zapewne razem z Chojnicami: starosta cz\u0142uchowski Stenzel Liatalski, hrabia na Lubiszynie, zabiega\u0142 o rozszerzenie luteranizmu w ca\u0142ym starostwie, do kt\u00f3rego Debrzno nale\u017ca\u0142o. Wkr\u00f3tce po 1550 roku mieszczanie przyznali si\u0119 do ewangelii i odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele parafialnym Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, na co kr\u00f3l Zygmunt August wyda\u0142 im \u2014 za po\u015brednictwem starosty \u2014 list wolno\u015bciowy.\n\n\ud83d\udccc Potem przysz\u0142y dwa stulecia przenosin i po\u017car\u00f3w. 15 kwietnia 1599 roku Zygmunt III zarz\u0105dzi\u0142 z Warszawy, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ma wr\u00f3ci\u0107 katolikom; ewangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa do ratusza, ale ten sp\u0142on\u0105\u0142 11 wrze\u015bnia tego samego roku wraz z miastem i ko\u015bcio\u0142em parafialnym. Ratusz odbudowano z wie\u017c\u0105 i dzwonami, urz\u0105dzaj\u0105c w nim nabo\u017ce\u0144stwo, a w 1697 roku ogie\u0144 strawi\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po raz drugi. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 szachulcowy, wzniesiony w 1703 roku pod patronatem magistratu jako przebudowa ratusza \u2014 do dzi\u015b ma w rogu star\u0105 \u0142aw\u0119 rajc\u00f3w; dzwony pochodz\u0105 z lat 1697, 1699 i 1701. \ud83d\udccc W latach 1730\u20131768, gdy niszczono ko\u015bcio\u0142y w ca\u0142ej okolicy a\u017c po Nak\u0142o, \u015bwi\u0105tynia w Debrznie, le\u017c\u0105ca tu\u017c przy granicy Wielkopolski, przyjmowa\u0142a rozproszonych protestant\u00f3w. Ambon\u0119 i organy podarowa\u0142 gda\u0144ski kupiec Peter Tropke, kt\u00f3ry wyszed\u0142 z Debrzna jako ubogi ch\u0142opiec. Parafia liczy\u0142a 7360 dusz, a w mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142y progimnazjum i seminarium nauczycielskie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (has\u0142o Pr. Friedland).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.debrzno.pl","url":"https://bip.debrzno.pl/ (GEZ 2015)"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1012","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.59856,"lng":17.07769,"name_de":"Sch\u00f6nwerder","name_pl":"Skowarnki \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 (d. ewangelicki, ob. rzymskokatolicki filialny pw. Wniebowzi\u0119cia NMP i \u015bw. Stanis\u0142awa) z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Wzniesiony w XIV w. na terenie dawnego pruskiego grodziska; w 1699 roku rozbudowany w kierunku zachodnim, wtedy te\u017c powsta\u0142a wie\u017ca. W 1733 roku w o\u0142tarz wbudowano ambon\u0119. Po\u017car z 1907 roku strawi\u0142 organy z 1722 roku i dwa dzwony (1638, 1805); nowe organy zainstalowano w latach 1937\u20131938. Pod pod\u0142og\u0105 krypta z kamieniem nagrobnym Otto von Perbandta. Ostatnimi przedwojennymi pastorami byli Heine Dietrich i Arno Kiel. \u015awi\u0105tyni\u0119 odrestaurowano pod koniec lat 90. XX w. Wpisana do rejestru zabytk\u00f3w wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym pod nr a-829 z 19.03.1968 (w wykazie NID dawny nr 588/69 z tej samej daty).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","denomination":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.wuoz.olsztyn.pl","url":"http://www.bip.wuoz.olsztyn.pl/phocadownload/rejestr/HTML/WUOZ%20Olsztyn%20-%20Rejestr%20zabytkow%20nieruchomych.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Skowrony"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0507","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.06606,"lng":19.89045,"name_de":"Schmauch","name_pl":"Skowrony \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schmauch)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Skrzeszewo, po niemiecku Krissau, le\u017cy w gminie \u017bukowo; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu kartuskiego. Meyers notuje tu oko\u0142o 1905 roku wie\u015b z maj\u0105tkiem, licz\u0105c\u0105 783 mieszka\u0144c\u00f3w, z urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Przyja\u017ani oraz s\u0105dem w Kartuzach.\n\n\ud83d\udccc Warstwa ewangelicka ma tu konkretny pocz\u0105tek. Oko\u0142o 1820 roku Georg von Kleist, w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br w Przyja\u017ani, naby\u0142 tutejsze folwarki i sprowadzi\u0142 grup\u0119 osadnik\u00f3w ewangelickich. Przez nast\u0119pne dziesi\u0119ciolecia katolicy i ewangelicy \u017cyli w jednej wsi. Liczby, kt\u00f3re to pokazuj\u0105, brzmi\u0105 tak: w 1869 roku Skrzeszewo Szlacheckie mia\u0142o 439 mieszka\u0144c\u00f3w w 41 domach \u2014 281 katolik\u00f3w i 158 ewangelik\u00f3w \u2014 a w 1885 roku 463 mieszka\u0144c\u00f3w; ca\u0142a gmina, z\u0142o\u017cona ze Skrzeszewa Szlacheckiego i Kr\u00f3lewskiego oraz Krowiej \u0141\u0105ki, liczy\u0142a wtedy 734 osoby, w tym 154 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Przypisywano je dot\u0105d S\u0142ownikowi geograficznemu, ale nasz wypis z has\u0142a \u201eSkrzeszewo Szlacheckie\u201d ich nie zawiera \u2014 podaje wy\u0142\u0105cznie dane maj\u0105tkowe i przywilej lokacyjny z 1349 roku. Do sprawdzenia w pe\u0142nym ha\u015ble. \u26a0 Zwraca uwag\u0119, \u017ce wie\u015b sama mia\u0142a w 1869 roku wi\u0119cej ewangelik\u00f3w (158) ni\u017c ca\u0142a trzywioskowa gmina w 1885 (154) \u2014 jedno z tych dw\u00f3ch odczyta\u0144 musi by\u0107 b\u0142\u0119dne.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelicy tu nie postawili; zosta\u0142 po nich tylko cmentarz. Za\u0142o\u017cono go w drugiej po\u0142owie XIX wieku, na dzia\u0142kach 335, 336 i 628. Dzi\u015b s\u0142u\u017cy jako cmentarz parafialny rzymskokatolicki i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 z kart\u0105 z 2015 roku i ochron\u0105 przez plan miejscowy z 2006 roku.\n\n\u26a0 Uwaga porz\u0105dkowa: t\u0119 sam\u0105 histori\u0119 \u2014 kolonizacj\u0119 Georga von Kleista i te same numery dzia\u0142ek \u2014 nosi\u0142 wcze\u015bniej tak\u017ce wpis, kt\u00f3rego wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wskazuj\u0105 jednak Skrzeszewo ko\u0142o Za\u0142akowa w gminie Sierakowice, oddalone o 36 kilometr\u00f3w. Tamten opis sprostowano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"GEZ Gmina \u017bukowo \u2014 karta Skrzeszewo (PDF)","url":"https://www.zukowo.pl/files/docs/skrzeszewo.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSkrzeszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0394","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.285,"lng":18.35139,"name_de":"Krissau","name_pl":"Skrzeszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Skrzeszewie ko\u0142o Za\u0142akowa, w gminie Sierakowice. \u26a0 Nie myli\u0107 ze Skrzeszewem \u017bukowskim \u2014 to inna wie\u015b tej samej nazwy, oddalona o trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 kilometr\u00f3w, opisana w atlasie osobno; wszystko, co dotyczy tamtejszej kolonizacji ewangelickiej sprowadzonej oko\u0142o 1820 roku przez Georga von Kleista i dzia\u0142ek 335, 336 oraz 628, nale\u017cy do tamtego wpisu, nie do tego.\n\n\ud83d\udccc \u017be chodzi o Skrzeszewo ko\u0142o Za\u0142akowa, rozstrzyga rubryka parafialna wykazu gmin z 1 grudnia 1885 roku. Na stronie pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej drugiej powiatu kartuskiego, pod pozycj\u0105 sto si\u00f3dm\u0105, Schr\u00f6dersfelde ma parafi\u0119 katolick\u0105 w Sierakowicach \u2014 t\u0119 sam\u0105, kt\u00f3r\u0105 osiem pozycji wcze\u015bniej ma s\u0105siednie Za\u0142akowo. Skrzeszewo \u017bukowskie nale\u017ca\u0142o do parafii katolickiej w \u017bukowie, co podaje *S\u0142ownik geograficzny*; to samo has\u0142o S\u0142ownika wymienia natomiast Skrzeszewo w\u015br\u00f3d wsi parafii katolickiej Sierakowice. W t\u0119 sam\u0105 stron\u0119 prowadzi pomiar terenowy M. Drzewieckiego z 2013 roku \u2014 54,411 stopnia szeroko\u015bci i 17,839 stopnia d\u0142ugo\u015bci \u2014 oraz pole gminy w tym wpisie.\n\nDane ze spis\u00f3w m\u00f3wi\u0105 o miejscowo\u015bci niemieckiej, kt\u00f3ra w ci\u0105gu jednego pokolenia przesta\u0142a taka by\u0107. Spis z 1885 roku notuje 133 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 99 ewangelik\u00f3w i 34 katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku, przy niemieckiej nazwie Schr\u00f6dersfelde, notuje ju\u017c 224 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 28 wyznania ewangelickiego i tyle\u017c m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku.\n\n\ud83d\udccc Parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142a Bukowina. Oba spisy wskazuj\u0105 j\u0105 inaczej: w 1885 roku jako Bukowin\u0119 w powiecie kartuskim, w 1910 roku jako Bukowin\u0119 w prowincji Pomorze. Rozstrzyga to spis pomorski z 1895 roku, w kt\u00f3rym Buckowin figuruje w powiecie l\u0119borskim jako siedziba w\u0142asnej parafii ewangelickiej, a jego parafi\u0105 katolick\u0105 s\u0105 Sierakowice w Prusach Zachodnich \u2014 to jedna i ta sama wie\u015b, le\u017c\u0105ca na styku obu powiat\u00f3w i obu prowincji. \ud83d\udfe1 Rozbie\u017cno\u015b\u0107 dotyczy wi\u0119c przypisania powiatowego, nie samej parafii. Do tej samej Bukowiny spis z 1910 roku kieruje r\u00f3wnie\u017c s\u0105siedni\u0105 Kaminitzam\u00fchle i le\u017c\u0105ce dalej na p\u00f3\u0142noc Niepoczo\u0142owice (Wahlendorf).\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b, a cmentarz s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako cmentarz parafialny miejscowej wsp\u00f3lnoty rzymskokatolickiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie (koloni\u015bci sprowadzeni ok. 1820 przez Georga von Kleist z Przyja\u017ani); cmentarz poewangelicki, dzi\u015b u\u017cytkowany jako parafialny (rzymskokatolicki)","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Skrzeszewo (gmina Sierakowice) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Skrzeszewo_(gmina_Sierakowice)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSkrzeszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0277","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_skrzeszewo/skrzeszewo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.41075,"lng":17.838889,"name_de":"Schr\u00f6dersfelde","name_pl":"Skrzeszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142ajkowo, po niemiecku Slaikow, by\u0142o do 1945 roku przysi\u00f3\u0142kiem gminy Chottschow \u2014 od 1938 roku nosz\u0105cej zgermanizowan\u0105 nazw\u0119 Gotendorf \u2014 w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken), du\u017cej parafii diecezji (Kirchenkreis) l\u0119borskiej Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej \u2014 w 1940 roku liczy\u0142a 3321 wiernych. \ud83d\udfe1 Nazywanie jej \u201ejedn\u0105 z najwi\u0119kszych\u201d idzie za daleko: parafia miejska w L\u0119borku by\u0142a wyra\u017anie liczniejsza. Katolicy podlegali parafii w Wierzchucinie (Wierschutzin).\n\nAni S\u0142ajkowo, ani Choczewo nie mia\u0142y w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a, tote\u017c po dawnej spo\u0142eczno\u015bci lutera\u0144skiej pozosta\u0142 w S\u0142ajkowie wy\u0142\u0105cznie cmentarz ewangelicki \u2014 dzi\u015b czytelny w terenie ju\u017c tylko jako relikt (wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne potwierdzono pomiarem terenowym w 2013 roku). \ud83d\udfe1 Nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 ani daty jego za\u0142o\u017cenia, ani daty zamkni\u0119cia. Dzi\u015b S\u0142ajkowo nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski w Choczewie, w dekanacie Gniewino diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Cmentarze gmina Choczewo \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze gmina Choczewo \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0078","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.723973,"lng":17.899914,"name_de":"Slaikow","name_pl":"S\u0142ajkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142ajszewo \u2014 przed 1945 rokiem Schlaischow \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), a wi\u0119c w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka: w 1925 roku mieszka\u0142o w niej 328 os\u00f3b w 51 gospodarstwach, a katolik by\u0142 w\u015br\u00f3d nich tylko 1. Wcze\u015bniej, przed 1851 rokiem, liczy\u0142a oko\u0142o 140 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 j\u0105 w dw\u00f3ch wierszach \u2014 w gminie wiejskiej zapisano 59 ewangelik\u00f3w i 10 innych chrze\u015bcijan, w obwodzie dworskim 102 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika \u2014 a urz\u0105d stanu cywilnego wskaza\u0142 w s\u0105siednim Sasinie. Friedrich Tetzner notowa\u0142 wie\u015b pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 Slaw\u00faszevo w\u015br\u00f3d tych, w kt\u00f3rych przetrwa\u0142y jeszcze resztki mowy s\u0142owia\u0144skiej.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie postawiono. Wizytacja z 1658 roku wymienia S\u0142ajszewo w\u015br\u00f3d wsi rozleg\u0142ej parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken) \u2014 tak te\u017c przypisuje je spis z 1895 roku. Do parafii w Ciekocinie (Zackenzin) wie\u015b przesz\u0142a p\u00f3\u017aniej: wikariat powsta\u0142 tam w 1888 roku, a samodzieln\u0105 parafi\u0119, obejmuj\u0105c\u0105 S\u0142ajszewo, Sasino, Biebrowo, Kurowo i Choczewko, utworzono w 1903 roku.\n\nJedynym w\u0142asnym miejscem ko\u015bcielnym pozostawa\u0142 cmentarz. Wytyczono go w lesie przy drodze z Sasina do S\u0142ajszewa, oko\u0142o kilometra na zach\u00f3d od zabudowa\u0144, na planie prostok\u0105ta, w\u015br\u00f3d starych lip i kasztanowc\u00f3w; ewidencja konserwatorska notuje go na dzia\u0142ce 370. Najstarszy daj\u0105cy si\u0119 odczyta\u0107 nagrobek pochodzi z 1868 roku; chowano tu do lat trzydziestych XX wieku.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz opuszczono. Dzi\u015b jest silnie zdewastowany \u2014 p\u0142yty po\u0142amane, groby rozkopane, teren zaro\u015bni\u0119ty. Podj\u0119ta w 2012 roku inicjatywa porz\u0105dkowa nie doczeka\u0142a si\u0119 realizacji.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0079","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.77095,"lng":17.79429,"name_de":"Schlaischow","name_pl":"S\u0142ajszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015aledziowa Huta, po niemiecku Heringsh\u00fctte, to dawna osada hutnicza na Kaszubach. W XIX i XX wieku by\u0142a przysi\u00f3\u0142kiem gminy wiejskiej Rekownica (Recknitz) w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej; w 1885 roku liczy\u0142a osiem dom\u00f3w i 49 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1905 roku \u2014 63. Rdzenna ludno\u015b\u0107 kaszubska by\u0142a katolicka, ale sama Rekownica ewangelicka nie by\u0142a wcale w mniejszo\u015bci: wykaz gmin z 1885 roku naliczy\u0142 w niej 205 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 120 ewangelik\u00f3w. Osadnictwo niemieckie przynios\u0142o tu wsp\u00f3lnot\u0119, kt\u00f3ra zostawi\u0142a po sobie cmentarz.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a osada nie mia\u0142a. Katolicy nale\u017celi do parafii w Grabowie Ko\u015bcierskim, a od 1937 roku do parafii \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a w Rekownicy. \ud83d\udccc Ewangelicy chodzili do Nowego Barkoczyna \u2014 tak podaje wykaz gmin z 1885 roku i tak samo, \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, wykaz parafii ewangelickich ze spisu z 1 grudnia 1910 roku, w kt\u00f3rym Rekownica stoi pod pozycj\u0105 86 z parafi\u0105 w Nowym Barkoczynie. Potwierdza to Harnoch, wymieniaj\u0105c szko\u0142\u0119 w Rekownicy w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 tej parafii. Szymbark, do kt\u00f3rego niekiedy przypisywano t\u0119 osad\u0119, obs\u0142ugiwa\u0142 w tej okolicy Stare Grabowo i Grabowsk\u0105 Hut\u0119.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka odesz\u0142a. Zosta\u0142 cmentarz ewangelicki z XIX wieku, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w, dzi\u015b nieczynny; rosn\u0105 przy nim dwie lipy, uznane w 1989 roku za pomnik przyrody.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma \u2014 koscierski.info [kopia archiwalna 2009-06-06]","url":"https://web.archive.org/web/20090606113325/http://koscierski.info:80/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0207","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16667,"lng":18.11667,"name_de":"Heringsh\u00fctte","name_pl":"\u015aledziowa Huta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142onowice, do 1945 roku Gro\u00df Schl\u00f6nwitz, le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w rejencji koszali\u0144skiej \u2014 a wi\u0119c nie w powiecie s\u0142upskim, do kt\u00f3rego wie\u015b nale\u017cy dopiero dzi\u015b. \u26a0 Okr\u0119g urz\u0119dowy podawano przy tym odwrotnie: cztery wiersze spisu wskazuj\u0105 okr\u0119g Dubberzin, czyli Dobrz\u0119cino, a nie Wrz\u0105c\u0105. By\u0142a to wie\u015b ewangelicka, lutera\u0144ska.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 parafialny mia\u0142 gotyck\u0105 wie\u017c\u0119 z XIV wieku i dzwon z 1336 roku, a jego korpus przebudowano neogotycko po 1892 roku; ze starszego wyposa\u017cenia dotrwa\u0142y renesansowa chrzcielnica z 1658 roku i barokowa ambona. Parafia nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego s\u0142awie\u0144skiego i liczy\u0142a w 1940 roku 2343 wiernych, a patronat sprawowali von Blumenthalowie i von Wolzogenowie z Dobrz\u0119cina.\n\n\ud83d\udccc Tutejsza plebania by\u0142a jednym z tajnych seminari\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego, prowadzonym przez Dietricha Bonhoeffera i Eberharda Bethgego \u2014 kontynuacj\u0105 zamkni\u0119tego przez w\u0142adze seminarium w Finkenwalde. Kszta\u0142cono tu przysz\u0142ych duchownych wbrew zakazowi. \ud83d\udfe1 Lata podawane s\u0105 rozbie\u017cnie: ten wpis m\u00f3wi o 1937\u20131939, a cytowany w rekordzie Jan Wild o 1938\u20131940, dodaj\u0105c, \u017ce Bonhoeffer dzieli\u0142 czas mi\u0119dzy S\u0142onowice a Koszalin, a bie\u017c\u0105cy nadz\u00f3r sprawowa\u0142 Bethge. Gospodarzem plebanii by\u0142 ksi\u0105dz Erwin Sch\u00fctz.\n\nSama wie\u015b by\u0142a niewielka: 233 mieszka\u0144c\u00f3w w 1818 roku, 404 w 1939. Cmentarze by\u0142y dwa. Przyko\u015bcielny otacza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i zosta\u0142 ca\u0142kowicie oczyszczony z nagrobk\u00f3w; drugi, nowszy, z kaplic\u0105, le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od wsi \u2014 \u26a0 przy drodze do Dobrz\u0119cina, a nie do Reblina, jak dot\u0105d zapisywano. Ich powierzchnie to 0,45 i 0,56 hektara.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i nadali mu wezwanie \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2025.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, has\u0142o S\u0142onowice","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0584","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.38862,"lng":16.90475,"name_de":"Gro\u00df Schl\u00f6nwitz","name_pl":"S\u0142onowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi poewangelicki cmentarz w S\u0142onowicach (gmina Kobylnica), potwierdzony w katalogu nekropolii powiatu s\u0142upskiego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0585","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.38881,"lng":16.90495,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"S\u0142onowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w S\u0142onowicach (po niemiecku Gro\u00df Schl\u00f6nwitz) stoi w centrum wsi i \u0142\u0105czy w sobie kilka epok: zachowa\u0142a si\u0119 tu \u015bredniowieczna wie\u017ca, datowana na XV wiek, podczas gdy zasadniczy korpus \u015bwi\u0105tyni wzniesiono po 1892 roku. Parafia lutera\u0144ska wywodzi\u0142a sw\u00f3j rodow\u00f3d od Reformacji \u2013 powsta\u0142a na mocy uchwa\u0142 sejmu trzebiatowskiego z 1534 roku i podlega\u0142a superintendenturze w S\u0142awnie, a patronat sprawowali kolejni w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku, mi\u0119dzy innymi rody von Below i von Blumenthal. We wn\u0119trzu przetrwa\u0142o cenne wyposa\u017cenie: ambona z po\u0142owy XVII wieku z figurami ewangelist\u00f3w, chrzcielnica ufundowana w 1658 roku z okazji \u015blubu Paula von Belowa oraz odnalezione w 2013 roku pod pod\u0142og\u0105 dawnej szko\u0142y epitafium rodziny pastora Neumanna. Najg\u0142o\u015bniejsz\u0105 kart\u0105 dziej\u00f3w S\u0142onowic sta\u0142o si\u0119 tajne seminarium duchownych (Predigerseminar) Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego (Bekennende Kirche), kt\u00f3re po zamkni\u0119ciu przez gestapo o\u015brodka w Finkenwalde pod Szczecinem wznowi\u0142o tu dzia\u0142alno\u015b\u0107 jako tak zwany wikariat zbiorczy \u2013 prac\u0119 na miejscu nadzorowa\u0142 Eberhard Bethge, a ca\u0142o\u015bci\u0105 kierowa\u0142 ks. dr Dietrich Bonhoeffer, dziel\u0105c tydzie\u0144 mi\u0119dzy Koszalin i S\u0142onowice, gdzie urz\u0105dzi\u0142 bibliotek\u0119 i biuro. Zdewastowany w 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1947 przej\u0119li katolicy jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105, a od 1976 roku jest siedzib\u0105 parafii pod wezwaniem \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142onowice (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2025.*","built_year":1737,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"S\u0142onowice (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/S%C5%82onowice_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0215","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3897,"lng":16.905,"name_de":"Schl\u00f6nowitz","name_pl":"S\u0142onowice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schl\u00f6nowitz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u26a0 Punkt tego wpisu w atlasie pochodzi z automatycznego geokodowania nazwy wsi i wskazuje \u015brodek S\u0142uchowa, nie opisywany cmentarz. Sam cmentarz poewangelicki le\u017cy na pograniczu S\u0142uchowa i Wierzchucina \u2014 to przydro\u017cna nekropolia z po\u0142owy XIX wieku, oko\u0142o kilometra na zach\u00f3d od zabudowy Wierzchucina, przy szosie w kierunku Choczewa. \u26a0\ud83d\udd34 Obiekt ma dwie macierzyste wsie i nie jest to pomy\u0142ka: opracowania regionalne wi\u0105\u017c\u0105 go z Wierzchucinem, ewidencja konserwatorska ze S\u0142uchowem, a le\u017cy on na granicy obu miejscowo\u015bci. \ud83d\udfe1 To najpewniej t\u0142umaczy, dlaczego atlas opisuje go dwukrotnie \u2014 tutaj i pod nazw\u0105 Wierzchucino.\n\nS\u0142uchowo (po niemiecku Schlochow, w S\u0142owniku geograficznym Sluschow, po kaszubsku *S\u00ebch\u00f2w\u00f2*) by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o nie do powiatu puckiego, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 okolicy, lecz do l\u0119borskiego \u2014 by\u0142 to teren pomorski tu\u017c przy granicy z Polsk\u0105, bo \u017barnowiec le\u017ca\u0142 ju\u017c po stronie polskiej. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Wierzchucinie. Oko\u0142o 1912 roku wie\u015b liczy\u0142a 99 mieszka\u0144c\u00f3w i by\u0142a wyznaniowo mieszana: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Osiekach, katolicy za\u015b \ud83d\udfe1 wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego do parafii w G\u00f3rze, wed\u0142ug p\u00f3\u017aniejszych opracowa\u0144 w \u017barnowcu. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a S\u0142uchowo nie mia\u0142o.\n\n\ud83d\udd34 Na cmentarzu stoi pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, wzniesiony staraniem *Wierschutziner Krieger Verein* i po\u015bwi\u0119cony 24 lipca 1927 roku przez pastora Kurta Reicha z \u017barnowca. Bry\u0142\u0119 tworzy kilkana\u015bcie warstw kamienia polnego, zwie\u0144czonych kamiennymi kulami i wykutym w kamieniu he\u0142mem \u017co\u0142nierskim; granitowa tablica nosi czterdzie\u015bci cztery nazwiska poleg\u0142ych w latach 1914\u20131918, a ni\u017cej umieszczono p\u00f3\u017aniejsz\u0105 tablic\u0119 ofiarom drugiej wojny.\n\n\u26a0\ud83d\udd34 Prawdopodobnie ten sam obiekt opisuje w atlasie drugi wpis. Opisana tu nekropolia i cmentarz uj\u0119ty jako cmentarz ewangelicki w Wierzchucinie le\u017c\u0105 859 metr\u00f3w od siebie, oba przy szosie, oba za\u0142o\u017cone w po\u0142owie XIX wieku \u2014 i oba opisuj\u0105 ten sam pomnik poleg\u0142ych, po\u015bwi\u0119cony 24 lipca 1927 roku przez pastora Kurta Reicha. \ud83d\udfe1 Czy to jeden cmentarz opisany dwukrotnie, czy dwa s\u0105siaduj\u0105ce \u2014 pozostaje do rozstrzygni\u0119cia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ciekawe miejsca \u2014 UG Krokowa","url":"https://krokowa.pl/ciekawe-miejsca.html"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"Szlak historii militarnej \u2014 Kaszuby P\u00f3\u0142nocne (pomnik poleg\u0142ych, Wierzchucino/S\u0142uchowo)","url":"https://kaszubypolnocne.pl/szlaki/szlak-historii-militarnej/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"Wierzchucino \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej, cmentarze.lebork.pl","url":"http://cmentarze.lebork.pl/index.php/pl/pomniki/100-wierzchucino-pomnik-poleglych-w-i-wojnie-swiatowej"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Krokowa \u2014 wyci\u0105g z wykazu WEZ, stan na 25.08.2026 (poz. 157 cmentarz ewangelicki, poz. 158 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie; dla S\u0142uchowa poz. 130 i 131)","url":"https://www.gov.pl/web/wuoz-gdansk/rejestr-zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eS\u0142uchowo\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0157","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.78393,"lng":17.96728,"name_de":"Schlochow","name_pl":"S\u0142uchowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142upia, po niemiecku Steinborn, le\u017ca\u0142a w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim: do lat 1919\u20131920 w prowincji Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Kwidzynie, w latach 1922\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1938 roku w prowincji Pomorze. Oko\u0142o 1900 roku mieszka\u0142o tu blisko 581 os\u00f3b, w 1905 \u2014 554.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy byli tu wi\u0119kszo\u015bci\u0105, a nie mniejszo\u015bci\u0105, jak dot\u0105d zapisywano: wykaz gmin z 1885 roku daje 573 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 344 ewangelik\u00f3w wobec 229 katolik\u00f3w (strona 160, pozycja 78). Ewangelicy podlegali parafii w Starym Gronowie, katolicy za\u015b parafii w Debrznie \u2014 cho\u0107 w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 mieli na miejscu. W XVIII wieku wzniesiono w S\u0142upi szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a, datowany na 1736 rok, dzi\u015b zabytek wpisany do rejestru pod numerem A-178. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Mosinach, s\u0105d \u2014 w Debrznie.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 czynny jako filialny rzymskokatolicki, a po przesiedleniach 1947 roku sta\u0142 si\u0119 tak\u017ce siedzib\u0105 parafii greckokatolickiej. \ud83d\udfe1 Czy ewangelicy mieli w S\u0142upi odr\u0119bny cmentarz, nie zosta\u0142o wprost potwierdzone \u2014 mimo \u017ce stanowili tu wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w, \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142 takiego cmentarza nie wymienia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Informacje o gminie i historia miasta \u2014 Stowarzyszenie Debrzno","url":"https://stowdeb.pl/informacje-o-gminie-i-historia-miasta/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0542","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.585,"lng":17.28,"name_de":"Steinborn","name_pl":"S\u0142upia \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142upsk i okolice by\u0142y od \u015bredniowiecza zamieszkane g\u0142\u00f3wnie przez ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105; po 1945 cmentarze ewangelickie pozostawiono bez opieki, lecz zachowa\u0142y si\u0119 jako relikty. Powiat s\u0142upski ma dedykowany katalog cmentarzy ewangelickich.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0692","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.46358,"lng":17.02095,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dawnym ewangelickim ko\u015bciele zamkowym w S\u0142upsku (Stolp) \u2014 znanym te\u017c jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana, dzi\u015b ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jacka \u2014 le\u017ca\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny. \u015awi\u0105tyni\u0119 wzniesiono jako gotyck\u0105 hal\u0119 klasztoru dominikan\u00f3w, ufundowanego w 1278 roku. Kiedy Reformacja obj\u0119\u0142a ksi\u0119stwo pomorskie, a klasztor uleg\u0142 sekularyzacji w 1534 roku, zrujnowany ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowa\u0142a ksi\u0119\u017cna Erdmuta, a na pami\u0105tk\u0119 ksi\u0119cia Jana Fryderyka nadano mu wezwanie \u015bwi\u0119tego Jana. \ud83d\udd34 Data po\u015bwi\u0119cenia jest sporna: dot\u0105d zapisywano 24 czerwca 1602 roku, natomiast Ernst M\u00fcller w ksi\u0119dze duchownych ewangelickich Pomorza podaje 24 stycznia 1602 i tego samego dnia widzi na urz\u0119dzie pierwszego duchownego nadwornego, magistra Daniela Rubenowa, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 go do 1636 roku; po\u015bwi\u0119cenia mia\u0142 dokona\u0107 generalny superintendent Faber. Fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a zamkowego by\u0142a Kobylnica (Kublitz), a patronat nale\u017ca\u0142 do w\u0142adcy.\n\nPrzez nast\u0119pne stulecia \u015bwi\u0105tyni\u0119 dzieli\u0142y dwie wsp\u00f3lnoty. Po \u015bmierci duchownego zamkowego w 1668 roku urz\u0119du nie obsadzono, poniewa\u017c ksi\u0105\u017c\u0119 Ernest Bogus\u0142aw von Croy przebywa\u0142 w Kr\u00f3lewcu; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiali na przemian duchowni s\u0142upscy i okoliczni. Gdy ksi\u0105\u017c\u0119 zmar\u0142 w 1684 roku, elektor Fryderyk Wilhelm rozkazem z 1685 roku powierzy\u0142 lutera\u0144skie nabo\u017ce\u0144stwo w ko\u015bciele zamkowym Janowi Drenchenowi, proboszczowi w Kobylnicy, a wsp\u00f3lnota ewangelicko-reformowana otrzyma\u0142a w\u0142asnego duchownego; od 8 kwietnia 1685 roku obie odprawia\u0142y nabo\u017ce\u0144stwa na przemian i tak zosta\u0142o do 1945 roku. Reskryptem ministra z 30 stycznia 1837 roku gmina reformowana wyst\u0105pi\u0142a ze zwi\u0105zku pomorskiego synodu reformowanego, a reskrypt z 10 listopada 1839 roku przy\u0142\u0105czy\u0142 j\u0105 do synodu staromiejskiego w S\u0142upsku. Oko\u0142o 1940 roku luteranie liczyli tu oko\u0142o 7500 cz\u0142onk\u00f3w, ewangelicy reformowani \u2014 oko\u0142o 3400.\n\nPo wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy: po\u015bwi\u0119cono j\u0105 2 lutego 1946 roku, a parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0119tego Jacka erygowano w 1981 roku. Samo miasto stanowi\u0142o przed wojn\u0105 odr\u0119bny powiat grodzki (Stadtkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze.\n\n\u26a0 Kiedy za\u0142o\u017cono sam cmentarz przyko\u015bcielny i jak daleko si\u0119ga\u0142, pozostaje nieustalone. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje powiat ziemski i has\u0142a dla miasta nie prowadzi, a datowanie \u201epocz\u0105tek XIV wieku\u201d, kr\u0105\u017c\u0105ce przy s\u0142upskich cmentarzach przyko\u015bcielnych, odnosi si\u0119 w ewidencji zabytk\u00f3w do za\u0142o\u017cenia przy ulicy \u0141ukasiewicza, czyli przy ko\u015bciele Mariackim \u2014 do innego obiektu ni\u017c ten.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, s. 463\u2013465; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (wykaz hase\u0142); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 434 i 571","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0693","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4641815,"lng":17.0335952,"name_de":"Friedhof an der St.-Johannis-Schlo\u00dfkirche, Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary Cmentarz w S\u0142upsku (Stolp) le\u017cy przy ulicy rabina doktora Maxa Josepha 4, na wzg\u00f3rzach na wsch\u00f3d od prawobrze\u017cnej cz\u0119\u015bci miasta. Ewangelicka parafia Marii Panny za\u0142o\u017cy\u0142a go w 1797 roku \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 podaje przedzia\u0142 1794\u20131797 \u2014 w miejscu tak zwanego rosyjskiego sza\u0144ca z czas\u00f3w wojny siedmioletniej i dawnej plantacji morwowej. Odr\u0119bnego ko\u015bcio\u0142a cmentarz nigdy nie mia\u0142; dopiero w pa\u017adzierniku 1896 roku oddano do u\u017cytku ceglany budynek kostnicy z kaplic\u0105, wzniesiony na planie o\u015bmioboku i zachowany do dzi\u015b. Parafi\u0105 macierzyst\u0105 by\u0142y s\u0142upskie parafie ewangelickie, w\u015br\u00f3d nich ta przy ko\u015bciele Mariackim.\n\nOd strony ulicy Kaszubskiej kwatery zajmowa\u0142 cmentarz gminy \u017cydowskiej; jego dom przedpogrzebowy przetrwa\u0142 i jest zabytkiem. Po 1945 roku cmentarz przej\u0119to jako komunalny i jest czynny do dzi\u015b: zajmuje 21,60 hektara, a ro\u015bnie na nim oko\u0142o 2500 drzew, w po\u0142owie starodrzew.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Niemiecko-polska nekropolia. Historia Starego Cmentarza w S\u0142upsku (G\u0142os Pomorza) [kopia archiwalna 2006-12-13]","url":"https://web.archive.org/web/20061213071213/http://www.gp24.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0009","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.471,"lng":17.042,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 Cmentarz Staromiejski (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142upsk (Stolp) by\u0142 miastem wydzielonym \u2014 Stadtkreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin), w pruskiej prowincji Pomorze \u2014 o zdecydowanie ewangelickiej wi\u0119kszo\u015bci. \ud83d\udfe1 Odczyt liczbowy dla roku 1925 urywa si\u0119 w dost\u0119pnym wypisie, a sam wypis pochodzi z zestawienia zda\u0144 bez odsy\u0142acza do \u017ar\u00f3d\u0142a; podajemy wi\u0119c proporcj\u0119, nie liczby.\n\nKaplica szpitalna \u015bwi\u0119tego Jerzego jest w tym mie\u015bcie budowl\u0105 starsz\u0105 ni\u017c podzia\u0142 wyznaniowy, o kt\u00f3rym mowa wy\u017cej. Wzniesiono j\u0105 w 1492 roku, w formach p\u00f3\u017anogotyckich, na rzucie o\u015bmioboku \u2014 plan rzadki i od razu rozpoznawalny, w\u0142a\u015bciwy budowlom o funkcji szpitalnej i przytu\u0142kowej.\n\nOd 1610 roku kaplica by\u0142a u\u017cytkowana protestancko. Zmiana ta nie naruszy\u0142a bry\u0142y: ta sama p\u00f3\u017anogotycka budowla z ko\u0144ca XV wieku s\u0142u\u017cy\u0142a po prostu innemu nabo\u017ce\u0144stwu.\n\nPrawdziwa zmiana przysz\u0142a znacznie p\u00f3\u017aniej i mia\u0142a charakter techniczny, nie wyznaniowy. W 1913 roku kaplic\u0119 rozebrano i odbudowano w nowym miejscu \u2014 obiekt zachowa\u0142 wi\u0119c substancj\u0119, ale utraci\u0142 swoje pierwotne po\u0142o\u017cenie w mie\u015bcie.\n\nDzi\u015b o\u015bmioboczna kaplica mie\u015bci galeri\u0119 sztuki przy s\u0142upskim o\u015brodku kultury. Ta sama \u015bciana, przy kt\u00f3rej w 1492 roku modlili si\u0119 chorzy ze szpitala \u015bwi\u0119tego Jerzego, jest dzisiaj \u015bcian\u0105 ekspozycyjn\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: St.-Georgs-Kapelle (S\u0142upsk) (Wikipedia DE); St.-Georgs-Kapelle (S\u0142upsk) \u2014 Wikipedia (DE).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"St.-Georgs-Kapelle (S\u0142upsk) \u2014 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/St.-Georgs-Kapelle_(S%C5%82upsk)"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0417","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.46277778,"lng":17.03333333,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 kaplica szpitalna \u015bw. Jerzego (przeniesiona 1912\u20131913)","powiat":"S\u0142upsk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku, po niemiecku Kreuzkirche, to neogotycka \u015bwi\u0105tynia wzniesiona w latach 1857\u20131859 i po\u015bwi\u0119cona 28 sierpnia 1859 roku. Powsta\u0142a dla gminy ewangelicko-lutera\u0144skiej, kt\u00f3ra od\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 od pruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego \u2014 by\u0142a to wi\u0119c \u015bwi\u0105tynia starolutera\u0144ska, stoj\u0105ca poza Ko\u015bcio\u0142em krajowym. \ud83d\udccc Wida\u0107 to nawet w milczeniu \u017ar\u00f3de\u0142: M\u00fcller, spisuj\u0105c w 1912 roku duchownych synodu miejskiego S\u0142upsk, tej gminy nie ujmuje wcale, bo jego wykaz obejmuje wy\u0142\u0105cznie parafie unijne. W latach 1920\u20131932 ko\u015bci\u00f3\u0142 pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 katedralnej siedziby superintendenta diecezji p\u00f3\u0142nocno-wschodniej Ko\u015bcio\u0142a Starolute\u00adra\u0144skiego w Prusach. \ud83d\udfe1 Autorstwo projektu przypisuje si\u0119 C. Papemu i L. Hundtesserowi, co wymaga potwierdzenia.\n\nS\u0142upsk by\u0142 miastem wydzielonym w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze, o zdecydowanie ewangelickiej wi\u0119kszo\u015bci: w 1925 roku na 41 602 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 39 678 ewangelik\u00f3w i tylko 1 200 katolik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a w pa\u017adzierniku 1947 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li polscy ewangelicy \u2014 i to jeden z nielicznych na Pomorzu przypadk\u00f3w, gdy dawna \u015bwi\u0105tynia ewangelicka pozosta\u0142a w r\u0119kach ewangelik\u00f3w. Dzi\u015b jest czynnym ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim, siedzib\u0105 Parafii Ewangelicko-Augsburskiej \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w diecezji pomorsko-wielkopolskiej, przy ulicy S\u0142owackiego 40.\n\n\ud83d\udccc Parafia prowadzi dzi\u015b tak\u017ce S\u0142upskie Centrum Diakonii i Dialogu przy ulicy Traugutta 16 \u2014 plac\u00f3wk\u0119 pos\u0142ugi charytatywnej i dialogu mi\u0119dzywyznaniowego. Warto o niej wspomnie\u0107 w tym miejscu, bo pokazuje, \u017ce dziedzictwo ewangelickie S\u0142upska nie ko\u0144czy si\u0119 na murach: ta sama wsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra w 1947 roku przej\u0119\u0142a Kreuzkirche, prowadzi tu prac\u0119, kt\u00f3ra by\u0142a w luteranizmie zawsze uwa\u017cana za drug\u0105 stron\u0119 zwiastowania.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, synod Stolp Stadt, s. 453\u2013487; ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Google Maps (weryfikacja \u0141.S. 2026-06-18)","id":"KOS-0468","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4619268,"lng":17.0324799,"name_de":"Kreuzkirche (Stolp)","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicko-Augsburski \u015bw. Krzy\u017ca","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki (po niemiecku St. Marienkirche) \u2014 g\u0142\u00f3wna gotycka \u015bwi\u0105tynia S\u0142upska: orientowana, tr\u00f3jnawowa bazylika ceglana z wie\u017c\u0105 zachodni\u0105 i wyodr\u0119bnionym prezbiterium. Ko\u015bci\u00f3\u0142 farny miasto otrzyma\u0142o w 1310 roku, przy relokacji na lewy brzeg S\u0142upi. Obecna budowla gotycka powsta\u0142a w drugiej po\u0142owie XIV wieku \u2014 najpierw prezbiterium, potem korpus i wie\u017ca \u2014 na miejscu starszego ko\u015bcio\u0142a ceglanego z lat siedemdziesi\u0105tych lub osiemdziesi\u0105tych XIII wieku. Po po\u017carze miasta w 1476 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowano w znacznie okazalszej formie, dostawiaj\u0105c od p\u00f3\u0142nocy rz\u0105d kaplic, a prace kontynuowano oko\u0142o 1500 roku. \ud83d\udd34 Przy wprowadzaniu Reformacji wzburzony t\u0142um wtargn\u0105\u0142 do ko\u015bcio\u0142a i zniszczy\u0142 jego wyposa\u017cenie \u2014 o\u0142tarz, figury \u015bwi\u0119tych i obrazy. Dat\u0119 tego tumultu Zygmunt Szultka ustala na 25 grudnia 1524 roku i podkre\u015bla, \u017ce S\u0142upsk by\u0142 jedynym miastem na wsch\u00f3d od Odry, gdzie do gwa\u0142townego i krwawego wyst\u0105pienia dosz\u0142o tak wcze\u015bnie; dotychczasowy zapis w tym miejscu m\u00f3wi\u0142 o roku 1525. Odt\u0105d a\u017c do 1945 roku by\u0142a to g\u0142\u00f3wna \u015bwi\u0105tynia ewangelickiej parafii St. Marien, nale\u017c\u0105cej do okr\u0119gu synodalnego Stolp Stadt, kt\u00f3rej pierwszy pastor pe\u0142ni\u0142 zarazem urz\u0105d superintendenta. Zachowany wykaz ksi\u0105g metrykalnych obejmuje lata 1626\u20131945. Miasto stanowi\u0142o osobny Stadtkreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej. W 1803 roku rozebrano ca\u0142kowicie kaplice od strony p\u00f3\u0142nocnej, w 1853 roku superintendent Schneider przeprowadzi\u0142 wielk\u0105 przebudow\u0119, a w latach 1858\u20131860 gruntown\u0105 restauracj\u0119, kt\u00f3ra nada\u0142a bryle formy neogotyckie (cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 rozci\u0105ga te prace do 1869 roku, przy konsekracji w 1860 roku). W marcu 1945 roku, przy zdobyciu miasta, ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 powa\u017cnie uszkodzony: sp\u0142on\u0119\u0142o wn\u0119trze i he\u0142m wie\u017cy zachodniej, ucierpia\u0142 dach.\n\nPo wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki (parafia NMP Kr\u00f3lowej R\u00f3\u017ca\u0144ca \u015awi\u0119tego). Wie\u017c\u0119 odbudowano w latach 2003\u20132004, a w 2009 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odzyska\u0142 zegary i dzwony. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-53 (22 maja 1955 roku).\n\n\ud83d\udccc Jak luteranizm dotar\u0142 do S\u0142upska, wiadomo dzi\u015b dok\u0142adniej \u2014 i nie tak, jak g\u0142osi tradycja. Na tablicy w tym ko\u015bciele widnia\u0142 napis, \u017ce \u015bwiat\u0142o Ewangelii wesz\u0142o do miasta w 1519 roku, co czyni\u0142oby S\u0142upsk pierwszym miastem Ksi\u0119stwa Pomorskiego, kt\u00f3re zetkn\u0119\u0142o si\u0119 z nauk\u0105 Lutra. \ud83d\udd34 Napis nie jest jednak \u017ar\u00f3d\u0142em historycznym: powsta\u0142 oko\u0142o 1900 roku, nie znaj\u0105 go ani osiemnastowieczny dziejopis Haken, ani Ludwig B\u00f6ttger w 1894 roku.\n\n\ud83d\udccc Idee lutera\u0144skie zaszczepi\u0142 tu Christian Ketelhut (1493\u20131546), zakonnik z klasztoru premonstratens\u00f3w w Bia\u0142obokach ko\u0142o Trzebiatowa \u2014 pierwszego o\u015brodka luteranizmu na Pomorzu Zachodnim od jesieni 1520 roku, gdzie dyskusje nad pismami Lutra prowadzi\u0142 Johannes Bugenhagen. Ketelhut przyby\u0142 do S\u0142upska wiosn\u0105 1521 roku, skierowany przez opata Johanna Boldewana do opieki duszpasterskiej nad tutejszym klasztorem norbertanek, fili\u0105 bia\u0142obockiego. Wkr\u00f3tce pozyska\u0142 dla swoich przekona\u0144 prepozyta i proboszcza ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, Thomasa Heketa, i obaj do lata 1522 roku nauczali w duchu luteranizmu \u2014 naruszaj\u0105c edykt wormacki, kt\u00f3ry ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw X og\u0142osi\u0142 jesieni\u0105 1521 roku.\n\n\ud83d\udd34 Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 to usuni\u0119ciem obu z urz\u0119d\u00f3w: mandatem ksi\u0119cia z 31 sierpnia 1522 roku, potwierdzonym przez biskupa kamie\u0144skiego Erazma von Manteuffla 2 wrze\u015bnia. Heket straci\u0142 probostwo Mariackiego, Ketelhut \u2014 plebani\u0119 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a ze S\u0142upska odwo\u0142ano te\u017c innych zakonnik\u00f3w z Bia\u0142obok\u00f3w. Ketelhut wyjecha\u0142 jesieni\u0105 1522 roku, na pr\u00f3\u017cno szuka\u0142 sprawiedliwo\u015bci u ksi\u0119cia i przed sejmem w Szczecinie, zrzuci\u0142 habit i podj\u0105\u0142 prac\u0119 u farbiarza sukiennego w Stralsundzie \u2014 gdzie 10 maja 1523 roku wyg\u0142osi\u0142 na cmentarzu przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego kazanie, kt\u00f3re otworzy\u0142o mu drog\u0119 do najwy\u017cszej godno\u015bci w tamtejszym Ko\u015bciele ewangelickim.\n\n\ud83d\udccc Przy ko\u015bciele Mariackim powsta\u0142o z czasem kolegium pami\u0119ci (*collegium memoriarum*) \u2014 namiastka kasy ko\u015bcielnej projektowanej przez komisj\u0119 Bugenhagena \u2014 z kt\u00f3rego finansowano gmin\u0119 ewangelick\u0105 i szko\u0142\u0119; jego \u017ar\u00f3d\u0142em by\u0142y memoria za zmar\u0142ych, fundacje duchowne i dochody bractwa kalendowego. W 1538 roku parafia ewangelicka S\u0142upska mia\u0142a dw\u00f3ch pastor\u00f3w, a jej proboszcz by\u0142 zarazem superintendentem.\n\n\ud83c\udfaf Wniosek, kt\u00f3ry Szultka wyprowadza z ca\u0142o\u015bci, wart jest zapami\u0119tania przy ka\u017cdym rekordzie tego atlasu: Reformacja to proces mierzony dziesi\u0105tkami lat, we wschodniej cz\u0119\u015bci Pomorza Zachodniego wolniejszy ni\u017c w zachodniej \u2014 a zmiany w stosunkach ko\u015bcielnych nie musia\u0142y \u015bci\u015ble odpowiada\u0107 przemianom wyznaniowym ludzi.\n\n\ud83d\udccc Dwie rzeczy z noty potwierdzam, jedn\u0105 musz\u0119 cofn\u0105\u0107. Szultka istotnie pisze, \u017ce napis o roku 1519 nie mo\u017ce by\u0107 traktowany jako \u017ar\u00f3d\u0142o historyczne, bo powsta\u0142 oko\u0142o 1900 roku i nie wspominaj\u0105 o nim ani Haken, ani Ludwig B\u00f6ttger w 1894 roku; potwierdza te\u017c, \u017ce \u201egrudniowy tumult 1524 r. by\u0142 jedynym powa\u017cnym i krwawym incydentem zwi\u0105zanym z reformacj\u0105 na wsch\u00f3d od Odry\u201d. \ud83d\udd34 Daty dziennej jednak nie podaje: pisze o dyspucie zwo\u0142anej na czas \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia, o li\u015bcie Amandusa z 29 grudnia 1524 roku i o rozmowie ze star\u0105 rad\u0105, kt\u00f3r\u0105 Uckeley datuje na 24 grudnia \u2014 nigdzie nie pada 25 grudnia.\n\nNota myli si\u0119 co do Szultki i mo\u017cna j\u0105 zamkn\u0105\u0107. Data 25 grudnia 1524 roku pada u niego wprost \u2014 w streszczeniu tego samego artyku\u0142u, gdzie pisze, \u017ce S\u0142upsk by\u0142 jedynym miastem na wsch\u00f3d od Odry, w kt\u00f3rym tak wcze\u015bnie dosz\u0142o do gwa\u0142townego i krwawego wyst\u0105pienia, i podaje w\u0142a\u015bnie t\u0119 dat\u0119 w nawiasie. Zastrze\u017cenie \u201etak wcze\u015bnie\u201d r\u00f3wnie\u017c jest jego, a nie naszym dopowiedzeniem. W wywodzie zasadniczym Szultka jest ostro\u017cniejszy: z listu Amandusa wnioskuje, \u017ce dysputa na rynku odby\u0142a si\u0119 w czasie \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia i wtedy wybuch\u0142 tumult, a osobno stwierdza, \u017ce grudniowy tumult 1524 roku by\u0142 jedynym powa\u017cnym i krwawym incydentem reformacyjnym na wsch\u00f3d od Odry. Dotychczasowy zapis rekordu jest zatem wierny autorowi; je\u015bli szuka\u0107 sformu\u0142owania jeszcze bli\u017cszego jego argumentacji, w\u0142a\u015bciwe by\u0142oby \u201ew czasie \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia 1524 roku\u201d, z zachowaniem daty dziennej jako datowania samego Szultki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Z. Szultka, \u201eInne uj\u0119cie procesu reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d, Instytut Kaszubski; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Zygmunt Szultka, \u201eInne uj\u0119cie procesu reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d, Instytut Kaszubski; Zygmunt Szultka, Inne uj\u0119cie procesu reformacji w S\u0142upsku, \u201eActa Cassubiana\u201d, Instytut Kaszubski.*","built_year":1276,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki w S\u0142upsku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Mariacki_w_S%C5%82upsku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201eInne uj\u0119cie procesu reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Zygmunt Szultka, \u201eInne uj\u0119cie procesu reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d, Instytut Kaszubski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Zygmunt Szultka, Inne uj\u0119cie procesu reformacji w S\u0142upsku, \u201eActa Cassubiana\u201d, Instytut Kaszubski","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0092","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4658938,"lng":17.0307911,"name_de":"Stolp, Marienkirche","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki (Marienkirche)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 podominika\u0144ski, zwany zamkowym, w S\u0142upsku (po niemiecku Stolp). \ud83d\udccc Po Reformacji, od 1534 roku, s\u0142u\u017cy\u0142 jako ewangelicki dom modlitwy \u2014 to ten sam rok, w kt\u00f3rym postanowienia sejmu trzebiatowskiego wprowadzi\u0142y Reformacj\u0119 na Pomorzu.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki: konsekrowano j\u0105 2 lutego 1946 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jacka i oddano dominikanom \u2014 zakonowi, kt\u00f3ry j\u0105 niegdy\u015b wzni\u00f3s\u0142. Budowla wr\u00f3ci\u0142a wi\u0119c po czterech stuleciach do dawnych gospodarzy.\n\n\ud83d\udfe1 Wpis pochodzi z archiwum atlasu i wymaga weryfikacji terenowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: St.-Hyazinth-Kirche (S\u0142upsk) (Wikipedia DE); St.-Hyazinth-Kirche (S\u0142upsk) \u2014 Wikipedia (DE).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"St.-Hyazinth-Kirche (S\u0142upsk) \u2014 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/St.-Hyazinth-Kirche_(S%C5%82upsk)"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0416","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.46416667,"lng":17.03361111,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy, d. ewangelicki dom modlitwy (ob. \u015bw. Jacka)","powiat":"S\u0142upsk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Leszczyce \u2014 dawniej Walkm\u00fchle, czyli \u201efolusz\u201d \u2014 by\u0142y osad\u0105 folusznik\u00f3w nad S\u0142upi\u0105, tu\u017c przy S\u0142upsku (Stolp), w Kreis Stolp, rejencji koszali\u0144skiej, prowincji Pomorze. Liczy\u0142y 6 gospodarstw; mieszka\u0142a tu mi\u0119dzy innymi rodzina Steingr\u00e4ber\u00f3w. Do 1945 roku byli to ewangelicy, luteranie. S\u0105siednia Kr\u0119pa S\u0142upska (Krampe) nale\u017ca\u0142a do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra na s\u0142upskiej Star\u00f3wce \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wpisuje j\u0105 pod t\u0105 parafi\u0105 w obu swoich wierszach \u2014 wi\u0119c i Walkm\u00fchle podlega\u0142o najpewniej parafii miejskiej; \ud83d\udfe1 samej osady spis osobno nie wymienia, wi\u0119c pozostaje to niepotwierdzone.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy w osadzie nie by\u0142o; zosta\u0142 po niej sam cmentarz, oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142noc, na brzegu S\u0142upi (N 54\u00b025\u203249\u2033, E 17\u00b001\u203230\u2033). Chowano tu cz\u0142onk\u00f3w s\u0142upskiego cechu sukiennik\u00f3w i wspomnianych Steingr\u00e4ber\u00f3w. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego lokuje go w dzisiejszym Lasku Po\u0142udniowym, po wschodniej stronie rzeki: by\u0142 niewielki, rozplanowany pierwotnie na rzucie kwadratu, nieco wyniesiony w terenie, a wiod\u0142a do niego d\u0142uga, prosta droga le\u015bna. Dzi\u015b granic dawnego za\u0142o\u017cenia nie spos\u00f3b jednoznacznie odczyta\u0107. \ud83d\udd34 Co na nim jeszcze stoi, dwa \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: portal cmentarzy s\u0142upskich wymienia pi\u0119\u0107 podstaw \u017celiwnych krzy\u017cy i dwa obeliski, monografia \u2014 tylko kilka rozproszonych fragment\u00f3w kamiennych postument\u00f3w oraz granitow\u0105 stel\u0119 z cz\u0119\u015bciowo czyteln\u0105, r\u0119cznie wyryt\u0105 inskrypcj\u0105, przy czym rozsypane wok\u00f3\u0142 \u017celiwne okucia \u015bwiadcz\u0105, \u017ce sta\u0142y tu r\u00f3wnie\u017c krzy\u017ce \u017celiwne. Monografia zaznacza przy tym, \u017ce wok\u00f3\u0142 nie ma \u017cadnego starodrzewu. Daty za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0694","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4303,"lng":17.025,"name_de":"Walkm\u00fchle","name_pl":"S\u0142upsk - Leszczyce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u0142aszewko, do 1937 roku Deutsch Plassow, potem po prostu Plassow, by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim w Landkreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, oko\u0142o sze\u015bciu kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nigdy nie mia\u0142a. Razem z s\u0105siednim Kusowem nale\u017ca\u0142a do miejskiej parafii ewangelickiej \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku \u2014 tej samej, kt\u00f3r\u0105 wykazy nazywaj\u0105 parafi\u0105 staromiejsk\u0105 (Stolp-Altstadt) \u2014 co potwierdzaj\u0105 spisy z lat 1819, 1888, 1907 i 1932. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 80 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1939 roku Deutsch Plassow liczy\u0142 295 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku i u\u017cytkowano do 1962 roku; chowano na nim tak\u017ce mieszka\u0144c\u00f3w Kusowa oraz poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 9 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nDo dzi\u015b, na skraju lasu w podstrefie inwestycyjnej P\u0142aszewko, zachowa\u0142o si\u0119 25 nagrobk\u00f3w \u2014 obramowania grob\u00f3w, krzy\u017ce i pot\u0142uczone tablice \u2014 z kt\u00f3rych \u017caden nie przetrwa\u0142 w ca\u0142o\u015bci. Obiekt figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, a w 2023 roku uporz\u0105dkowa\u0142o go S\u0142upskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d. \ud83d\udfe1 Tej inwentaryzacji nie umiemy przypisa\u0107 do konkretnej publikacji \u2014 nota rekordu m\u00f3wi wprost, \u017ce obiekt czeka na opracowanie i rozpoznanie w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0695","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.44825,"lng":17.08519,"name_de":"Deutsch Plassow (do 1937), Plassow (1937\u20131945)","name_pl":"S\u0142upsk - P\u0142aszewko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142upskie Centrum Diakonii i Dialogu przy ulicy Traugutta 16 to czynna plac\u00f3wka Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego, zwi\u0105zana z Parafi\u0105 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku. Prowadzi pos\u0142ug\u0119 charytatywn\u0105 \u2014 pomoc i opiek\u0119 \u2014 oraz dialog mi\u0119dzywyznaniowy.\n\n\ud83d\udccc Nawi\u0105zuje do tradycji si\u0119gaj\u0105cej czas\u00f3w pruskich, gdy S\u0142upsk by\u0142 o\u015brodkiem \u017cycia ewangelickiego ca\u0142ej okolicy. Urz\u0119dowy dziennik konsystorza prowincji Pomorze wymienia w roczniku 1907 dwa odr\u0119bne synody s\u0142upskie \u2014 miejski i staromiejski \u2014 a podlega\u0142y im parafie wiejskie powiatu, mi\u0119dzy innymi Duninowo, Cecenowo i Wytowno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; strona internetowa Parafii Ewangelicko-Augsburskiej \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0470","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.4738575,"lng":17.0339425,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 S\u0142upskie Centrum Diakonii i Dialogu (KEA)","powiat":"S\u0142upsk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142uszewo, po niemiecku Schluschow, le\u017ca\u0142o w Kreis Lauenburg i. Pom. \u2014 w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin) i prowincji Pomorze. Meyers Gazetteer opisuje je oko\u0142o 1910 roku jako obszar dworski o 716 hektarach i 182 mieszka\u0144cach, a przy tym jako siedzib\u0119 samodzielnej parafii ewangelickiej (ev. Kirchspiel Schluschow) z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em parafialnym; tam te\u017c mia\u0142 si\u0119 mie\u015bci\u0107 urz\u0105d stanu cywilnego, a katolicy mieli podlega\u0107 parafii w G\u00f3rze (Gohra).\n\nPi\u0119tna\u015bcie lat wcze\u015bniej wie\u015b wygl\u0105da\u0142a inaczej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku \u2014 wiersz numer 150 wykazu dla powiatu l\u0119borskiego \u2014 notuje w S\u0142uszewie 49 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w, a wi\u0119c katolick\u0105 przewag\u0119, i przypisuje wie\u015b parafii ewangelickiej w Salinie (w spisie \u201eGaulin\u201d, czyli Saulin), parafii katolickiej w L\u0119borku, urz\u0119dowi stanu cywilnego w Gniewinie i okr\u0119gowi urz\u0119dowemu Bismarck. W\u0142asnej parafii w 1895 roku tu jeszcze nie by\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Oba odczyty s\u0105 prawdziwe, bo dzieli je erygowanie parafii. Ernst M\u00fcller notuje przy ha\u015ble Schluschow, ostatnim w wykazie synodu l\u0119borskiego, \u017ce parafi\u0119 utworzono w 1907 roku, a wcze\u015bniej, od 1899 roku, by\u0142 tu wikariat; ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 20 wrze\u015bnia 1906 roku. Franz Schultz prowadzi S\u0142uszewo w tabeli parafii powsta\u0142ych po wizytacji generalnej jako pozycj\u0119 dwudziest\u0105 trzeci\u0105, z rokiem 1899 przy wikariacie i 1906 przy ko\u015bciele. Wikariuszami byli kolejno Max Johannes Eduard Dufft, Georg Erich Karl Schwerin, Willy Karl Otto Marzahn i Johannes Emil Heinrich Schmidt, ten ostatni zosta\u0142 w 1908 roku pierwszym pastorem, a rok p\u00f3\u017aniej urz\u0105d obj\u0105\u0142 Otto Adolf Blessin. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu wcze\u015bniej ni\u017c stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 w S\u0142uszewie ordynowano duchownych ju\u017c w 1901 i 1903 roku. Parafia si\u0119gn\u0119\u0142a te\u017c za granic\u0119 prowincji: wykaz z 1910 roku przypisuje jej Kniewenbruch, Zelewo i Warszkowo, le\u017c\u0105ce w powiecie wejherowskim w Prusach Zachodnich.\n\nMaj\u0105tek od 1902 roku nale\u017ca\u0142 do skarbu pruskiego i dzier\u017cawi\u0142a go rodzina Strehlke. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Pa\u0144stwowy Fundusz Ziemi i przekszta\u0142cono w pa\u0144stwowe gospodarstwo rolne; dw\u00f3r ocala\u0142 i w 1995 roku trafi\u0142 do rejestru zabytk\u00f3w.\n\nCmentarz le\u017cy we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, zajmuje 0,24 hektara i mimo zamkni\u0119cia jest dobrze zachowany \u2014 z licznymi nagrobkami, elementami metalowymi i schodami. \ud83d\udfe1 Losu ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego po 1945 roku nie ustalono: w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w dla gminy Gniewino przy S\u0142uszewie figuruje wy\u0142\u0105cznie cmentarz, a jedyny odnotowany tam dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki to \u015bwi\u0105tynia w samym Gniewinie, dzi\u015b katolicka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pomorskie Forum Eksploracyjne \u2014 Gniewino i okolice \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.forum.eksploracja.pl/viewtopic.php?f=128&t=30801"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0119","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.660763,"lng":18.070101,"name_de":"Schluschow","name_pl":"S\u0142uszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142uszewo \u2014 po niemiecku Schluschow \u2014 le\u017ca\u0142o po pomorskiej, nie zachodniopruskiej stronie granicy powiatowej, w powiecie l\u0119borskim. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej z ko\u015bcio\u0142em parafialnym oraz urz\u0119du stanu cywilnego, obejmuj\u0105cego mi\u0119dzy innymi Brandswerder, Chinow i Sellnow; katolicy nale\u017celi do parafii w G\u00f3rze Pomorskiej.\n\n\ud83d\udccc Parafia by\u0142a jedn\u0105 z sze\u015bciu, kt\u00f3re powsta\u0142y w powiecie po wizytacji generalnej z 1887 roku \u2014 wtedy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce tutejsze parafie licz\u0105 po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi, a do ko\u015bcio\u0142a bywa mila albo dwie drogi. S\u0142uszewo usamodzielni\u0142o si\u0119 jako ostatnie z tej fali, w 1899 roku, a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142o dopiero w 1906.\n\nWie\u015b nie by\u0142a przy tym jednolicie ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 49 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w, a wi\u0119c katolik\u00f3w nieco wi\u0119cej. Oko\u0142o 1905 roku S\u0142uszewo liczy\u0142o oko\u0142o 182 mieszka\u0144c\u00f3w; dzi\u015b ma ich 192.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a wie\u015b sta\u0142a si\u0119 katolicka. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 rozleg\u0142y cmentarz ewangelicki z XIX wieku, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 z licznymi nagrobkami, zachowanymi elementami metalowymi i charakterystycznymi schodami w cz\u0119\u015bci centralnej. \u26a0 Los\u00f3w samego budynku ko\u015bcio\u0142a po 1945 roku nie uda\u0142o si\u0119 jednoznacznie ustali\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"S\u0142uszewo \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/S%C5%82uszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0238","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.660763,"lng":18.070101,"name_de":"Schluschow","name_pl":"S\u0142uszewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schluschow)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Smarzewo, po niemiecku Kriesfelde, le\u017cy na wschodnim, nadwi\u015bla\u0144skim kra\u0144cu Kociewia, w dzisiejszej gminie Sm\u0119towo Graniczne. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142o tu\u017c przy granicy polsko-niemieckiej.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b jest znacznie starsza ni\u017c jej niemiecka nazwa. Wizytacja biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego zasta\u0142a w Smarzewie dziewi\u0119ciu osiad\u0142ych poddanych i dziesi\u0105te gospodarstwo puste, w dobrach Krzysztofa Konopackiego; ka\u017cdy winien by\u0142 ko\u015bcio\u0142owi miar\u0119 \u017cyta i tyle\u017c owsa, ale \u2014 jak zanotowa\u0142 wizytator \u2014 \u015bci\u0105gano to z trudem, ledwie po\u0142ow\u0119. \ud83d\udccc Ko\u015bcio\u0142em tym by\u0142a fara \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w Pieni\u0105\u017ckowie, murowana i wtedy bliska zawalenia; nie przechowywano w niej ani Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu, ani wody chrzcielnej, a opiek\u0119 nad ni\u0105 sprawowa\u0142 Szymon, proboszcz z Lalk\u00f3w. Do parafii w Pieni\u0105\u017ckowie, a nie w Lalkowach, przypisuje Smarzewo tak\u017ce *S\u0142ownik geograficzny*.\n\nNazwa Kriesfelde wzi\u0119\u0142a si\u0119 od rodziny von Kries \u2014 ewangelickiej rodziny szlacheckiej z Turyngii, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 p\u00f3\u017aniej tutejszy maj\u0105tek. Na folwarku urodzi\u0142 si\u0119 w 1868 roku Wolfgang von Kries; dobrami gospodarowa\u0142 wtedy jego ojciec, Otto von Kries (1839\u20131916). Wie\u015b liczy\u0142a w 1885 roku 24 domy, 60 dym\u00f3w i 335 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 275 by\u0142o katolikami, a 60 ewangelikami; gospodarowano tu owcami i prowadzono mleczarni\u0119. \ud83d\udccc Tutejsi protestanci byli luteranami; ewangelicka gmina w Sm\u0119towie, przy kt\u00f3rej ich zapisywano, zacz\u0119\u0142a prowadzi\u0107 w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne dopiero w 1896 roku i nale\u017ca\u0142a do diecezji \u015bwieckiej, a jej ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1904 roku s\u0142u\u017cy dzi\u015b rzymskim katolikom. Wcze\u015bniej ewangelik\u00f3w z s\u0105siednich wsi tego k\u0105ta powiatu \u2014 Le\u015bnej Jani i Kopytkowa \u2014 wykaz gmin z 1885 roku przypisywa\u0142 parafii w Nowem.\n\nObiektem jest grobowiec rodzinny dawnych w\u0142a\u015bcicieli. Po 1945 roku maj\u0105tek znacjonalizowano, a dw\u00f3r rozebrano. Zachowa\u0142y si\u0119 piwnice dworu i oficyny, wpisane do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-862.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0301","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.75739,"lng":18.71326,"name_de":"Kriesfelde","name_pl":"Smarzewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\ud83d\udccc Sma\u017cyno by\u0142o ewangelickie od czas\u00f3w Reformacji. Tutejszy r\u00f3d von Wobeser przyj\u0105\u0142 luteranizm \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a wymieniaj\u0105 Joachima Augusta von Wobesera \u2014 a cho\u0107 ruch st\u0142umiono na pocz\u0105tku XVII wieku, trwa\u0142a mniejszo\u015b\u0107 ewangelicka utrzyma\u0142a si\u0119 tu na stulecia.\n\nNeogotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki budowano dwa sezony: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 24 lipca 1864 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 19 listopada 1865 roku \u2014 tak podaje Franz Schultz (1907). \ud83d\udccc To t\u0142umaczy rozbie\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy zapisami: jedne \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 na 1864, inne na 1865, a oba lata s\u0105 trafne, bo dotycz\u0105 innych chwil budowy. Parafi\u0119 urz\u0105dzono w 1865 roku, cho\u0107 Heinz Neumeyer i tytu\u0142 najnowszej monografii tematu wskazuj\u0105 rok 1862; istnia\u0142a do 1945 w ramach ewangelickiej superintendentury wejherowskiej. Ksi\u0119gi metrykalne prowadzono w latach 1848\u20131937, a ich archiwa znajduj\u0105 si\u0119 dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie oraz w zbiorach mikrofilmowych w Salt Lake City.\n\n\ud83d\udccc W 1921 roku, przy 338 mieszka\u0144cach, 182 osoby by\u0142y wyznania ewangelickiego \u2014 ale narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o tylko 127, a polsk\u0105 211. Co najmniej pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu tutejszych ewangelik\u00f3w uzna\u0142o si\u0119 wi\u0119c za Polak\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b figuruje pod nazw\u0105 \u201eSmasin\u201d.\n\nCmentarz jest czynny i cz\u0119\u015bciowo u\u017cytkowany, a nagrobki ewangelickie pozostaj\u0105 czytelne.\n\n\ud83d\udcda Dziejom tej parafii po\u015bwi\u0119cona jest monografia: A. Janusz, *Parafia Sma\u017cyno (1862\u20131945) na tle dziej\u00f3w ewangelickiej diecezji Wejherowo* (recenzja M. W\u00f3jcika, *Gda\u0144ski Rocznik Ewangelicki* XVIII, 2024).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Puzig\u201d, Gda\u0144sk 1907; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"monografia/recenzja","tytul":"A. Janusz, Parafia Sma\u017cyno (1862-1945), rec. GRE XVIII (2024)","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2024.pdf"},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Smasin","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/smasin.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0161","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.487351,"lng":18.104419,"name_de":"Smasin","name_pl":"Sma\u017cyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sma\u017cyno \u2014 po niemiecku Smasin, a od 1942 roku zniemczone na M\u00fchlental \u2014 jest kaszubsk\u0105 wsi\u0105 w dzisiejszej gminie Linia, w kt\u00f3rej warstwa ewangelicka by\u0142a realna i mocna. Nazwa jest stara: zapisywano j\u0105 jako Smasin ju\u017c w 1381 roku.\n\n\ud83d\udccc Zanim stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, chrzczono tu przy kamieniu granicznym. Wed\u0142ug Franza Schultza Sma\u017cyno mia\u0142o ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w ju\u017c w czasach Reformacji, jako w\u0142asno\u015b\u0107 niemieckiego posiadacza, ale na pocz\u0105tku XVII wieku Reformacj\u0119 tu st\u0142umiono. Odt\u0105d tutejsi ewangelicy chodzili do kamienia nad graniczn\u0105 \u0141eb\u0105, gdzie pomorski duchowny udziela\u0142 im chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w; p\u00f3\u017aniej trzymali si\u0119 cz\u0119\u015bciowo Bolszewa, cz\u0119\u015bciowo Dzi\u0119cielca na Pomorzu. Granica pa\u0144stwowa bieg\u0142a tu\u017c obok \u2014 i to ona, a nie odleg\u0142o\u015b\u0107, wyznacza\u0142a, gdzie wolno by\u0142o ochrzci\u0107 dziecko.\n\n\ud83d\udccc Trzon ludno\u015bci ewangelickiej przetrwa\u0142, a w 1862 roku siedmiu gospodarzy zawi\u0105za\u0142o komitet budowy ko\u015bcio\u0142a. W tym samym roku utworzono w\u0142asn\u0105 diasporaln\u0105 parafi\u0119 w diecezji wejherowskiej, z inicjatywy w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku Augusta Piepera; pierwszym pastorem zosta\u0142 Wilhelm Fischer z Bartoszyc. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 24 lipca 1864 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 19 listopada 1865 roku \u2014 budowa zaj\u0119\u0142a wi\u0119c dwa sezony, co t\u0142umaczy, dlaczego jedne zapisy podaj\u0105 rok 1864, a inne 1865. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest ceglany, w formach neogotyckich, ze smuk\u0142ymi przyporami, wysokimi sprz\u0119\u017conymi oknami i o\u015bmiobocznie zamkni\u0119tym ch\u00f3rem; wie\u017ca liczy 110 st\u00f3p.\n\nParafia obejmowa\u0142a wsie z terenu dzisiejszych gmin Linia, Szemud i Luzino, mi\u0119dzy innymi Bar\u0142omino, Wyszecino i T\u0119pcz; po budowie ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Luzinie w latach 1895\u20131897 straci\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wiernych. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 338 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 182 wyznania ewangelickiego \u2014 a wi\u0119c ponad po\u0142ow\u0119; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 211 os\u00f3b, niemieck\u0105 127. Po 1945 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka usta\u0142a, ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy w 1946 roku, a w 1971 roku erygowano parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego. Jest to jedyny dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na terenie gminy Linia. Dzieje parafii opracowa\u0142 monograficznie Andrzej Janusz w 2024 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Puzig\u201d, Gda\u0144sk 1907; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1864,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 evkirche/smasin.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/smasin.htm"},{"typ":"kronika historyczna","tytul":"Franz Schultz (1907): Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (Weiser-Smazin 1818)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Zabytek.pl / Wikipedia \u2014 Sma\u017cyno","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0182","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.487351,"lng":18.104419,"name_de":"Smasin","name_pl":"Sma\u017cyno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Antoniego)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sm\u0119towo Graniczne, po niemiecku Schmentau, wyros\u0142o przy kolei. Dla rosn\u0105cej, w wi\u0119kszo\u015bci niemieckiej spo\u0142eczno\u015bci ewangelickiej wzniesiono tu w 1904 roku neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceg\u0142y wraz z plebani\u0105, a przy \u015bwi\u0105tyni za\u0142o\u017cono cmentarz. Przed 1920 rokiem osada le\u017ca\u0142a w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder), w rejencji kwidzy\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie \u2014 w zawi\u015bla\u0144skiej cz\u0119\u015bci powiatu, oddanej Polsce w 1920 roku. W latach 1920\u20131939 Sm\u0119towo nale\u017ca\u0142o do Rzeczypospolitej i by\u0142o kolejow\u0105 stacj\u0105 graniczn\u0105 korytarza; st\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 dopisane do nazwy s\u0142owo \u201eGraniczne\u201d.\n\nTutejsi protestanci byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li rzymscy katolicy \u2014 jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em parafii pod wezwaniem Cia\u0142a i Krwi Pa\u0144skiej \u2014 a cmentarz ewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 jako przyko\u015bcielny. Obiekt figuruje w rejestrze i w ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Liczb tutejszych ewangelik\u00f3w ani statusu ich parafii nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142owo: wykaz gmin z 1885 roku nie zna jeszcze has\u0142a Schmentau w tym powiecie, a osada kolejowa ros\u0142a dopiero po tym spisie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"zabytek.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. pw. Cia\u0142a i Krwi Pa\u0144skiej, Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/smetowo-graniczne-kosciol-ewangelicki-obrzym-kat-pw-ciala-"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0302","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74412,"lng":18.6822,"name_de":"Schmentau","name_pl":"Sm\u0119towo Graniczne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sm\u0119towo Graniczne, po niemiecku Schmentau, by\u0142o kociewsk\u0105 wsi\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci polsk\u0105 i katolick\u0105; warstw\u0119 ewangelick\u0105 tworzyli przede wszystkim Niemcy, w tym w\u0142a\u015bciciele miejscowego maj\u0105tku. Do 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder), w rejencji kwidzy\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie, w zawi\u015bla\u0144skiej cz\u0119\u015bci powiatu; w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Rzeczypospolitej. \ud83d\udccc Wykaz gmin ze spisu z 1885 roku umieszcza w powiecie kwidzy\u0144skim, a nie starogardzkim, ca\u0142\u0105 t\u0119 okolic\u0119 \u2014 Lalkowy, Le\u015bn\u0105 Jani\u0119, Smarzewo, Sm\u0119t\u00f3wko i Kopytkowo; \u26a0 wiersza dla samego Sm\u0119towa wykaz w naszym odczycie nie zawiera, a jedyne w nim \u201eSchmentau\u201d to odr\u0119bna wie\u015b powiatu kartuskiego.\n\n\ud83d\udccc Katolicy nale\u017celi do 1936 roku do parafii w Lalkowach \u2014 wizytacja biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego wymienia Sm\u0119towo jako dw\u00f3r w wykazie dziesi\u0119cinnym tamtejszego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary, obok Kopytkowa z osiemnastoma kmieciami, Lalk\u00f3w z siedemnastoma i dworu w Sm\u0119t\u00f3wku, daj\u0105cego sze\u015b\u0107 korcy \u017cyta i cztery owsa. \u26a0 Druga nazwa, Luchowo, nie by\u0142a siedzib\u0105 parafii: te same wizytacje zapisuj\u0105 Luchowo jako folwark Konopackich o dwudziestu \u0142anach, nale\u017c\u0105cy do parafii w Pieni\u0105\u017ckowie, a spis ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu nowskiego z 1584 roku w og\u00f3le go nie wymienia.\n\n\u015aladem tutejszej spo\u0142eczno\u015bci ewangelickiej jest neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1904 roku wraz z pastor\u00f3wk\u0105, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1671 dnia 4 sierpnia 1998 roku, a po 1945 roku przej\u0119ty przez parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Cia\u0142a i Krwi Pa\u0144skiej. \ud83d\udccc Gmina ewangelicka jest jednak starsza od swojej \u015bwi\u0105tyni: w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, pogrzeb\u00f3w, komunikant\u00f3w i konfirmacji prowadzi\u0142a od 1896 roku i nale\u017ca\u0142a do diecezji \u015bwieckiej. Jak nieliczna by\u0142a ta warstwa po zmianie granic, wida\u0107 w pierwszym spisie Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku: na 365 mieszka\u0144c\u00f3w Sm\u0119towa w 29 budynkach mieszkalnych 351 poda\u0142o wyznanie rzymskokatolickie, a 14 ewangelickie; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 zadeklarowa\u0142y 353 osoby, niemieck\u0105 dwana\u015bcie. W s\u0105siednim Sm\u0119t\u00f3wku na 151 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o pi\u0119cioro.\n\nObiekt to grobowiec dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, stoj\u0105cy na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego; pochowani byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego. \u26a0 Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wpisuje w tym miejscu nie grobowiec, lecz alej\u0119 dawnego cmentarza poewangelickiego \u2014 obie kwalifikacje zapisano. \ud83d\udfe1 Ani datowania grobowca, ani nazwisk pochowanych nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0303","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74809,"lng":18.68658,"name_de":"Schmentau","name_pl":"Sm\u0119towo Graniczne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Smo\u0142dzino, po niemiecku Schmolsin, le\u017cy u wschodniego podn\u00f3\u017ca Rowoko\u0142u \u2014 wzg\u00f3rza o wysoko\u015bci stu czternastu metr\u00f3w, na kt\u00f3rym sta\u0142a s\u0142ynna kaplica pielgrzymkowa pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a wcze\u015bniej, jak si\u0119 przypuszcza, miejsce dawnego kultu; utrzymywano tam tak\u017ce ogie\u0144 dla \u017ceglarzy. Wie\u015b pojawia si\u0119 w dokumentach jako villa Smolsino w 1281 roku, gdy nadano j\u0105 klasztorowi z Bia\u0142obok\u00f3w, a w 1291 roku Bogus\u0142aw IV potwierdzi\u0142 darowizn\u0119 klasztorowi oliwskiemu. Reformacja przyspieszy\u0142a koniec sanktuarium na g\u00f3rze: mury rozebrano, srebra zabrano, a w zamian S. Tessen, w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br smo\u0142dzi\u0144skich i starosta l\u0119borski, wzni\u00f3s\u0142 u st\u00f3p wzg\u00f3rza kaplic\u0119, po\u015bwi\u0119con\u0105 3 czerwca 1582 roku. Osiem lat p\u00f3\u017aniej, 21 lipca 1590 roku, przy okazji wizytacji ko\u015bcielnej oddzielono ten okr\u0119g od parafii w Gardnie Wielkiej z zaleceniem, by patroni szukali duchownego \u201ewy\u0107wiczonego w obu j\u0119zykach\u201d.\n\nDalsze dzieje wsi splot\u0142y si\u0119 z ostatnim rozdzia\u0142em historii pomorskiego rodu ksi\u0105\u017c\u0119cego. Smo\u0142dzino przypad\u0142o owdowia\u0142ej po ksi\u0119ciu Janie Fryderyku ksi\u0119\u017cnej Erdmucie, a ta powo\u0142a\u0142a tu w 1610 roku pierwszego duchownego \u2014 Micha\u0142a Mostnika, znanego te\u017c jako Michael Br\u00fcggemann i pod \u0142aci\u0144sk\u0105 form\u0105 Pontanus. \ud83d\udccc To dla tej parafii przygotowa\u0142 on s\u0142owi\u0144ski przek\u0142ad Ma\u0142ego katechizmu Lutra; kronika ko\u015bcielna przypisuje mu obok katechizmu r\u00f3wnie\u017c zbi\u00f3r pie\u015bni ko\u015bcielnych i agend\u0119 wittenbersk\u0105, a tablic\u0119 domow\u0105 kaza\u0142 wypisa\u0107 w tej mowie na \u0142awach ko\u015bcielnych. Zachowany w Smo\u0142dzinie egzemplarz pierwszego wydania katechizmu Tetzner uzna\u0142 za jedyny, jaki zdo\u0142a\u0142 odnale\u017a\u0107. Po \u015bmierci Erdmuty w 1620 roku dobra obj\u0119\u0142a siostra Bogus\u0142awa XIV, Anna de Cro\u00ff, jedenaste dziecko ksi\u0119cia Bogus\u0142awa XIII, urodzona 3 pa\u017adziernika 1590 roku, i to ona ufundowa\u0142a murowany, barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu wcze\u015bniejszej kaplicy. \ud83d\udd34 Dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia \u015bwi\u0105tyni \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: Tetzner pisze o 14 pa\u017adziernika 1632 roku, M\u00fcller o 28 pa\u017adziernika tego samego roku. Osobn\u0105 matryku\u0142\u0119 dla parafii ustanowi\u0142a ksi\u0119\u017cna 20 marca 1654 roku.\n\nParafia obejmowa\u0142a pr\u00f3cz samego Smo\u0142dzina Cz\u0142uchy (Schlochow), Smo\u0142dzi\u0144ski Las (Holzkathen), Kluki (Klucken), \u017belazo (Selesen), Wierzchocino (Virchenzin), Witkowo (Vietkow) i Siecie (Zietzen), a prawo obsady nale\u017ca\u0142o do panuj\u0105cego; w 1940 roku liczy\u0142a osiem miejscowo\u015bci i 4 625 wiernych, wszystkich luteran. Smo\u0142dzino by\u0142o historycznym \u015brodkiem osadnictwa S\u0142owi\u0144c\u00f3w i kaszubskie nabo\u017ce\u0144stwo trzyma\u0142o si\u0119 tu d\u0142u\u017cej ni\u017c gdzie indziej nad Gardnem, ale i tu usta\u0142o \u2014 w 1832 roku; mow\u0105 domow\u0105 pozostawa\u0142o jeszcze pod koniec XIX wieku. Sama wie\u015b ros\u0142a: oko\u0142o 1850 roku mia\u0142a tysi\u0105c dwustu mieszka\u0144c\u00f3w, pod koniec stulecia tysi\u0105c sze\u015bciuset, a ca\u0142a parafia oko\u0142o czterech tysi\u0119cy dusz. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 w niej 1 224 osoby w 145 domach \u2014 1 207 ewangelik\u00f3w, 15 \u017byd\u00f3w i 2 katolik\u00f3w; osobno policzono sto\u0142owe dobra kr\u00f3lewskie z m\u0142ynem wodnym i 279 mieszka\u0144cami wyznania ewangelickiego. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, zapisano tu 1 226 ewangelik\u00f3w, 1 katolika, 2 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarzy jest w Smo\u0142dzinie dwa, a trzeci wi\u0105\u017ce si\u0119 z kaplic\u0105 na Rowokole, si\u0119gaj\u0105c\u0105 XIV i XV wieku. Przyko\u015bcielny le\u017cy w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, wzmocniony kamiennym murem; stoi na nim mogi\u0142a rodzinna w a\u017curowym, \u017celiwnym ogrodzeniu, a najstarszy z zachowanych krzy\u017cy pochodzi z 1867 roku. G\u0142\u00f3wny to cmentarz wiejski w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, niedaleko zabudowa\u0144, s\u0142u\u017c\u0105cy do dzi\u015b jako parafialny. W 1988 roku wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w jako jeden z najlepiej zachowanych w regionie \u2014 sta\u0142o wtedy na nim 190 kompletnie zachowanych nagrobk\u00f3w. Kilka lat po wpisie zosta\u0142 zniszczony: wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017celiwnych krzy\u017cy i \u017celiwnych ogrodze\u0144 mogi\u0142 skradziono. Z dawnego urz\u0105dzenia pozosta\u0142y tarasowe ukszta\u0142towanie terenu i ceglana brama g\u0142\u00f3wna z dwiema furtami, a w\u015br\u00f3d nielicznych ocala\u0142ych krzy\u017cy jest bogato dekorowany odlew z 1904 roku oraz krzy\u017ce z rzadkimi szczeg\u00f3\u0142ami: sygnatur\u0105 wykonawcy, E. Burowa ze S\u0142upska, dekoracj\u0105 w kszta\u0142cie anio\u0142a kl\u0119cz\u0105cego na chmurze i p\u0142askorze\u017ab\u0105 serca ze skrzy\u017cowan\u0105 kotwic\u0105 i krzy\u017cem. Ten sam Burow zastrzeg\u0142 sobie prawa autorskie do wzoru krzy\u017ca, kt\u00f3ry powtarza si\u0119 w Klukach, Lubuniu i Wielichowie. Bogactwo \u017celiwnego zdobnictwa zd\u0105\u017cy\u0142a jeszcze uchwyci\u0107 dokumentacja konserwatorska z 1987 roku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119\u0142a rzymskokatolicka parafia \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. \ud83d\udfe1 Losy samych S\u0142owi\u0144c\u00f3w by\u0142y bardziej z\u0142o\u017cone ni\u017c losy ludno\u015bci niemieckiej i dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a ich nie rozstrzygaj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Smo\u0142dzino.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSmo\u0142dzino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 510 (has\u0142o Schmolsin) = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Tetzner, Die Slowinzen; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 211\u2013212","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0718","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6571157,"lng":17.2166197,"name_de":"Schmolsin","name_pl":"Smo\u0142dzino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Smo\u0142dzinie (Schmolsin) otacza barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1632 roku. Wie\u015b by\u0142a centrum lutera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w: tutejszym pastorem by\u0142 Micha\u0142 Mostnik \u2014 po niemiecku Michael Br\u00fcggemann, z \u0142aci\u0144ska Pontanus, wszystkie trzy formy dotycz\u0105 jednej osoby \u2014 wydawca Ma\u0142ego katechizmu Lutra i pie\u015bni po kaszubsku. Ostatnie kazanie po s\u0142owi\u0144sku wyg\u0142oszono tu w 1832 roku.\n\n\ud83d\udccc Nekropolie Smo\u0142dzina uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w dzieje wsi. Najstarsza, z XIV i XV wieku, le\u017ca\u0142a na stoku Rowoko\u0142u przy kaplicy \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i pami\u0119ta czasy przed Reformacj\u0105. Druga, powsta\u0142a po 1534 roku wraz z Reformacj\u0105, to w\u0142a\u015bnie cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 przeniesiony pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 przy jego budowie w 1632 roku. Trzecia za\u0142o\u017cona zosta\u0142a pod koniec XIX wieku i jest czynna do dzi\u015b.\n\n\ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje ten przyko\u015bcielny dok\u0142adnie i umieszcza go w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. Ogrodzono go i wzmocniono kamiennym murem; stoi na nim mi\u0119dzy innymi mogi\u0142a rodzinna wyznaczona \u017celiwnym, a\u017curowym ogrodzeniem, a z nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142y krzy\u017ce \u017celiwne i kamienne \u2014 najstarszy z 1867 roku. Wszystkie pierwotne elementy zgromadzono dzi\u015b we wschodniej cz\u0119\u015bci za\u0142o\u017cenia.\n\n\ud83d\udd34 Dwa zapisy z wcze\u015bniejszej wersji opisu wymagaj\u0105 sprostowania. Cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, a nie w rejestrze, i jest mocno zdewastowany \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne \u015blady, wspomniana kwatera w \u017celiwnym ogrodzeniu i granitowy nagrobek \u017cony pastora Bartelta, zmar\u0142ej w 1929 roku. Zdanie o nagrobkach si\u0119gaj\u0105cych XVI wieku nie ma zatem pokrycia w tym, co dzi\u015b na cmentarzu stoi.\n\nW 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 1 308 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis z 1885 roku wykaza\u0142 ich 1 224: 1 207 ewangelik\u00f3w, 15 \u017byd\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, zapisano tu 1 226 ewangelik\u00f3w, 1 katolika, 2 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w. W marcu 1945 roku wkroczy\u0142y wojska sowieckie, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1946\u20131947. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy dzi\u015b parafii rzymskokatolickiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Smo\u0142dzino.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSmo\u0142dzino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0717","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.661093,"lng":17.213384,"name_de":"Schmolsin (Kirchhof / cmentarz przyko\u015bcielny)","name_pl":"Smo\u0142dzino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Smo\u0142dzinie (po niemiecku Schmolsin) stoi na zboczu Rowoko\u0142u, jednego z trzech \u015bwi\u0119tych wzg\u00f3rz Pomorza i dawnego celu pielgrzymek. Wzg\u00f3rze liczy 114 metr\u00f3w wysoko\u015bci; na jego szczycie sta\u0142a kaplica pielgrzymia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, przy kt\u00f3rej \u2014 jak niesie przekaz \u2014 utrzymywano ogie\u0144 dla \u017ceglarzy, a kt\u00f3r\u0105 jeszcze w 1485 roku wskazywano jako miejsce pokuty. Kaplica podupad\u0142a w szesnastym wieku. Sama wie\u015b pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach wcze\u015bnie: w 1281 roku villa Smolsino nadano klasztorowi w Bia\u0142obokach z przeznaczeniem na budow\u0119 klasztoru przy s\u0142upskim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a w 1291 roku Bogus\u0142aw IV potwierdzi\u0142 t\u0119 darowizn\u0119 klasztorowi oliwskiemu.\n\nTutejszy zamek s\u0142u\u017cy\u0142 owdowia\u0142ym ksi\u0119\u017cnym Erdmucie i Annie jako wdowia siedziba, a to w\u0142a\u015bnie Anna de Croy, siostra Bogus\u0142awa XIV \u2014 ostatniego ksi\u0119cia pomorskiego \u2014 wydzieli\u0142a Smo\u0142dzino z parafii w Gardnie Wielkiej i kaza\u0142a zbudowa\u0107 ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu kaplicy z 1582 roku. \ud83d\udd34 Franz Tetzner odnosi jednak usamodzielnienie parafii do wizytacji z 21 lipca 1590 roku, kiedy to od\u0142\u0105czono j\u0105 od Gardny, a patronom polecono szuka\u0107 duchownego \u201et\u00fcchtigen, gelahrten, sittsahmen und in beyden Sprachen wohlge\u00fcbten\u201d, czyli sprawnego, uczonego, obyczajnego i bieg\u0142ego w obu j\u0119zykach; obu przekaz\u00f3w nie pogodzono. Pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zacz\u0119to stawia\u0107 w poniedzia\u0142ek 29 maja 1581 roku, a pierwsze kazanie wyg\u0142osi\u0142 w niej w Zielone \u015awi\u0105tki, 3 czerwca 1582 roku, sprowadzony ze S\u0142upska superintendent David Croll \u2014 kronika smo\u0142dzi\u0144ska zanotowa\u0142a przy tym z naciskiem, \u017ce po\u015bwi\u0119ci\u0142 dom Bo\u017cy bez krzy\u017cma, wody \u015bwi\u0119conej, \u015bwiec, chor\u0105gwi i kadzid\u0142a, \u201edas g\u00f6ttlich wort und sein gebeth\u201d samym S\u0142owem Bo\u017cym i modlitw\u0105. \ud83d\udd34 Data po\u015bwi\u0119cenia obecnego ko\u015bcio\u0142a jest w \u017ar\u00f3d\u0142ach rozbie\u017cna: podaje si\u0119 14 pa\u017adziernika 1632 roku, 16 pa\u017adziernika 1632 i 28 pa\u017adziernika 1632. Osobn\u0105 matryku\u0142\u0119 parafialn\u0105 ksi\u0119\u017cna ustanowi\u0142a 20 marca 1654 roku. \u015awi\u0105tyni\u0119 rozbudowywano w 1828 i 1874 roku; nale\u017cy do najbogaciej wyposa\u017conych ko\u015bcio\u0142\u00f3w wiejskich wschodniego Pomorza.\n\nSmo\u0142dzino by\u0142o g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem lutera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 s\u0142owia\u0144skiej, ewangelickiej ludno\u015bci znad jezior Gardno i \u0141ebsko. Pierwszym tutejszym pastorem by\u0142 Micha\u0142 Mostnik, znany tak\u017ce jako Michael Br\u00fcggemann i Pontanus, kt\u00f3ry wyda\u0142 Ma\u0142y katechizm Lutra po kaszubsku. Ksi\u0119\u017cna Erdmuta powo\u0142a\u0142a go w 1600 roku na swojego kapelana, a ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw XIV potwierdzi\u0142 to nadanie 27 czerwca 1622 roku; Mostnik zmar\u0142 7 wrze\u015bnia 1654 roku, a urz\u0105d obj\u0105\u0142 po nim syn, Thomas Pontanus, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 go do 1696 roku. \ud83d\udd34 Tetzner prowadzi tego samego duchownego pod imieniem Melchior i datuje jego powo\u0142anie na dworsk\u0105 kapelani\u0119 na 1610 rok, gdy liczy\u0142 trzydzie\u015bci dwa lata; obie wersje zapisano. By\u0142 synem s\u0142upskiego mieszczanina i tokarza, studiowa\u0142 cztery lata w Magdeburgu, cztery w Wittenberdze i dwa w Helmstedt, potem jeszcze w Jenie i Lipsku. Umar\u0142 ubogi: pozostawionego kasie ko\u015bcielnej d\u0142ugu 114 floren\u00f3w nie zdo\u0142ano \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 ze spadku i umorzy\u0142 go dopiero ksi\u0105\u017c\u0119 Ernest Bogus\u0142aw. Kazania w mowie kaszubskiej g\u0142oszono w Smo\u0142dzinie do 1832 roku, d\u0142u\u017cej ni\u017c w wi\u0119kszo\u015bci okolicznych parafii; jeszcze w 1821 roku Smo\u0142dzino wymieniano w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych \u017cy\u0142o po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu starych Kaszub\u00f3w nieznaj\u0105cych niemieckiego, a ksi\u0119gi i kroniki ko\u015bcielne po\u015bwiadczaj\u0105, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa w tej mowie odprawiano tu wtedy regularnie.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 1 224 mieszka\u0144c\u00f3w: 1 207 ewangelik\u00f3w, 15 \u017byd\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, naliczono tu 1 226 ewangelik\u00f3w, 1 katolika, 2 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w. Pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku Smo\u0142dzino liczy\u0142o ju\u017c oko\u0142o 1 600 mieszka\u0144c\u00f3w wobec 1 200 w 1850 roku, a ca\u0142a parafia oko\u0142o 4 000 dusz. Mia\u0142a ona siedzib\u0119 na miejscu i obejmowa\u0142a jeszcze siedem okolicznych miejscowo\u015bci, w\u015br\u00f3d nich Kluki; kolatorem by\u0142 w\u0142adca kraju.\n\nW 1940 roku parafia liczy\u0142a 4 625 wiernych w o\u015bmiu wsiach \u2014 w\u015br\u00f3d nich by\u0142y Kluki, ostatnie miejsce, gdzie m\u00f3wiono dialektem s\u0142owi\u0144skim, dzi\u015b siedziba Muzeum Wsi S\u0142owi\u0144skiej. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i jest czynna do dzi\u015b. Przy ko\u015bciele zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz, obwiedziony kamiennym murem, z \u017celiwnymi i kamiennymi krzy\u017cami, z kt\u00f3rych najstarszy pochodzi z 1867 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczon\u0105 tam kronik\u0105 ko\u015bcio\u0142a w Smo\u0142dzinie i uwag\u0105 Jana Chrystiana Ludwika Hakena z \u201ePommersche Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d (1821); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1632,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Smo\u0142dzinie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Smo%C5%82dzinie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSmo\u0142dzino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0018","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.661093,"lng":17.213384,"name_de":"Schmolsin","name_pl":"Smo\u0142dzino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej (Schmolsin)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Smo\u0142dzi\u0144ski Las, po niemiecku Holzkathen, le\u017cy mi\u0119dzy jeziorami Gardno i \u0141ebsko, trzy kilometry od Ba\u0142tyku, w rdzeniu ziemi s\u0142owi\u0144skiej \u2014 obszaru lutera\u0144skiej ludno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej, kt\u00f3rej dawne \u017cycie pokazuje dzi\u015b Muzeum Wsi S\u0142owi\u0144skiej w pobliskich Klukach. Wie\u015b za\u0142o\u017cono w 1777 roku jako osad\u0119 folwarczn\u0105 z inicjatywy Franza Balthasara Sch\u00f6nberga von Brenckenhoff; uchodzi\u0142a za najd\u0142u\u017csz\u0105 wie\u015b powiatu s\u0142upskiego (Kreis Stolp), le\u017c\u0105cego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze.\n\nLudno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w Smo\u0142dzinie (Kirchspiel Schmolsin) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, gdzie do XIX wieku g\u0142oszono kazania i \u015bpiewano pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku. Ko\u015bcio\u0142a parafialnego w samej wsi nie by\u0142o \u2014 sta\u0142 tu tylko dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz ewangelicki z drewnian\u0105 kaplic\u0105 w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-zachodniej. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 841 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego lokuje ten cmentarz pomi\u0119dzy rozproszon\u0105 zabudow\u0105 siedliskow\u0105 we wschodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, po po\u0142udniowej stronie drogi g\u0142\u00f3wnej, i pokazuje, jak zmieni\u0142 kszta\u0142t: na mapie dziewi\u0119tnastowiecznej zaznaczono go jako kwadrat, dzi\u015b jest prostok\u0105tem. Z dawnego urz\u0105dzenia zosta\u0142y fragmenty ogrodzenia od wschodu w postaci murowanych s\u0142upk\u00f3w oraz cz\u0119\u015bciowo graniczny starodrzew \u015bwierkowy. \ud83d\udccc Zachowana brama od wschodu pozwala odczyta\u0107 rzecz, kt\u00f3rej nie wida\u0107 ju\u017c w terenie: cmentarz by\u0142 dwukwaterowy i asymetryczny. Poza tymi elementami nie przetrwa\u0142y \u017cadne pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. By\u0142y ofiary w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w, potem przysz\u0142y wysiedlenia, a na ich miejsce przybyli polscy osadnicy. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny, a uk\u0142ad kwater zatarty; wcze\u015bniejsza dokumentacja notowa\u0142a tu oko\u0142o 37 nagrobk\u00f3w, w tym 7 krzy\u017cy \u017celiwnych, 7 a\u017curowych i granitowe coko\u0142y, najstarszy z 1877 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Smo\u0142dzi\u0144ski Las \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Smo\u0142dzi\u0144ski Las.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Smo\u0142dzi\u0144ski Las \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzinski-las/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0719","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.691188,"lng":17.249937,"name_de":"Holzkathen","name_pl":"Smo\u0142dzi\u0144ski Las \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sobowidz \u2014 po niemiecku Sobbowitz \u2014 by\u0142 rzadkim na tej ziemi przypadkiem: wsi\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105, w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, a nie tylko cmentarz po s\u0105siedzku. Katolicy podlegali parafii w Tr\u0105bkach Wielkich. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do prowincji Prusy Zachodnie; \ud83d\udfe1 spis z 1885 roku zalicza j\u0105 jeszcze do powiatu starogardzkiego (Preu\u00dfisch Stargard), a dopiero p\u00f3\u017aniej znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym. W latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w Landkreis Danziger H\u00f6he \u2014 granica z Polsk\u0105 bieg\u0142a oko\u0142o kilometra na po\u0142udnie \u2014 a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\n\ud83d\udccc Rang\u0119 miejsca wyznacza\u0142 zamek. Krzy\u017cacy wznie\u015bli tu warowni\u0119, kt\u00f3ra przy ko\u0144cu ich panowania zagin\u0119\u0142a \u2014 opisa\u0142 to ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. \u017be nie by\u0142a to zwyk\u0142a stra\u017cnica, po\u015bwiadcza dokument wystawiony w Sobowidzu 24 czerwca 1432 roku: wielki mistrz Paul von Ru\u00dfdorf nada\u0142 w nim gda\u0144skim marynarzom plac na Nowej Grobli pod budow\u0119 kaplicy i przytu\u0142ku dla chorych, wraz z rozporz\u0105dzeniami o ich urz\u0105dzeniu. Odpis z pi\u0119tnastego wieku przechowuje archiwum miasta Gda\u0144ska, drugi \u2014 archiwum pa\u0144stwowe w Kr\u00f3lewcu. Za czas\u00f3w polskich mieszkali w Sobowidzu starostowie niegrodowi, kt\u00f3rzy w siedemnastym wieku utrzymywali osobn\u0105 kaplic\u0119, na tyle obszern\u0105, \u017ce w aktach urz\u0119dowych bywa nazywana ko\u015bcio\u0142em; p\u00f3\u017aniejszych wiadomo\u015bci o niej brak.\n\nPierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono tu 2 marca 1789 roku. \ud83d\udd34 Powtarzany dot\u0105d w tym miejscu rok 1798 nie ma oparcia w \u017ar\u00f3d\u0142ach: rok 1789 podaje wykaz Agathona Harnocha, a niezale\u017cnie potwierdzaj\u0105 go ksi\u0119gi metrykalne parafii, prowadzone w\u0142a\u015bnie od 1789 roku. \u015awi\u0105tyni\u0119 odbudowano w latach 1842\u20131843 i rozbudowano w latach 1897\u20131898; otrzyma\u0142a od cesarza Wilhelma II witra\u017c Dobrego Pasterza oraz dzwony z Bochum. Cmentarz przyko\u015bcielny ewidencja datuje na pocz\u0105tek XIX wieku, cho\u0107 bywa cofany do wieku osiemnastego.\n\n\ud83d\udccc Zmiana wyznaniowej wi\u0119kszo\u015bci widoczna jest tu jak ma\u0142o gdzie w atlasie. \ud83d\udfe1 Wizytacja z 1780 roku \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142o, kt\u00f3rego atrybucji nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 \u2014 notuje we wsi 97 katolik\u00f3w i 65 ewangelik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku daje obraz odwrotny: wiersz \u201eSobbowitz, Dom\u00e4ne\u201d, strona 30, pozycja 69, wykazuje 705 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 461 ewangelik\u00f3w, 217 katolik\u00f3w, 19 innych chrze\u015bcijan i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w. Osobno, pod pozycj\u0105 70, spis liczy cz\u0119\u015b\u0107 nadle\u015bnictwa: czterna\u015bcioro ludzi, z tego dwana\u015bcioro ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Obie miary liczono inaczej, bo wizytacja mierzy parafi\u0119, a spis wie\u015b, wi\u0119c por\u00f3wnanie trzeba bra\u0107 z ostro\u017cno\u015bci\u0105 \u2014 ale sam kierunek jest wyra\u017any. Byli to luteranie i ewangelicy unijni; mennonici osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a Sobowidz le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej.\n\nW 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka uciek\u0142a przed Armi\u0105 Czerwon\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, parafi\u0119 Przemienienia Pa\u0144skiego erygowano w 1946 roku, a wie\u015b zasiedlono ludno\u015bci\u0105 z Kociewia. Cmentarz jest dzi\u015b rzymskokatolickim cmentarzem przyko\u015bcielnym.\n\n\ud83d\udccc Sam cmentarz pochodzi z XVIII wieku, a wi\u0119c jest starszy od wszystkich trzech kolejnych wciele\u0144 tutejszego ko\u015bcio\u0142a.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia, przy kt\u00f3rej le\u017cy ten cmentarz, jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1841, decyzj\u0105 z 20 lutego 2009 roku; wykaz opisuje j\u0105 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Przemienienia Pa\u0144skiego, 1843, 2 po\u0142owa XIX\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 206; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, Bd. 4: Urkunden, nr 133; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny, ob. rzymskokatolicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-prz-694568"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 206","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, Bd. 4: Urkunden","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0374","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.145436,"lng":18.591355,"name_de":"Sobbowitz","name_pl":"Sobowidz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Sobowidzu (niem. Sobbowitz), Kreis Danziger H\u00f6he. Miejscowo\u015b\u0107 do 1920 nale\u017ca\u0142a do Prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska (obszar w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicki), 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. W Sobowidzu dzia\u0142a\u0142a parafia ewangelicka z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em \u2014 najpewniej Ko\u015bcio\u0142a unijnego (staropruskiego), z przewag\u0105 luteran [?]. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (pierwotny z 1798, odbudowany 1842\u20131843, rozbudowany 1897\u20131898) otrzyma\u0142 od cesarza Wilhelma II witra\u017c Dobrego Pasterza i dzwony z Bochum. Cmentarz pochodzi z XVIII w. Po 1945 ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 parafi\u0119 Przemienienia Pa\u0144skiego erygowano w 1946. Obiekt NIE jest mennonicki: le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, poza stref\u0105 osadnictwa ol\u0119derskiego \u017bu\u0142aw.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytek.pl \u2014 cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny, ob. rzymskokatolicki, Sobowidz","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-prz-694568"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0375","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.14627,"lng":18.59822,"name_de":"Sobbowitz","name_pl":"Sobowidz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sobowidz, po niemiecku Sobbowitz, by\u0142 wsi\u0105 domenaln\u0105 nad Mot\u0142aw\u0105, w czasach krzy\u017cackich grodem i siedzib\u0105 w\u00f3jta tczewskiego. Zamek z pocz\u0105tku czternastego wieku zaj\u0119li Polacy w 1410 roku, gda\u0144szczanie zburzyli go w 1459, oko\u0142o 1512 roku odbudowa\u0142 go wojewoda Jerzy Ba\u017cy\u0144ski, w 1585 dzier\u017cy\u0142 go Hans Beier, a w siedemnastym wieku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do starost\u00f3w niegrodowych. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia Sobowidz w powiecie starogardzkim, w dziale obwod\u00f3w dworskich, i to dwa razy: jako domen\u0119 z 705 mieszka\u0144cami i jako cz\u0119\u015b\u0107 nadle\u015bnictwa z 14 mieszka\u0144cami, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o 12 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Do 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a od 1939 do 1945 roku w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nPrzewag\u0119 mieli tu ewangelicy \u2014 te same liczby, kt\u00f3re notuje \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d, pochodz\u0105 w\u0142a\u015bnie ze spisu: 705 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 461 ewangelik\u00f3w, 217 katolik\u00f3w, 19 dysydent\u00f3w i 8 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 i szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, a parafia si\u0119ga\u0142a daleko poza jej granice: w tym samym spisie trzyna\u015bcie miejscowo\u015bci s\u0105siedniego powiatu tczewskiego wskazuje Sobowidz jako sw\u00f3j o\u015brodek parafialny. Miejscowi katolicy nale\u017celi do parafii w Tr\u0105bkach Wielkich. Tutejsi protestanci byli luteranami, a po 1817 roku nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego pod patronatem pruskim.\n\nPierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z 1798 roku rozebrano w 1837; obecny, murowany z ceg\u0142y, po\u015bwi\u0119cono w 1843, przebudowano w 1864, a w latach 1897\u20131898 dodano apsyd\u0119, zakrysti\u0119 i wie\u017c\u0119, dochodz\u0105c do 575 miejsc. O tym, \u017ce parafia trwa\u0142a a\u017c do 1945 roku, \u015bwiadcz\u0105 dary z cesarskiego dworu: witra\u017c \u201eDobry Pasterz\u201d od Wilhelma II i msza\u0142 od cesarzowej Augusty Wiktorii. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, a parafi\u0119 Przemienienia Pa\u0144skiego erygowano w 1946. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b i figuruje w rejestrze oraz w ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 30, poz. 69 i 70; Kreis Dirschau, s. 28); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":1843,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Przemienienia Pa\u0144skiego w Sobowidzu \u2013 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Przemienienia_Pa%C5%84skiego_w_Sobowidzu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Przemienienia Pa\u0144skiego, Sobowidz (poprawka ~3 km)","id":"KOS-0191","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14546,"lng":18.5913,"name_de":"Sobbowitz","name_pl":"Sobowidz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sokole, dawniej Falkenwalde, le\u017cy w gminie Czarne. Wie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 364 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 360 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w \u2014 a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Czarnem. \ud83d\udfe1 S\u0142ownik geograficzny podaje liczby ni\u017csze: 257 ewangelik\u00f3w i czternastu katolik\u00f3w przy 78 budynkach i 32 domach mieszkalnych na 5651 morgach. Przesz\u0142o stu os\u00f3b r\u00f3\u017cnicy wskazuje na inny zakres pomiaru albo na wcze\u015bniejsz\u0105 dat\u0119.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu jednak znacznie wcze\u015bniej i jego dzieje warto opowiedzie\u0107 od pocz\u0105tku, bo dot\u0105d mieszano je z dziejami innej wsi. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze, \u017ce \u015bwi\u0105tynia w Falkenwalde by\u0142a zapewne starsza ni\u017c miejska w Czarnem: gdy w 1345 roku wielki mistrz Konrad von Jungingen nadawa\u0142 miastu przywileje, z\u0142\u0105czy\u0142 oba ko\u015bcio\u0142y i wyra\u017anie zaznaczy\u0142, \u017ce parafialnym ma by\u0107 falkenwaldzki, a czarnie\u0144ski tylko jego fili\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ca\u0142y z drewna, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i pod patronatem rz\u0105dowym; w o\u0142tarzu mia\u0142 obraz Chrystusa na krzy\u017cu z Matk\u0105 Bolesn\u0105 i \u015bwi\u0119tym Janem po bokach, a przy \u015bcianie star\u0105 chrzcielnic\u0119. Proboszcz mia\u0142 tu cztery w\u0142\u00f3ki roli, a miasto Czarne p\u0142aci\u0142o co roku na Trzech Kr\u00f3li trzy z\u0142ote i cztery funty wosku.\n\nRole odwr\u00f3ci\u0142y si\u0119 w 1617 roku, gdy arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 falkenwaldzki do Czarnego jako filialny; z nabo\u017ce\u0144stwem przyje\u017cd\u017ca\u0142 odt\u0105d dziekan czarnie\u0144ski, zwykle co drug\u0105 niedziel\u0119. \ud83d\udd34 W 1824 roku drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142ek sp\u0142on\u0105\u0142 do szcz\u0119tu i ju\u017c go nie odbudowano, a w 1836 roku w\u0142adza biskupia rozwi\u0105za\u0142a tutejsz\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, przy\u0142\u0105czaj\u0105c j\u0105 do Czarnego. Po\u017car z 1824 roku dotyczy wi\u0119c tej \u015bwi\u0105tyni, a nie \u2014 jak dot\u0105d zapisywano \u2014 ewangelickiej kaplicy rzekomo wzniesionej w 1754 roku.\n\n\u26a0 Kr\u0105\u017c\u0105cy przy tym wpisie opis ko\u015bcio\u0142a filialnego pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jakuba, patronatu prywatnego i przy\u0142\u0105czonego do G\u0142ubczyna \u2014 wraz ze zdaniem o odebraniu go ewangelikom w 1643 roku i ponownym po\u015bwi\u0119ceniu przez jezuit\u00f3w \u2014 pochodzi z zupe\u0142nie innego has\u0142a Fankidejskiego i do Sokola si\u0119 nie odnosi.\n\n\ud83d\udfe1 O samej ewangelickiej kaplicy z 1754 roku nie mamy zatem potwierdzenia w tym \u017ar\u00f3dle. Cmentarz ewangelicki pozostaje najpewniejszym \u015bladem tutejszej wsp\u00f3lnoty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 298.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Falkenwalde, niem., w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 298","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\", Pelplin 1880, has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Falkenwalde\"","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0479","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65595,"lng":16.97868,"name_de":"Falkenwalde","name_pl":"Sokole \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sominy \u2014 po niemiecku Sommin, po kaszubsku Somin\u00eb \u2014 le\u017c\u0105 nad Jeziorem Somi\u0144skim, w \u017ar\u00f3dliskowym obszarze Brdy, na ziemi bytowskiej. To jeden z o\u015brodk\u00f3w fenomenu Kaszub\u00f3w ewangelickich: wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a katolicy nale\u017celi do parafii w Ugoszczy. W po\u0142udniowej, w wi\u0119kszo\u015bci katolickiej cz\u0119\u015bci powiatu bytowskiego by\u0142a pod tym wzgl\u0119dem wyj\u0105tkiem \u2014 monografia powiatu wydana w 1938 roku, kt\u00f3ra zestawi\u0142a stosunki wyznaniowe w trzech przekrojach, podaje dla 1810 roku siedmiu katolik\u00f3w na 113 mieszka\u0144c\u00f3w, czyli sze\u015b\u0107 procent, dla 1855 roku 49 katolik\u00f3w, czyli pi\u0119tna\u015bcie procent, a dla 1936 roku 112, czyli trzydzie\u015bci jeden procent. \ud83d\udd34 Liczba mieszka\u0144c\u00f3w z 1810 roku nie daje si\u0119 pogodzi\u0107 z wizytacj\u0105 z 1780 roku, kt\u00f3ra wykaza\u0142a tu 231 os\u00f3b.\n\nZachowany drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, wzniesiono w latach 1756\u20131757 jako ewangelicki; postawi\u0142 go cie\u015bla Westphal z Bytowa. Remontowano go w latach 1910\u20131911, a w 1960 roku wpisano do rejestru zabytk\u00f3w. \ud83d\udfe1 Numer wpisu podawany jest dwojako: A-155 albo A-155; nie rozstrzygni\u0119to te\u017c, dlaczego *S\u0142ownik geograficzny* nazywa tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 \u201edawniej katolick\u0105\u201d, skoro zbudowano j\u0105 dla ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Samodzielno\u015bci parafialnej Sominy doczeka\u0142y si\u0119 jednak dopiero sto lat po zbudowaniu ko\u015bcio\u0142a. Ernst M\u00fcller zapisuje, \u017ce przez d\u0142ugi czas obs\u0142ugiwa\u0142 je drugi duchowny z Bytowa; zgod\u0105 Naczelnej Rady Ko\u015bcielnej z 11 listopada 1852 roku ustanowiono tu osobny wikariat parafialny, obsadzony w 1853 roku, a dokumentem erekcyjnym z 28 czerwca i 15 lipca 1871 roku utworzono samodzieln\u0105 parafi\u0119 obejmuj\u0105c\u0105 38 miejscowo\u015bci. Le\u017ca\u0142y one a\u017c w trzech powiatach \u2014 bytowskim, ko\u015bcierskim i cz\u0142uchowskim \u2014 a wi\u0119c parafia przekracza\u0142a granic\u0119 prowincji: w wykazie gmin z 1885 roku trzy wsie powiatu cz\u0142uchowskiego, Lubon, Pronsponka i Sobozin, maj\u0105 w kolumnie parafii ewangelickiej wpis \u201eSommin, Prov. Pomm.\u201d, a w spisie z 1910 roku to samo maj\u0105 Trzebu\u0144 i obw\u00f3d le\u015bny Dunajki w powiecie ko\u015bcierskim. Kaplice sta\u0142y w Studzienicach i w Sobozinie. Pierwszym pastorem samodzielnej parafii zosta\u0142 Bernhard Rothenberg, wcze\u015bniej tutejszy diakon.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka ju\u017c w XVIII wieku. Wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku \u2014 a wi\u0119c \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie \u2014 notuje tu 21 katolik\u00f3w i 210 ewangelik\u00f3w, czyli dziewi\u0119\u0107 dziesi\u0105tych mieszka\u0144c\u00f3w. \u26a0 Dalsze liczby s\u0105 sporne. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla 1885 roku 416 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 367 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w, natomiast spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 196, pozycja 38) daje 315 ewangelik\u00f3w, 101 katolik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w, a wi\u0119c 422 osoby i zupe\u0142nie inny podzia\u0142 wyznaniowy. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a dzi\u015b Sominy licz\u0105 347 mieszka\u0144c\u00f3w. \u26a0 Datowania cmentarza ani jego stanu nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 65\u201366 (has\u0142o Sommin); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 196, poz. 38; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 160.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski (Sominy)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eStudzienice / t. XI Sumin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Sominy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 65 = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Butow, Geschientlichte (1938), mapy 15\u201317 (ludno\u015b\u0107 katolicka w powiecie 1810, 1855, 1936); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Schlochau s. 160, poz. 53, 65, 75; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Berent poz. 109 i 124","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0727","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03561,"lng":17.64074,"name_de":"Sommin","name_pl":"Sominy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sominach, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, wzniesiono jako ewangelicki. Nazwa wsi pochodzi od jeziora, wzmiankowanego w opisie granic z 1313 roku jako lacus Zomyn. Sama osada istnieje od oko\u0142o 1600 roku; w metryce ko\u015bcio\u0142a w Ugoszczy z 1607 roku nazwano j\u0105 \u201enowym dworkiem\u201d, neues D\u00f6rfchen.\n\nDroga do samodzielno\u015bci trwa\u0142a ponad dwie\u015bcie lat. W 1607 roku Sominy nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Ugoszczy, a od pocz\u0105tku XVIII wieku do 1871 roku by\u0142y fili\u0105 Bytowa \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 je drugi duchowny bytowski, a od 1853 roku w\u0142asny wikariusz parafialny. Dopiero dokumenty erekcyjne z 28 czerwca i 15 lipca 1871 roku uczyni\u0142y z Somin samodzieln\u0105 parafi\u0119, kt\u00f3rej 38 miejscowo\u015bci le\u017ca\u0142o w trzech powiatach: bytowskim, ko\u015bcierskim i cz\u0142uchowskim. M\u00fcller wymienia w niej dwie kaplice; jedna z nich, w Studzienicach, nale\u017ca\u0142a do parafii od 1890 roku. Patronat sprawowa\u0142 w\u0142adca, a od 1918 roku pa\u0144stwo.\n\nWcze\u015bniejsza \u015bwi\u0105tynia z oko\u0142o 1705 roku, zr\u0119bowa i kryta strzech\u0105, by\u0142a w 1749 roku w z\u0142ym stanie. W 1755 roku mistrz budowlany Braemer sporz\u0105dzi\u0142 projekt nowego ko\u015bcio\u0142a szachulcowego z wype\u0142nieniem ceglanym \u2014 ale go nie zrealizowano. Zamiast tego w latach 1755\u20131757 cie\u015bla urz\u0119dowy Westphal z Bytowa postawi\u0142 obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany w konstrukcji zr\u0119bowej, z wie\u017c\u0105 szkieletow\u0105 od frontu i naw\u0105 zamkni\u0119t\u0105 tr\u00f3jbocznie; o\u0142tarz i ambon\u0119 przeniesiono ze starej \u015bwi\u0105tyni. \u015aciany, dach i ostros\u0142upowy he\u0142m wie\u017cy kryte s\u0105 gontem, a chor\u0105giewka na wie\u017cy nosi dat\u0119 1756. \u015aciany oszalowano w 1783 roku, a w latach 1910\u20131911 ko\u015bci\u00f3\u0142 restaurowano i dobudowano zakrysti\u0119.\n\nWie\u015b ros\u0142a przez ca\u0142y wiek dziewi\u0119tnasty, a razem z ni\u0105 zmienia\u0142y si\u0119 proporcje wyzna\u0144. W 1810 roku mieszka\u0142o tu 113 os\u00f3b, w tym siedmioro katolik\u00f3w; w 1855 roku \u2014 330 przy 49 katolikach; w 1885 \u2014 416 przy 49; w 1895 \u2014 422 przy 101; w 1905 \u2014 475 przy 163; w 1925 \u2014 437 przy 121; w 1933 \u2014 380 przy 151. Po odliczeniu katolik\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o kolejno 106, 281, 367, 321, 312, 316 i 229. Szczyt ludno\u015bci og\u00f3\u0142em przypad\u0142 na rok 1905, ale ewangelik\u00f3w by\u0142o najwi\u0119cej dwadzie\u015bcia lat wcze\u015bniej, w 1885 roku, i od tamtej pory ich liczba ju\u017c tylko mala\u0142a. Sominy zwraca\u0142y przy tym uwag\u0119 statystyk\u00f3w: w po\u0142udniowo-wschodnim, w wi\u0119kszo\u015bci katolickim kra\u0144cu powiatu bytowskiego by\u0142y wsi\u0105 ewangelick\u0105 niemal bez wyj\u0105tku, a katolicy stanowili w nich w 1810 roku sze\u015b\u0107 setnych mieszka\u0144c\u00f3w, w 1855 roku pi\u0119tna\u015bcie setnych. \u26a0 Monografia powiatu bytowskiego wydana w Szczecinie w 1938 roku, druk narodowosocjalistyczny, z kt\u00f3rego wolno bra\u0107 wy\u0142\u0105cznie liczby, dopisuje do tego szeregu rok 1936 z 112 katolikami, czyli trzydziestoma jeden setnymi mieszka\u0144c\u00f3w. \ud83d\udd34 Katolik\u00f3w by\u0142oby wi\u0119c w 1936 roku mniej ni\u017c trzy lata wcze\u015bniej i r\u00f3\u017cnicy nie wyja\u015bniono.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Jest ko\u015bcio\u0142em filialnym i zabytkiem wpisanym do rejestru.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; \u26a0 Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 \u2014 druk narodowosocjalistyczny, wykorzystany wy\u0142\u0105cznie dla danych liczbowych; karta ewidencyjna zabytku Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1756,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pw. Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski w Sominach \u2014 Zabytek.pl (NID)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-264817"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Sominy \u2014 kosciolydrewniane.pl","url":"http://www.kosciolydrewniane.pl/pages/drewniane/sominy.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eStudzienice / t. XI Sumin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Sominy","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0027","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03561,"lng":17.64074,"name_de":"Sommin","name_pl":"Sominy \u2014 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Somonino \u2014 po niemiecku Semlin, po kaszubsku Som\u00f2nino \u2014 le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie kartuskim, w rejencji gda\u0144skiej. S\u0142ownik geograficzny wywodzi je z dokumentu z 1241 roku, gdzie wyst\u0119puje jako Semanino i Semagnino. W wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, w wykazie wsi p\u0142ac\u0105cych meszne ko\u015bcio\u0142owi w Gor\u0119czynie, zapisano je kr\u00f3tko: \u201eSemono, curia, nihil solvit, cum solvere teneatur\u201d \u2014 dw\u00f3r, kt\u00f3ry nic nie p\u0142aci, cho\u0107 p\u0142aci\u0107 powinien; druga redakcja tego samego wykazu nazywa je wprost folwarkiem kartuz\u00f3w. Katolicy nale\u017celi tu do parafii w Gor\u0119czynie, a tutejsi protestanci do ewangelickiej parafii w Kartuzach, kt\u00f3ra usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1856 roku. Somonino figuruje wprost na li\u015bcie miejscowo\u015bci tej parafii.\n\n\ud83d\udd34 Datowanie kartuskiej \u015bwi\u0105tyni budzi w\u0105tpliwo\u015b\u0107. Powtarzane jest po\u015bwi\u0119cenie murowanego ko\u015bcio\u0142a Lutra w 1887 roku, tymczasem Agathon Harnoch zastaje gmin\u0119 jeszcze w refektarzu zniesionego klasztoru: refektarz oddano ewangelikom 4 wrze\u015bnia 1844 roku, do 1852 nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 co cztery tygodnie pastor z Rheinfeld, a katolicki tumult, kt\u00f3ry mia\u0142 mu przeszkodzi\u0107, musieli t\u0142umi\u0107 gda\u0144scy huzarzy. O\u0142tarz i ambon\u0119 sprawiono ze sk\u0142adek i ze wsparcia Towarzystwa Gustawa Adolfa, organy po\u015bwi\u0119cono w 1854 roku, plebani\u0119 zbudowano w 1880. O nowym ko\u015bciele Harnoch pisze tylko tyle, \u017ce kupiono pod niego plac i przyznano kolekt\u0119 oko\u0142o 50 000 marek. Obie wersje zapisano; r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n\ud83d\udccc Liczby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w wyra\u017an\u0105 histori\u0119. W 1780 roku mieszka\u0142o tu 76 katolik\u00f3w i zaledwie sze\u015bcioro ewangelik\u00f3w. Sto lat p\u00f3\u017aniej obraz by\u0142 odwrotny: spis z 1885 roku wykaza\u0142 w Somoninie 423 mieszka\u0144c\u00f3w w 53 domach i 79 dymach, z czego 245 ewangelik\u00f3w wobec 178 katolik\u00f3w \u2014 ewangelicy stali si\u0119 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 wsi. Na samo wybudowanie Klein Semlin przypada\u0142y wtedy 24 domy i 167 mieszka\u0144c\u00f3w, na Somoni\u0144ski M\u0142yn jeden dom, a ca\u0142a miejscowo\u015b\u0107 zajmowa\u0142a 531 hektar\u00f3w, w tym 400 roli ornej. W 1910 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 210 na 456 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 225 m\u0119\u017cczyzn i 231 kobiet, w 68 domach i 84 gospodarstwach na 539,1 hektara \u2014 a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 221 os\u00f3b, po kaszubsku 234.\n\nPotem przysz\u0142o odwr\u00f3cenie. Pierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 ju\u017c tylko 104 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 412 mieszka\u0144c\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 363 osoby, niemieck\u0105 49. W ci\u0105gu jednego pokolenia wsp\u00f3lnota zmala\u0142a o ponad po\u0142ow\u0119.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Somoninie nigdy nie by\u0142o \u2014 by\u0142a natomiast szko\u0142a ewangelicka i cmentarz. Jego pozosta\u0142o\u015bci, pojedyncze nagrobki, zachowa\u0142y si\u0119 przy dzisiejszej ulicy Witos\u0142awy, na dzia\u0142kach 427 i 428, i tak te\u017c prowadzi go ewidencja zabytk\u00f3w. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia nie ustalono; powsta\u0142 zapewne w drugiej po\u0142owie XIX wieku.\n\n\u26a0 Dane o liczebno\u015bci ca\u0142ej parafii kartuskiej \u2014 oko\u0142o 2300 wiernych w 1910 roku i ju\u017c tylko oko\u0142o 400 w 1938 \u2014 dotycz\u0105 wszystkich nale\u017c\u0105cych do niej miejscowo\u015bci, nie samego Somonina; Harnoch liczy\u0142 w niej oko\u0142o 2000 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eSomonin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Somonino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0322","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27922,"lng":18.20065,"name_de":"Semlin","name_pl":"Somonino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Malczewskiego 31 za\u0142o\u017cono w 1878 roku, gdy Sopot (po niemiecku Zoppot) zmienia\u0142 si\u0119 w kurort i szybko r\u00f3s\u0142. Wsp\u00f3lnota, dla kt\u00f3rej go zak\u0142adano, nie by\u0142a jeszcze samodzielna: jak pisze Hans H\u00fcbner, ewangelicy Sopotu nale\u017celi do parafii w Ma\u0142ym Kacku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano u nich tylko latem, pod go\u0142ym niebem. W\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 \u201eKaplic\u0119 Pokoju\u201d (Friedenskapelle) w Po\u0142udniowym Parku \u2014 po\u015bwi\u0119cono 18 sierpnia 1871 roku; Harnoch opisa\u0142 j\u0105 jeszcze w 1890 roku jako budowl\u0119 szachulcow\u0105. \ud83d\udd34 Dat\u0119 usamodzielnienia parafii \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: H\u00fcbner m\u00f3wi o roku 1891, a zestawienie Reszki o roku 1890. Potem przysz\u0142y budowle na miar\u0119 rosn\u0105cego uzdrowiska \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Erl\u00f6serkirche) wzniesiony na Wzg\u00f3rzu w latach 1899\u20131901 i ko\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju, po\u015bwi\u0119cony w 1919 roku w miejsce dawnej kaplicy.\n\nCmentarz by\u0142 nekropoli\u0105 ewangelick\u0105 i pozosta\u0142 ni\u0105 do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej; grzebano tu przede wszystkim niemieck\u0105, ewangelick\u0105 ludno\u015b\u0107 uzdrowiska, kt\u00f3rego mieszka\u0144c\u00f3w przybywa\u0142o z roku na rok. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Sopot liczy\u0142 4081 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1549 ewangelik\u00f3w, 2481 katolik\u00f3w, 31 innych chrze\u015bcijan i 20 \u017byd\u00f3w. Politycznie Sopot nale\u017ca\u0142 do 1920 roku do Prus \u2014 najpierw do powiatu Neustadt in Westpreu\u00dfen, potem do Landkreis Danziger H\u00f6he, w rejencji gda\u0144skiej \u2014 a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska.\n\nPo w\u0142\u0105czeniu Sopotu do Polski cmentarz sta\u0142 si\u0119 komunalny i jest nim do dzi\u015b. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ewangelickich nagrobk\u00f3w zniszczono; do dwudziestego pierwszego wieku przetrwa\u0142o ich oko\u0142o 50, najstarsze z lat 1915\u20131916. Wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 w\u015br\u00f3d nich kaplica grobowa rodziny von Herbst \u2014 \u0142\u00f3dzkich fabrykant\u00f3w \u2014 wzniesiona w 1921 roku wed\u0142ug projektu Heinricha Dunkla. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w, numer A-1279 z 7 czerwca 1989 roku, obejmuje w\u0142a\u015bnie t\u0119 kaplic\u0119 grobow\u0105 oraz kaplic\u0119 przedpogrzebow\u0105 cmentarza ewangelickiego, mieszcz\u0105c\u0105 dzi\u015b Zarz\u0105d Cmentarza Komunalnego. Cmentarz s\u0105siaduje z \u017cydowskim i katolickim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""}]},"gps_precision":"cmentarz komunalny (d. ewangelicki), ul. Malczewskiego 31","id":"CM-0052","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.451857,"lng":18.546629,"name_de":"Evangelischer Friedhof Zoppot","name_pl":"Sopot \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Sopot M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Erl\u00f6serkirche (ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela) w Sopocie \u2014 neogotycka \u015bwi\u0105tynia ewangelicka zbudowana w latach 1899\u20131901 wed\u0142ug projektu Ludwiga von Tiedemanna (1841\u20131908). Fundatorami by\u0142a para cesarska: Wilhelm II i Auguste Viktoria. Wie\u017ca (oko\u0142o 37 m) mia\u0142a by\u0107 z woli cesarza widoczna z w\u00f3d Zatoki Gda\u0144skiej jako punkt nawigacyjny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelickiej parafii w Sopocie (erygowanej 1890; wcze\u015bniej protestanci nale\u017celi do parafii macierzystej w Ma\u0142ym Kacku / Klein Katz). Administracyjnie Zoppot do 1920 roku le\u017ca\u0142 w Prusach (Prusy Zachodnie, rejencja gda\u0144ska, Kreis Neustadt in Westpr.; prawa miejskie 1901), a w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku.\n\nDroga do w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni by\u0142a d\u0142uga. Ewangelicy Sopotu nale\u017celi do gminy w Ma\u0142ym Kacku, a u siebie mieli nabo\u017ce\u0144stwa tylko latem, pod go\u0142ym niebem; w 1871 roku stan\u0119\u0142a w Parku Po\u0142udniowym w\u0142asna kaplica, nazwana Kaplic\u0105 Pokoju, kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej zast\u0105pi\u0142 po\u015bwi\u0119cony w 1919 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju. \ud83d\udd34 Rok usamodzielnienia gminy bywa podawany dwojako: zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich notuje Sopot pod rokiem 1890, H\u00fcbner za\u015b pisze o ca\u0142kowitym oddzieleniu gminy sopockiej od kackiej w 1891 roku. Dopiero po d\u0142ugich rokowaniach, pod protektoratem cesarzowej, wsp\u00f3lnota mog\u0142a przyst\u0105pi\u0107 do budowy obszernego ko\u015bcio\u0142a na wzg\u00f3rzu Seeberg.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li rzymscy katolicy (1945 lub 1947 \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a rozbie\u017cne) i dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy (parafia cywilno-wojskowa) pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego przy ul. Ko\u015bciuszki. Nie myli\u0107 z czynnym ewangelickim ko\u015bcio\u0142em Zbawiciela (dawny Friedenskirche, 1913\u20131919, parafia EA Gda\u0144sk-Gdynia-Sopot).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: materia\u0142y Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Sopocie o dziejach tutejszej wsp\u00f3lnoty; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Hans H\u00fcbner, \u201eZoppot\u201d, nak\u0142ad komisowy A. W. Kafemann, Gda\u0144sk; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008.*","built_year":1901,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jerzego w Sopocie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jerzego_w_Sopocie"},{"typ":"parafia","tytul":"Historia parafii \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie","url":"https://sopot.luteranie.pl/historia/historia-parafii/"},{"typ":"parafia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Erl\u00f6serkirche) w Sopocie","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/04/kosciol-zbawiciela-erloserkirchew-sopocie/"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ludwig von Tiedemann \u2014 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Ludwig_von_Tiedemann"},{"typ":"prasa_lokalna","tytul":"Jak powsta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jerzego w Sopocie? \u2014 esopot.pl","url":"https://esopot.pl/pl/545_sopot-z-dawnych-lat/29026_jak-powstal-kosciol-sw-jerzego-w-sopocie-to-miejsce-kryje-niezwykla-historie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0004","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4433,"lng":18.563075,"name_de":"Erl\u00f6serkirche (Zoppot)","name_pl":"Sopot \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jerzego (dawny ewangelicki Erl\u00f6serkirche)","powiat":"Sopot M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Parafia ewangelicka w Sopocie (Zoppot) nale\u017ca\u0142a do 1920 roku do Prus, w rejencji gda\u0144skiej, a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska; okolica by\u0142a w przewadze ewangelicka. Pierwsi ewangelicy osiedlili si\u0119 tu w latach dwudziestych XIX wieku i przez oko\u0142o 40 lat nale\u017celi do parafii w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz). \ud83d\udccc Zanim mieli w\u0142asny dach nad g\u0142ow\u0105, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w Sopocie pod go\u0142ym niebem i tylko latem.\n\nW\u0142asn\u0105 Kaplic\u0119 Pokoju (Friedenskapelle) postawi\u0142o im w Parku Po\u0142udniowym Towarzystwo Gustawa Adolfa; po\u015bwi\u0119cono j\u0105 18 sierpnia 1871 roku. By\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142ek z surowego muru, oddalony o osiemset krok\u00f3w od brzegu Ba\u0142tyku, z jednym dzwonem na szczycie zachodnim i ma\u0142ymi organami; nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w nim co trzeci\u0105 niedziel\u0119, a cmentarze parafia mia\u0142a dwa \u2014 w Ma\u0142ym Kacku i w Sopocie. \ud83d\udccc Harnoch zanotowa\u0142 przy tej parafii miejscowy obyczaj: po pogrzebie schodzono si\u0119 na pocz\u0119stunek w gospodzie, bo nale\u017ca\u0142o, jak m\u00f3wiono, odda\u0107 zmar\u0142emu ostatni\u0105 cze\u015b\u0107.\n\nSamodzieln\u0105 parafi\u0105 Sopot sta\u0142 si\u0119 23 grudnia 1890 roku, pierwszego sta\u0142ego pastora \u2014 ksi\u0119dza Conrada \u2014 otrzyma\u0142 w 1891 i wtedy te\u017c oddzielono go ca\u0142kowicie od Ma\u0142ego Kacka. Parafia u\u017cytkowa\u0142a potem dwa ko\u015bcio\u0142y: neogotycki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Erl\u00f6serkirche), wzniesiony na wzg\u00f3rzu w latach 1899\u20131901 wed\u0142ug projektu L. von Tiedemanna pod protektoratem cesarzowej Augusty Wiktorii, z wie\u017c\u0105 wysoko\u015bci 47 m, oraz neobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu Kaplicy Pokoju (Friedenskirche, projekt A. Bielefeldta), budowany w latach 1913\u20131919 i po\u015bwi\u0119cony w 1919 roku. Wiernych liczono na oko\u0142o 8 tys. w 1910 roku i ponad 11 tys. w 1924.\n\nPo 1945 roku Erl\u00f6serkirche przej\u0119li katolicy \u2014 jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em garnizonowym \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 a ewangelicy zachowali dawn\u0105 Friedenskirche przy ulicy Parkowej 5, przenosz\u0105c na ni\u0105 nazw\u0119 Ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela. \u015awi\u0105tynia jest czynna i pe\u0142ni funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a biskupiego diecezji pomorsko-wielkopolskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 448; H\u00fcbner, \u201eZoppot\u201d; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela w Sopocie \u2014 Wikipedia; Historia parafii \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie.*","built_year":1919,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela w Sopocie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Zbawiciela_w_Sopocie"},{"typ":"parafia","tytul":"Historia parafii \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie","url":"https://sopot.luteranie.pl/historia/historia-parafii/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0085","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.444167,"lng":18.571181,"name_de":"Evangelische Kirchengemeinde Zoppot (ko\u015bci\u00f3\u0142 czynny dzi\u015b: dawna Friedenskirche)","name_pl":"Sopot \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (dawny Friedenskirche / Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju)","powiat":"Sopot M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Srokowie (Drengfurt), wzniesiony 1409, do 1945 ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (parafia 4650 wiernych w 1925). Od 1945 rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pw. \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca; zachowany mi\u0119dzy innymi prospekt organowy z 1769.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Heilig-Kreuz-Kirche (Srokowo) \u2013 Wikipedia (DE).*","built_year":1409,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Heilig-Kreuz-Kirche_(Srokowo)"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Heilig-Kreuz-Kirche (Srokowo) \u2013 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Heilig-Kreuz-Kirche_(Srokowo)"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0130","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2142,"lng":21.5233,"name_de":"Heilig-Kreuz-Kirche (Srokowo)","name_pl":"Srokowo \u2014 Heilig-Kreuz-Kirche (Srokowo)","powiat":"k\u0119trzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Stalewo, po niemiecku Stalle, le\u017cy na \u017cu\u0142awach malborskich, niedaleko dawnej granicy powiatu sztumskiego. Nazwa wzi\u0119\u0142a si\u0119 od stadniny, kt\u00f3r\u0105 zakon krzy\u017cacki za\u0142o\u017cy\u0142 w tej okolicy \u2014 tutejsze \u0142\u0105ki sprzyja\u0142y chowowi koni. Obok budynk\u00f3w stadniny wyros\u0142a wie\u015b zwana najpierw \u201ewsi\u0105 przy stajni\u201d, potem po prostu \u201eprzy stajni\u201d, a\u017c nazwa \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 do Stalle. Pierwotny przywilej sp\u0142on\u0105\u0142; na rozkaz kr\u00f3la Kazimierza odnowi\u0142 go biskup che\u0142mi\u0144ski Wincenty w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca 1470 roku, a *S\u0142ownik geograficzny* jeszcze pod koniec XIX wieku odnotowywa\u0142, \u017ce wie\u015b ten przywilej posiada.\n\nEwangelickie kazania rozbrzmiewa\u0142y tu i w s\u0105siedniej Pozylii ju\u017c od 1578 roku i od tego samego roku wymieniany jest pierwszy duchowny, Johann Fischbeccius. Niewielka wsp\u00f3lnota wznios\u0142a w 1619 roku, za zgod\u0105 polskiego starosty w Malborku, dom modlitwy podobniejszy do stodo\u0142y ni\u017c do ko\u015bcio\u0142a. Nacisk s\u0105siad\u00f3w katolickich usta\u0142 dopiero, gdy w 1626 roku Gustaw Adolf przyni\u00f3s\u0142 swobod\u0119 nabo\u017ce\u0144stw; po pokoju w Sztumskiej Wsi w 1636 roku wr\u00f3ci\u0142o dawne po\u0142o\u017cenie, ale to w\u0142a\u015bnie wok\u00f3\u0142 budynku z 1619 roku zebra\u0142a si\u0119 parafia i taki jej zasi\u0119g przetrwa\u0142. Pod os\u0142on\u0105 oficer\u00f3w szwedzkich, w latach 1707\u20131708, stan\u0105\u0142 wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ryglowy, z wype\u0142nieniem ceglanym, oszalowany deskami z zewn\u0105trz i od \u015brodka, bez wie\u017cy i bez dzwonu. W 1844 roku wyremontowano go kosztem 2200 talar\u00f3w, o\u0142tarz i ambon\u0119 wykonano na nowo w 1785 roku, a w miejsce dawnego pozytywu sprowadzono w 1762 roku organy o 13 g\u0142osach; pozwolenie na nie okupiono pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioma dukatami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 pod patronatem gospodarzy, a parafia, kt\u00f3r\u0105 statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku liczy na 2000 dusz, si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b \u2014 po Thiergart, Preu\u00dfisch Rosengart, Th\u00f6richthof i Pozyli\u0119.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* zasta\u0142 tu w 1887 roku 29 dom\u00f3w i 313 mieszka\u0144c\u00f3w: 237 ewangelik\u00f3w, 59 katolik\u00f3w i 17 dysydent\u00f3w. We wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka, a katolicy nale\u017celi do parafii w Pozylii. Spis z 1905 roku wykaza\u0142 268 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 182 wyznania ewangelickiego. \ud83d\udd34 Pocz\u0105tek tutejszych ksi\u0105g metrykalnych podawany jest dwojako: wykaz ksi\u0105g ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich opracowany przez R. Rosego w 1909 roku wskazuje rok 1774, a spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich og\u0142oszony przez B\u00e4ra w 1908 roku notuje chrzty i \u015bluby od 1665 roku, pogrzeby od 1666, konfirmacje od 1790, a rejestr komunikant\u00f3w dopiero od 1901. R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nPo cmentarzu zosta\u0142o kilka stel \u2014 pionowych p\u0142yt nagrobnych. Obok stoi dom podcieniowy z 1751 roku, charakterystyczna dla \u017bu\u0142aw budowla z gankiem wspartym na s\u0142upach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 440\u2013441; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; G. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, Gda\u0144sk 1908; R. Rose, wykaz ksi\u0105g ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich, 1909; materia\u0142y turystyczne gminy Markusy.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/"},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 440","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0964","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02465,"lng":19.27714,"name_de":"Stalle","name_pl":"Stalewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sta\u0144kowo \u2014 w dokumencie z 1330 roku Stanko, po niemiecku Riesenwalde \u2014 le\u017cy w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim, nad szos\u0105 i sporym jeziorem. W 1347 roku biskup pomeza\u0144ski Miko\u0142aj I nada\u0142 wsi nowy przywilej na 60 w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142mi\u0144skim, a so\u0142tysowi, obok zwyk\u0142ego uposa\u017cenia, wolne rybo\u0142\u00f3wstwo w p\u0142yn\u0105cej t\u0119dy rzece \u2014 po to, by mia\u0142 czym podejmowa\u0107 w\u00f3jta i innych biskupich urz\u0119dnik\u00f3w; pozostali gospodarze czynszowali rocznie na \u015bwi\u0119tego Marcina po 15 skojc\u00f3w i dwie kury.\n\nReformacja przysz\u0142a tu wcze\u015bnie: pierwszy ewangelicki duchowny obj\u0105\u0142 Sta\u0144kowo w 1542 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142, do 1654 roku patronatu monarszego, sta\u0142 ju\u017c przed Reformacj\u0105; by\u0142 murowany, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105, i mia\u0142 w podziemiach krypt\u0119 ze zmumifikowanymi zw\u0142okami. W 1852 roku wypali\u0142 si\u0119 od uderzenia pioruna, a dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w 1862, odnowiono go wewn\u0105trz i zewn\u0105trz w stylu nowoczesnym; wie\u017ca dosta\u0142a wtedy nowy drewniany he\u0142m, a w 1879 roku zawis\u0142y w niej dwa nowe dzwony. Organy mia\u0142y osiem rejestr\u00f3w, o\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y ca\u0142o\u015b\u0107. Parafia by\u0142a po\u0142\u0105czona z s\u0105siednim Riesenkirch i liczy\u0142a 1817 dusz, a jej okr\u0119gi szkolne obejmowa\u0142y Riesenkirch, Jacobsdorf i Sta\u0144kowo z Gra\u015bnikiem i Pachutkami. Metryki dla Sta\u0144kowa zaczynaj\u0105 si\u0119 bardzo dawno: chrzty od 1671 roku \u2014 z lukami do 1772 \u2014 \u015bluby i zgony od 1747, a spis komunikant\u00f3w od 1855.\n\nWie\u015b by\u0142a wtedy dwoi\u015bcie urz\u0105dzona: osobno gmina wiejska z ko\u015bcio\u0142em i szko\u0142\u0105 ewangelick\u0105 na 401 ha, osobno dobra rycerskie na 1046 ha, do kt\u00f3rych w 1870 roku do\u0142\u0105czono folwark Waldhof, a kt\u00f3rymi w\u0142ada\u0142 dziedzic nazwiskiem Borowski. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 320 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 315 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w. \ud83d\udd34 *S\u0142ownik geograficzny*, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na ten sam spis, podaje liczby inne i rozdzielone mi\u0119dzy oba cz\u0142ony: w gminie wiejskiej 26 dom\u00f3w i 175 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 168 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w, a w dobrach rycerskich 17 dom\u00f3w i 256 os\u00f3b, w tym 230 ewangelik\u00f3w i 26 katolik\u00f3w. Polsko\u015b\u0107 trzyma\u0142a si\u0119 tu d\u0142ugo \u2014 w po\u0142owie XVI wieku notowano jeszcze nazwiska Wentzel, czyli Wi\u0119ces\u0142aw, i Bartholomaeus Ihane, czyli Jan, a w 1809 roku na pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o dwadzie\u015bcia jeden polskich nazwisk.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w dokumentacji konserwatorskiej jednym zdaniem, bez datowania i bez opisu po\u0142o\u017cenia. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia, powierzchni ani stanu zachowania nie ustalono, podobnie jak los\u00f3w miejsca po 1945 roku;\n\n\ud83d\udccc Odczyt jest poprawny i zgodny ze wszystkimi wykazami. S\u0142ownik geograficzny wprost stawia znak r\u00f3wno\u015bci mi\u0119dzy Riesenwalde a Sta\u0144kowem i rozdziela dwa cz\u0142ony miejscowo\u015bci: dobra rycerskie (w 1885 roku 256 mieszka\u0144c\u00f3w, 230 ewangelik\u00f3w, 26 katolik\u00f3w) oraz wie\u015b z ko\u015bcio\u0142em ewangelickim i szko\u0142\u0105 ewangelick\u0105 (175 mieszka\u0144c\u00f3w, 168 ewangelik\u00f3w, 7 katolik\u00f3w). Te drugie liczby powtarza spis z 1885 roku, podaj\u0105c przy Riesenwalde parafi\u0119 ewangelick\u0105 w miejscu i parafi\u0119 katolick\u0105 w Prabutach. Harnoch pokazuje t\u0119 parafi\u0119 w postaci po\u0142\u0105czonej \u2014 \u201eRiesenkirch und Riesenwalde\u201d, jeden pastor dla obu gmin macierzystych od 1739 roku, wcze\u015bniej, w latach 1675\u20131739, ka\u017cda mia\u0142a w\u0142asnego duchownego.\n\n\ud83d\udd34 Rozbie\u017cno\u015b\u0107 jest nasza, nie S\u0142ownika: liczby 315 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w to b\u0142\u0105d odczytu. Frakturowy odczyt strony 87 daje przy pozycji 53 (gmina wiejska Riesenwalde) 26 budynk\u00f3w mieszkalnych, 36 gospodarstw, 175 mieszka\u0144c\u00f3w (87 m\u0119\u017cczyzn i 88 kobiet), 168 ewangelik\u00f3w i siedmioro katolik\u00f3w \u2014 dok\u0142adnie tak, jak podaje S\u0142ownik. Drugi cz\u0142on stoi osobno: obw\u00f3d dworski Riesenwalde, strona 88, pozycja 123 \u2014 17 budynk\u00f3w, 47 gospodarstw, 256 mieszka\u0144c\u00f3w (123 i 133), 230 ewangelik\u00f3w i 26 katolik\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c zgodnie ze S\u0142ownikiem. Zgodno\u015b\u0107 liczby dom\u00f3w (26) dotyczy\u0142a gminy wiejskiej, nie ca\u0142ej wsi. Wersj\u0119 315/5 nale\u017cy z opisu usun\u0105\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XI, has\u0142o \u201eSta\u0144kowo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Rosenberg; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), diecezja Rosenberg; Max B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen (1908); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 355","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1100","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74084,"lng":19.25742,"name_de":"Riesenwalde","name_pl":"Sta\u0144kowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Starej Brdzie Pilskiej (Alt Braa) w gminie Kocza\u0142a le\u017cy poza wsi\u0105, na gruntach obr\u0119bu Trzyniec, na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowy. Kart\u0119 sporz\u0105dzi\u0142y s\u0142u\u017cby konserwatorskie 30 wrze\u015bnia 1993 roku, datuj\u0105c obiekt na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; do rejestru zabytk\u00f3w nie zosta\u0142 wpisany, figuruje w ewidencji.\n\nWie\u015b by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka. *S\u0142ownik geograficzny* notuje tu 274 mieszka\u0144c\u00f3w w osiemnastu domach, w\u015br\u00f3d nich 37 katolik\u00f3w; pozostali \u2014 a wi\u0119c oko\u0142o dwustu czterdziestu os\u00f3b \u2014 byli ewangelikami. \u26a0 *S\u0142ownik* podaje t\u0119 liczb\u0119 po\u015brednio, wymienia bowiem tylko katolik\u00f3w, reszta wynika z odj\u0119cia. Zestawienie pastora Eliasa Liebenowa z 28 czerwca 1883 roku jest ju\u017c bezpo\u015brednie: 178 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w. Ono te\u017c rozstrzyga przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 \u2014 Stara Brda nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Pietrzykowie, obok Brze\u017ana Szlacheckiego, \u0141\u0105kiego Szlacheckiego, Ostr\u00f3wka, Starzna i Trzy\u0144ca. Ca\u0142a ta parafia liczy\u0142a wtedy 1742 ewangelik\u00f3w i 1857 katolik\u00f3w. Area\u0142 wsi wynosi\u0142 5 737 morg\u00f3w.\n\nCmentarz przetrwa\u0142 w stanie, jaki Benedykt Reszka nazywa skutkiem sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat dewastacji: nagrobki przenoszono st\u0105d na groby katolickie, co spotka\u0142o r\u00f3wnie\u017c kwater\u0119 rodziny Puttkammer\u00f3w, mimo opieki, jak\u0105 nad ni\u0105 roztaczano. Reszka odczyta\u0142 jedena\u015bcie zachowanych krzy\u017cy i kamieni. Spoczywaj\u0105 tu Wilhelmine Gostkowski z domu Schmidt (1792\u20131844) i Friedrich Gostkowski (1784\u20131849), Eduard Stolle (1815\u20131877), Johanna Winkel z domu Krugel (1828\u20131900), nauczycielka Ida Kroll z domu Str\u00f6mer (1862\u20131920), Wilhelmine Priebe z domu Gralke (1836\u20131907), Carl Priebe (1838\u20131894) i niespe\u0142na roczna Emma Priebe (1907\u20131908), a tak\u017ce troje Puttkammer\u00f3w: Anna z domu Meske (1843\u20131919) oraz zmar\u0142e w niemowl\u0119ctwie Eduard Friedrich Bogislaw (1869) i Luise Friederike Helene (1876). Nazwisko Str\u00f6mer wi\u0105\u017ce ten cmentarz z najbardziej znanym ewangelickim rodem Goch\u00f3w \u2014 i jest, jak pisze Reszka, jedyn\u0105 po nim tutaj pami\u0105tk\u0105. Na jednym z krzy\u017cy da\u0142o si\u0119 jeszcze odczyta\u0107: \u201eB\u0142ogos\u0142awieni s\u0105 ci, co w Panu umieraj\u0105\u201d.\n\nWe wsi nie by\u0142o ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy \u2014 w rejestrze i ewidencji zabytk\u00f3w figuruje wy\u0142\u0105cznie cmentarz. Parafia w Pietrzykowie, do kt\u00f3rej Stara Brda nale\u017ca\u0142a, przetrwa\u0142a do 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Brda, Stara i Nowa, niem. Altbraa i Neubraa, dwie wsie, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0595","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.94555,"lng":17.21094,"name_de":"Alt Braa (Evangelischer Friedhof)","name_pl":"Stara Brda Pilska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stara D\u0105browa, do 1945 roku Alt Damerow, le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, oko\u0142o dwudziestu kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od S\u0142upska, i by\u0142a jedn\u0105 z osiemnastu dawnych wsi kr\u00f3lewskich urz\u0119du s\u0142upskiego. Mieszka\u0144cy byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 427 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy we wsi nie by\u0142o, a \u017ce do \u015bwi\u0105tyni by\u0142o oko\u0142o sze\u015bciu kilometr\u00f3w, starszym czytano Pismo w miejscowej szkole.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y dwa i monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego rozdziela je wyra\u017anie \u2014 tak\u017ce co do kierunku, w kt\u00f3rym trzeba ich szuka\u0107. P\u00f3\u017aniejszy za\u0142o\u017cono w lesie na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci; wskazuj\u0105 go mapy z 1935 roku, a zosta\u0142 \u201eprawie zupe\u0142nie wyczyszczony\u201d z kamieni nagrobnych. Wcze\u015bniejszy, dziewi\u0119tnastowieczny, le\u017cy przy drodze do Zag\u00f3rzyczek i zachowa\u0142 jeden fragment pomnika: kamienny postument pod \u017celiwny, a\u017curowy krzy\u017c. \ud83d\udd34 Dotychczasowy opis lokowa\u0142 oba na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi, przy trakcie le\u015bnym ku Zag\u00f3rzyczce \u2014 monografia tego nie potwierdza.\n\n\u26a0 Oba obiekty obs\u0142uguje jeden wpis atlasu, cho\u0107 ich wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne s\u0105 znane i r\u00f3\u017cne; do rozstrzygni\u0119cia pozostaje, czy je rozdzieli\u0107. Zapis o ruinie nie zgadza si\u0119 przy tym z opisem dw\u00f3ch cmentarzy zachowanych, a wypis ze S\u0142ownika przypisuje wsi niemieck\u0105 nazw\u0119 Silow zamiast potwierdzonego spisem Alt Damerow.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono za Odr\u0119, a miejscowo\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 polska.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Stara D\u0105browa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0527","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.461226,"lng":17.29029,"name_de":"Alt Damerow","name_pl":"Stara D\u0105browa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stara Huta \u2014 po kaszubsku Star\u00f4 H\u00ebta \u2014 jest le\u015bn\u0105 koloni\u0105 w gminie Przywidz, a jej cmentarz poewangelicki le\u017cy przy ulicy Per\u0142owej, na dzia\u0142ce numer 19. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz notuje go pod pozycj\u0105 180 jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d. Odr\u0119bny cmentarz ewangelicki istnia\u0142 w s\u0105siedniej Czarnej Hucie, przy ulicy B\u0142\u0119kitnej.\n\nMiejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Mariensee, dzisiejszym Przywidzu, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1830\u20131832 i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku, a kt\u00f3ra do 1945 roku podlega\u0142a Ko\u015bcio\u0142owi unijnemu, zwanemu te\u017c staropruskim. Byli to wi\u0119c ewangelicy unijni i luteranie; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w dalej, na nizinie. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Stara Huta nie mia\u0142a \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Przywidzu, a wsi pozosta\u0142 sam cmentarz.\n\nAdministracyjnie teren nale\u017ca\u0142 do 1920 roku do Kreis Karthaus w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich; w 1920 roku przeszed\u0142 do Kreis Danziger H\u00f6he w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. \u26a0 S\u0105siednie opisy atlasu podaj\u0105 dla tej samej okolicy inny los po 1920 roku i rozbie\u017cno\u015b\u0107 czeka na rozstrzygni\u0119cie.\n\n\ud83d\udd34 Do tej pory przypisywano tutejszej wsi zapis S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (Tom XI, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) o 22 ewangelikach i 57 katolikach oraz o parafii katolickiej w Strzepczu. Sprawdzenie wyci\u0105gu pokazuje, \u017ce obie liczby nale\u017c\u0105 do innych hase\u0142 i do innych lat, a Strzepcz jest parafi\u0105 zupe\u0142nie innej Starej Huty \u2014 dlatego zapisu tego nie nale\u017cy d\u0142u\u017cej wi\u0105za\u0107 z t\u0105 miejscowo\u015bci\u0105.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicka ust\u0105pi\u0142a. Nekropolia jest nieczynna i zachowa\u0142a si\u0119 jako relikt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0257","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2023,"lng":18.2911,"name_de":"Alth\u00fctte","name_pl":"Stara Huta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku w Starej Jani (gmina Sm\u0119towo Graniczne), potwierdzony w ewidencji zabytk\u00f3w i informacjach so\u0142eckich. Pozosta\u0142o\u015b\u0107 poewangelicka.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"So\u0142ectwo Stara Jania \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/solectwa/solectwo-stara-jania-informacje/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0304","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.74831,"lng":18.59957,"name_de":"Cmentarz d. w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku ( d. ewangelicki )","name_pl":"Stara Jania \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stara Jania \u2014 po niemiecku Altjahn, \ud83d\udccc tak samo w indeksie wizytacji biskupich (\u201eAlt Jahn vide Jania Stara\u201d) jak w pruskim wykazie gmin \u2014 le\u017cy dzi\u015b w powiecie starogardzkim, ale trzy wsie o wsp\u00f3lnym rdzeniu, Stara, Le\u015bna i Ko\u015bcielna Jania, wywodz\u0105 si\u0119 z jednego kompleksu d\u00f3br \u201eJania (Jene)\u201d, rozdzielonego ju\u017c w XV wieku. \ud83d\udccc Przed 1920 rokiem Stara Jania nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej \u2014 tak samo jak Ko\u015bcielna Jania, Le\u015bna Jania, Lalkowy i Kopytkowo; wykaz gmin ze spisu z 1885 roku wymienia j\u0105 tam w\u015br\u00f3d obszar\u00f3w dworskich. W latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach II Rzeczypospolitej \u2014 pobliskie Sm\u0119towo Graniczne by\u0142o wtedy stacj\u0105 graniczn\u0105 nad Wis\u0142\u0105 \u2014 w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142a si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, a po 1945 roku wr\u00f3ci\u0142a do Polski.\n\nKto tu mieszka\u0142, wida\u0107 w liczbach: spis z 1885 roku zasta\u0142 we wsi 325 os\u00f3b, z czego 258 by\u0142o katolikami, a zaledwie 67 ewangelikami. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a wi\u0119c w wi\u0119kszo\u015bci polsko-katolicka, a parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Ko\u015bcielnej Jani. \ud83d\udd34 Wezwanie tamtejszego ko\u015bcio\u0142a zapisano dwojako: obie wizytacje biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z ko\u0144ca XVI wieku podaj\u0105 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a starsza z nich opisuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako drewnian\u0105, dobrze pokryt\u0105, z ogrodzonym cmentarzem i trzema \u0142anami; p\u00f3\u017aniejszy zapis wi\u0105\u017ce Ko\u015bcieln\u0105 Jani\u0119 z ko\u015bcio\u0142em Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej z 1622 roku, kt\u00f3rego naw\u0119 wzni\u00f3s\u0142 na nowo Peter Kostka Steinbergk, w\u0142a\u015bciciel Starej Jani. \ud83d\udccc W\u0142asno\u015b\u0107 Kostk\u00f3w po\u015bwiadcza niezale\u017cnie wizytacja z 1596 roku: \u201eStara Jania, D. Kosthkowa\u201d, pi\u0119ciu poddanych, a ze dworu trzy miary \u017cyta i tyle\u017c owsa.\n\nWarstw\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 lutera\u0144sk\u0105 i niemieck\u0105 \u2014 tworzyli w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku. Eklektyczny dw\u00f3r wzni\u00f3s\u0142 na prze\u0142omie XIX i XX wieku Julius Curtius i z tym niemiecko-ewangelickim dworem nale\u017cy wi\u0105za\u0107 tutejszy cmentarz poewangelicki. \ud83d\udccc Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Sk\u00f3rczu, w s\u0105siednim powiecie starogardzkim. W wykazie gmin nazwa ta, z\u0142o\u017cona fraktur\u0105, wychodzi z odczytu w trzech postaciach \u2014 \u201eSturz\u201d, \u201eEfurz\u201d i \u201eErfurz\u201d \u2014 a strona 34, pozycja 53 tego samego wykazu pokazuje samo miasto Sk\u00f3rcz jako siedzib\u0119 parafii, z 2016 mieszka\u0144cami i 376 ewangelikami; gwiazdka przy nazwie oznacza\u0142a parafi\u0119 spoza powiatu. \ud83d\udccc Ten sam Sk\u00f3rcz rachunkowy spis dekanatu nowskiego z 1584 roku wylicza\u0142 w\u015br\u00f3d dziewi\u0119ciu ko\u015bcio\u0142\u00f3w b\u0119d\u0105cych w\u00f3wczas w r\u0119kach ewangelickich, a p\u00f3\u017aniejsza r\u0119ka dopisa\u0142a w oryginale, \u017ce biskup odzyska\u0142 je w 1596 roku.\n\nPo zmianie granic pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 w Starej Jani 31 budynk\u00f3w mieszkalnych i 440 mieszka\u0144c\u00f3w: 404 rzymskich katolik\u00f3w i 36 ewangelik\u00f3w, przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 414 os\u00f3b, a niemieck\u0105 26. Po 1945 roku, wraz z ucieczk\u0105 i wysiedleniem Niemc\u00f3w, nekropolia zosta\u0142a opuszczona. \ud83d\udfe1 Dat u\u017cytkowania cmentarza nie ustalono \u2014 wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w dla gminy Sm\u0119towo Graniczne w og\u00f3le nie wymienia cmentarza w Starej Jani, a jego obrys znany jest tylko z otwartej bazy map.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Bernhard Schmid / seria Baudenkm\u00e4ler Westpreu\u00dfen \u2014 zapis o Peterze Kostce Steinbergku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0305","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.749269,"lng":18.5993983,"name_de":"Altjahn","name_pl":"Stara Jania \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stara Ko\u015bcielnica \u2014 po niemiecku Altm\u00fcnsterberg \u2014 le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, w gminie Mi\u0142oradz. W drugiej po\u0142owie XVI wieku by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w wojew\u00f3dztwie malborskim, po 1772 roku znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie malborskim Prus Zachodnich, po 1920 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 tu ceglany, jednonawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego z oko\u0142o 1400 roku; jego wie\u017c\u0119 zniszczy\u0142a tr\u0105ba powietrzna w 1818 roku. Region by\u0142 jednolicie protestancki, wi\u0119c w okresie pruskim ko\u015bci\u00f3\u0142 najpewniej s\u0142u\u017cy\u0142 gminie ewangelickiej, a po 1945 roku przej\u0119li go katolicy. \ud83d\udfe1 Potwierdzenia samodzielnej parafii ewangelickiej ani ewentualnej gminy mennonickiej we wsi brak.\n\nWie\u015b nie by\u0142a du\u017ca ani jednorodna: w 1885 roku mieszka\u0142o tu 391 os\u00f3b, a spis roz\u0142o\u017cy\u0142 je na cztery wyznania \u2014 187 katolik\u00f3w, 157 ewangelik\u00f3w, 37 innych chrze\u015bcijan i 10 \u017byd\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, w 2006 roku, liczono oko\u0142o 250 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc R\u0119kopi\u015bmienny egzemplarz presbyterologii Efraima Praetoriusa notuje tu parafi\u0119 z\u0142o\u017con\u0105 z czterech \u017cu\u0142awskich wsi: M\u00fcnsterberg, Gnojewa, Mielenka i Szymankowa. Gdy odchodzi\u0142 jej duchowny, Richter, wsp\u00f3lnota rozpad\u0142a si\u0119 na dwie: Mielenko z M\u00fcnsterbergiem zapragn\u0119\u0142y osobnego duchownego, a Gnojewo z Szymankowem r\u00f3wnie\u017c. Zapis dodaje rzecz w takim spisie wyj\u0105tkow\u0105: \u201eto zasmuci\u0142o Richtera, bo zrozumia\u0142, \u017ce taki bolesny podzia\u0142 spowodowa\u0142 swoim odej\u015bciem. Popad\u0142 przez to w melancholi\u0119 \u2014 i w niej te\u017c umar\u0142\u201d. \ud83d\udfe1 Sam zapis nie rozstrzyga, czy M\u00fcnsterberg oznacza tu Star\u0105, czy Now\u0105 Ko\u015bcielnic\u0119 \u2014 obie le\u017c\u0105 obok siebie; sk\u0142ad parafii wyklucza natomiast pomy\u0142k\u0119 ze \u015bl\u0105skimi Zi\u0119bicami, nosz\u0105cymi t\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 niemieck\u0105.\n\n\ud83d\udccc \u015alad po ewangelickiej przesz\u0142o\u015bci wsi prowadzi poza jej granice: w ko\u015bciele ewangelickim w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim sta\u0142y organy pochodz\u0105ce z Altm\u00fcnsterbergu. \ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142o nie m\u00f3wi, z kt\u00f3rej \u015bwi\u0105tyni i kiedy je przeniesiono; ostrzega natomiast, \u017ce wsi o nazwie Prangenau s\u0105 dwie \u2014 jedna na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, druga pi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Malborka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Praetorius, presbyterologia z 1704 roku \u2014 egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmiennymi dopiskami, karta 119; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0314","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.036389,"lng":18.935556,"name_de":"Altm\u00fcnsterberg","name_pl":"Stara Ko\u015bcielnica","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Starbienino \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich Starbenin, a tak\u017ce Sterbenin i St\u00e4rbenin \u2014 nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.), a wi\u0119c do rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, nie za\u015b do zachodniopruskiego Kreis Neustadt. Maj\u0105tek rycerski (Rittergut) wzmiankowano tu od po\u0142owy XV wieku jako wie\u015b kaszubsk\u0105 rodu Schinburen; w latach 1871\u20131945 nale\u017ca\u0142 do zamo\u017cnej rodziny Hammer. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: ewangelicy podlegali parafii (Kirchspiel) w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken), katolicy parafii w \u017barnowcu (Zarnowitz), a pod wzgl\u0119dem administracyjnym Starbenin wchodzi\u0142 w okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego w Osiekach.\n\nCmentarz poewangelicki le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, przy le\u015bnej drodze ku Perlinowi nad Jeziorem Choczewskim. Zachowa\u0142y si\u0119 pojedyncze nagrobki, z\u0142amane podstawy krzy\u017cy i zapadliska po mogi\u0142ach; teren ogrodzili drewnianym p\u0142otem le\u015bnicy. Przy wej\u015bciu stoi czarny kamie\u0144 z inskrypcj\u0105 z Ksi\u0119gi Koheleta (1,4). Kiedy cmentarz za\u0142o\u017cono, nie wiadomo, a obiektu nie uj\u0119to ani w rejestrze zabytk\u00f3w, ani w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze gmina Choczewo \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0080","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.744139,"lng":17.93869,"name_de":"Gut Starbenin","name_pl":"Starbienino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Gronowo, po niemiecku Grunau, by\u0142o wsi\u0105 \u015bredniowieczn\u0105 \u2014 lokowano j\u0105 w 1370 roku \u2014 w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. Do lat 1919\u20131920 powiat le\u017ca\u0142 w prowincji Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Kwidzynie, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej rejencji podlega\u0142 po tej ostatniej zmianie, atlas rozstrzyga rozbie\u017cnie.\n\n\ud83d\udccc Stare Gronowo by\u0142o siedzib\u0105 parafii ewangelickiej dla ca\u0142ej okolicy \u2014 wykaz gmin z 1885 roku podaje j\u0105 przy sze\u015bciu wsiach powiatu, a Harnoch liczy w niej 5750 dusz i wymienia dwadzie\u015bcia jeden cmentarzy ewangelickich w jej granicach, w tym w Bukowie, My\u015bligoszczy i Mosinach.\n\nMiejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Piotra i Paw\u0142a \u2014 wzniesiony w 1660 roku, gruntownie przebudowany w 1802, z trzydziestosze\u015bciometrow\u0105 wie\u017c\u0105 z 1860 roku \u2014 s\u0142u\u017cy\u0142 luteranom a\u017c do 1945 roku dzi\u0119ki przywilejowi kr\u00f3lewskiemu. \u26a0 Nie m\u00f3g\u0142 przy tym \u201eprzej\u015b\u0107 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w w okresie Reformacji\u201d, jak dot\u0105d zapisywano: powsta\u0142 sto lat po niej, ju\u017c jako \u015bwi\u0105tynia ewangelicka. Prawa do niego nie odebra\u0142y luteranom ani dekrety kr\u00f3lewskie, o kt\u00f3re sp\u00f3r toczy\u0142 si\u0119 jeszcze w 1720 roku, ani zakaz nabo\u017ce\u0144stw lutera\u0144skich z 1736. Przewaga ewangelik\u00f3w utrzyma\u0142a si\u0119 do ko\u0144ca: w 1925 roku stanowili 82,2 procent mieszka\u0144c\u00f3w, katolicy oko\u0142o siedemnastu.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 \u015bwi\u0105tynia jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii w Debrznie. Obiektem tego wpisu jest dawny cmentarz parafialny, ewangelicki, za\u0142o\u017cony pod koniec XIX wieku, obecnie katolicki i komunalny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz komunalny, Stare Gronowo, gmina Debrzno \u2014 cmentarze24.pl","url":"https://www.cmentarze24.pl/index.php/cmentarze/pomorskie/item/1247-cmentarz-komunalny-stare-gronowo-gmina-debrzno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o brak samodzielnego has\u0142a cz\u0142uchowskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen\u2026\", Neidenburg 1890, has\u0142o Grunau (5750 dusz, 21 cmentarzy ewangelickich)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0543","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.53989,"lng":17.38333,"name_de":"Grunau","name_pl":"Stare Gronowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Gronowo, do 1945 roku Grunau, le\u017cy dzi\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim, ale przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142o do powiatu z\u0142otowskiego \u2014 i tu\u017c za miedz\u0105, w powiecie cz\u0142uchowskim, mia\u0142o wi\u0119kszo\u015b\u0107 swoich parafian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ma tu rodow\u00f3d \u015bredniowieczny, a jego dzieje wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 ze sporami katolicko-ewangelickimi czasu Reformacji; dzisiejszy korpus pochodzi z XVII\u2013XIX wieku: budowla z 1660 roku, rozbudowana w 1802, z wie\u017c\u0105 z 1860.\n\nWie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 parafii ewangelickiej, i to rozleg\u0142ej. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w samym Gronowie 438 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 403 ewangelik\u00f3w, 21 katolik\u00f3w i 14 \u017byd\u00f3w, a tutejsz\u0105 parafi\u0119 wpisa\u0142 przy dziesi\u0119ciu dalszych wsiach dw\u00f3ch s\u0105siednich powiat\u00f3w, cz\u0142uchowskiego i chojnickiego \u2014 mi\u0119dzy innymi przy My\u015bligoszczy (Marienfelde), Buchholzu, Mossinie i Steinbornie. Tutejsi katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Kamieniu Kraje\u0144skim.\n\nSkal\u0119 tej wsp\u00f3lnoty wida\u0107 tak\u017ce w ksi\u0119gach metrykalnych, prowadzonych tu od pocz\u0105tku XVIII wieku. Chrzty, \u015bluby i pogrzeby zapisywano w Gronowie w latach 1708\u20131721, a potem bez przerwy od 1800 roku; dla My\u015bligoszczy prowadzono osobny ci\u0105g od 1775, dla Battrowa od 1774. Ksi\u0119gi komunikant\u00f3w zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1891 roku, konfirmacji \u2014 w 1901.\n\nPo wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, obs\u0142ugiwany przez salezjan\u00f3w z parafii w Debrznie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Verzeichnis der Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, has\u0142o Grunau, diecezja Flatow; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen; strona parafii salezja\u0144skiej w Debrznie.*","built_year":1660,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"STARE GRONOWO \u2014 Strona parafialna (Salezjanie Debrzno)","url":"https://debrzno-salezjanie.pl/stare-gronowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o brak samodzielnego has\u0142a cz\u0142uchowskiego","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a, Stare Gronowo","id":"KOS-0206","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.54007,"lng":17.38314,"name_de":"Grunau","name_pl":"Stare Gronowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Polaszki, po niemiecku Alt Paleschken, to rdzennie kaszubska i katolicka wie\u015b w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie, siedziba urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu administracyjnego. Dominant\u0105 jest barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja z 1754 roku, postawiony na miejscu drewnianego, kt\u00f3rego korzenie si\u0119gaj\u0105 XIII wieku. \u26a0 W opisywanym czasie by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, podleg\u0142y parafii w Starej Kiszewie \u2014 tak podaje S\u0142ownik geograficzny i tak m\u00f3wi w\u0142asne pole tego rekordu; samodzieln\u0105 parafi\u0105 Stare Polaszki s\u0105 dopiero dzi\u015b.\n\nMniejszo\u015b\u0107 ewangelick\u0105 tworzyli niemieccy koloni\u015bci i pruscy urz\u0119dnicy. Nale\u017celi do parafii ewangelickiej w s\u0105siednich Nowych Polaszkach (Neu Paleschken), oddalonych o jakie\u015b dwa kilometry na p\u00f3\u0142noc. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono w 1706 roku, gdy kr\u00f3l szwedzki Karol XII mia\u0142 w Nowych Polaszkach kwater\u0119 \u2014 zapisa\u0142 to Harnoch w swojej statystyce ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich. \ud83d\udd34 Liczba 524 mieszka\u0144c\u00f3w, przypisywana dot\u0105d Starym Polaszkom \u201ew 1885/1905 roku\u201d, do tej wsi nie nale\u017cy: tylu ewangelik\u00f3w liczy\u0142y Nowe Polaszki w wykazie gmin (strona 40, pozycja 63). Dla samych Starych Polaszek ten sam wykaz podaje obszar dworski o 137 mieszka\u0144cach, w tym 54 ewangelikach i 83 katolikach (strona 44, pozycja 114).\n\nCmentarz poewangelicki jest materialnym \u015bladem tej mniejszo\u015bci. \ud83d\udfe1 Jego w\u0142asnego datowania ani szczeg\u00f3\u0142owej dokumentacji nie odnaleziono. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz utraci\u0142 opiek\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0311","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02893,"lng":18.19417,"name_de":"Alt Paleschken","name_pl":"Stare Polaszki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Pole, po niemiecku Altfelde, otrzyma\u0142o przywilej w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Walentego 1330 roku z r\u0105k Ludera z Brunszwiku, komtura dzierzgo\u0144skiego. Parafia ewangelicka istnia\u0142a tu ju\u017c w 1580 roku, kiedy pierwszym proboszczem zosta\u0142 Valentin Melick, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano jeszcze po gospodarstwach. Pierwszy dom Bo\u017cy zbudowano w 1638 roku, plebani\u0119 w 1640, szko\u0142\u0119 w 1674. Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b, wzniesiono w 1705 roku w konstrukcji szachulcowej, pod patronatem gminy \u2014 w postaci spichlerza, bez wie\u017cy, a wiele do jego budowy do\u0142o\u017cyli szwedzcy oficerowie. Trzy dzwony pochodzi\u0142y z 1862 roku, organy mia\u0142y 20 g\u0142os\u00f3w, a oko\u0142o 1890 roku parafia liczy\u0142a 555 dusz i jeden cmentarz w Starym Polu, a zapiski w ksi\u0119gach ko\u015bcielnych si\u0119ga\u0142y 1603 roku.\n\nW spisie z 1885 roku Stare Pole liczy\u0142o 631 mieszka\u0144c\u00f3w: 454 ewangelik\u00f3w, 156 katolik\u00f3w i 21 innych chrze\u015bcijan, zapewne mennonit\u00f3w. Te same liczby powt\u00f3rzy\u0142 *S\u0142ownik geograficzny*, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 wprost na ten spis, i do\u0142o\u017cy\u0142 do nich 40 dom\u00f3w oraz 104 gospodarstwa domowe, a osobno wyliczy\u0142 wybudowanie Lingereihe z sze\u015bcioma domami i 27 mieszka\u0144cami oraz cukrowni\u0119 \u2014 dziesi\u0119\u0107 dom\u00f3w i 190 os\u00f3b. Wie\u015b \u017cy\u0142a ju\u017c wtedy kolej\u0105 i cukrem, nie sam\u0105 ziemi\u0105.\n\nDawny cmentarz ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki, za\u0142o\u017cono w 1843 roku; kolejne przekszta\u0142cenia przynios\u0142y lata 1904\u20131913 i okres po 1945 roku. Le\u017cy przy ulicy Marynarki Wojennej 18, po po\u0142udniowej stronie g\u0142\u00f3wnej ulicy, mi\u0119dzy ni\u0105 a torami kolejowymi. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 1393, decyzj\u0105 284/93 z 20 lipca 1993 roku \u2014 \u0142\u0105cznie z ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski.\n\n\ud83d\udccc Zachowa\u0142y si\u0119 dwa obiekty pierwszej klasy. Kaplica-mauzoleum rodziny Wenderlich z 1912 roku, neoklasycystyczna, w formie edikuli \u2014 czyli niewielkiej \u015bwi\u0105tyni z kolumnami i nacz\u00f3\u0142kiem. Oraz drewniana dzwonnica na ceglanym fundamencie, z oko\u0142o 1850 roku; wolno stoj\u0105ca, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny wie\u017cy nigdy nie mia\u0142. Historyczne nagrobki le\u017c\u0105 na po\u0142udnie od grobowca Wenderlich\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich gr\u00f3b rodziny Bartel ze Z\u0142otowa. Dzia\u0142k\u0119 dzieli na dwie cz\u0119\u015bci aleja obsadzona lipami i jesionami.\n\n\ud83d\udccc Zarzut z noty jest s\u0142uszny i liczby te\u017c. Odczyt Gemeindelexikonu z 1885 roku, powiat malborski, strona 10 (nazwy) i 11 (liczby), pozycja 7, gmina wiejska Altfelde: 40 budynk\u00f3w mieszkalnych, 104 gospodarstwa domowe, 631 mieszka\u0144c\u00f3w (361 m\u0119\u017cczyzn i 270 kobiet), 454 ewangelik\u00f3w, 156 katolik\u00f3w i 21 innych chrze\u015bcijan; parafia ewangelicka Altfelde, katolicka Notzendorf. Poniewa\u017c has\u0142o S\u0142ownika powo\u0142uje si\u0119 wprost na ten sam spis, zgodno\u015b\u0107 liczb jest przepisaniem jednego \u017ar\u00f3d\u0142a, a nie kontrol\u0105 krzy\u017cow\u0105 \u2014 o sprawno\u015bci mechanizmu dopasowania hase\u0142 nie m\u00f3wi nic. Zdanie z pola uwag nale\u017cy wykre\u015bli\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Stare Pole; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 426\u2013427; H. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/starepole/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Stare_Pole_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Stare Pole","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 426","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0983","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.04646,"lng":19.20583,"name_de":"Altfelde","name_pl":"Stare Pole \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Pole, po niemiecku Altfelde, le\u017cy na ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Malborskich \u2014 \u26a0 nie na Powi\u015blu \u2014 jedena\u015bcie kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Malborka, przy linii kolei wschodniej. Bliski Nogat cz\u0119sto zalewa\u0142 tutejsze pola, ale gleba by\u0142a \u017cyzna. Wie\u015b mia\u0142a ludno\u015b\u0107 mieszan\u0105: w 1798 roku 149 katolik\u00f3w i 101 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Miejscowa gmina ewangelicka mia\u0142a istnie\u0107 od 1580 roku, ta wiadomo\u015b\u0107 wymaga jednak potwierdzenia w \u017ar\u00f3dle.\n\nAgathon Harnoch opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119 przy ko\u015bciele szachulcowym z 1705 roku: trzy dzwony, organy o dwudziestu g\u0142osach, 555 dusz, 320 komunikant\u00f3w i cmentarz w samym Starym Polu, a z s\u0105siednich \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich wymienia Rogo\u017ano. \ud83d\udfe1 To zapis starszej budowli \u2014 po niej pozosta\u0142 barokowy o\u0142tarz z 1711 roku, przeniesiony potem do nowego ko\u015bcio\u0142a. Obecny, neogotycki, ceglany, kryty dach\u00f3wk\u0105 holendersk\u0105, wzniesiono w 1879 roku wed\u0142ug projektu powiatowego inspektora budowlanego Passargego z Elbl\u0105ga; o\u0142tarz jest wi\u0119c od budynku starszy o ponad p\u00f3\u0142tora stulecia.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 631 mieszka\u0144c\u00f3w w czterdziestu domach: 454 ewangelik\u00f3w, 156 katolik\u00f3w i dwudziestu jeden innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3rych S\u0142ownik geograficzny nazywa dysydentami \u2014 i podaje dok\u0142adnie te same liczby wyznaniowe. Ten sam zapis pokazuje, sk\u0105d bra\u0142 si\u0119 tutejszy wzrost: przy wsi pracowa\u0142a cukrownia, a w jej dziesi\u0119ciu domach mieszka\u0142o 190 os\u00f3b. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 w samym Starym Polu i to j\u0105 spis wskazuje przy mieszka\u0144cach wsi.\n\n\ud83d\udccc Plebiscyt z 1920 roku rozstrzygn\u0105\u0142 si\u0119 tu bez cienia w\u0105tpliwo\u015bci: 508 g\u0142os\u00f3w za Niemcami i ani jednego za Polsk\u0105; Altfelde pozosta\u0142o w Niemczech. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b nosi wezwanie Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, jest filialny wobec parafii w Krzy\u017canowie w diecezji elbl\u0105skiej i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1393.\n\n\ud83d\udccc Drug\u0105 szko\u0142\u0119 tej parafii \u2014 obok staropolskiej \u2014 mia\u0142o Z\u0142otowo, wie\u015b bez w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni, wyst\u0119puj\u0105ca w \u017ar\u00f3d\u0142ach krzy\u017cackich jako Reychenvelt. Uczy\u0142y si\u0119 w niej tak\u017ce dzieci z pi\u0119ciu okolicznych osad. Parafia liczy\u0142a 555 dusz i mia\u0142a jeden cmentarz, w samym Starym Polu. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w Z\u0142otowie 304 mieszka\u0144c\u00f3w: 167 ewangelik\u00f3w, 120 katolik\u00f3w, 9 \u017byd\u00f3w i 8 zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonici; w 1776 roku wzmiankowano tam rodziny mennonickie Dick i Penner. \ud83d\udd34 O\u015bmiobocznego ko\u015bcio\u0142a szachulcowego z 1725 roku, wi\u0105zanego niekiedy ze Z\u0142otowem, nie zna ani inwentaryzacja Bernharda Schmida \u2014 has\u0142o wsi wype\u0142niaj\u0105 u niego wy\u0142\u0105cznie domy podcieniowe \u2014 ani ewidencja zabytk\u00f3w, notuj\u0105ca tam dawn\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, dzi\u015b dom mieszkalny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 426; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o Stare Pole.*","built_year":1879,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski w Starym Polu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Bo%C5%BCej_Kr%C3%B3lowej_Polski_w_Starym_Polu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Stare Pole","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0249","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.05444,"lng":19.19972,"name_de":"Altfelde","name_pl":"Stare Pole \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Altfelde)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Starkowa Huta, po niemiecku Starkh\u00fctte, pobocznie Starkenh\u00fctte, by\u0142a kaszubsk\u0105 koloni\u0105 hutnicz\u0105 w powiecie kartuskim, z wyra\u017an\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 ewangelick\u0105. \ud83d\udccc Wsp\u00f3lnota ros\u0142a przez p\u00f3\u0142tora stulecia: w 1780 roku by\u0142o tu trzydziestu dziewi\u0119ciu ewangelik\u00f3w, w 1885 roku ju\u017c 264 na 286 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 przy zaledwie dwudziestu dw\u00f3ch katolikach i 45 domach \u2014 a w 1905 roku wie\u015b liczy\u0142a 361 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nSpis z 1921 roku pokazuje j\u0105 u szczytu jednolito\u015bci: na 319 mieszka\u0144c\u00f3w 262 by\u0142o wyznania ewangelickiego i dok\u0142adnie 262 poda\u0142o narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105, co do jednego cz\u0142owieka; polsk\u0105 zadeklarowa\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t siedem os\u00f3b. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku, katolicy do Gor\u0119czyna, poczt\u0119 miano w Szymbarku.\n\n\ud83d\udccc Datowanie szymbarskiego ko\u015bcio\u0142a rozstrzyga Agathon Harnoch, trzecie \u017ar\u00f3d\u0142o obok dw\u00f3ch dot\u0105d sprzecznych: parafi\u0119 za\u0142o\u017cono tam oko\u0142o 1610 roku, a stoj\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 19 grudnia 1785 roku. Odpada wi\u0119c datowanie na lata 1882\u20131884; \ud83d\udfe1 podawane w tym rekordzie lata 1892\u20131894 mog\u0105 dotyczy\u0107 przebudowy, a erygowanie samodzielnej parafii 1 kwietnia 1928 roku to sprawa osobna.\n\nWe wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka; \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy \u2014 by\u0142 tylko cmentarz. Po 1945 roku pozosta\u0142 jako \u015blad po dawnej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej, a teren dawnej nekropolii uprz\u0105tni\u0119to.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eStarkowa Huta\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0323","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2253,"lng":18.17897,"name_de":"Starkh\u00fctte (al. Starkenh\u00fctte)","name_pl":"Starkowa Huta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Starkowo (po niemiecku Starkow) \u2014 wie\u015b w Kreis Stolp (rejencja K\u00f6slin, prowincja Pomorze). W \u015bredniowieczu w\u0142asno\u015b\u0107 norbertanek s\u0142upskich, po sekularyzacji d\u00f3br ko\u015bcielnych w XVI wieku wie\u015b domenalna (kr\u00f3lewska); w 1938 roku liczy\u0142a 77 gospodarstw. Ludno\u015b\u0107 w ca\u0142o\u015bci ewangelicka \u2014 spis z 1939 roku odnotowa\u0142 520 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej M\u00fctzenow (Mo\u017cd\u017canowo) w Kirchenkreis Stolp-Stadt (Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unii Staropruskiej); parafia ta w 1940 roku liczy\u0142a oko\u0142o 1000 wiernych. Na cmentarzu, oko\u0142o 500 m na zach\u00f3d od wsi przy drodze do Mo\u017cd\u017canowa, sta\u0142a murowana kaplica z wie\u017c\u0105, rozebrana w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku 8 marca 1945 roku do wsi wkroczy\u0142a Armia Czerwona. Dzi\u015b cmentarz nieczynny \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi fragment nagrobka, zarys grobu z granitu, ceglane s\u0142upki bramy i studnia cmentarna.\n\n\ud83d\udccc Sk\u0142ad parafii mo\u017cd\u017canowskiej podaje Ernst M\u00fcller: nale\u017ca\u0142y do niej gmina Mo\u017cd\u017canowo, gmina Starkowo, kr\u00f3lewska domena Ga\u0142\u0119zinowo i kolonia Scharfenstein, wydzielona z gminy Swo\u0142owo, a prawo powo\u0142ywania duchownego pozostawa\u0142o w r\u0119ku w\u0142adcy krajowego. Starkowo, dawna w\u0142asno\u015b\u0107 norbertanek s\u0142upskich, trafi\u0142o wi\u0119c po sekularyzacji do parafii, kt\u00f3rej kolatorem by\u0142 ten sam w\u0142adca, co jej w\u0142a\u015bcicielem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Starkowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Starkowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/starkowo/"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0766","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5114,"lng":16.7986,"name_de":"Starkow","name_pl":"Starkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Starnice, po niemiecku Starnitz, by\u0142y wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim; do 1945 roku dobra pozostawa\u0142y w r\u0119kach rodziny von Gottberg. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w stanowili ewangelicy, ale ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy we wsi nie by\u0142o \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii w Dobieszewie, a przysi\u00f3\u0142ek Starnice-Kolonia do parafii w D\u0119bnicy Kaszubskiej.\n\n\ud83d\udccc Dwa spisy pokazuj\u0105 to samo rozdwojenie miejscowo\u015bci. S\u0142ownik geograficzny notuje w 1889 roku 68 mieszka\u0144c\u00f3w wsi, wszystkich ewangelik\u00f3w, i osobno dobra z przyleg\u0142o\u015bciami, licz\u0105ce 362 osoby, w tym pi\u0119ciu katolik\u00f3w. Spis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w samej wsi 73 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\n\ud83d\udccc Miejsc poch\u00f3wku by\u0142o jednak tak\u017ce dwa, i wskazuje je kartografia. Pierwsze to du\u017cy cmentarz wiejski w kszta\u0142cie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, na skraju lasu, na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi. Drugie \u2014 niewielka powierzchnia w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-wschodniej, na kt\u00f3rej mapa z 1935 roku pokazuje kaplic\u0119; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego przypuszcza, \u017ce mog\u0142o to by\u0107 miejsce spoczynku w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, rodziny von Gottberg. \ud83d\udfe1 Rozstrzygni\u0119cia nie ma \u2014 pozostaje przypuszczeniem opartym na mapie.\n\nCmentarz wiejski zachowa\u0142 pierwotne graniczne nasadzenia \u015bwierkowe i dzi\u0119ki nim wci\u0105\u017c jest rozpoznawalny. Le\u017cy oko\u0142o kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, na planie prostok\u0105ta mniej wi\u0119cej sze\u015b\u0107dziesi\u0105t jeden na sto osiemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 metr\u00f3w, orientowany na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, i by\u0142 czynny od drugiej po\u0142owy XIX wieku do 1945 roku. \ud83d\udccc Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1867 roku i nale\u017cy do Auguste Zessin, a w\u015br\u00f3d datowanych zabytk\u00f3w s\u0105 jeszcze \u017celiwny krzy\u017c wyznaczaj\u0105cy mogi\u0142\u0119 z 1894 roku i porcelanowa tabliczka z poch\u00f3wku dzieci\u0119cego z 1910 roku, najpewniej z a\u017curowego krzy\u017ca \u017celiwnego. Dzi\u015b cmentarz jest nieczynny i zaro\u015bni\u0119ty bluszczem, barwinkiem i paprociami; zachowa\u0142y si\u0119 trzydzie\u015bci dwa elementy \u2014 drewniany krzy\u017c, dwa krzy\u017ce \u017celiwne, granitowe fundamenty i fragmenty tablic inskrypcyjnych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Starnice.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Starnice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/1799-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eStarnice\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0557","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.38618,"lng":17.22108,"name_de":"Starnitz","name_pl":"Starnice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Starogardzie Gda\u0144skim, po niemiecku *Preu\u00dfisch Stargard*, le\u017cy przy ulicy Owidzkiej. Miasto by\u0142o siedzib\u0105 powiatu \u2014 Kreis *Preu\u00dfisch Stargard* w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich \u2014 i cho\u0107 Kociewie pozostawa\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie, sam Starogard mia\u0142 liczn\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105, w wi\u0119kszo\u015bci niemieck\u0105, lutera\u0144sk\u0105 i unijn\u0105. W 1867 roku liczy\u0142a 2676 ewangelik\u00f3w, a oko\u0142o 1910 roku ju\u017c blisko 4000 ewangelik\u00f3w niemieckoj\u0119zycznych. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 miasto podzielone niemal po po\u0142owie: na 6634 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 3054 katolik\u00f3w i 3027 ewangelik\u00f3w, do tego 529 \u017byd\u00f3w oraz 24 osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich. Ewangelicy mieli parafi\u0119 na miejscu, w *Preu\u00dfisch Stargard*, i to jej s\u0142u\u017cy\u0142 ten cmentarz.\n\nFar\u0105 katolick\u0105 by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Mateusza. \ud83d\udd34 Dalsze dzieje starogardzkich \u015bwi\u0105ty\u0144 s\u0105 w tym opisie zapisane niesp\u00f3jnie i czekaj\u0105 na rozstrzygni\u0119cie: raz czytamy, \u017ce luteranie u\u017cytkowali przej\u015bciowo ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny w drugiej po\u0142owie szesnastego wieku i \u017ce zwr\u00f3cono go katolikom po przebudowie oko\u0142o 1802 roku, raz \u2014 \u017ce trzymali go od oko\u0142o 1599 roku prawnie, a\u017c sp\u0142on\u0105\u0142 w 1642, i \u017ce wznie\u015bli wtedy nowy zb\u00f3r \u015bwi\u0119tej Katarzyny przy rynku, stoj\u0105cy do dzi\u015b. Do tego mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba, na pewno w 1557 roku, oddany katolikom oko\u0142o 1599. Agathon Harnoch prowadzi te w\u0105tki jeszcze inaczej i jego wersja jest najbardziej sp\u00f3jna: fara Mariacka wr\u00f3ci\u0142a katolikom w 1599 roku, \u015bwi\u0119ta Katarzyna pozosta\u0142a ewangelicka, a sp\u0142on\u0119\u0142a 22 sierpnia 1792 roku. \u017be by\u0142a ewangelicka do ko\u0144ca, po\u015bwiadczaj\u0105 trzy dzwony z 1874 roku, nosz\u0105ce imiona \u201eWilhelm\u201d, \u201eLuther\u201d i \u201eGustaw Adolf\u201d. Po przy\u0142\u0105czeniu miasta do Polski w 1920 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludno\u015bci niemiecko-ewangelickiej wyemigrowa\u0142a, a po 1945 roku pozostali zostali wysiedleni i gmina ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107.\n\n\ud83d\udccc Jak dawno si\u0119ga\u0142y korzenie tej wsp\u00f3lnoty, pokazuje protok\u00f3\u0142 wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego. W 1583 roku wizytator zasta\u0142 w Starogardzie dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 murowany w mie\u015bcie, w dobrym stanie, i drugi za murami, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 a przy obu duchownych ewangelickich: *Ad utramque haeretici resident, ante civitatem Polonus [\u2026] in civitate Germanus*, czyli \u201eprzy obu rezyduj\u0105 heretycy: przed miastem Polak, w mie\u015bcie Niemiec\u201d. Dwie \u015bwi\u0105tynie, dwaj duchowni, podzia\u0142 przebiegaj\u0105cy wzd\u0142u\u017c j\u0119zyka. Zapytani, jakim prawem te ko\u015bcio\u0142y dzier\u017c\u0105, odpowiedzieli, \u017ce przedstawili ich starosta miasta wraz z rad\u0105 miejsk\u0105 *manu coniuncta*, \u201er\u0119k\u0105 po\u0142\u0105czon\u0105\u201d; pisemnych prezentacji jednak nie mieli.\n\n\ud83d\udccc Najciekawsza jest odpowied\u017a rady miasta, kt\u00f3ra z trzech powod\u00f3w nie wpu\u015bci\u0142a wizytatora. Po pierwsze \u2014 przyj\u0105wszy przed pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu laty, a wi\u0119c oko\u0142o 1533 roku, trzy lata po odczytaniu Konfesji w Augsburgu, \u201ewiar\u0119 czyli wyznanie augsburskie\u201d, przez ca\u0142y ten czas nie byli przez \u017cadnego z biskup\u00f3w niepokojeni ani wizytacj\u0105, ani reformacj\u0105. Po drugie \u2014 kr\u00f3l zastrzeg\u0142 przywilejami, aby ka\u017cdy, trzymaj\u0105c si\u0119 konfederacji, wierzy\u0142 wedle swego upodobania: *credat pro libito*. Po trzecie \u2014 brakowa\u0142o kompletu starszych rajc\u00f3w, bez kt\u00f3rych rada nic uczyni\u0107 nie mo\u017ce i nie chce. Wizytator zapisa\u0142 przy tym ich nazwiska: burmistrz Maciej Hank, pisarz Piotr Vichelmus oraz rajcy Moj\u017cesz Muzantha i Jakub Pancratius. Rada nie wpu\u015bci\u0142a wizytatora, ale poprosi\u0142a o uwierzytelnione odpisy jego dokument\u00f3w \u2014 i je otrzyma\u0142a. Obie strony trzyma\u0142y si\u0119 procedury: to nie by\u0142a awantura, lecz sp\u00f3r prawny. \u26a0 Ust\u0119p znamy z tekstu rozpoznanego maszynowo, wi\u0119c liczb\u0119 lat \u201e50\u201d i s\u0142owo *confederationi* trzeba jeszcze sprawdzi\u0107 na skanie.\n\n\ud83d\udfe1 Przewaga luteran w mie\u015bcie trwa\u0142a, wedle tego zapisu, przesz\u0142o czterdzie\u015bci lat, mniej wi\u0119cej do 1589 roku \u2014 rachunek ten nie zgadza si\u0119 jednak z podan\u0105 wy\u017cej dat\u0105 przyj\u0119cia wyznania i wymaga poprawki.\n\n\ud83d\udccc Starogard mia\u0142 ko\u015bcio\u0142\u00f3w wiele: far\u0119, \u015bwi\u0105tynie \u015bwi\u0119tej Katarzyny, \u015bwi\u0119tego Jakuba, \u015bwi\u0119tego Ducha i \u015bwi\u0119tego Jana \u2014 t\u0119 ostatni\u0105 fundowali joannici, sprowadzeni wed\u0142ug tego przekazu oko\u0142o 1198 roku przez ksi\u0119cia Grzymys\u0142awa \u2014 a nadto prepozytur\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego i kaplice na Bramie Gda\u0144skiej oraz na Jeruzalem. \u26a0 Szwedzi zniszczyli w 1655 roku ko\u015bcio\u0142y \u015bwi\u0119tego Jakuba i \u015bwi\u0119tego Jana. \ud83d\udccc Ku pami\u0119ci o tym, jak daleko si\u0119ga\u0142a wtedy przewaga jednej strony: w 1730 roku lutera\u0144ski magistrat kaza\u0142 rozebra\u0107 katolick\u0105 kaplic\u0119 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny stoj\u0105c\u0105 przy bramce miejskiej. Zapis pochodzi ze \u017ar\u00f3d\u0142a katolickiego i tak\u0105 perspektyw\u0119 przedstawia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae \u2014 wizytacje archidiakonatu pomorskiego za biskupa w\u0142oc\u0142awskiego i pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, wydane drukiem, trzy zeszyty; skany Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-starogard-gdanski/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0334","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96545,"lng":18.52666,"name_de":"Preu\u00dfisch Stargard","name_pl":"Starogard Gda\u0144ski \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Starogardzie Gda\u0144skim (*Preu\u00dfisch Stargard*), wzmiankowany po raz pierwszy oko\u0142o 1470 roku, zosta\u0142 przekazany ewangelikom w 1557 roku na mocy dekretu kr\u00f3la Zygmunta II Augusta i pozostawa\u0142 w ich r\u0119kach do 1945 roku. Protestanci u\u017cytkowali przej\u015bciowo tak\u017ce starogardzk\u0105 far\u0119 (pierwotnie pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, przez nich przemianowan\u0105 na \u015bwi\u0119tego Mateusza), kt\u00f3r\u0105 w 1599 roku odzyska\u0142 dla katolik\u00f3w biskup Hieronim Rozra\u017cewski.\n\nMiasto d\u0142ugo pozostawa\u0142o podzielone niemal po po\u0142owie. Spis z 1885 roku pokazuje to najlepiej: na 6634 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 3054 katolik\u00f3w i tylko o dwudziestu siedmiu mniej, bo 3027, ewangelik\u00f3w; do tego 24 osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich i 529 \u017byd\u00f3w. Tutejsi ewangelicy tworzyli w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 w Starogardzie (*Preu\u00dfisch Stargard*). W 1933 roku liczy\u0142a ona 758 wiernych, w tym 53 Polak\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny sp\u0142on\u0105\u0142 podczas po\u017caru miasta 22 sierpnia 1792 roku. W 1793 roku pruski skarb pa\u0144stwa udzieli\u0142 gminie pomocy finansowej i materia\u0142owej, a w 1799 roku pod patronatem magistratu miejskiego rozpocz\u0119to budow\u0119 nowej, klasycystycznej \u015bwi\u0105tyni w p\u00f3\u0142nocno-wschodnim naro\u017cniku Rynku, uko\u0144czon\u0105 w 1802 roku. Elewacje ozdobiono ceglan\u0105 dekoracj\u0105 w drugiej po\u0142owie XIX wieku. W 1872 roku przyst\u0105piono do budowy (podwy\u017cszenia) wie\u017cy: osi\u0105gn\u0119\u0142a 48 metr\u00f3w i zosta\u0142a zwie\u0144czona kopi\u0105 figury Chrystusa Zbawiciela d\u0142uta Bertela Thorvaldsena. Zawieszono w niej trzy dzwony o imionach \u201eWilhelm\u201d, \u201eLuther\u201d i \u201eGustaw Adolf\u201d oraz zegar.\n\n30 marca 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano katolickiej parafii \u015bwi\u0119tego Mateusza jako fili\u0119; od 1978 roku jest siedzib\u0105 parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej. W 2003 roku wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku) zasta\u0142a w Starogardzie dwa ko\u015bcio\u0142y w r\u0119kach protestant\u00f3w \u2014 jeden w mie\u015bcie, drugi pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego przed murami. Przy ka\u017cdym urz\u0119dowa\u0142 inny duchowny: przed miastem Polak, w mie\u015bcie Niemiec.\n\n\ud83d\udccc To zapis rzadki, bo pokazuje, \u017ce protestantyzm na Kociewiu nie by\u0142 wy\u0142\u0105cznie spraw\u0105 niemieckoj\u0119zycznych mieszczan \u2014 polski duchowny s\u0142u\u017cy\u0142 zborowi za murami. O Polaku wizytator napisa\u0142 *summus idiota*; w \u0142acinie ko\u015bcielnej s\u0142owo to znaczy \u201ecz\u0142owiek nieuczony, bez wykszta\u0142cenia\u201d, nie niesie dzisiejszego obel\u017cywego sensu, a wytyka\u0142o brak studi\u00f3w, nie rozum.\n\n\ud83d\udd34 A potem odezwa\u0142a si\u0119 rada miasta \u2014 i to jest najmocniejszy fragment ca\u0142ej wizytacji. Zapytani, jakim prawem dzier\u017c\u0105 oba ko\u015bcio\u0142y, duchowni odpowiedzieli, \u017ce przedstawili ich starosta miasta wraz z rad\u0105 miejsk\u0105 \u201er\u0119k\u0105 po\u0142\u0105czon\u0105\u201d, cho\u0107 prezentacji na pi\u015bmie okaza\u0107 nie umieli. Sama rada odm\u00f3wi\u0142a wpuszczenia wizytatora i poda\u0142a trzy powody. Pierwszy: przyj\u0105wszy przed pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu laty wyznanie augsburskie, przez ca\u0142y ten czas nie byli przez \u017cadnego biskupa niepokojeni ani wizytacj\u0105, ani reform\u0105 \u2014 a wi\u0119c argument z zasiedzenia. Drugi: kr\u00f3l zastrzeg\u0142 przywilejami, aby ka\u017cdy, trzymaj\u0105c si\u0119 konfederacji (warszawskiej), wierzy\u0142 *pro libito*, \u201ewedle swego upodobania\u201d. Trzeci, ju\u017c czysto proceduralny: nie ma kompletu starszych rajc\u00f3w, bez kt\u00f3rych rada niczego nie postanowi.\n\n\ud83d\udccc Nazwiska tych, kt\u00f3rzy odm\u00f3wili, wizytator sam wpisa\u0142 do protoko\u0142u: rajca Moj\u017cesz Muzantha, burmistrz Maciej Hank, pisarz Piotr Vichelmus i rajca Jakub Pancratius. Rada nie wpu\u015bci\u0142a wizytatora, ale poprosi\u0142a o odpisy jego uwierzytelnionych pe\u0142nomocnictw \u2014 i je otrzyma\u0142a. To nie by\u0142a awantura, lecz sp\u00f3r prowadzony wed\u0142ug procedury przez obie strony.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego przed murami obs\u0142ugiwa\u0142 nie tylko starogardzian. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce \u201eluterski predykant od \u015bwi\u0119tego Jerzego\u201d doje\u017cd\u017ca\u0142 zwykle co trzeci\u0105 niedziel\u0119 do Nowej Wsi pod Starogardem, gdzie tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny d\u0142ugo pozostawa\u0142 w r\u0119kach ewangelickich. Rytm \u201eco trzecia niedziela\u201d by\u0142 standardow\u0105 miar\u0105 obs\u0142ugi parafii bez w\u0142asnego duchownego \u2014 po obu stronach sporu wyznaniowego.\n\n\ud83d\udccc Zapisy zgadzaj\u0105 si\u0119 z dalszymi dziejami parafii: far\u0119 biskup Rozra\u017cewski odzyska\u0142 dla katolik\u00f3w szesna\u015bcie lat po wizytacji, w 1599 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny pozosta\u0142 ewangelicki a\u017c do 1945.\n\n\u26a0 Najstarszych akt parafii ju\u017c nie ma \u2014 sp\u0142on\u0119\u0142y w po\u017carze 22 sierpnia 1792 roku wraz z ca\u0142\u0105 dokumentacj\u0105 sprzed 1772. Najwcze\u015bniejszy znany duchowny to Andreas Dossin, *Prediger und Rector* od 1605 roku. \ud83d\udfe1 Dalej wstecz \u017ar\u00f3d\u0142a nie si\u0119gaj\u0105. \ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starogardzie mieszczanie kupili od proboszcza. Akta wizytacyjne notuj\u0105, \u017ce trzydzie\u015bci lat wcze\u015bniej magistrat naby\u0142 go za pi\u0119\u0107dziesi\u0105t grzywien \u2014 ze sk\u0142adki zebranej w\u015br\u00f3d mieszczan \u2014 od \u00f3wczesnego proboszcza nazwiskiem Mangolth; biskup Rozra\u017cewski odzyska\u0142 p\u00f3\u017aniej \u015bwi\u0105tyni\u0119 z r\u0105k, kt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142o nazywa \u201eheretyck\u0105 przewrotno\u015bci\u0105\u201d. \u26a0 Zapis pochodzi ze \u017ar\u00f3d\u0142a katolickiego i tak\u0105 perspektyw\u0119 przedstawia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 54; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d.*","built_year":1802,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Starogard Gda\u0144ski \u2014 zabytki, muzea, historia","url":"https://grafywpodrozy.pl/starogard-gdanski-co-zobaczyc/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"A. Harnoch 1890, diec. Pr. Stargardt-Berent; P. Birecki (Starogard Gda\u0144ski / Preu\u00dfisch Stargard)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 54","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0010","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96545,"lng":18.52666,"name_de":"Preu\u00dfisch Stargard","name_pl":"Starogard Gda\u0144ski \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary Barkoczyn, po niemiecku Alt Barkoschin, le\u017cy w gminie Nowa Karczma w powiecie ko\u015bcierskim, a przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142 do Kreis Berent w Prusach Zachodnich. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142 w Wielkim Kli\u0144czu (Gro\u00df Klinsch), a tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Barkoczynie.\n\nWie\u015b mia\u0142a w\u0142asny, niewielki cmentarz ewangelicki \u2014 dzi\u015b poewangelicki \u2014 w obr\u0119bie zabudowy; w OpenStreetMap podpisano go \u201eCmentarz Poewangielicki\u201d. Od cmentarza parafialnego w Nowym Barkoczynie dzieli go oko\u0142o 2,5 kilometra na po\u0142udnie i to dwa r\u00f3\u017cne obiekty: parafia ewangelicka, ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski) oraz uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz ewangelicki z lat 1841\u20131960, zapisany w Narodowym Instytucie Dziedzictwa pod oznaczeniem PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.74920, znajduj\u0105 si\u0119 w Nowym Barkoczynie (Neu Barkoschin). Cmentarz w Starym Barkoczynie jest wi\u0119c odr\u0119bn\u0105, wiejsk\u0105 nekropoli\u0105, a nie powt\u00f3rzeniem tamtego wpisu. \ud83d\udfe1 Ostro\u017cnie jednak: wypis ze *S\u0142ownika geograficznego* w tym samym rekordzie m\u00f3wi, \u017ce to Stary Barkoczyn \u201ema ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 i szko\u0142\u0119\u201d. Has\u0142o opisuje stan z 1868 roku, a wykaz gmin z 1885 wskazuje ju\u017c Nowy \u2014 mo\u017cliwe wi\u0119c, \u017ce siedziba si\u0119 przenios\u0142a, i wtedy oba przekazy s\u0105 prawdziwe, tyle \u017ce o r\u00f3\u017cnych latach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie (protestanckie / ewangelicko-augsburskie)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma \u2014 koscierski.info [kopia archiwalna 2009-06-06]","url":"https://web.archive.org/web/20090606113325/http://koscierski.info:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0206","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.08115,"lng":18.12613,"name_de":"Alt Barkoschin","name_pl":"Stary Barkoczyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary Bukowiec, po niemiecku Alt Bukowitz, le\u017cy w dzisiejszym powiecie ko\u015bcierskim; przed 1945 rokiem by\u0142 to Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. Wie\u015b by\u0142a rdzennie katolicka i kaszubsko-kociewska, a katolicy podlegali parafii w Starej Kiszewie (Alt Kischau). \ud83d\udfe1 Zapisu o ponad dwustu latach we w\u0142adaniu katolickiej rodziny Czarli\u0144skich i o dobrach licz\u0105cych 897 hektar\u00f3w wraz z m\u0142ynem i cegielni\u0105 nie potwierdza \u017caden z przejrzanych wykaz\u00f3w: has\u0142o *S\u0142ownika geograficznego* urywa si\u0119 na wzmiance o parafii, a wykaz gmin z 1885 roku i spis z 1910 roku podaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie ludno\u015b\u0107 i przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105.\n\n\ud83d\udccc Te ostatnie m\u00f3wi\u0105 jednak do\u015b\u0107. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w obszarze dworskim Stary Bukowiec 166 mieszka\u0144c\u00f3w: 128 katolik\u00f3w, 33 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. W s\u0105siednim Nowym Bukowcu, na 134 mieszka\u0144c\u00f3w, ewangelik\u00f3w by\u0142o 52 przy 82 katolikach \u2014 proporcja niemal dwa razy wy\u017csza. Warstw\u0119 ewangelick\u0105 tworzyli tu niemieccy osadnicy. Oko\u0142o 1905 roku wie\u015b liczy\u0142a 422 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy z obu Bukowc\u00f3w nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken) i pozostali przy niej tak\u017ce wtedy, gdy s\u0105siednie Czerniki, Kobyle i Pa\u0142ubin przesz\u0142y po 1890 roku do nowej gminy w Pog\u00f3dkach \u2014 spis z 1 grudnia 1910 roku wci\u0105\u017c zapisuje Stary Bukowiec przy Nowych Polaszkach. W samej wsi istnia\u0142 wy\u0142\u0105cznie cmentarz, bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a i bez kaplicy.\n\nCmentarz le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, na terenie le\u015bnym, po zachodniej stronie drogi gruntowej z Bartoszylasu do Starego Bukowca, i zajmuje 0,23 hektara. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia nekropolii nie ustalono; pochodzi prawdopodobnie z drugiej po\u0142owy XIX wieku. \ud83d\udfe1 Nie ustalono te\u017c jej los\u00f3w po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej w 1945 roku ani liczby zachowanych nagrobk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0312","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01452,"lng":18.08566,"name_de":"Alt Bukowitz","name_pl":"Stary Bukowiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ten cmentarz poewangelicki w Starym Dzierzgoniu, po niemiecku Alt Christburg, le\u017cy na Powi\u015blu \u2014 na wy\u017cynie mor\u0105skiej, w dawnym powiecie mor\u0105skim w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie. To nie s\u0105 \u017bu\u0142awy Malborskie: tutejsze dziedzictwo jest lutera\u0144skie.\n\nLokacj\u0119 miejscowo\u015b\u0107 otrzyma\u0142a 14 kwietnia 1312 roku z r\u0105k komtura Gunthera von Arnstein, pod nazw\u0105 \u201eAlde Kirsburg\u201d. Gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 z oko\u0142o po\u0142owy XIV wieku od 1591 roku s\u0142u\u017cy\u0142 gminie ewangelickiej z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105, czynnej do 1945 roku; po wojnie przej\u0119li go katolicy \u2014 dzi\u015b to parafia Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego w diecezji elbl\u0105skiej. Wie\u015b liczy\u0142a 422 mieszka\u0144c\u00f3w w 1817 roku, 674 w 1858, 735 w 1919 i 988 w 1939.\n\nW styczniu 1945 roku miejscowo\u015b\u0107 zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Cmentarz ewangelicki figuruje dzi\u015b jako nieu\u017cytek.\n\n\u26a0 W Starym Dzierzgoniu atlas opisuje dwa obiekty. Ten le\u017cy przy dzisiejszym cmentarzu parafialnym, za\u0142o\u017conym w 1945 roku; osobny wpis dotyczy cmentarza przyko\u015bcielnego, otaczaj\u0105cego gotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 niespe\u0142na p\u00f3\u0142tora kilometra dalej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Stary Dzierzgo\u0144, cmentarz ewangelicki / Alt Christburg Friedhof \u2014 BillionGraves.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stary Dzierzgo\u0144, cmentarz ewangelicki / Alt Christburg Friedhof \u2014 BillionGraves","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Stary-Dzierzgo%C5%84-cmentarz-ewangelicki---Alt-Christburg-Friedhof/349487"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0439","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83042,"lng":19.40328,"name_de":"Alt Christburg","name_pl":"Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary Dzierzgo\u0144, po niemiecku Alt Christburg, lokowano w 1312 roku jako Alde Kirsburg. Miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do powiatu mor\u0105skiego w rejencji kr\u00f3lewieckiej \u2014 to Powi\u015ble, wy\u017cyna w prowincji Prusy Wschodnie, a nie \u017cu\u0142awski powiat malborski. Tutejsi protestanci byli luteranami; mennonici osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach.\n\nCmentarz przyko\u015bcielny otacza gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego z oko\u0142o po\u0142owy XIV wieku. Po Reformacji \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li luteranie, a parafia ewangelicka dzia\u0142a\u0142a tu od 1591 do 1945 roku i grzeba\u0142a swoich zmar\u0142ych w\u0142a\u015bnie wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a. We wsi mieszka\u0142y 422 osoby w 1817 roku i 988 w 1939.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b jest to parafia pod wezwaniem Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego w diecezji elbl\u0105skiej.\n\n\u26a0 W Starym Dzierzgoniu atlas opisuje dwa obiekty. Ten to cmentarz przyko\u015bcielny, otaczaj\u0105cy sam\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119; drugi wpis dotyczy nekropolii oddalonej o niespe\u0142na p\u00f3\u0142tora kilometra, przy dzisiejszym cmentarzu parafialnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Stary Dzierzgo\u0144, cmentarz ewangelicki / Alt Christburg Friedhof \u2014 BillionGraves.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stary Dzierzgo\u0144, cmentarz ewangelicki / Alt Christburg Friedhof \u2014 BillionGraves","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Stary-Dzierzgo%C5%84-cmentarz-ewangelicki---Alt-Christburg-Friedhof/349487"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0438","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.84153,"lng":19.40218,"name_de":"Alt Christburg","name_pl":"Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starym Dzierzgoniu, po niemiecku Alt Christburg, to gotycka budowla ceglana, salowa, wzniesiona oko\u0142o po\u0142owy XIV wieku; \ud83d\udfe1 Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje j\u0105 \u015bci\u015blej, na lata 1350\u20131360. Wie\u017c\u0119 dobudowano od zachodu w XV wieku, a zakrysti\u0119 i krucht\u0119 dopiero w 1936 roku.\n\nW okresie Reformacji \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 protestancka i u\u017cytkowa\u0142a j\u0105 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki do 1945 roku. Wtedy budowla sp\u0142on\u0119\u0142a i pozostawa\u0142a ruin\u0105 przez dwana\u015bcie lat. Odbudowano j\u0105 w 1957 roku \u2014 w tym samym roku, 1 sierpnia, reerygowano parafi\u0119 katolick\u0105 \u2014 a odbudowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 grudnia 1958 roku. Nosi dzi\u015b wezwanie Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego.\n\nObiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 483 (dawny numer 443/69) decyzj\u0105 z 1 sierpnia 1968 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/starydzierzgon/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"kamienie-wilhelma.net.pl","url":"http://kamienie-wilhelma.net.pl/stary-dzierzgon"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"medievalheritage.eu","url":"https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/stary-dzierzgon-kosciol/"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0483","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8415271,"lng":19.4021838,"name_de":"Alt Christburg","name_pl":"Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Alt Christburg)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary M\u0142yn to niewielka osada na Kociewiu \u2014 jak m\u00f3wi nazwa, dawny m\u0142yn \u2014 dzi\u015b w obr\u0119bie so\u0142ectwa Kolonia Ostrowicka w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a nie do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau), jak podpowiada\u0142by dzisiejszy podzia\u0142, lecz do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach II Rzeczypospolitej.\n\nKoloni\u0119 Ostrowick\u0105 zasiedlali mi\u0119dzy XVI a XVIII wiekiem osadnicy ol\u0119derscy, a w\u015br\u00f3d niemieckich kolonist\u00f3w byli protestanci; z t\u0105 w\u0142a\u015bnie warstw\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 zapewne tutejszy cmentarz. Zmar\u0142ych obs\u0142ugiwa\u0142a miejska parafia ewangelicka w Gniewie (Mewe), kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1818\u20131823, a rozebrano w 1957 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Charakter wyznaniowy poch\u00f3wk\u00f3w pozostaje kwesti\u0105 prawdopodobie\u0144stwa \u2014 najbardziej prawdopodobny jest lutera\u0144ski, a przynale\u017cno\u015bci mennonickiej nie potwierdzono i wymaga ona weryfikacji. Nie znamy te\u017c niemieckiej nazwy osady, daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani jego dzisiejszego stanu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Spis cmentarzy \u2014 Gmina Gniew, polskie-cmentarze.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Spis cmentarzy \u2014 Gmina Gniew, polskie-cmentarze.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-tczewski/Gmina-Gniew"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0103","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.75,"lng":18.75,"name_de":"","name_pl":"Stary M\u0142yn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Altenau (dzi\u015b Starynia, gmina Lichnowy, powiat malborski) \u2014 niewielka wie\u015b na \u017bu\u0142awach Malborskich, w Kreis Marienburg (Regierungsbezirk Danzig, Prusy Zachodnie). Region by\u0142 jednolicie protestancki: dominowali luteranie/unijni, a \u017bu\u0142awy stanowi\u0142y jeden z najwi\u0119kszych w Europie o\u015brodk\u00f3w mennonickich (odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, nie luteranie). Bezpo\u015brednio przy Altenau le\u017cy przysi\u00f3\u0142ek Klein Heubuden (dzi\u015b Sto\u017cki), nawi\u0105zuj\u0105cy nazw\u0105 do wielkiego o\u015brodka mennonickiego Heubuden (dzi\u015b Stogi k. Malborka) \u2014 co czyni mennonicki kontekst wsi bardzo prawdopodobnym, cho\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142owo niepotwierdzonym. Konkretna parafia ewangelicka Altenau pozostaje nieustalona. Zachowa\u0142 si\u0119 zabytkowy dom podcieniowy (zagroda nr 11, rejestr zabytk\u00f3w A-1355). Istnienie w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a/kaplicy w tak ma\u0142ej wsi jest w\u0105tpliwe \u2014 klasyfikacja obiektu jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142\u201d wymaga weryfikacji. Po 1945 roku wie\u015b w granicach Polski; ludno\u015b\u0107 ewangelicka i mennonicka ust\u0105pi\u0142a.\n\nEwangelicy byli tu mniejszo\u015bci\u0105: w\u015br\u00f3d 96 mieszka\u0144c\u00f3w spisanych w 1885 roku by\u0142o 43 katolik\u00f3w i 25 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udccc Spis notuje przy tym 28 innych chrze\u015bcijan \u2014 na tych ziemiach byli to zwykle mennonici. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Gro\u00df Lichtenau (dzi\u015b Lichnowy).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0324","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0837,"lng":18.9427,"name_de":"Altenau","name_pl":"Starynia (Altenau)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Steblewo, po niemiecku St\u00fcblau, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym Kreis Danziger Niederung \u2014 w Prusach Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej, a w latach 1920\u20131939 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Miejscowo\u015b\u0107 da\u0142a nazw\u0119 ca\u0142ym nizinom steblewskim, po niemiecku Stobbelowisches Werder. Wzmiankowano j\u0105 w 1305 roku, a w 1343 otrzyma\u0142a nadanie siedemdziesi\u0119ciu i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 gotycki, ceglany, si\u0119gaj\u0105cy XIV wieku \u2014 \ud83d\udfe1 bywa nazywany najwi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 tego rodzaju na \u017bu\u0142awach, cho\u0107 w naszych \u017ar\u00f3d\u0142ach nikt tego nie stwierdza wprost. Od 1584 do 1945 roku by\u0142a ewangelicka, pod patronatem miasta Gda\u0144ska. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 513 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 348 katolik\u00f3w i 165 ewangelik\u00f3w \u2014 a S\u0142ownik geograficzny notuje tu ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki i szko\u0142\u0119; katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach.\n\n\ud83d\udccc Dlaczego ko\u015bcio\u0142y ca\u0142ego tego pasa \u017bu\u0142aw przesz\u0142y do ewangelik\u00f3w tak wcze\u015bnie i tak trwale, t\u0142umaczy ksi\u0105dz Jakub Fankidejski jednym zdaniem. Wymieniwszy \u015bwi\u0105tynie w Kiermarku, Wielkich Cedrach, Osicach, Suchym D\u0119bie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Herzbergu i Woc\u0142awiu, dodaje: \u201eWszystkie powy\u017csze ko\u015bcio\u0142y wcze\u015bnie utracone s\u0105 dla wiary \u015bwi\u0119tej wskutek prawa patronatu, kt\u00f3re wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski\u201d. O losie parafii przes\u0105dza\u0142o wi\u0119c nie samo osadnictwo, lecz to, kto mia\u0142 prawo obsadzania probostwa \u2014 a mia\u0142o je lutera\u0144skie ju\u017c wtedy miasto. W Steblewie wida\u0107 to najlepiej, bo patronat gda\u0144ski zapisano tu wprost.\n\n\ud83d\udccc \u017be by\u0142y to wsie zamo\u017cne, po\u015bwiadcza inny plan tej samej epoki. Gdy zamierzano utworzy\u0107 osobne biskupstwo gda\u0144skie, na uposa\u017cenie biskupa z katedr\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny przewidziano mi\u0119dzy innymi bogate wsie \u017cu\u0142awskie \u2014 obok Osic, Krzywego Ko\u0142a, Suchego D\u0119bu, Ostrowitego i Grabin tak\u017ce Steblewo. Zamiar nie doszed\u0142 do skutku.\n\nW 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142, najpewniej podpalony przez \u017co\u0142nierzy Armii Czerwonej. Zosta\u0142a po nim trwa\u0142a ruina z wie\u017c\u0105 i murami, zabezpieczona oko\u0142o 2013 roku, a wok\u00f3\u0142 niej cmentarz przyko\u015bcielny: stele nagrobne z XVIII i XIX wieku oraz kaplica grobowa rodziny Wessel z 1854 roku, pe\u0142ni\u0105ca dzi\u015b funkcj\u0119 lapidarium. Chowano tu ewangelik\u00f3w tutejszej parafii; \ud83d\udfe1 tego, czy \u017bu\u0142awy Steblewskie \u2014 rdzenny teren osadnictwa mennonickiego \u2014 zostawi\u0142y na tym cmentarzu r\u00f3wnie\u017c sw\u00f3j \u015blad, nie rozstrzygni\u0119to.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 224.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Steblewo \u2013 ruiny ko\u015bcio\u0142a \u2014 Turystyczny Powiat Gda\u0144ski","url":"https://turystyczny.powiat-gdanski.pl/?product=steblewo-ruiny-kosciola"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0401","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18252,"lng":18.8301,"name_de":"St\u00fcblau","name_pl":"Steblewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Steblewo, po niemiecku St\u00fcblau, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Steblewskich, kt\u00f3rym da\u0142o nazw\u0119. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia je w powiecie tczewskim; w latach 1920\u20131939 wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Tutejszy gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceg\u0142y, wzniesiony w czternastym wieku, by\u0142 najwi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich.\n\nParafia istnieje tu od 1343 roku i od pocz\u0105tku by\u0142a rozleg\u0142a \u2014 pr\u00f3cz Steblewa obejmowa\u0142a Krzywe Ko\u0142o, D\u0142ugie Pole, a tak\u017ce Giemlice i Osice. Przywilej lokacyjny nada\u0142 ko\u015bcio\u0142owi cztery wolne w\u0142\u00f3ki i po p\u00f3\u0142 szefla \u017cyta oraz owsa z ka\u017cdej w\u0142\u00f3ki, wolnej czy niewolnej. \ud83d\udccc To po\u0142owa tego, co pobiera\u0142y inne parafie \u017cu\u0142awskie; Freytag t\u0142umaczy t\u0119 ulg\u0119 w\u0142a\u015bnie rozleg\u0142o\u015bci\u0105 parafii.\n\nOd 1584 do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ewangelicki \u2014 lutera\u0144ski, pod patronatem miasta Gda\u0144ska, a po 1817 roku w Ko\u015bciele unijnym staropruskim. Wykaz pastor\u00f3w liczy czterna\u015bcie nazwisk, a wsiami parafialnymi by\u0142y mi\u0119dzy innymi Krzywe Ko\u0142o i D\u0142ugie Pole (Langenfelde). \ud83d\udccc Pierwszym pastorem by\u0142 Gabriel Ulrich \u2014 \ud83d\udfe1 ksi\u0119gi parafialne datuj\u0105 jego urz\u0105d na 1592 rok, Curicke na 1596. Katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 513 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 348 katolik\u00f3w, 165 ewangelik\u00f3w i 3 osoby wyznania moj\u017ceszowego. Dziedzictwo tej wsp\u00f3lnoty jest lutera\u0144skie i unijne; mennonici, kt\u00f3rzy osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach licznie, mieli swoje gminy gdzie indziej.\n\n\ud83d\udccc Jak daleko si\u0119gn\u0119\u0142a tu zmiana wyznaniowa, wida\u0107 w wykazie dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku: przy ka\u017cdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. Steblewo by\u0142o niegdy\u015b siedzib\u0105 wiejskiego dziekana Ma\u0142ej Wyspy. Tutejszy duchowny trzyma\u0142 cztery \u0142any daj\u0105ce 200 floren\u00f3w, a pi\u0119\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 \u0142an\u00f3w wsi oddawa\u0142o mu po korcu \u017cyta i po korcu owsa zamiast dziesi\u0119cin. Do parafii nale\u017ca\u0142a kaplica oraz wie\u015b D\u0142ugie Pole, a dawniej tak\u017ce Giemlice. Razem 252 floreny i 10 groszy.\n\nOsobn\u0105 histori\u0119 ma stoj\u0105ca przy ko\u015bciele kaplica. Mocno zrujnowana, s\u0142u\u017cy\u0142a jako \u201eBahrenhaus\u201d \u2014 dom marowy, w kt\u00f3rym trzymano katafalk. W 1906 roku odnowiono j\u0105 z przeznaczeniem na kostnic\u0119, a gmina Steblewo do\u0142o\u017cy\u0142a do tego znaczn\u0105 kwot\u0119; wtedy te\u017c jej szczyt otrzyma\u0142 dzisiejsz\u0105 posta\u0107.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 spalono w 1945 roku, najpewniej podczas przej\u015bcia Armii Czerwonej. Zachowa\u0142y si\u0119 mury i wie\u017ca; ruin\u0119 zabezpieczono w 2013 roku. Wok\u00f3\u0142 niej stoi cmentarz przyko\u015bcielny ze stelami z osiemnastego i dziewi\u0119tnastego wieku oraz kaplic\u0105 grobow\u0105 rodziny Wessel z 1854 roku.\n\n\ud83d\udccc Jak wygl\u0105da\u0142a ta zmiana z boku katolickiego, zapisa\u0142a wizytacja z 1584 roku. O dekanacie Ma\u0142ej Wyspy, kt\u00f3rego Steblewo by\u0142o siedzib\u0105, wizytator napisa\u0142 bez ogr\u00f3dek: \u201eTota Insula minor ab haereticis residentibus incolis occupata\u201d \u2014 ca\u0142a Ma\u0142a Wyspa zaj\u0119ta przez mieszkaj\u0105cych tam heretyk\u00f3w; za katolick\u0105 uchodzi\u0142a jedna jedyna wie\u015b. \ud83d\udd34 Zanotowa\u0142 przy tym, \u017ce nawet tamtejszy wikary, zakonnik oliwski, by\u0142 \u201etotus intra et extra haereticus\u201d \u2014 heretykiem na wskro\u015b: od kilkunastu lat \u017cy\u0142 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie zawartym przez innego zakonnika odst\u0119pc\u0119, mia\u0142 dwoje dzieci, a nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 w ci\u0105gu roku tylko trzy razy.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 uszkodzili Szwedzi w 1628 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Dirschau, s. 28, poz. 29); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; G. Freytag, \u201eKirchspiel St\u00fcblau\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, z. 54; Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":1343,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Steblewo (St\u00fcblau) \u2013 \u017bu\u0142awy, zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/steblewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. Freytag, Kirchspiel St\u00fcblau (Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 54)","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 RUINY got. ko\u015bcio\u0142a (poewang. 1584-1945), Steblewo","id":"KOS-0192","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17788,"lng":18.83093,"name_de":"St\u00fcblau","name_pl":"Steblewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Steblewo (po niemiecku St\u00fcblau), gmina Suchy D\u0105b, powiat gda\u0144ski \u2014 wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, prawy brzeg Wis\u0142y. Przed 1945 rokiem w Kreis Danziger Niederung; przynale\u017cno\u015b\u0107 pa\u0144stwowa zmienna: do 1920 Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk, 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Zachowane ruiny to jeden z najwi\u0119kszych gotyckich, ceglanych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u017bu\u0142aw (XIV\u2013XV wiek) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki (lutera\u0144ski, p\u00f3\u017aniej unijny), pierwotnie katolicki, wed\u0142ug opisu atlasu ewangelicki od 1584 \u2014 do potwierdzenia. Nie by\u0142 to obiekt mennonicki, cho\u0107 \u017bu\u0142awy by\u0142y terenem osadnictwa mennonickiego \u2014 to odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna. Uszkodzony przez Szwed\u00f3w w 1628, zniszczony w 1945; ruina (mury obwodowe i wie\u017ca frontowa) zabezpieczona oko\u0142o 2013 roku. Katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 513 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 348 katolik\u00f3w i 165 ewangelik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich o tutejszych ewangelikach podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki i szko\u0142a by\u0142y na miejscu.\n\nWizytacja z 1584 roku zapisa\u0142a o dekanacie Ma\u0142ej Wyspy, kt\u00f3rego Steblewo by\u0142o siedzib\u0105, zdanie bez ogr\u00f3dek: \u201eTota Insula minor ab haereticis residentibus incolis occupata\u201d \u2014 ca\u0142a Ma\u0142a Wyspa zaj\u0119ta przez mieszkaj\u0105cych tam heretyk\u00f3w; za katolick\u0105 uchodzi\u0142a jedna jedyna wie\u015b. Wizytator zanotowa\u0142 przy tym, \u017ce nawet tamtejszy wikary, zakonnik oliwski, \u201etotus intra et extra haereticus\u201d \u2014 heretyk na wskro\u015b \u2014 od kilkunastu lat \u017cy\u0142 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie zawartym przez innego zakonnika odst\u0119pc\u0119 i mia\u0142 dwoje dzieci, a nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 w ci\u0105gu roku tylko trzy razy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, zeszyt II, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Steblewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0429","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.17988,"lng":18.82974,"name_de":"St\u00fcblau","name_pl":"Steblewo \u2014 ruiny ko\u015bcio\u0142a (St\u00fcblau)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Stegna, po niemiecku Steegen, dawniej tak\u017ce Kobbelgrube, le\u017cy na Mierzei Wi\u015blanej. Cmentarz przyko\u015bcielny otacza tu dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony w latach 1681\u20131683 na miejscu starszej \u015bwi\u0105tyni z 1609 roku \u2014 z ceglanym prezbiterium i szachulcow\u0105 naw\u0105.\n\nTutejsza parafia by\u0142a ewangelicka: lutera\u0144ska, a po unii pruskiej z 1817 roku unijna; w latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Administracyjnie Steegen wchodzi\u0142 w sk\u0142ad powiatu Danziger Niederung \u2014 przed 1920 rokiem w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gda\u0144skiej, a w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. 1 pa\u017adziernika 1939 roku wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu, w tym Stegn\u0119 i Sztutowo, w\u0142\u0105czono do powiatu Gro\u00dfes Werder w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to parafia rzymskokatolicka pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa \u2014 a cmentarz ewangelicki opuszczono.\n\n\u26a0 Warstwa mennonicka i neogotycka kaplica, wi\u0105zane niekiedy z tym miejscem, dotycz\u0105 odr\u0119bnego cmentarza w \u017bu\u0142awkach \u2014 nie tego obiektu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0440","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32621,"lng":19.12436,"name_de":"Steegen","name_pl":"Stegna \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stegna (niem. Steegen), wie\u015b u styku Mierzei Wi\u015blanej z \u017bu\u0142awami. Przed 1945 r. nale\u017ca\u0142a do Kreis Marienburg (Prusy Zachodnie), a w latach 1920\u20131939 do Kreis Grosses Werder w obr\u0119bie Wolnego Miasta Gda\u0144ska; region by\u0142 zdecydowanie protestancki. Miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski wzniesiono w latach 1681\u20131683 (prace rozpocz\u0119to 25 marca 1681 r., po\u015bwi\u0119cenia dokonano 29 listopada 1681 r., budow\u0119 zako\u0144czono 17 listopada 1683 r.) na miejscu drewnianej \u015bwi\u0105tyni z 1609 r., kt\u00f3ra sp\u0142on\u0119\u0142a w 1676 r.; wcze\u015bniej sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki. Pracami kierowa\u0142 Peter Willer \u2014 architekt, geodeta i mechanik Miasta Gda\u0144ska. Jest to budowla szachulcowa: konstrukcja szkieletowa z wype\u0142nieniem ceglanym (tzw. mur pruski), jednonawowa, z wie\u017c\u0105 i drewnianym stropem kolebkowym. Pod stropem rozpi\u0119te jest malowid\u0142o na p\u0142\u00f3tnie z 1688 r., wykonane przez Reinholda Schneidera z Gda\u0144ska, o wymiarach ok. 35 \u00d7 18 m i powierzchni blisko 450 m\u00b2 \u2014 jedno z najwi\u0119kszych tego rodzaju w kraju. Wisi tam tak\u017ce model \u017caglowca, wotum dzi\u0119kczynne za ocalenie za\u0142ogi, uko\u0144czone w 1872 r. przez F.W. Wehlma i uchodz\u0105ce za najwi\u0119kszy model statku w Polsce. Do wyposa\u017cenia nale\u017c\u0105 m.in. chrzcielnica z 1666 r., ambona Marcina Glabitzkiego z 1687 r. i organy z 1914 r. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 luteranom a\u017c do 1945 r., gdy przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pw. Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa. By\u0142 to obiekt lutera\u0144ski, nie mennonicki. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod nr A-249 z 3 pa\u017adziernika 1961 r.","built_year":1683,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stegna (Steegen) \u2013 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/stegna"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0172","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3286519,"lng":19.1130637,"name_de":"Steegen","name_pl":"Stegna \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Steegen)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Stegna, po niemiecku Steegen, le\u017cy u styku Mierzei Wi\u015blanej z \u017bu\u0142awami. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 do powiatu Wielkie \u017bu\u0142awy w obr\u0119bie Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Jak protestancka by\u0142a to okolica, wida\u0107 w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku: w 133 domach mieszkalnych i 255 gospodarstwach domowych \u017cy\u0142y tu 1142 osoby, z czego 1133 ewangelik\u00f3w, pi\u0119ciu katolik\u00f3w i czterech innych chrze\u015bcijan; nieliczni katolicy nale\u017celi do parafii w \u017bu\u0142awkach. Tutejsza parafia ewangelicka obejmowa\u0142a te\u017c s\u0105siedztwo \u2014 nale\u017ca\u0142o do niej mi\u0119dzy innymi Sztutowo, licz\u0105ce 2490 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 2412 ewangelik\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1681\u20131683. Prace rozpocz\u0119to 25 marca 1681 roku, po\u015bwi\u0119cenia dokonano 29 listopada tego samego roku, a budow\u0119 zako\u0144czono 17 listopada 1683 roku \u2014 na miejscu drewnianej \u015bwi\u0105tyni z 1609 roku, kt\u00f3ra sp\u0142on\u0119\u0142a w 1676 roku; wcze\u015bniej sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki. Pracami kierowa\u0142 Peter Willer, architekt, geodeta i mechanik Miasta Gda\u0144ska. Jest to budowla szachulcowa: konstrukcja szkieletowa z wype\u0142nieniem ceglanym, jednonawowa, z wie\u017c\u0105 i drewnianym stropem kolebkowym.\n\nPod stropem rozpi\u0119to malowid\u0142o na p\u0142\u00f3tnie z 1688 roku, wykonane przez Reinholda Schneidera z Gda\u0144ska, o powierzchni blisko 450 metr\u00f3w kwadratowych \u2014 jedno z najwi\u0119kszych tego rodzaju w kraju. Wisi tam tak\u017ce model \u017caglowca, wotum dzi\u0119kczynne za ocalenie za\u0142ogi, uko\u0144czone w 1872 roku przez F. W. Wehlma i uchodz\u0105ce za najwi\u0119kszy model statku w Polsce. Do wyposa\u017cenia nale\u017c\u0105 chrzcielnica z 1666 roku, ambona Marcina Glabitzkiego z 1687 roku oraz organy z 1914 roku.\n\nWsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra ten ko\u015bci\u00f3\u0142 wznios\u0142a i przez dwa i p\u00f3\u0142 stulecia si\u0119 w nim gromadzi\u0142a, by\u0142a lutera\u0144ska. S\u0142u\u017cy\u0142 jej do 1945 roku, gdy przej\u0119li go katolicy; rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa erygowano w 1948 roku. \ud83d\udfe1 Numer rejestru zabytk\u00f3w podawany jest w dw\u00f3ch wersjach \u2014 141/N oraz A-249 \u2014 przy zgodnym roku wpisu, 3 pa\u017adziernika 1961.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 3 pa\u017adziernika 1961 roku pod numerem A-249.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, inwentarz z lat 1885\u20131887; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; has\u0142o o parafii Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa w Stegnie w Wikipedii.*","built_year":1681,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parafia NSPJ w Stegnie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszego_Serca_Pana_Jezusa_w_Stegnie"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0038","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32865,"lng":19.11306,"name_de":"Steegen","name_pl":"Stegna \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Steegen, obecnie NSPJ)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Steknica, po niemiecku Fichthof, by\u0142a folwarkiem w powiecie l\u0119borskim, w prowincji Pomorze i rejencji koszali\u0144skiej. W\u0142asnej gminy nigdy nie utworzy\u0142a: w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku figuruje jako osada licz\u0105ca siedem dom\u00f3w i 43 mieszka\u0144c\u00f3w, zaliczona do miasta \u0141eby. St\u0105d i przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna \u2014 ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w \u0141ebie, katolicy do L\u0119borka. Wie\u015b nie mia\u0142a ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy. \u0141\u0105czno\u015b\u0107 ze \u015bwiatem poprawi\u0142a si\u0119 dopiero w 1909 roku, kiedy po dw\u00f3ch latach rob\u00f3t oddano kamienn\u0105 grobl\u0119 wiod\u0105c\u0105 do \u017barnowskiej, a wraz z ni\u0105 brukowan\u0105 drog\u0119 do traktu \u0141eba \u2014 L\u0119bork.\n\nJedynym \u015bladem dawnej wsp\u00f3lnoty jest cmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony prawdopodobnie pod koniec XIX wieku. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107. Le\u017cy w lesie na po\u0142udnie od wsi, oko\u0142o 20 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od drogi L\u0119bork \u2014 \u0141eba, na planie kwadratu o powierzchni oko\u0142o 0,04 ha. Przetrwa\u0142o 13 nagrobk\u00f3w, drewniany krzy\u017c nad trzema grobami i odrestaurowany krzy\u017c \u017celiwny z inskrypcj\u0105 Ferdinanda i Alwine Boyke, zmar\u0142ych w 1924 roku; obrze\u017ca porastaj\u0105 stare d\u0119by i \u015bwierki.\n\nO tym, co dzia\u0142o si\u0119 na cmentarzu w 1945 roku, \u017ar\u00f3d\u0142a milcz\u0105. Zaniedbanie i zaro\u015bni\u0119cie to skutek powojennego opuszczenia po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Steknica \u2014 Fichthof, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u017barnowska.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Steknica - Fichthof, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Provinz Pommern (spis z 2 XII 1895), wykaz Wohnpl\u00e4tze powiatu 24 = Lauenburg i. Pomm. oraz skorowidz alfabetyczny \u2014 Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895i 32788; E. M\u00fcller, has\u0142o Leba, s. 254; M. Drzewiecki, has\u0142o \u201e\u017barnowska \u2014 Lebafelde\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, przejrzane wszystkie 166 wierszy powiatu Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0889","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.711547,"lng":17.580102,"name_de":"Fichthof","name_pl":"Steknica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"St\u0119\u017cyca (po niemiecku Stendsitz) le\u017ca\u0142a w Kreis Karthaus, w kraju kaszubskim i silnie katolickim. \ud83d\udccc A jednak mia\u0142a tu warstwa ewangelicka kszta\u0142t realny i zorganizowany: w\u0142asny zb\u00f3r, w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i w\u0142asny cmentarz. \ud83d\udfe1 W dziewi\u0119tnastym wieku nie by\u0142a to jeszcze parafia samodzielna \u2014 spis z 1 grudnia 1885 roku przypisuje obie cz\u0119\u015bci wsi (Gemeindelexikon, powiat Karthaus, strona 52, pozycje 122 i 123) do parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie. W\u0142asnej parafii, licz\u0105cej w mi\u0119dzywojniu oko\u0142o stu trzydziestu wiernych i podleg\u0142ej superintendenturze kartuskiej w Ewangelickim Ko\u015bciele Unii Staropruskiej, wie\u015b doczeka\u0142a si\u0119 dopiero w dwudziestym wieku.\n\nZb\u00f3r mia\u0142 murowany, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Kr\u00f3lewskiej oraz cmentarz za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku. \ud83d\udd34 Datowania ko\u015bcio\u0142a nie umiemy poda\u0107 jednoznacznie: jedne przekazy m\u00f3wi\u0105 o budowie ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 od 1890 do 1907 roku, inne o po\u015bwi\u0119ceniu oko\u0142o 1906 roku \u2014 a to znaczy\u0142oby, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono rok przed uko\u0144czeniem. Jedno z tych ustale\u0144 jest b\u0142\u0119dne i sprawa czeka na rozstrzygni\u0119cie.\n\nJak niewielka by\u0142a tutejsza wsp\u00f3lnota, wida\u0107 w liczbach ze S\u0142ownika geograficznego. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na dwie gminy. W 1885 roku St\u0119\u017cyca Szlachecka liczy\u0142a 566 mieszka\u0144c\u00f3w w 60 domach \u2014 500 katolik\u00f3w, 65 ewangelik\u00f3w i jednego \u017byda; St\u0119\u017cyca Kr\u00f3lewska 308 mieszka\u0144c\u00f3w w 31 domach \u2014 289 katolik\u00f3w, szesnastu ewangelik\u00f3w i troje \u017byd\u00f3w. Parafia katolicka obejmowa\u0142a w 1867 roku 3826 dusz, a w 1889 roku ju\u017c 4209. \ud83d\udfe1 S\u0142ownik podaje jeszcze ci\u0105g wzrostu \u2014 277 mieszka\u0144c\u00f3w w 1840 roku, 579 w 1864 i 745 w 1905 \u2014 nie m\u00f3wi\u0105c przy tym, kt\u00f3rej z dw\u00f3ch gmin dotyczy; liczby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 sensownie tylko dla cz\u0119\u015bci Szlacheckiej, bo w 1885 roku obie cz\u0119\u015bci mia\u0142y razem 874 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 pusty i jest dzi\u015b zdesakralizowany; figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-1120 od 1986 roku. Cmentarz ewangelicki, na dzia\u0142ce numer 608, uj\u0119to w ewidencji konserwatorskiej pod kart\u0105 CM.73291 i datowano na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku; \ud83d\udfe1 nie zachowa\u0142a si\u0119 dokumentacja jego stanu ani inwentarz nagrobk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902 (liczby ludno\u015bci obu gmin i parafii katolickiej); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w i karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa (ko\u015bci\u00f3\u0142, rejestr A-1120, karta cmentarza CM.73291).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-693438"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eSt\u0119\u017cyca\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0342","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.205817,"lng":17.961375,"name_de":"Stendsitz (Adlig Stendsitz; dawn. Stendzitz)","name_pl":"St\u0119\u017cyca \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"St\u0119\u017cyca \u2014 Stendsitz \u2014 jest miejscem, w kt\u00f3rym ewangelicka obecno\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a si\u0119 od przebudowanej stodo\u0142y, a sko\u0144czy\u0142a na murowanym ko\u015bciele neogotyckim, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b.\n\n\ud83d\udccc W 1890 roku mieszka\u0144cy okolic St\u0119\u017cycy \u2014 wsi le\u017c\u0105cych pomi\u0119dzy Sul\u0119czynem, Sierakowicami, Szymbarkiem i Ko\u015bcierzyn\u0105 \u2014 poprosili w\u0142adze ko\u015bcielne o \u015bwi\u0105tyni\u0119. Gda\u0144ski konsystorz osadzi\u0142 tu jeszcze w tym samym roku wikarego Daniela, a w 1891 Gottschalka, z zadaniem za\u0142o\u017cenia parafii. Kupiono wzg\u00f3rze ze stodo\u0142\u0105 i ze \u015brodk\u00f3w Towarzystwa Gustawa Adolfa przerobiono j\u0105 na ko\u015bci\u00f3\u0142 zast\u0119pczy.\n\nSamodzieln\u0105 parafi\u0105 St\u0119\u017cyca sta\u0142a si\u0119 w 1894 roku, obejmuj\u0105c kilkana\u015bcie wsi z 580 ewangelikami obok 4038 katolik\u00f3w. Plebani\u0119 uko\u0144czono w 1896 roku, kamie\u0144 w\u0119gielny pod w\u0142a\u015bciwy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono w 1905, a w 1906 po\u015bwi\u0119cono \u015bwi\u0105tyni\u0119 nazwan\u0105 imieniem Gustawa Adolfa \u2014 bo z datk\u00f3w tego Towarzystwa powsta\u0142a w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci. Budow\u0119 prowadzono w latach 1890\u20131907, a uko\u0144czenie datuje si\u0119 na rok 1907.\n\nBry\u0142\u0119 za\u0142o\u017cono na planie prostok\u0105ta z jednorodnym prezbiterium: jedna nawa i tr\u00f3jboczna wie\u017ca od zachodu, po\u0142\u0105czona z po\u0142udniow\u0105 krucht\u0105 wej\u015bciow\u0105 i klatk\u0105 schodow\u0105 na empor\u0119. \ud83d\udccc Z pierwotnego wyposa\u017cenia przetrwa\u0142o tu wi\u0119cej ni\u017c zwykle \u2014 malowid\u0142a w nawie i prezbiterium, drewniana balustrada empory, dwa \u017celiwne piece, fragmenty witra\u017cy w oknach nawy oraz okucia drzwi kruchty. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w: A-1120 z 10 czerwca 1986 roku.\n\nEwangelicy byli tu wyra\u017an\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 i dobrze to wida\u0107 w liczbach. Spis z 1885 roku notuje w St\u0119\u017cycy Szlacheckiej 566 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 65 ewangelik\u00f3w, a w Kr\u00f3lewskiej \u2014 308 os\u00f3b i szesnastu ewangelik\u00f3w; sama parafia katolicka liczy\u0142a w 1867 roku 3 826 dusz, a w 1889 \u2014 4 209. Zb\u00f3r nie by\u0142 zreszt\u0105 samodzielny przez ca\u0142y czas: pozostawa\u0142 filia\u0142em parafii w Kartuzach, w tamtejszej superintendenturze Ko\u015bcio\u0142a unijnego, a w okresie mi\u0119dzywojennym liczy\u0142 oko\u0142o stu trzydziestu wiernych. Po przy\u0142\u0105czeniu powiatu kartuskiego do Polski w styczniu 1920 roku liczba cz\u0142onk\u00f3w spad\u0142a z 582 do 125. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, ko\u015bci\u00f3\u0142 opustosza\u0142 i przeszed\u0142 w u\u017cytkowanie katolickie.\n\n\ud83d\udd34 Trzy wieki wcze\u015bniej Reformacja dotar\u0142a tu inn\u0105 drog\u0105 \u2014 przez samego proboszcza. Wizytacja Rozra\u017cewskiego zasta\u0142a we wsi Stanis\u0142awa Kamie\u0144skiego, zwanego te\u017c Szczawi\u0144skim, jako pana, a przy drewnianym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u2014 wzniesionym po po\u017carze dwana\u015bcie lat wcze\u015bniej, niekonsekrowanym, z ogrodzonym cmentarzem \u2014 rektora Mateusza z Przasnysza. Wizytator nazywa go wprost apostat\u0105 dominika\u0144skim, \u017conatym, ojcem czworga dzieci i cz\u0142owiekiem k\u0142\u00f3tliwym. \ud83d\udccc Rozstrzyga jednak inny szczeg\u00f3\u0142: Mateusz udziela\u0142 komunii pod dwiema postaciami (*sub utraque*) kolatorowi i innym, a to znak praktyki ewangelickiej, nie katolickiej. W dekretach powizytacyjnych zapisano polecenie ostre \u2014 proboszcz ma zosta\u0107 pozwany przez oficja\u0142a i uwi\u0119ziony, a szlachcica Szczawi\u0144skiego nale\u017cy upomnie\u0107, by zwolni\u0142 beneficjum i w przepisanym prawem czasie wskaza\u0142 odpowiedniego nast\u0119pc\u0119.\n\n\ud83d\udd34 W tym samym ko\u015bciele le\u017ca\u0142 pochowany ewangelicki duchowny. Wizytator zanotowa\u0142 to jednym zdaniem: *\u201eHaereticus praedicans in hoc templo iacet sepultus\u201d*. \ud83d\udccc Zapisa\u0142 te\u017c stan uposa\u017cenia i zaleg\u0142o\u015bci: proboszczowi zostawa\u0142 jeden \u0142an i czterdzie\u015bci korcy \u017cyta, kilku parafian by\u0142o ko\u015bcio\u0142owi winnych szesna\u015bcie talar\u00f3w, a szlachcice Miszewski i Gostrzy\u0144ski od trzech lat nie p\u0142acili dziesi\u0119cin.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":1907,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w St\u0119\u017cycy \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_poewangelicki_w_St%C4%99%C5%BCycy"},{"typ":"rejestr_zabytkow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w St\u0119\u017cycy \u2014 Zabytek.pl (NID)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-227335"},{"typ":"baza_genealogiczna","tytul":"evangelische Kirche Stendsitz, Kreis Karthaus, Provinz Westpreu\u00dfen","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/stendsitz.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o St\u0119\u017cyca","url":""},{"tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 1 i 3","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0149","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.205641,"lng":17.961817,"name_de":"Stendsitz","name_pl":"St\u0119\u017cyca (parafia)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Stilo, po niemiecku Stilo-Kathen, a dzi\u015b Osetnik, to kolonia w so\u0142ectwie Sasino, w gminie Choczewo w powiecie wejherowskim, tu\u017c przy latarni morskiej. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Lauenburg i. Pom. w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. By\u0142a to osada male\u0144ka: w 1895 roku liczy\u0142a o\u015bmioro mieszka\u0144c\u00f3w, a po uruchomieniu latarni, budowanej w latach 1904\u20131906, nie przekracza\u0142a dwudziestu pi\u0119ciu os\u00f3b. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o \u2014 zosta\u0142 po dawnych mieszka\u0144cach jedynie niewielki cmentarz.\n\nLe\u017ca\u0142 on na wzniesieniu, oko\u0142o 800 metr\u00f3w od osady. Podczas ogl\u0119dzin w 2014 roku nie znaleziono tam ani jednego kamiennego elementu nagrobnego; zachowa\u0142 si\u0119 fragment cz\u0119\u015bciowo zniszczonego drewnianego ogrodzenia oraz deska, niegdy\u015b przybita do drzewa, dzi\u015b le\u017c\u0105ca na ziemi, z rytym napisem \u201eJA JESTEM \u015aWIAT\u0141O\u015aCI\u0104 \u015aWIATA\u201d. Autorzy dokumentacji dopuszczaj\u0105 dwie mo\u017cliwo\u015bci: albo by\u0142 to poch\u00f3wek dora\u017any \u2014 poepidemiczny lub ofiar katastrof morskich \u2014 albo cmentarz bardzo stary, zatarty jeszcze przed wojn\u0105. \ud83d\udfe1 \u017badnej z nich nie da si\u0119 dzi\u015b potwierdzi\u0107. Obiekt nie figuruje w wykazie zabytk\u00f3w gminy Choczewo. Po 1945 roku osada by\u0142a ju\u017c polska, a urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 Osetnik ustalono w 1948 roku.\n\n\u26a0 Sprawdzone 3 wrze\u015bnia 2026 roku bez wyniku: *S\u0142ownik geograficzny*, spis powszechny 1885, wykazy Harnocha. Stilo nie wyst\u0119puje w \u017cadnym z tych \u017ar\u00f3de\u0142 \u2014 co przy osadzie licz\u0105cej o\u015bmioro mieszka\u0144c\u00f3w nie dziwi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: FotoExploracje (L\u0119bork), dokumentacja cmentarza ewangelickiego w Stilo \u2014 materia\u0142y z ogl\u0119dzin terenu w 2014 roku, konsultacja Jaros\u0142aw Gburczyk.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"FotoExploracje (L\u0119bork) \u2014 cmentarz ewangelicki w Stilo, materia\u0142y z ogl\u0119dzin terenu w 2014 roku, konsultacja Jaros\u0142aw Gburczyk","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/stilo-osetnik-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0951","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.78139,"lng":17.740001,"name_de":"Stilo (Stilo-Kathen)","name_pl":"Stilo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stogi, do 1945 roku Heubuden, dawniej Hejbudy, to wie\u015b ol\u0119derska na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, za\u0142o\u017cona w 1562 roku i oddana w 1565 roku w dzier\u017caw\u0119 osadnikom holenderskim. \ud83d\udccc Nazwa jest starsza od wsi: wzi\u0119\u0142a si\u0119 od \u201eHowbude\u201d, drewnianej szopy na siano pod trzcinowym dachem, postawionej w 1402 roku na \u0142\u0105kach zakonnych. Do 1920 roku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; po 1920 roku, jako teren na zach\u00f3d od Nogatu, znalaz\u0142a si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w powiecie Wielkie \u017bu\u0142awy.\n\nWe wsi \u017cy\u0142y obok siebie trzy wsp\u00f3lnoty i wida\u0107 to w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku: na 450 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 183 katolik\u00f3w, 171 os\u00f3b w rubryce innych chrze\u015bcijan \u2014 a to na \u017bu\u0142awach zwykle mennonici \u2014 95 ewangelik\u00f3w i jeden \u017byd. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Malborku. Pomiary wcze\u015bniejsze i p\u00f3\u017aniejsze potwierdzaj\u0105 t\u0119 mieszank\u0119: w 1820 roku w\u015br\u00f3d 301 mieszka\u0144c\u00f3w wsi by\u0142o 202 mennonit\u00f3w, w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku \u2014 176 mennonit\u00f3w obok 154 katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w razem wzi\u0119tych, a w 1929 roku sama gmina mennonicka liczy\u0142a 1 092 cz\u0142onk\u00f3w i 358 dzieci poni\u017cej 15. roku \u017cycia.\n\nTo mennonici nadali Stogom znaczenie. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 flamandzkiej gminy mennonickiej Stogi\u2013Malbork, powsta\u0142ej w drugiej po\u0142owie szesnastego wieku i uchodz\u0105cej za najwi\u0119ksz\u0105 wiejsk\u0105 gmin\u0119 mennonick\u0105 na \u017bu\u0142awach i w Prusach; do 1728 roku zale\u017ca\u0142a od gminy gda\u0144skiej, potem sta\u0142a si\u0119 samodzielna, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano kolejno w Lichnowach Wielkich, Lasowicach Wielkich, Pogorza\u0142ej Wsi, Malborku, a od 1774 roku tak\u017ce w Czatkowie i Jarczewie.\n\nW\u0142asnego domu modlitwy nie wolno im by\u0142o mie\u0107 przez dwa stulecia. Powsta\u0142 dopiero na podstawie zgody biskupa che\u0142mi\u0144skiego z 17 czerwca 1768 roku \u2014 i powsta\u0142 szybko: budow\u0119 rozpocz\u0119to 19 lipca, uko\u0144czono 2 listopada tego samego roku, a pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono na Bo\u017ce Narodzenie 1768 roku. Od 1770 roku prowadzono tu chrzty w ksi\u0119gach metrykalnych, od 1772 roku tak\u017ce urodzenia, \u015bluby i zgony. By\u0142 to budynek zr\u0119bowy na rzucie prostok\u0105ta 27,5 \u00d7 12,1 m, z dachem dwuspadowym i emporami z trzech stron; w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej mie\u015bci\u0142y si\u0119 kruchta, izba zarz\u0105du i ma\u0142e mieszkanie s\u0142ugi ko\u015bcielnego, w p\u00f3\u0142nocnej sala d\u0142ugo\u015bci 20,6 m z emporami od po\u0142udnia, wschodu i p\u00f3\u0142nocy, a przy \u015bcianie zachodniej sta\u0142o podwy\u017cszone siedzenie duchownego. Wn\u0119trze by\u0142o zupe\u0142nie proste, bez ozd\u00f3b, malowane jasnoszaro. W 1853 roku budynek przed\u0142u\u017cono o 14 st\u00f3p i podmurowano na nowo ceg\u0142\u0105; mie\u015bci\u0142 w\u00f3wczas oko\u0142o 800 os\u00f3b. Filialny dom modlitwy w Malborku wzniesiono w latach 1906\u20131907.\n\n\ud83d\udccc Dwie rzeczy w tym budynku warto wiedzie\u0107, bo m\u00f3wi\u0105 wi\u0119cej ni\u017c wymiary. W p\u0142askim stropie urz\u0105dzono zamykane otwory, \u017ceby przy wysokiej wodzie, gdy \u0142awki kobiece na parterze by\u0142yby nie do u\u017cytku, mo\u017cna by\u0142o s\u0142ucha\u0107 kazania tak\u017ce ze strychu. A obok sta\u0142 obszerny podjazd z kilkoma rz\u0119dami s\u0142up\u00f3w do przywi\u0105zywania zaprz\u0119g\u00f3w i kilka ma\u0142ych domk\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych za szatnie \u2014 bo to nie by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 jednej wsi, tylko punkt zborny gminy mieszkaj\u0105cej w wielkim rozproszeniu.\n\nPo 1945 roku budynek u\u017cytkowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki; obiekt uleg\u0142 zniszczeniu oko\u0142o 1950 roku. Przetrwa\u0142 natomiast cmentarz. We wschodniej cz\u0119\u015bci wsi zachowa\u0142a si\u0119 nekropolia mennonicka z po\u0142owy osiemnastego wieku, na prostok\u0105tnej parceli podzielonej alejami na sze\u015b\u0107 kwater, z kilkudziesi\u0119cioma nagrobkami \u2014 kamiennymi i \u017celiwnymi krzy\u017cami, stelami i cippusami, czyli niskimi s\u0142upami nagrobnymi. Najstarszy zachowany to stela Petera T\u00f6wsa z 1829 roku. Cmentarz wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1250 dnia 30 sierpnia 1989 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Gda\u0144sk 1908; \u201eStogi\u201d w katalogu zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w Polsce.*","built_year":1768,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stogi \u2014 Katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w Polsce","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=449"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0035","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0639673,"lng":18.9689952,"name_de":"Heubuden","name_pl":"Stogi Malborskie \u2014 dom modlitwy mennonicki (Heubuden)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Stojcino, po niemiecku Stohentin, nale\u017ca\u0142o do 1945 roku do powiatu s\u0142upskiego (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci lutera\u0144ska: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 380 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1925 roku mieszka\u0142o tu zaledwie sze\u015bcioro katolik\u00f3w. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym podlega\u0142a parafii ewangelickiej w Gardnie Wielkiej (Kirchspiel Gro\u00df Garde) w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto \u2014 a parafia ta le\u017ca\u0142a w rdzeniu obszaru s\u0142owi\u0144skiego nad jeziorem Gardno, gdzie jeszcze w XIX wieku rozbrzmiewa\u0142y kazania i pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; jedynym obiektem ko\u015bcielnym pozostawa\u0142 cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cony w XIX wieku, oko\u0142o 850 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w trzyma\u0142a si\u0119 przez p\u00f3\u0142 wieku niemal bez zmian: oko\u0142o 1912 roku Meyers notowa\u0142 ich 351, w 1939 roku by\u0142o 376.\n\n\ud83d\udccc Ten cmentarz r\u00f3s\u0142, i monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego czyta to z map. Dziewi\u0119tnastowieczne \u017ar\u00f3d\u0142a kartograficzne pokazuj\u0105 prostok\u0105t ze sta\u0142ym ogrodzeniem, po po\u0142udniowej stronie drogi ku Gardnie Wielkiej. P\u00f3\u017aniej \u2014 na prze\u0142omie stuleci albo na pocz\u0105tku dwudziestego wieku \u2014 przed\u0142u\u017cono granic\u0119 zachodni\u0105, a now\u0105, po\u0142udniow\u0105 oparto o kraw\u0119d\u017a drogi; za\u0142o\u017cenie zyska\u0142o wtedy kszta\u0142t trapezu. Z tego samego czasu pochodz\u0105 szpalery \u015bwierkowe podkre\u015blaj\u0105ce granic\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105, po\u0142udniow\u0105 i zachodni\u0105; wej\u015bcie urz\u0105dzono od wschodu. \ud83d\udccc Mimo przebudowy zachowano pierwotne wygrodzenie z cios\u00f3w kamiennych wok\u00f3\u0142 starszej cz\u0119\u015bci \u2014 po nim w\u0142a\u015bnie mo\u017cna dzi\u015b odczyta\u0107, gdzie ko\u0144czy\u0142 si\u0119 cmentarz sprzed rozbudowy.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a od 1946 roku zasiedlali j\u0105 polscy osadnicy. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i niezaopiekowany; zosta\u0142o na nim kilka mogi\u0142, a pomniki nagrobne usuni\u0119to. Wcze\u015bniejsza dokumentacja notowa\u0142a jeszcze kamienie graniczne, betonowy krzy\u017c z czarn\u0105 tablic\u0105 inskrypcyjn\u0105, kilka krzy\u017cy \u017celiwnych i jedn\u0105 mogi\u0142\u0119 ziemn\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Stojcino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Stojcino.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stojcino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/stojcino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0720","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.631946,"lng":17.181446,"name_de":"Stohentin","name_pl":"Stojcino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sto\u0142czno, po niemiecku Stolzenfelde, to dawna wie\u015b szlachecka i maj\u0105tek w powiecie cz\u0142uchowskim, po\u0142o\u017cony przy trakcie cz\u0142uchowskim. Wie\u015b by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka: spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 152 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 135 ewangelik\u00f3w i siedemnastu katolik\u00f3w, przy siedemnastu domach i dwudziestu o\u015bmiu dymach, na areale tysi\u0105ca pi\u0119ciuset hektar\u00f3w. \ud83d\udccc Tutejsza szko\u0142a mia\u0142a w 1887 roku pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro siedmioro dzieci \u2014 sporo jak na wie\u015b p\u00f3\u0142torastuosobow\u0105, i to szko\u0142a w miejscu.\n\n\ud83d\udd34 Zapisane w rekordzie przypisanie do parafii ewangelickiej w Cz\u0142uchowie ze szko\u0142\u0105 w Ka\u0142dowie pochodzi z s\u0105siedniego has\u0142a S\u0142ownika \u2014 Mauersin w tomie VI \u2014 a nie ze Sto\u0142czna. W\u0142a\u015bciwe has\u0142o, Sztotfeld w tomie XII, podaje parafi\u0119 katolick\u0105 i szko\u0142\u0119 na miejscu.\n\nW drugiej po\u0142owie XVIII wieku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny von Wedelstadt i dw\u00f3ch Kleumann\u00f3w; przetrwa\u0142 do pierwszej wojny \u015bwiatowej. Zachowa\u0142 si\u0119 zesp\u00f3\u0142 dworski: dw\u00f3r z pocz\u0105tku XIX wieku i park z po\u0142owy tego stulecia, wpisane do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1593 z 23 kwietnia 1996 roku. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: Prusy Zachodnie, od 1920 roku Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski zaliczy\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 do utraconych. Akta synodu prowincjonalnego arcybiskupa Jana W\u0119\u017cyka z 1628 roku notuj\u0105, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 zbezcze\u015bcili innowiercy, a mimo to \u2014 jak pisze Fankidejski \u2014 pozosta\u0142a nadal w ich spokojnym posiadaniu; wizytator Trebnic w 1653 roku okre\u015bli\u0142 to posiadanie jako nieprawne. \ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142o nie m\u00f3wi, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 ani kiedy znikn\u0105\u0142, a przypis do Fankidejskiego rozmija si\u0119 w rekordzie z odsy\u0142aczem S\u0142ownika \u2014 jeden wskazuje stron\u0119 341, drugi 322.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Sztotfeld / Stolzenfelde","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 341","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0508","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71212,"lng":17.26042,"name_de":"Stolzenfelde","name_pl":"Sto\u0142czno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stowi\u0119cino, do 1945 roku Stojentin, a w zapisach dawniejszych Stoyentin (1341), Stoguntin (1379) i Stoyentyn (1402), le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim i od Reformacji by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Darger\u00f6se, Gohren, Gro\u00df Podel, Neitzkow, Prebendow i Rexin; w 1940 roku liczy\u0142a 2745 wiernych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano w 1519 roku, a obecna murowana \u015bwi\u0105tynia \u2014 z masywem wie\u017cy zachodniej \u2014 pochodzi z XVII wieku. Na pocz\u0105tku XIX wieku modlono si\u0119 tu jeszcze po s\u0142owi\u0144sku: to ziemia lutera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w. Ksi\u0119gi metrykalne parafii prowadzono od 1644 roku; przechowuj\u0105 je dzi\u015b archiwa w Pelplinie i berli\u0144skie Evangelisches Zentralarchiv.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Stowi\u0119cino dwoma wierszami, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. W gminie \u2014 pozycja 127, strona 174 \u2014 naliczono 194 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i troje \u017byd\u00f3w; obw\u00f3d dworski, pozycja 302 na stronie 184, liczy\u0142 217 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 W wykazie ta druga pozycja nie ma w\u0142asnej nazwy: kolumn\u0119 zajmuje spis przysi\u00f3\u0142k\u00f3w \u2014 Emilienhof i Schelow \u2014 a przynale\u017cno\u015b\u0107 do Stowi\u0119cina zdradza dopiero rubryka parafii.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz ewangelicki, dzi\u015b nieczynny, le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, o kilka metr\u00f3w od czynnego cmentarza komunalnego. Od strony drogi przetrwa\u0142 fragment ogrodzenia: kamienny cok\u00f3\u0142 z ceglanymi s\u0142upkami. Granica p\u00f3\u0142nocna i wschodnia zatar\u0142a si\u0119 pod uprawami le\u015bnymi, a pozosta\u0142o\u015bci pomnik\u00f3w s\u0105 poprzemieszczane tak, \u017ce uk\u0142adu rz\u0119d\u00f3w ani rozmieszczenia kwater nie da si\u0119 ju\u017c odczyta\u0107. Zachowa\u0142y si\u0119 krzy\u017c i stela z lat czterdziestych XX wieku z czytelnymi inskrypcjami, a w zaro\u015blach le\u017cy \u017celiwna tablica wskazuj\u0105ca poch\u00f3wki z 1846 i 1875 roku. Na ca\u0142ym terenie wida\u0107 \u015blady mogi\u0142 i u\u0142amki kamiennych nagrobk\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n\ud83d\udccc Parafia stowi\u0119ci\u0144ska ma u Franza Tetznera osobne om\u00f3wienie w\u015br\u00f3d parafii powiatu s\u0142upskiego \u2014 obok Gardny Wielkiej, Row\u00f3w, Objazdy, Cecenowa, Smo\u0142dzina, Mikorowa, No\u017cyna, Budowa, \u0141upawy, G\u0142\u00f3wczyc, Izbicy i Kluk. To wykaz miejsc, w kt\u00f3rych jeszcze w XIX wieku \u017cy\u0142a mowa s\u0142owi\u0144ska.\n\n\ud83d\udccc Spis 1895 dzieli Stowi\u0119cino na dwie jednostki i obie warto pokaza\u0107 osobno. Gmina wiejska (poz. 127, str. 174) liczy\u0142a 194 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i trzech \u017byd\u00f3w; obw\u00f3d dworski (poz. 302, str. 184) \u2014 217 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Obie nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Stowi\u0119cinie, w tym samym okr\u0119gu urz\u0119dowym i okr\u0119gu stanu cywilnego. Wiersz obwodu dworskiego nie ma w rubryce nazwy nazwy g\u0142\u00f3wnej, lecz wykaz przysi\u00f3\u0142k\u00f3w (Emilienhof i Echelow), dlatego rozpoznaje si\u0119 go po rubryce parafii i okr\u0119gu; liczb z obu wierszy nie wolno sumowa\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Stowi\u0119cino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 87; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0795","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.56225,"lng":17.49105,"name_de":"Stojentin","name_pl":"Stowi\u0119cino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sto\u017cki \u2014 po niemiecku Klein Heubuden, w wariancie Hejbudy \u2014 by\u0142y przysi\u00f3\u0142kiem nale\u017c\u0105cym do gminy wiejskiej Stogi, na Wielkich \u017bu\u0142awach. Po 1920 roku, jako teren na zach\u00f3d od Nogatu, znalaz\u0142y si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie, a w 1945 wr\u00f3ci\u0142y do Polski. W 1885 roku liczy\u0142y 77 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\u26a0 W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a tu nie by\u0142o, a ka\u017cda wsp\u00f3lnota chodzi\u0142a gdzie indziej: ewangelicy do parafii w Malborku, katolicy do Ka\u0142dowa \u2014 od 1932 roku, wcze\u015bniej tak\u017ce do Malborka.\n\n\ud83d\udccc Nazwa m\u00f3wi jednak, w cieniu czego ten przysi\u00f3\u0142ek le\u017ca\u0142. Macierzysta wie\u015b Stogi by\u0142a rdzeniem najwi\u0119kszej wiejskiej gminy mennonickiej w ca\u0142ych Prusach, nurtu staroflamandzkiego; jej drewniany zb\u00f3r z 1768 roku, przebudowany w 1853, i cmentarz sta\u0142y w\u0142a\u015bnie tam, jakie\u015b trzy kilometry na po\u0142udniowy wsch\u00f3d, a nie w samych Sto\u017ckach. \u26a0 Mennonici byli odr\u0119bn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 anabaptystyczn\u0105, nie luteranami.\n\nDzi\u015b Sto\u017cki s\u0105 przysi\u00f3\u0142kiem w gminie Lichnowy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; westpreussen.de; Narodowy Instytut Dziedzictwa \u2014 zabytek.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Klein Heubuden \u2014 GAMEO (Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia) [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Sto\u017cki, Pomeranian Voivodeship \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Sto%C5%BCki,_Pomeranian_Voivodeship"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0345","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0927,"lng":18.9532,"name_de":"Klein Heubuden","name_pl":"Sto\u017cki","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Straszynie, po niemiecku Straschin, le\u017cy w gminie Pruszcz Gda\u0144ski, przy ulicy Poprzecznej 24. Do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (Kreis Danziger H\u00f6he): do 1920 roku w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Rzeszy, w okr\u0119gu Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Mia\u0142a charakter maj\u0105tkowy \u2014 by\u0142 to obszar dworski Straschin, w 1929 roku po\u0142\u0105czony w Straschin-Prangschin, czyli Straszyn-Pr\u0119dzieszyn.\n\n\ud83d\udccc Do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha Straszyn nale\u017ca\u0142 ju\u017c u schy\u0142ku szesnastego wieku, i to na spos\u00f3b k\u0142opotliwy dla proboszcza. W wizytacji tej parafii, w wykazie wsi parafialnych, wie\u015b zapisano kr\u00f3tko: szlachecka, dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 \u0142an\u00f3w, nic nie p\u0142ac\u0105, prawuje si\u0119 z nimi. Kilka s\u0105siednich wsi z tej samej listy zalega\u0142o wtedy podobnie, od wielu lat.\n\nTutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego i do luteran. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mieli \u2014 dzia\u0142a\u0142a za to we wsi szko\u0142a ewangelicka \u2014 a katolicy chodzili nadal do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha. \ud83d\udd34 Ile by\u0142o jednych, a ile drugich, na dzi\u015b rozstrzygn\u0105\u0107 si\u0119 nie da: opis przypisuje spisowi z 1885 roku 272 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 138 katolik\u00f3w i 134 ewangelik\u00f3w, tymczasem S\u0142ownik geograficzny notuje tu oko\u0142o 138 mieszka\u0144c\u00f3w i 134 ewangelik\u00f3w. Suma 138 i 134 daje w\u0142a\u015bnie owe 272 \u2014 wygl\u0105da wi\u0119c na to, \u017ce og\u00f3\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w ze S\u0142ownika policzono powt\u00f3rnie jako katolik\u00f3w. Samego wiersza spisowego nie ma na czym sprawdzi\u0107: odczyt wykazu gmin dla powiatu Wy\u017cyn Gda\u0144skich urywa si\u0119 w spisie obwod\u00f3w dworskich na pozycji 64 i wraca dopiero od 78, a Straszyn jako obszar dworski mie\u015bci si\u0119 w\u0142a\u015bnie w tej luce. Do czasu odnalezienia w\u0142a\u015bciwego wiersza nale\u017cy trzyma\u0107 si\u0119 odczytu S\u0142ownika, a ten m\u00f3wi o wsi w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelickiej.\n\nKrajowa ewidencja zabytk\u00f3w (karta cmentarza z 1986 roku) okre\u015bla obiekt jako \u201ecmentarz ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki\u201d i datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku; powiatowy program opieki nad zabytkami notuje \u201ecmentarz przyko\u015bcielny, dawny ewangelicki\u201d, za\u0142o\u017cony w dziewi\u0119tnastym wieku, z cz\u0119\u015bciowo zachowanym starodrzewem, uporz\u0105dkowany. Pod tym samym adresem stoi dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jacka Odrow\u0105\u017ca. Zachowanym \u015bladem dawnej wsp\u00f3lnoty s\u0105 grobowiec i zabytkowe p\u0142yty nagrobne dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku; \u017ar\u00f3d\u0142a wi\u0105\u017c\u0105 je z ewangelick\u0105 rodzin\u0105 Tiedemann\u00f3w, posiadaczy mi\u0119dzy innymi Pr\u0119dzieszyna, Goszyna i Rusocina \u2014 ich prawdopodobne szcz\u0105tki i p\u0142yty odnaleziono przy budowie wsp\u00f3\u0142czesnego ko\u015bcio\u0142a. \ud83d\udccc Nazwa \u201eKitzkatz\u201d nie jest nazw\u0105 tego cmentarza: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi obok siebie dwie pozycje dla Straszyna \u2014 pod numerem 156 cmentarz przy ulicy Poprzecznej, a pod numerem 157 relikty grobowca rodziny Kitzkatz przy ulicy M\u0142y\u0144skiej, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki le\u015bnej 43/16. To dwa r\u00f3\u017cne obiekty w tej samej wsi. Cmentarz obj\u0119ty jest gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w; w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie figuruje.\n\n\ud83d\udccc Sto lat wcze\u015bniej wie\u015b mia\u0142a jeszcze inn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, i to nie ewangelick\u0105. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski notuje, \u017ce w drugiej po\u0142owie XVIII wieku utrzymywa\u0142 w Straszynie kaplic\u0119 domow\u0105 Micha\u0142 Sk\u00f3rzewski, podkomorzy pozna\u0144ski, \u017conaty z Ludwik\u0105 Czapsk\u0105 \u2014 zar\u00f3wno dla w\u0142asnej potrzeby, jak i dla licznych poddanych. Podobne kaplice urz\u0105dzili oboje tak\u017ce w B\u0105kowie przy Warlubiu i w Paleszkach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 185.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 185","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0228","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27585,"lng":18.579,"name_de":"Straschin","name_pl":"Straszyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Straszyn (niem. Straschin), do 1945 w Kreis Danziger H\u00f6he: do 1920 rejencja gda\u0144ska prow. Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk, 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Wie\u015b o charakterze maj\u0105tkowym \u2014 Gutsbezirk Straschin, w 1929 po\u0142\u0105czony w Straschin-Prangschin (Straszyn-Pr\u0119dzieszyn). Ludno\u015b\u0107 w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka (1885: ~134 ewangelik\u00f3w na ~138 mieszk. wg S\u0142ownika geograficznego); we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka, brak w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 katolicy nale\u017celi do par. \u015bw. Wojciecha. Obiekt to grobowiec / zabytkowe p\u0142yty nagrobne dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku; \u017ar\u00f3d\u0142a wi\u0105\u017c\u0105 je z ewangelick\u0105 rodzin\u0105 Tiedemann (w\u0142a\u015bciciele m.in. Pr\u0119dzieszyna, Goszyna, Rusocina), kt\u00f3rej prawdopodobne szcz\u0105tki i p\u0142yty odnaleziono przy budowie wsp\u00f3\u0142czesnego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jacka. Nazwa \u201eKitzkatz\" z ewidencji niepotwierdzona [?]. Teren lutera\u0144sko-unijny, nie mennonicki.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0229","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2773,"lng":18.5648,"name_de":"Straschin","name_pl":"Straszyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzebielinko do 1873 roku nazywa\u0142o si\u0119 Strzebielinken, potem Friedrichsrode. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen w rejencji gda\u0144skiej, a od 1874 roku do okr\u0119gu urz\u0119dowego Kolkau numer 25. By\u0142y to dobra rycerskie le\u017c\u0105ce tu\u017c nad granic\u0105 pomorsk\u0105, o 403 hektarach \u2014 z tego 312 roli ornej, 14 \u0142\u0105k i 69 lasu \u2014 z poczt\u0105 w Mierzynie ju\u017c po pomorskiej stronie.\n\nWie\u015b by\u0142a niewielka, a jej liczebno\u015b\u0107 si\u0119 waha\u0142a: spis z 1885 roku wykaza\u0142 pi\u0119\u0107 dom\u00f3w, pi\u0119tna\u015bcie gospodarstw i 114 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 87 ewangelik\u00f3w i 27 katolik\u00f3w; \ud83d\udfe1 w 1905 roku mia\u0142o ich by\u0107 133, ale tej liczby nie potwierdza ani spis z 1885 roku, ani has\u0142o S\u0142ownika geograficznego, ani spis z 1 grudnia 1910 roku, kt\u00f3ry zasta\u0142 ju\u017c tylko 100 os\u00f3b \u2014 wszystkich m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, z czego 72 wyznania ewangelickiego.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Friedrichsrode nie mia\u0142o. Ewangelicy nale\u017celi do rozleg\u0142ej parafii w Gniewinie, wchodz\u0105cej w sk\u0142ad okr\u0119gu ko\u015bcielnego Lauenburg na Pomorzu; \ud83d\udd34 wsi wymienia przy niej M\u00fcller trzyna\u015bcie, nie oko\u0142o dwunastu \u2014 obok Strzebielinka s\u0105 to Gniewinko, Wielki i Ma\u0142y Perlin, Mierzyno w po\u0142owie, Tadzino, Lisewo, Bychowo, Toliszczek, Kollau, Opalino, Rauschendorf i Nadole. Katolicy podlegali parafii w \u017barnowcu. \ud83d\udfe1 Datowanie ko\u015bcio\u0142a gniewi\u0144skiego pozostaje otwarte: opisywano go jako murowany i neogotycki, wzniesiony w latach 1870\u20131872, tymczasem Franz Schultz notuje przy nim wzmiank\u0119 z 1400 roku, patronat dziedzic\u00f3w \u2014 von Weiher\u00f3w, von Rexin\u00f3w i majoratu Woedtke \u2014 po\u017car starego ko\u015bcio\u0142a na pocz\u0105tku XVII wieku oraz dzwony z lat 1601 i 1604, a o budowli z lat siedemdziesi\u0105tych XIX wieku nie wspomina. We wsi pozostawa\u0142 wi\u0119c tylko cmentarz, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nazw\u0119 spolszczono. Cmentarz jest dzi\u015b zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty; na jego p\u00f3\u0142nocnym skraju zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tki nielicznych nagrobk\u00f3w i resztki muru.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zabytek.pl \u2014 cmentarz ewangelicki (Strzebielinko)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695713"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Strzebielinko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0120","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.732747,"lng":18.033503,"name_de":"Friedrichsrode","name_pl":"Strzebielinko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzeczona w gminie Debrzno, region do 1945 roku ewangelicki. Atrybucja prawdopodobna, lecz brak osobnego potwierdzenia katalogowego dla tego cmentarza. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego wykazuje w Strzeczonie (po niemiecku Stretzin) 663 ewangelik\u00f3w wobec 163 katolik\u00f3w; by\u0142a to wie\u015b ko\u015bcielna z folwarkiem i m\u0142ynem. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich o tutejszych ewangelikach podaje: W zestawieniu powiat cz\u0142uchowskiego (Tom I) Strzeczona (Stretzin) wymieniona jako filia parafii ewangelickiej Pr. Frydland obok Buchholz, Sztynborno, Wierzchowo, J\u0119czonki. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego notuje tam 163 katolik\u00f3w i 663 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Informacje o gminie i historia miasta \u2014 Stowarzyszenie Debrzno","url":"https://stowdeb.pl/informacje-o-gminie-i-historia-miasta/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Strzeczona, niem. Stretzin (Tom XI \u2014 wie\u015b i struga); filia paraf. kat. i ew. Pr. Friedland","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Strzeczona","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0544","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.57573,"lng":17.22025,"name_de":"Stretzin","name_pl":"Strzeczona \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Najstarsza nekropolia ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w Strzelina (po niemiecku Gro\u00df Strellin) otacza\u0142a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3rego prostok\u0105tny korpus si\u0119ga XV wieku. Granice cmentarza przyko\u015bcielnego do dzi\u015b wyznaczaj\u0105 stare d\u0119by, a jeszcze na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku zachowa\u0142y si\u0119 tu liczne mogi\u0142y. Wie\u015b by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w niej 197 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\n\ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje ten cmentarz jako za\u0142o\u017cony najprawdopodobniej na prze\u0142omie wiek\u00f3w \u2014 wskazuj\u0105 na to poch\u00f3wki udokumentowane przez s\u0142upsk\u0105 delegatur\u0119 urz\u0119du konserwatorskiego \u2014 w centrum wsi, nieopodal szachulcowego ko\u015bcio\u0142a. Zasi\u0119g nekropolii wytycza \u015bwierkowy starodrzew od wschodu i zachodu, a od p\u00f3\u0142nocy i zachodu teren jest wzd\u0142u\u017c granic nieco wyniesiony.\n\n\ud83d\udd34 Dwie dokumentacje m\u00f3wi\u0105 jednak co innego o tym, co przetrwa\u0142o. Monografia notuje, \u017ce jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych sta\u0142o tu kilka \u017celiwnych krzy\u017cy z czytelnymi inskrypcjami z pocz\u0105tku XX wieku oraz \u017celiwne a\u017curowe ogrodzenia mogi\u0142, ale do dzi\u015b nie zachowa\u0142 si\u0119 \u017caden z tych element\u00f3w, a kamienne postumenty i pomniki przemieszczono i porozbijano. Inwentaryzacja S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d z 2023 roku odnotowa\u0142a natomiast na tym terenie krzy\u017c \u017celiwny i trzy granitowe podstawy pod krzy\u017ce, a w dalszej cz\u0119\u015bci nagrobek granitowy, kamienn\u0105 stel\u0119 oraz oko\u0142o dwudziestu fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w i podstaw; kilka \u017celiwnych krzy\u017cy zabezpieczono z my\u015bl\u0105 o przysz\u0142ym lapidarium. Obie relacje zapisano \u2014 mog\u0105 opisywa\u0107 r\u00f3\u017cne cz\u0119\u015bci za\u0142o\u017cenia albo r\u00f3\u017cne jego stany w czasie.\n\nOsobny cmentarz rodowy, w parku przy dworze, zachowa\u0142 si\u0119 jedynie szcz\u0105tkowo \u2014 pozosta\u0142y po nim \u015blady ceglanego grobowca albo kaplicy, sze\u015b\u0107 granitowych podstaw i kamienny u\u0142omek nagrobka. Po trzeciej, zaginionej nekropolii nie osta\u0142 si\u0119 \u017caden \u015blad. \ud83d\udfe1 Wcze\u015bniejszy projekt inwentaryzacyjny zapisa\u0142, \u017ce \u015bladu nie ma po cmentarzu rodowym \u2014 z opisem sprzed inwentaryzacji z 2023 roku tego nie da si\u0119 pogodzi\u0107 i nie rozstrzygni\u0119to, o kt\u00f3ry z trzech obiekt\u00f3w chodzi\u0142o.\n\n\ud83d\udccc W Strzelinie by\u0142y dwa cmentarze. Pierwszy za\u0142o\u017cono najpewniej wraz z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a w XIV wieku, wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni; na prze\u0142omie XIX i XX wieku le\u017ca\u0142 ju\u017c nieco na zach\u00f3d od niej. Wschodni i zachodni zasi\u0119g wyznacza do dzi\u015b \u015bwierkowy starodrzew. Teren jest wyodr\u0119bniony, ale bardzo zaro\u015bni\u0119ty; zachowa\u0142y si\u0119 zniszczone cz\u0119\u015bci postument\u00f3w i jeden nagrobek z inskrypcj\u0105. Drugi, zaznaczony na mapie z 1836 roku, to nekropolia rodowa, za\u0142o\u017cona w pobli\u017cu dworu. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 331 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 poza siedmioma katolikami wszyscy byli ewangelikami, nale\u017c\u0105cymi do parafii w Charnowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Strzelino.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2026","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0696","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50428,"lng":16.96761,"name_de":"Gross Strellin","name_pl":"Strzelino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzelino, po niemiecku Gro\u00df Strellin, notowane jest od 1270 roku, a istnienie ko\u015bcio\u0142a po\u015bwiadcza zapis z 1493 roku \u2014 \u201eecclesia in Strelyn\u201d. Prostok\u0105tny korpus \u015bwi\u0105tyni pochodzi prawdopodobnie z XV wieku; w drugiej po\u0142owie XIX wieku przeprowadzono gruntowny remont i dobudowano wie\u017c\u0119 o konstrukcji ryglowej.\n\n\ud83d\udccc Wykaz duchownych Pomorza potwierdza uk\u0142ad, o kt\u00f3rym m\u00f3wi opis, i pokazuje, jak niezwykle rozdzielone by\u0142o tu prawo patronatu. Strzelino by\u0142o filia\u0142em parafii w Charnowie, w synodzie miejskim S\u0142upsk; do parafii nale\u017ca\u0142y ponadto Podwilczyn, Strzelinko i Przelewice. Kolacja przys\u0142ugiwa\u0142a magistratowi S\u0142upska, ale z samego Strzelina \u2014 szlachcie dziedzicznej. Miasto i dw\u00f3r obsadza\u0142y wi\u0119c jedn\u0105 parafi\u0119 wsp\u00f3lnie. Wykaz notuje przy tej parafii mistrza Christopha Kr\u00fcgera, mianowanego 21 lipca 1590 roku \u2014 a wi\u0119c dok\u0142adnie w czasie, do kt\u00f3rego opis odnosi uni\u0119 personaln\u0105 obu wsp\u00f3lnot.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li rzymskokatolicy, po\u015bwi\u0119caj\u0105c j\u0105 23 grudnia 1955 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego; w 2025 roku przeprowadzono kompleksowy remont konserwatorski. W spisie z 2 grudnia 1895 roku zapisano we wsi 197 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono najpewniej na prze\u0142omie stuleci, w centrum wsi, nieopodal ko\u015bcio\u0142a. Od wschodu i zachodu wyznacza go \u015bwierkowy starodrzew. Jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142o tu kilka \u017celiwnych krzy\u017cy z czytelnymi inskrypcjami z pocz\u0105tku XX wieku oraz a\u017curowe ogrodzenia mogi\u0142 \u2014 do dzi\u015b nie zachowa\u0142 si\u0119 \u017caden z tych element\u00f3w, a kamienne postumenty i pomniki przemieszczono i porozbijano.\n\n\ud83d\udccc Rozbie\u017cno\u015b\u0107 co do konstrukcji rozstrzyga wykaz rejestru zabytk\u00f3w: prowadzi tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 jako murowano-szachulcowy i datuje go na wiek pi\u0119tnasty oraz dziewi\u0119tnasty (numer A-57 z 24 pa\u017adziernika 1956). Obie cz\u0119\u015bci opisu s\u0105 wi\u0119c prawdziwe \u2014 murowany korpus z XV wieku i ryglowa wie\u017ca dobudowana w XIX.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 467\u2013468 (Arnshagen); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Strzelino; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicki (dzi\u015b rzym.-kat. fil. \u015bw. Antoniego Padewskiego)","denomination":"ewangelicki (dzi\u015b rzym.-kat. fil. \u015bw. Antoniego Padewskiego)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/305270928"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 4/2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0488","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50283,"lng":16.96647,"name_de":"Gross Strellin","name_pl":"Strzelino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gross Strellin)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzepcz (po niemiecku Strepsch) le\u017cy dzi\u015b w gminie Linia, a w czasach pruskich nale\u017ca\u0142 do powiatu wejherowskiego \u2014 Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen \u2014 w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie. Katolick\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny mia\u0142 tu ju\u017c w 1398 roku; obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z 1821 roku, a ksi\u0119gi metrykalne parafii si\u0119gaj\u0105 1665 roku.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja z 1584 roku zasta\u0142a t\u0119 parafi\u0119 bez proboszcza. Strzepcz by\u0142 wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w starostwie mirachowskim, prawo patronatu mia\u0142 Jakub, starosta mirachowski \u2014 Schultz potwierdza ten status z drugiej strony, wyliczaj\u0105c Strzepcz w\u015br\u00f3d czynszowych wsi starostwa kr\u00f3lewskiego, obok Linii, Mi\u0142oszewa i Zakrzewa \u2014 wydawca wizytacji rozpoznaje w nim Jakuba Szawi\u0144skiego, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d po ojcu Miko\u0142aju w 1576 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 drewniany; tylna cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a znaki po\u015bwi\u0119cenia, ch\u00f3r budowano w\u00f3wczas od nowa. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, tak\u017ce drewniany, zdobi\u0142y du\u017ce figury Zbawiciela, Marii Magdaleny i \u015bwi\u0119tej Anny, dochod\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142 \u017cadnych, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu czasem ksi\u0105dz Adam, proboszcz w Sierakowicach. \ud83d\udccc Zapis o wyznaniu jest wyj\u0105tkowo dok\u0142adny: parafianie mieszkali w dziewi\u0119ciu niewielkich wsiach i wszyscy byli katolikami \u2014 z wyj\u0105tkiem \u017cony karczmarza w Strzepczu. \u26a0 Zmar\u0142emu wcze\u015bniej proboszczowi wizytator kaza\u0142 oczy\u015bci\u0107 si\u0119 przed Bogiem z zarzutu odst\u0119pstwa i konkubinatu; pozostawione po nim dobra zabra\u0142 starosta mirachowski, kt\u00f3remu \u2014 jak powiadano \u2014 proboszcz je zapisa\u0142, ale testamentu miejscowy ordynariusz nie potwierdzi\u0142.\n\nTrzysta lat p\u00f3\u017aniej proporcje wyznaniowe nie zmieni\u0142y si\u0119 prawie wcale. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku i S\u0142ownik geograficzny podaj\u0105 zgodnie 506 mieszka\u0144c\u00f3w w 61 domach: 491 katolik\u00f3w, dziewi\u0119cioro ewangelik\u00f3w i sze\u015b\u0107 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, wie\u015b liczy\u0142a 616 os\u00f3b, a ewangelik\u00f3w by\u0142o 24; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 48 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy tu nie mieli \u2014 nale\u017celi do parafii w Sma\u017cynie (Smazin) w diecezji wejherowskiej, a zanim ta powsta\u0142a, chodzili cz\u0119\u015bci\u0105 do Bolszewa, cz\u0119\u015bci\u0105 do pomorskiej parafii Dzieslitz. \ud83d\udccc Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce w okolicy Sma\u017cyna Reformacja wprawdzie si\u0119 przyj\u0119\u0142a, ale na pocz\u0105tku XVII wieku zosta\u0142a st\u0142umiona, i \u017ce w czasie ucisku tutejsi ewangelicy pielgrzymowali do pewnego kamienia nad graniczn\u0105 rzeczk\u0105 w lesie \u2014 u Harnocha nazwan\u0105 Leda \u2014 \u017ceby przy nim duchowny z Pomorza udziela\u0142 im chrztu i \u015blubu. Dopiero w 1862 roku siedmiu \u0142awnik\u00f3w okr\u0119gu zawi\u0105za\u0142o komitet budowy ko\u015bcio\u0142a; najpierw postawiono murowan\u0105 plebani\u0119, a w jej dolnej, obszerniejszej cz\u0119\u015bci urz\u0105dzono sal\u0119 modlitewn\u0105, i tam w Poniedzia\u0142ek Wielkanocny, 20 kwietnia 1862 roku, pierwszy proboszcz Wilhelm Fischer wyg\u0142osi\u0142 kazanie inauguracyjne. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 24 lipca 1864 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 19 listopada 1865. By\u0142 to ceglany budynek gotycki, d\u0142u\u017cszy ni\u017c sto st\u00f3p, ze smuk\u0142ymi szkarpami, w\u0105skimi a wysokimi oknami i wysuni\u0119tym, zamkni\u0119tym o\u015bmiobocznie ch\u00f3rem; wie\u017ca mierzy\u0142a sto dziesi\u0119\u0107 st\u00f3p, dzwon\u00f3w by\u0142o trzy, a organy z 1866 roku mia\u0142y trzyna\u015bcie g\u0142os\u00f3w. Chrzcielnic\u0119 ofiarowa\u0142o kobiece Towarzystwo Gustawa Adolfa. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 900 dusz i notowa\u0142a rocznie 43 chrzty, pi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w, 586 komunikuj\u0105cych i 25 pogrzeb\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w Strzepczu \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105. Harnoch, zamykaj\u0105c w 1890 roku wykaz miejscowo\u015bci parafii sma\u017cy\u0144skiej \u2014 Strzepcz jest w nim wymieniony \u2014 dodaje, \u017ce cmentarz tej parafii jest jeden i le\u017cy w Sma\u017cynie. Ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w gminie Linia cztery dawne cmentarze ewangelickie: w Niepoczo\u0142owicach, Osieku, Sma\u017cynie i Zakrzewie, a w Strzepczu wy\u0142\u0105cznie cmentarz parafialny rzymskokatolicki przy ulicy Ksi\u0119dza Rotty. Parafia w Sma\u017cynie przesta\u0142a dzia\u0142a\u0107 po 1945 roku, tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 454\u2013455; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, dekanat mirachowski, 1584 (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Strzepcz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0952","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.455359,"lng":18.024109,"name_de":"Strepsch","name_pl":"Strzepcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzeszewo, po niemiecku Stresow, by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Roszczycach, s\u0105d w L\u0119borku, a wie\u015b le\u017ca\u0142a przy szosie do Wejherowa. S\u0142ownik geograficzny odnotowa\u0142 tu 838 ha ziemi i stan z 1885 roku: 13 dom\u00f3w, 33 dymy i 238 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 237 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, zapisano w Strzeszewie 195 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; wiersz stoi w dziale obwod\u00f3w dworskich, co odpowiada rycerskiemu charakterowi tej posiad\u0142o\u015bci. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Charbrowie, katolicy do l\u0119borskiej. \ud83d\udfe1 P\u00f3\u017aniejsze przypisanie wsi do parafii w Zwartowie nie znajduje potwierdzenia w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach \u2014 parafi\u0119 t\u0119 utworzono dopiero w 1901 roku. Oko\u0142o 1905 roku maj\u0105tek liczy\u0142 205 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Strzeszewo nigdy nie mia\u0142o. W lesie na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi zachowa\u0142y si\u0119 dwie s\u0105siaduj\u0105ce nekropolie ewangelickie: starsza, dziewi\u0119tnastowieczna, i m\u0142odsza, z pocz\u0105tku XX wieku. \ud83d\udfe1 Odczytano na nich tylko jeden nagrobek \u2014 Marthy Hoger (1881\u20131941).\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b cmentarze s\u0105 silnie zdewastowane: wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w jest nieczytelna albo rozgrabiona, element\u00f3w \u017celiwnych brak, uk\u0142ad alejek si\u0119 zatar\u0142.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b nosi\u0142a te\u017c nazw\u0119 kaszubsk\u0105 *Strez\u00e9zowo* \u2014 pod ni\u0105 wymienia j\u0105 Franz Tetzner w wykazie nazw miejscowych ziemi l\u0119borskiej, obok Sasina, Ulini, Barg\u0119dzina, Roszczyc, Maszewa, Zdrzewna, Kopaniewa, Wicka, Wrze\u015bcia i Charbrowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XI; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 194, pozycja 159); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ziemi l\u0119borskiej, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ziemi l\u0119borskiej, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Strzeszewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 194, pozycja 159 (\u201eStrejow\u201d); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (S\u0142ownik geograficzny, tom XI, has\u0142o Strzeszewo); E. M\u00fcller, has\u0142a Charbrow (s. 246) i Schwartow (s. 261) w E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, tabela parafii nowych; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 36","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0890","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.711794,"lng":17.745969,"name_de":"Stresow","name_pl":"Strzeszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strze\u017cewo, do 1945 roku Stresow, le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), a wi\u0119c w prowincji Pomorze i rejencji koszali\u0144skiej. Leksykon Meyersa klasyfikuje je jako maj\u0105tek ziemski (Rittergut) i podaje 205 mieszka\u0144c\u00f3w, a *S\u0142ownik geograficzny* notuje dla 1885 roku 838 hektar\u00f3w, 13 dom\u00f3w, 33 dymy i 238 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 237 ewangelik\u00f3w i 1 katolika, z poczt\u0105 w \u017bela\u017anie i parafi\u0105 katolick\u0105 w L\u0119borku; \ud83d\udd34 obie liczby mieszka\u0144c\u00f3w odnosz\u0105 si\u0119 do tego samego czasu i nie daj\u0105 si\u0119 pogodzi\u0107.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o. Wizytacja z 1658 roku wymienia Stre\u00dfow w\u015br\u00f3d wsi parafii w Salinie (Saulin), kt\u00f3rej ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142o Zwartowo (Schwartow) \u2014 oba ko\u015bcio\u0142y obs\u0142ugiwa\u0142 jeden duchowny, ksi\u0105dz z Salina. Ewangelicy chodzili wi\u0119c do Zwartowa, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b; katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. \u26a0 W powiecie by\u0142y dwie wsie o nazwie Stresow: spis z 2 grudnia 1895 roku przypisuje t\u0119 drug\u0105, z urz\u0119dem stanu cywilnego w Roszczycach, do parafii w Charbrowie \u2014 to dzisiejsze Strzeszewo w gminie Wicko, kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w na zach\u00f3d. Friedrich Tetzner, wymieniaj\u0105c wsie z resztkami mowy s\u0142owia\u0144skiej, zapisa\u0142 j\u0105 zaraz po Roszczycach pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 Strez\u00e9zowo.\n\nJedynym miejscem ko\u015bcielnym we wsi pozostawa\u0142 cmentarz. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, nekropoli\u0119 opuszczono. Obiekt figuruje w katalogu cmentarzy poewangelickich gminy Choczewo, \ud83d\udfe1 ale w wyci\u0105gu ewidencji konserwatorskiej, kt\u00f3rego arkusz dla tej gminy liczy dwadzie\u015bcia cztery pozycje cmentarne, Strze\u017cewa nie ma \u2014 nie znamy wi\u0119c ani numeru dzia\u0142ki, ani stanu nagrobk\u00f3w, ani daty za\u0142o\u017cenia cmentarza.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze gmina Choczewo \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"CM-0081","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.74,"lng":17.85,"name_de":"Stresow","name_pl":"Strze\u017cewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzy\u017cyno, do 1945 roku Stresow, by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 folwarczn\u0105 w powiecie s\u0142upskim w rejencji koszali\u0144skiej, w pruskiej prowincji Pomorze. Zaczyna\u0142o jako folwark przy Klein Gluschen i dopiero w latach 1930\u20131932 rozparcelowano je na 32 nowe gospodarstwa. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 184 w 1910 roku, 304 w 1933 i 277 w 1939.\n\nWie\u015b by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 124 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika (strona 184, pozycja 304, dzia\u0142 obwod\u00f3w dworskich). Tutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego, a ko\u015bcielnie do parafii w Damnie w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Strzy\u017cyno nie mia\u0142o: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Damnie, a we wsi urz\u0105dzono cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz opisuje monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego. Ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta i le\u017cy na skraju lasu na zach\u00f3d od miejscowo\u015bci, przy drodze g\u0142\u00f3wnej biegn\u0105cej na wsch\u00f3d; wej\u015bcie znajduje si\u0119 od strony wschodniej, a od zachodniej zachowa\u0142y si\u0119 fragment wa\u0142u ziemnego i graniczne nasadzenia \u015bwierkowe. Pomnik\u00f3w nagrobnych przetrwa\u0142o niewiele. \ud83d\udccc W\u015br\u00f3d nich jest postument w kszta\u0142cie \u015bci\u0119tego pnia d\u0119bu, s\u0142u\u017c\u0105cy zwykle za podstaw\u0119 pod tabliczk\u0119 inskrypcyjn\u0105 \u2014 ta sama forma wraca w niedalekim S\u0105borzu. W poszyciu wida\u0107 fragmenty kamieni nagrobnych i ca\u0142e p\u0142yty z rozbitymi tabliczkami; na jednej z nich czytelna jest data poch\u00f3wku z 1934 roku.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, w kwietniu wybuch\u0142 tyfus, a w sierpniu 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b Strzy\u017cyno le\u017cy w gminie Damnica, a dawny cmentarz ewangelicki pozostaje nieczynny. \ud83d\udccc Tetzner zapisa\u0142 kaszubsk\u0105 nazw\u0119 wsi jako \u201eStrez\u00e9zowo\u201d i umie\u015bci\u0142 j\u0105 w zasi\u0119gu \u017cywej wtedy kaszubszczyzny \u2014 \u015blad tego, \u017ce ewangelicka ludno\u015b\u0107 tych stron m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku jeszcze w dziewi\u0119tnastym wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Strzy\u017cyno.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0528","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49043,"lng":17.37095,"name_de":"Stresow (Kreis Stolp)","name_pl":"Strzy\u017cyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Studzienice (St\u00fcdnitz), wie\u015b kaszubska w dawnym powiecie bytowskim, notowane s\u0105 od 1335 roku jako *villa Studenicz* i dzieli\u0142y si\u0119 na cz\u0119\u015b\u0107 kr\u00f3lewsk\u0105 i szlacheck\u0105. \ud83d\udccc Sam dokument z tego roku przytacza Cramer: komtur zakonny Otto, urz\u0119duj\u0105cy w zastawnym zamku w S\u0142upsku, nada\u0142 czcigodnemu m\u0119\u017cowi Augustowi Harmanowi czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br studzienickich w zamian za osiem w\u0142\u00f3k w dobrach s\u0105binowskich; dwa lata p\u00f3\u017aniej komturem s\u0142upskim by\u0142 Otto von Brein. Cramer zapisa\u0142 te\u017c, jaka szlachta tu siedzia\u0142a: w ziemi bytowskiej \u017cyli panowie bardzo ubodzy, utrzymuj\u0105cy si\u0119 ledwie z niewielkiego dochodu ze swoich w\u0142\u00f3k \u2014 w Gostkowie Wielkim i Ma\u0142ym, w Czarnej D\u0105browie, w\u0142a\u015bnie w Studzienicach, w Rekowie i Trzebiatkowej. Miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pierwotnie ewangelicki, ale w 1637 roku uleg\u0142 rekatolicyzacji i pozosta\u0142 fili\u0105 katolickiej parafii w Ugoszczy. \ud83d\udccc W wykazie \u015bwi\u0105ty\u0144 ziemi bytowskiej Cramer prowadzi go jako publiczn\u0105 kaplic\u0119 wiejsk\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, w\u00f3wczas ju\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Ugoszczy.\n\nEwangelicy nale\u017celi odt\u0105d do parafii w Sominach, a w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 postawili dopiero w 1890 roku: murowan\u0105 kaplic\u0119 o wymiarach o\u015bmiu i p\u00f3\u0142 na siedem i p\u00f3\u0142 metra, z dwoma stalowymi dzwonami z odlewni Bochumer Verein. Wie\u015b pozostawa\u0142a przy tym w wi\u0119kszo\u015bci katolicka. W 1885 roku mieszka\u0142y tu 484 osoby \u2014 369 katolik\u00f3w, 107 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w; w 1912 roku Studzienice liczy\u0142y 567 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1925 ju\u017c tylko 407, w\u015br\u00f3d nich 257 katolik\u00f3w, 149 ewangelik\u00f3w i jednego \u017byda.\n\n\ud83d\udd34 Jedna liczba do tego obrazu nie pasuje. Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje w Studzienicach 114 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, cho\u0107 dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej by\u0142o ich tu 369, a trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej 257. Na stronie tomu, z kt\u00f3rej pochodzi ten wiersz, zer w kolumnie katolickiej jest tyle, co na innych stronach \u2014 nie zawiod\u0142a wi\u0119c ca\u0142a strona, tylko ten jeden zapis. \ud83d\udfe1 Mo\u017ce obejmowa\u0107 sam\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi albo jednostk\u0119 spisow\u0105 w\u0119\u017csz\u0105 ni\u017c miejscowo\u015b\u0107; liczby katolik\u00f3w z tego wiersza dla Studzienic nie u\u017cywamy. W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n\ud83d\udccc Jak dalece lutera\u0144ska by\u0142a ta ziemia, pokazuje jedno zdanie monografii powiatu bytowskiego z 1938 roku: w 1657 roku \u017cadna wie\u015b starostwa bytowskiego nie mia\u0142a katolickich mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 poza kilkoma katolikami w\u0142a\u015bnie w Studzienicach. Tutejsza garstka by\u0142a wi\u0119c wyj\u0105tkiem w ca\u0142ym starostwie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eStudzienice\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0728","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09343,"lng":17.57555,"name_de":"St\u00fcdnitz","name_pl":"Studzienice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Subkowy (po niemiecku Subkau) to rdzennie polska i katolicka wie\u015b kociewska w dawnym Kreis Dirschau, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Parafia rzymskokatolicka \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa istnieje tu od 1301 roku i by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich. Po pierwszym rozbiorze, w 1772 roku, wie\u015b przesz\u0142a pod panowanie pruskie; w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach II Rzeczypospolitej, na obszarze zwanym korytarzem, od 1939 do 1945 roku pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, a po wojnie w Polsce. Ludno\u015b\u0107 ros\u0142a nier\u00f3wno \u2014 381 os\u00f3b w 1818 roku, 1126 w 1869, 1055 w 1905 i 1497 w 1943; \ud83d\udfe1 dla \u017cadnego z tych czterech lat nie zachowa\u0142o si\u0119 rozbicie wyznaniowe.\n\nZachowa\u0142o si\u0119 natomiast dla roku 1885. Spis powszechny z 1 grudnia wykaza\u0142 w Subkowach 1134 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 986 katolik\u00f3w i 145 ewangelik\u00f3w (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 30); \ud83d\udfe1 troje mieszka\u0144c\u00f3w spis zostawi\u0142 bez przypisania do wyznania. Ten sam wiersz m\u00f3wi, dok\u0105d chodzi\u0142a do ko\u015bcio\u0142a mniejszo\u015b\u0107: do parafii ewangelickiej w Rudnie (Rauden). Byli to protestanci Ko\u015bcio\u0142a krajowego, luteranie i unijni \u2014 potomkowie Niemc\u00f3w z czas\u00f3w pruskich \u2014 i po nich zosta\u0142 osobny cmentarz, dzi\u015b opisywany w ewidencji jako \u201eponiemiecki (dawny ewangelicki)\u201d, przy ulicy Sp\u00f3\u0142dzielczej, na dzia\u0142ce 342/2.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b nale\u017ca\u0142a od czas\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0119cych do biskup\u00f3w kujawskich, a w tutejszym ko\u015bciele odbywa\u0142y si\u0119 diecezjalne sobory duchowie\u0144stwa pomorskiego. Kaplic\u0119 biskupi\u0105 na folwarku wspomina dokument lokacyjny biskupa Gerarda z 1301 roku; \ud83d\udfe1 p\u00f3\u017aniejsze wizytacje o niej milcz\u0105, bo nie podlega\u0142a proboszczowi. \u017be by\u0142a to rezydencja, z kt\u00f3rej biskupi rzeczywi\u015bcie rz\u0105dzili, po\u015bwiadcza dokument wystawiony w Subkowach 28 listopada 1391 roku: Henryk, elekt biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego, zatwierdzi\u0142 w nim rozporz\u0105dzenia dla ubogich przebywaj\u0105cych na dworze przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego na przedmie\u015bciu Gda\u0144ska i przyzna\u0142 czterdziestodniowy odpust wszystkim, kt\u00f3rzy temu dzie\u0142u pomog\u0105. Orygina\u0142 z piecz\u0119ci\u0105 przechowuje archiwum miasta Gda\u0144ska.\n\n\ud83d\udccc Ta sama ranga sprawi\u0142a, \u017ce Subkowy bywa\u0142y miejscem kar ko\u015bcielnych. Protok\u00f3\u0142 wizytacyjny z 1583 roku odnotowuje proboszcza z Mechowa, kt\u00f3ry od 1558 roku \u0142ama\u0142 \u015bluby kap\u0142a\u0144skie i mimo kar odbytych w Subkowach nie da\u0142 si\u0119 naprawi\u0107; znoszono go dlatego, \u017ce uznawa\u0142 przynajmniej zwierzchno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105, a przy \u00f3wczesnym braku duchownych jego miejsce zaj\u0105\u0142by zapewne otwarty protestant. Rok wcze\u015bniej, w 1584, wizytacj\u0119 trzech pomorskich dekanat\u00f3w wiejskich \u2014 Ma\u0142ej Wyspy, tczewskiego i starogardzkiego \u2014 prowadzi\u0142 z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego Sebastian \u0141yweczki, \u00f3wczesny proboszcz subkowski (\u201eparochus Sobkoviensis\u201d). W jej trakcie odebrano pewnemu Jerzemu Kreczmierowi dwana\u015bcie ksi\u0105g heretyckich; wszystkie zabrano i spalono w Subkowach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, zeszyt II, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880 (dzieje parafii i w\u0142asno\u015b\u0107 biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich); P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, Bd. 4: Urkunden, nr 108; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907.*","built_year":1300,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Subkowach \u2014 subkowy.pl","url":"https://www.subkowy.pl/a,347,cmentarz-ewangelicki-w-subkowach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880 (dzieje parafii i w\u0142asno\u015b\u0107 biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, Bd. 4: Urkunden","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0347","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9997,"lng":18.77277,"name_de":"Subkau","name_pl":"Subkowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sucha Huta to niewielka, le\u015bna miejscowo\u015b\u0107 na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, dzi\u015b w gminie Przywidz. \u26a0 Okolica by\u0142a kaszubska i katolicka, ale sama wie\u015b \u2014 nie.\n\n\ud83d\udccc M\u00f3wi\u0105 o tym zgodnie dwa niezale\u017cne odczyty tego samego pruskiego katastru z pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych XVIII wieku. John Muhl notuje przy Trockenh\u00fctte zdanie \u201ewszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami\u201d: wie\u015b nale\u017ca\u0142a do starostwa skarszewskiego, liczy\u0142a 10,9 \u0142ana che\u0142mi\u0144skiego i dwunastu gospodarzy bez przywilej\u00f3w, a nadto dw\u00f3ch tkaczy i dw\u00f3ch komornik\u00f3w; so\u0142tysowa\u0142 Christian Drews, a nazwiska gospodarzy \u2014 Drews, Zube, Schulz, Glienke, Neubauer \u2014 powtarzaj\u0105 si\u0119 w ca\u0142ej okolicy. Protoko\u0142y katastralne og\u0142oszone przez H. Schucha podaj\u0105 to samo nieco inaczej rozpisane: dwunastu ch\u0142op\u00f3w i czterech komornik\u00f3w, \u201ekt\u00f3rzy wszyscy s\u0105 luteranami\u201d, dziesi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k i dziewi\u0119\u0107 m\u00f3rg wymierzonej ziemi, dwie\u015bcie dwadzie\u015bcia talar\u00f3w czynszu.\n\n\ud83d\udccc Ju\u017c w 1780 roku odnotowano tu 56 ewangelik\u00f3w i ewangelick\u0105 szko\u0142\u0119, a sto trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej przewaga by\u0142a przyt\u0142aczaj\u0105ca: spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 301 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 280 wyznania ewangelickiego, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podali wszyscy co do jednego. W po\u0142owie tego czasu, w 1885 roku, wykaz gmin naliczy\u0142 we wsi 354 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 344 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 i powiatow\u0105 rozstrzygaj\u0105 spisy urz\u0119dowe, i to zgodnie ze *S\u0142ownikiem geograficznym*. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie ko\u015bcierskim, po niemiecku Kreis Berent: tak prowadzi j\u0105 wykaz gmin z 1885 roku na stronie czterdziestej drugiej pod pozycj\u0105 sto czwart\u0105 i spis z 1910 roku pod pozycj\u0105 sto \u00f3sm\u0105. Kreis Karthaus by\u0142 powiatem Przywidza. Parafia ewangelicka zmienia\u0142a si\u0119 w czasie: w 1885 roku by\u0142y to Skarszewy, w 1910 \u2014 Nowy Wiec, po niemiecku Neu Fietz. Przywidz, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1830\u20131832, przy Suchej Hucie w \u017cadnym z tych spis\u00f3w nie pada. Katolicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach, a poczt\u0119 wie\u015b mia\u0142a w Przywidzu. Od 1939 roku okolica wesz\u0142a w sk\u0142ad Landkreis Danzig. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nPo tutejszej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 cmentarz ewangelicki przy ulicy Beskidzkiej, na dzia\u0142ce 76/3, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w Przywidza, a w wojew\u00f3dzkim wykazie cmentarzy prowadzony pod pozycj\u0105 sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 dziewi\u0105t\u0105. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia nie podaje \u017caden z tych wykaz\u00f3w. Po 1945 roku cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany i czeka na objazd terenowy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0256","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14805,"lng":18.34966,"name_de":"Trockenh\u00fctte","name_pl":"Sucha Huta \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Suchorze (po niemiecku Zuckers) le\u017ca\u0142o do 1945 roku w Kreis Rummelsburg in Pommern, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze \u2014 nie w Kreis B\u00fctow. Wie\u015b wzmiankowano w 1478 roku jako dobra rodu von Massow. Ludno\u015b\u0107 mia\u0142a przewag\u0119 ewangelick\u0105, a gmina nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Cetyniu (Zettin) i do okr\u0119gu urz\u0119dowego Gumieniec (Gumenz). \ud83d\udccc Ernst M\u00fcller wymienia Suchorze wprost w sk\u0142adzie tej parafii, obok Cetynia, Poborowa, Zielina, Starkowa i kilku dalszych wsi oraz licznych wybudowa\u0144, gospodarstw i kolonii. W 1939 roku by\u0142o tu 75 gospodarstw i 398 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a parafialnego Suchorze nie mia\u0142o \u2014 sta\u0142a tu tylko ma\u0142a kaplica oraz kamienna dzwonnica z wie\u017c\u0105 i dwoma dzwonami (Glockenhaus) przy wej\u015bciu na cmentarz. Sam cmentarz za\u0142o\u017cono w lesie, na skraju wsi w stron\u0119 Sellina i Miastka \u2014 st\u0105d jego niemiecka nazwa *Waldfriedhof* \u2014 a na wzniesieniu stan\u0119\u0142o rodowe mauzoleum.\n\n6 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. \ud83d\udfe1 Cz\u0119\u015b\u0107 Niemc\u00f3w mia\u0142a tu pozosta\u0107 po wojnie \u2014 pracowali w pa\u0144stwowym gospodarstwie rolnym, a w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dzia\u0142a\u0142a miejscowa szko\u0142a niemiecka; tego w\u0105tku nie potwierdza \u017cadne z wymienionych \u017ar\u00f3de\u0142. Z pami\u0105tek zachowa\u0142y si\u0119 kamie\u0144 z 2000 roku i drewniany krzy\u017c, o kt\u00f3re dbaj\u0105 uczniowie miejscowej szko\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0732","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27722,"lng":17.10417,"name_de":"Zuckers","name_pl":"Suchorze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Suchy D\u0105b (niem. Zugdam) le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym Kreis Danziger Niederung. Do 1920 w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Powiat by\u0142 w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicki (86,6% ewangelik\u00f3w w 1890 r.). Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Anny (XIV w., przekszta\u0142cenia XVIII w.) by\u0142 przed 1945 \u015bwi\u0105tyni\u0105 miejscowej gminy ewangelickiej (lutera\u0144sko-unijnej) [?], a otacza\u0142 go cmentarz przyko\u015bcielny. W 1945 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142; po wojnie odbudowano go i przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b siedziba rzymskokatolickiej parafii \u015bw. Anny i \u015bw. Joachima. Zachowa\u0142 si\u0119 barokowy dzwon z 2. po\u0142. XVIII w. \u017bu\u0142awy by\u0142y terenem osadnictwa mennonickiego, jednak odr\u0119bnej gminy mennonickiej w samym Zugdam \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105 [?]. Mennonici to osobna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna \u2014 nie luteranie.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy SUCHY D\u0104B (ZUGDAM) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/suchy-dab"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0403","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2065759,"lng":18.7660878,"name_de":"Zugdam","name_pl":"Suchy D\u0105b \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Suchy D\u0105b, po niemiecku Zugdam, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym Kreis Danziger Niederung. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Rzeszy. Wie\u015b lokowa\u0142 w 1340 roku Henryk Culmer na czterdziestu w\u0142\u00f3kach; nale\u017ca\u0142a potem do dekanatu steblewskiego.\n\nOkolica by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka. \ud83d\udfe1 Powtarzana przy tym powiecie liczba \u2014 86,6% ewangelik\u00f3w w 1890 roku \u2014 nie ma w rekordzie wskazanego \u017ar\u00f3d\u0142a i wymaga sprawdzenia. Sama wie\u015b wygl\u0105da podobnie: S\u0142ownik geograficzny notuje w 1885 roku 498 mieszka\u0144c\u00f3w, 322 ewangelik\u00f3w i 162 katolik\u00f3w. \u26a0 Obie liczby wyznaniowe daj\u0105 razem 484, a nie 498; czternastu mieszka\u0144c\u00f3w nasz wypis nie przypisuje \u017cadnemu wyznaniu \u2014 najpewniej dlatego, \u017ce pomija rubryki mniejszych wsp\u00f3lnot, a nie dlatego, \u017ce spis kogo\u015b pomin\u0105\u0142. Katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0105 ewangelik\u00f3w by\u0142 gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny, wzniesiony w XIV wieku i przekszta\u0142cany w XVIII, a wok\u00f3\u0142 niego le\u017ca\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny. \ud83d\udccc Dlaczego ko\u015bcio\u0142y ca\u0142ego tego pasa \u017bu\u0142aw przesz\u0142y do ewangelik\u00f3w tak wcze\u015bnie i tak trwale, t\u0142umaczy ksi\u0105dz Jakub Fankidejski jednym zdaniem. Wymieniwszy \u015bwi\u0105tynie w Kiermarku, Wielkich Cedrach, Osicach, Suchym D\u0119bie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Herzbergu i Woc\u0142awiu, dodaje: \u201eWszystkie powy\u017csze ko\u015bcio\u0142y wcze\u015bnie utracone s\u0105 dla wiary \u015bwi\u0119tej wskutek prawa patronatu, kt\u00f3re wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski\u201d. O losie parafii przes\u0105dza\u0142o wi\u0119c nie samo osadnictwo, lecz to, kto mia\u0142 prawo obsadzania probostwa \u2014 a mia\u0142o je lutera\u0144skie ju\u017c wtedy miasto. Suchy D\u0105b stoi w tym wyliczeniu pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Zugdam. \ud83d\udccc Przewidziano go zreszt\u0105 \u2014 obok Steblewa, Krzywego Ko\u0142a, Ostrowitego, Grabin i Osic \u2014 na uposa\u017cenie biskupa gda\u0144skiego, gdyby dosz\u0142o do utworzenia tego biskupstwa.\n\n\ud83d\udfe1 Tego, czy tutejsza gmina mia\u0142a tradycj\u0119 lutera\u0144sk\u0105 czy unijn\u0105, nie potwierdzono. Mennonici, kt\u00f3rych osady rozsiane by\u0142y po ca\u0142ych \u017bu\u0142awach, w\u0142asnej gminy w samym Suchym D\u0119bie nie mieli \u2014 \ud83d\udfe1 i to r\u00f3wnie\u017c pozostaje do potwierdzenia.\n\nW 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142; po wojnie odbudowano go i przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest siedzib\u0105 rzymskokatolickiej parafii \u015bwi\u0119tej Anny i \u015bwi\u0119tego Joachima. Zachowa\u0142 si\u0119 barokowy dzwon z drugiej po\u0142owy XVIII wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 224.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy SUCHY D\u0104B (ZUGDAM) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/suchy-dab"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0402","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20642,"lng":18.76733,"name_de":"Zugdam","name_pl":"Suchy D\u0105b \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Suchy D\u0105b \u2014 po niemiecku Zugdam \u2014 le\u017cy nad Mot\u0142aw\u0105, na skraju \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich. Wie\u015b lokowano w 1340 roku: 40 w\u0142\u00f3k obj\u0105\u0142 wtedy jako zasad\u017aca Henryk Culmer. Nale\u017ca\u0142a do komturii gda\u0144skiej, a od 1454 roku do miasta Gda\u0144ska. Ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki postawiono tu w drugiej po\u0142owie XIV wieku.\n\nOko\u0142o 1560 roku, w czasach Reformacji, \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li protestanci i pozostawa\u0142a w ich r\u0119kach do 1945 roku. Fankidejski, opisuj\u0105c w 1880 roku ko\u015bcio\u0142y utracone przez katolik\u00f3w, t\u0142umaczy\u0142 to jedn\u0105 przyczyn\u0105: prawem patronatu, kt\u00f3re nad wsiami tej okolicy wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski. Dowodem od strony przeciwnej by\u0142y dla niego s\u0105siednie Giemlice \u2014 \u201eniby lilia mi\u0119dzy cierniem\u201d \u2014 podleg\u0142e patronatowi biskupa kujawskiego i katolickie wraz z ko\u015bcio\u0142em. \ud83d\udd34 Ten sam autor pisze jednak, \u017ce wyliczone przez niego \u015bwi\u0105tynie stoj\u0105 nadal w r\u0119kach innowierc\u00f3w \u201ez wyj\u0105tkiem ko\u015bcio\u0142a w Suchymd\u0119bie, kt\u00f3ry zagin\u0105\u0142\u201d, a tego zdania nie spos\u00f3b pogodzi\u0107 z obrazem ko\u015bcio\u0142a u\u017cytkowanego przez ewangelik\u00f3w a\u017c do wojny.\n\nW latach 1673\u20131689 przebudowano sklepienia i dobudowano empory, charakterystyczne dla kultu protestanckiego; w 1732 roku dostawiono od zachodu wie\u017c\u0119-dzwonnic\u0119 o konstrukcji szkieletowej, a w XIX wieku przybud\u00f3wk\u0119 od p\u00f3\u0142nocy i zakrysti\u0119. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 498 mieszka\u0144c\u00f3w w 48 domach i 89 gospodarstwach: 322 ewangelik\u00f3w, 162 katolik\u00f3w, jednego innego chrze\u015bcijanina i 13 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ostrowitem (Osterwick), katolicy \u2014 do Giemlic. Od strony ko\u015bcielnej potwierdza to Agathon Harnoch: siedziba parafii ewangelickiej by\u0142a w Ostrowitem, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 z czas\u00f3w zakonnych, murowany wraz z wie\u017c\u0105 i powi\u0119kszony w 1640 roku, sta\u0142 pod patronatem gda\u0144skiego magistratu; Suchy D\u0105b by\u0142 w tej parafii \u2014 obok samego Ostrowitego \u2014 miejscem szkolnym, a ca\u0142\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 liczono na 600 dusz.\n\nWiosn\u0105 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 zniszczy\u0142 ostrza\u0142 artyleryjski i po\u017car. Odbudowano j\u0105 w latach 1974\u20131976, zachowuj\u0105c ocala\u0142e elementy gotyckie, ale bez wie\u017cy \u2014 na elewacji zachodniej pozosta\u0142 zamurowany ostro\u0142ukowy otw\u00f3r po przej\u015bciu do niej. Pierwsz\u0105 msz\u0119 katolick\u0105 odprawiono w Bo\u017ce Narodzenie 1976 roku, a odbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 11 marca 1978 roku biskup pomocniczy Kazimierz Kluz. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tej Anny i \u015bwi\u0119tego Joachima, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-611 z 30 maja 1972 roku.\n\n\ud83d\udccc Jak daleko si\u0119gn\u0119\u0142a tu zmiana, wida\u0107 w wykazie dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku. Przy ka\u017cdej z dwunastu tamtejszych parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. W Suchym D\u0119bie ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 trzy \u0142any i tyle\u017c osobno duchowny; zamiast dziesi\u0119cin z siedemdziesi\u0119ciu \u0142an\u00f3w bra\u0142 40 floren\u00f3w, a wszystkiego razem 186 floren\u00f3w i 20 groszy. \u26a0 Wizytator odnotowa\u0142 przy okazji osobliwo\u015b\u0107 topograficzn\u0105: wie\u015b jest jedna, ale przeci\u0119ta Mot\u0142aw\u0105 nosi dwie nazwy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy \u2014 Suchy D\u0105b (Zugdam), infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/suchy-dab"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0070","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2065759,"lng":18.7660878,"name_de":"Zugdam","name_pl":"Suchy D\u0105b \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Zugdam)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sul\u0119czyno (po niemiecku Sullenschin) le\u017ca\u0142o w Kreis Karthaus, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. W tych silnie katolickich, kaszubskich stronach istnia\u0142 tu zb\u00f3r ewangelicki mniejszo\u015bciowy, lecz w pe\u0142ni zorganizowany \u2014 z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105, kt\u00f3r\u0105 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia pod nazw\u0105 \u201eSullenschin\u201d (Gemeindelexikon, powiat Karthaus, strona 52, pozycja 125).\n\nLiczby prowadz\u0105 przez dwa stulecia. W 1780 roku naliczono tu 737 katolik\u00f3w i 81 akatolik\u00f3w, czyli niekatolik\u00f3w. W 1885 roku na 536 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 409 katolik\u00f3w, 108 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119tnastu \u017byd\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 720 os\u00f3b, w tym 140 wyznania ewangelickiego i 182 m\u00f3wi\u0105ce po niemiecku.\n\n\ud83d\udccc Wiadomo dok\u0142adnie, jak ten zb\u00f3r powstawa\u0142. Parafi\u0119 za\u0142o\u017cono w 1863 roku, a na pocz\u0105tku wynaj\u0119to dwa s\u0105siednie pokoje w domu m\u0142ynarza Waltera: jeden na mieszkanie duchownego, drugi na nabo\u017ce\u0144stwa. W 1864 roku zbudowano plebani\u0119 i po\u0142ow\u0119 jej przeznaczono na nabo\u017ce\u0144stwo. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 murowany prostok\u0105t z kamieni polnych, z apsyd\u0105 i wie\u017c\u0105 wysoko\u015bci oko\u0142o stu st\u00f3p \u2014 po\u015bwi\u0119cono 10 listopada 1867 roku; dzwony 1 grudnia 1870, a organy sprawiono w 1867 roku, przy czym sze\u015b\u0107set marek do\u0142o\u017cy\u0142 na nie pastor Hampf z Szymbarka. Tak zapisa\u0142 to Agathon Harnoch w wykazie ewangelickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich.\n\nKo\u015bcio\u0142a nie ma \u2014 rozebrano go w latach siedemdziesi\u0105tych dwudziestego wieku. Pastor\u00f3wka przy ulicy Kaszubskiej przetrwa\u0142a i mie\u015bci si\u0119 w niej przedszkole. \ud83d\udccc Zosta\u0142 te\u017c cmentarz przy ulicy Szydlickiej, przy drodze na Lipusz, datowany na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku i uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w (karta CM.73403, dzia\u0142ki 354/2 i 353/2). Jest zaro\u015bni\u0119ty, ale zachowa\u0142y si\u0119 na nim stele, \u017celiwne krzy\u017ce i kute ogrodzenia; \ud83d\udfe1 stanu zachowania nikt nie zmierzy\u0142 ani nie por\u00f3wna\u0142 z s\u0105siednimi cmentarzami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Sullenschin","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/sullenschin.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0349","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.226996,"lng":17.778649,"name_de":"Sullenschin","name_pl":"Sul\u0119czyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sul\u0119czyno \u2014 po niemiecku Sullenschin \u2014 by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 na Kaszubach, w powiecie kartuskim, i o\u015brodkiem silnie katolickim. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej wzniesiono oko\u0142o 1606\u20131616 roku z fundacji Reinholda Heidensteina. \ud83d\udccc A jednak powsta\u0142a tu samodzielna parafia ewangelicka \u2014 i powsta\u0142a dlatego, \u017ce ewangelicy z zachodniej cz\u0119\u015bci powiatu byli rozproszeni tak dalece, i\u017c nale\u017celi a\u017c do pi\u0119ciu r\u00f3\u017cnych o\u015brodk\u00f3w: Wielkiego Pomyska, Jasienia, Bytowa, Ko\u015bcierzyny i Szymbarku.\n\nOd pocz\u0105tku 1863 roku osadzono tu wikarego Karla Juliusa Zimmermanna, kt\u00f3ry co niedziel\u0119 odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa i przygotowa\u0142 erekcj\u0119 parafii; dokument erekcyjny podpisa\u0142y we wrze\u015bniu 1864 roku konsystorz w Kr\u00f3lewcu i rejencja gda\u0144ska. Plebani\u0119 uko\u0144czono jesieni\u0105 1864 \u2014 jej cz\u0119\u015b\u0107 s\u0142u\u017cy\u0142a za sal\u0119 modlitw \u2014 a wysoko po\u0142o\u017cony ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1867 roku, wznosz\u0105c go g\u0142\u00f3wnie ze \u015brodk\u00f3w Stowarzyszenia Gustawa Adolfa; dzwony sprawiono w 1870, a dom organisty ze szko\u0142\u0105 postawiono w latach 1874\u20131876. Meyers Gazetteer potwierdza wsp\u00f3\u0142istnienie w Sul\u0119czynie obu \u015bwi\u0105ty\u0144.\n\n\ud83d\udccc Dalsze liczby to opowie\u015b\u0107 o kurczeniu si\u0119. Oko\u0142o 1869 roku parafia liczy\u0142a 2 128 ewangelik\u00f3w obok 7 719 katolik\u00f3w i dwudziestu o\u015bmiu \u017byd\u00f3w. Po wydzieleniu z niej parafii w Sierakowicach w 1888 roku i w St\u0119\u017cycy w 1894 spad\u0142a do 806 wiernych, a po 1920 roku, gdy Niemcy wyjechali, do oko\u0142o 140 w 1938 roku; od grudnia 1923 roku by\u0142a z\u0142\u0105czona z Sierakowicami. W samej wsi w 1780 roku naliczono 737 katolik\u00f3w i 81 akatolik\u00f3w, w 1885 \u2014 409 katolik\u00f3w, 108 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119tnastu \u017byd\u00f3w, razem 536 os\u00f3b, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku 720 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 140 wyznania ewangelickiego i 182 m\u00f3wi\u0105ce po niemiecku.\n\nKo\u015bcio\u0142a ewangelickiego ju\u017c nie ma \u2014 rozebrano go w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych albo sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. \u26a0 Zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz z oko\u0142o trzydziestoma \u017celiwnymi krzy\u017cami; ma w atlasie osobny wpis. \ud83d\udccc Dat\u0119 powstania wsp\u00f3lnoty potwierdza od strony ksi\u0105g wykaz metryk Prus Zachodnich: ewangelickie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w Sul\u0119czyna zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1863 roku, a konfirmacji \u2014 w 1884; parafi\u0119 prowadzono w diecezji kartuskiej. Rok 1863 to ten sam, w kt\u00f3rym osadzono tu wikarego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908.*","built_year":1867,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Historia Gminy \u2014 UG Sul\u0119czyno","url":"https://suleczyno.pl/strona-733-historia_gminy.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eSuleczyn\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0230","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.233756,"lng":17.774438,"name_de":"Sullenschin","name_pl":"Sul\u0119czyno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Sullenschin)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Sulminie za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku; zachowa\u0142 si\u0119 na skraju wsi, w lesie. \ud83d\udccc Sama nazwa ma swoj\u0105 histori\u0119: do 1908 roku brzmia\u0142a Sulmin, potem zgermanizowano j\u0105 na *Richthof*.\n\nEwangelicy mieszkali tu ju\u017c w XVIII wieku \u2014 S\u0142ownik geograficzny notuje pod rokiem 1780 we wsi 37 katolik\u00f3w i 24 ewangelik\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 da\u0142a im dopiero pruska kolonizacja: w drugiej po\u0142owie XIX wieku komisja kolonizacyjna osiedli\u0142a w Sulminie protestanckich osadnik\u00f3w niemieckich, w wi\u0119kszo\u015bci dawnych kolonist\u00f3w z Rosji, i spis z 1885 roku notuje ju\u017c 94 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 65 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Zanim Sulmin usamodzielni\u0142 si\u0119 w 1907 roku, nale\u017ca\u0142 do parafii ewangelickiej w Przyja\u017ani, po niemiecku Rheinfeld. M\u00f3wi\u0105 o tym dwa niezale\u017cne zapisy: has\u0142o Niest\u0119powo w S\u0142owniku geograficznym wi\u0105\u017ce tutejsz\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 z parafi\u0105 w Przyja\u017ani, a dzieje tamtej parafii wymieniaj\u0105 Sulmin w\u015br\u00f3d swoich filii \u2014 z ko\u015bcio\u0142em po\u015bwi\u0119conym w 1906 roku i samodzielno\u015bci\u0105 od roku nast\u0119pnego. Zgodne jest te\u017c to, \u017ce 15 sierpnia 1907 roku Sulmin sta\u0142 si\u0119 samodzieln\u0105 gmin\u0105 ewangelick\u0105, a po wojnie w ko\u015bciele mie\u015bci\u0142o si\u0119 Seminarium Ko\u015bcio\u0142a Polskokatolickiego, w latach 1949\u20131950.\n\n\ud83d\udccc Na cmentarzu stoi neobarokowa kaplica grobowa rodziny Gralath\u00f3w, wzniesiona oko\u0142o 1890 roku. \ud83d\udd34 Kiedy rodzina obj\u0119\u0142a tutejszy dw\u00f3r, opis podawa\u0142 dot\u0105d b\u0142\u0119dnie: nasz wypis ze S\u0142ownika m\u00f3wi wprost, \u017ce dobra by\u0142y jej \u201eod 1858\u201d, a nie od 1808 roku. Odpada wraz z tym drugie datowanie kaplicy, kr\u0105\u017c\u0105ce po notatkach \u2014 na 1818 rok; kaplica grobowa nie mog\u0142a stan\u0105\u0107 czterdzie\u015bci lat przed przybyciem rodziny, kt\u00f3rej grobowiec mie\u015bci.\n\n\u26a0 Trzy dalsze szczeg\u00f3\u0142y rozchodz\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy tym opisem a wpisem po\u015bwi\u0119conym tutejszemu ko\u015bcio\u0142owi. Organy Witteka z Elbl\u0105ga datowane s\u0105 tutaj na 1907 rok, tam na 1906. Galeria sztuki dzia\u0142a wed\u0142ug tego opisu od 1985 roku i po po\u017carze otwarto j\u0105 ponownie w 2012, wed\u0142ug tamtego \u2014 od 1979 roku, jako w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje na \u201eoko\u0142o 1880 roku\u201d, cho\u0107 kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 29 czerwca 1905 roku, a wpis o ko\u015bciele podaje lata 1905\u20131906. \ud83d\udfe1 Tych rozbie\u017cno\u015bci nie da si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107 posiadanymi \u017ar\u00f3d\u0142ami.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1891, decyzj\u0105 z 28 lutego 2013 roku, wraz z dworskim parkiem, w kt\u00f3rym le\u017cy; wykaz datuje go na koniec XIX wieku.\n\n\ud83d\udccc Sulmin mia\u0142 w czasach krzy\u017cackich w\u0142asny okr\u0119g: Franz Schultz, opisuj\u0105c powiat pucki i wejherowski, notuje Kolibki jako wie\u015b czynszow\u0105 \u201eobszaru sulmi\u0144skiego\u201d w komturii gda\u0144skiej. \u015alad to niepozorny, ale m\u00f3wi o randze wsi na kilka stuleci przed tym, nim stan\u0105\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kaplica grzebalna i cmentarz ewangelicki w Sulminie \u2014 kartuzy.info [kopia archiwalna 2004-01-10]","url":"https://web.archive.org/web/20040110031424/http://kartuzy.info:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eSulmin\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0395","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.31427,"lng":18.47018,"name_de":"Sulmin (od 1908 Richthof)","name_pl":"Sulmin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Sulminie \u2014 dzi\u015b prywatna galeria sztuki.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b ewangelicka powsta\u0142a tu z osadnictwa, i to osadnictwa niezwyk\u0142ego. W wyniku pruskiej kolonizacji prze\u0142omu XIX i XX wieku osiedlono w Sulminie protestanckich osadnik\u00f3w niemieckich \u2014 mi\u0119dzy innymi dawnych kolonist\u00f3w z Rosji. Przed 1920 rokiem ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka.\n\n\ud83d\udd34 Wida\u0107 to w liczbach \u2014 i wida\u0107 odwr\u00f3cenie. W 1780 roku *S\u0142ownik* notuje 37 katolik\u00f3w i 24 \u201eakatolik\u00f3w\u201d, czyli ewangelik\u00f3w. W 1885 \u2014 94 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 65 ewangelik\u00f3w. W ci\u0105gu stu lat wie\u015b zmieni\u0142a wyznaniow\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107.\n\nNeobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1905\u20131906: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 29 czerwca 1905 roku, po\u015bwi\u0119cenia dokonano rok p\u00f3\u017aniej. \ud83d\udccc Organy zbudowa\u0142a firma Wittek z Elbl\u0105ga. 15 sierpnia 1907 roku Sulmin sta\u0142 si\u0119 samodzieln\u0105 gmin\u0105 ewangelick\u0105; \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom do 1939.\n\nDalsze losy budynku s\u0105 histori\u0105 sam\u0105 w sobie: po zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 w marcu 1945 roku mie\u015bci\u0142o si\u0119 tu seminarium (1949\u20131950), potem magazyn; od 1979 roku budynek jest w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105 rze\u017abiarza W. Wieczorkiewicza, a po po\u017carze w 2005 roku zosta\u0142 odbudowany. \ud83d\udfe1 Dzi\u015b s\u0142u\u017cy jako prywatna galeria sztuki.\n\n\ud83d\udccc We wsi zachowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce mi\u0119dzywojenny cmentarz z klasycystyczn\u0105 kaplic\u0105 Gralath\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-851, decyzj\u0105 z 11 pa\u017adziernika 1976 roku, a wykaz datuje go na koniec wieku dziewi\u0119tnastego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1906,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"kartuzy.info \u2014 Galeria Sulmin / Ko\u015bci\u00f3\u0142","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sulmin \u2014 niepozorna wie\u015b o bogatej przesz\u0142o\u015bci \u2014 Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu","url":"https://www.gdanskstrefa.com/sulmin-niepozorna-wies-o-bogatej-przeszlosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0281","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3139,"lng":18.4714,"name_de":"Sulmin","name_pl":"Sulmin \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. galeria sztuki)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sumin le\u017cy na Kociewiu, w powiecie starogardzkim \u2014 przed 1920 rokiem w Kreis Preu\u00dfisch Stargard, w rejencji gda\u0144skiej. S\u0142ownik geograficzny prowadzi go jako dobra rycerskie i zna go z dokument\u00f3w od dawna: w 1280 roku jako Somino, w 1648 jako Sumino. Maj\u0105tek obejmowa\u0142 1240 hektar\u00f3w, z tego 763 roli ornej, 100 \u0142\u0105k i 150 lasu, a nale\u017ca\u0142 do niego mi\u0119dzy innymi folwark Brzeziny. Karta cmentarza datuje tutejszy cmentarz ewangelicki na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku.\n\n\ud83d\udccc Zanim przyszli ewangelicy, sta\u0142a tu kaplica katolicka. Oko\u0142o 1740 roku wybudowa\u0142 j\u0105 na nowo Tomasz Gr\u0105bczewski, chor\u0105\u017cy pruski; sta\u0142a we wsi w pobli\u017cu dworu, urz\u0105d kapelana pe\u0142ni\u0142 przy niej ksi\u0105dz \u0141ukasz Kozikowski, a wed\u0142ug wizytacji biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku by\u0142a w dobrym stanie. \u00d3wczesny dziedzic, podstoli J\u00f3zef Gr\u0105bczewski, posiada\u0142 w tej okolicy pr\u00f3cz Sumina J\u00f3zefowo, Brzeziny, Wygod\u0119 i D\u0105br\u00f3wk\u0119.\n\n\ud83d\udccc Dziewi\u0119tnastowieczni ewangelicy Sumina byli niemieckimi kolonistami lutera\u0144skimi. Osadzono ich na maj\u0105tku Heinricha von Plehna, rozparcelowanym przez prusk\u0105 Komisj\u0119 Kolonizacyjn\u0105; w dawnym pa\u0142acu von Plehn\u00f3w urz\u0105dzono kaplic\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 inn\u0105 i p\u00f3\u017aniejsz\u0105 ni\u017c kaplica Gr\u0105bczewskich. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (Tom XI, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) notuje tu na 340 mieszka\u0144c\u00f3w w 20 domach i 60 dymach 155 ewangelik\u00f3w i 185 katolik\u00f3w, a parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuje w Starogardzie; te same warto\u015bci dla 1885 roku daje pruski spis powszechny, prowadz\u0105cy Summin w dziale obwod\u00f3w dworskich. Wsp\u00f3lnota mia\u0142a w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 z sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciorgiem sze\u015bciorgiem dzieci \u2014 Agathon Harnoch wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii ewangelickiej w Starogardzie, licz\u0105cej oko\u0142o 6785 dusz \u2014 a w maj\u0105tku pracowa\u0142y gorzelnia parowa, m\u0142yn i cegielnia, hodowano owce i byd\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Podawana dot\u0105d przy tej wsi parafia ewangelicka w Sul\u0119czynie nale\u017cy do innego Summina \u2014 tego w powiecie kartuskim (wykaz gmin z 1885 roku, strona pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta druga, pozycja sto dwudziesta sz\u00f3sta: 113 mieszka\u0144c\u00f3w, 23 ewangelik\u00f3w, 90 katolik\u00f3w). Do tego samego, kartuskiego Summina odnosi si\u0119 te\u017c spis z 1 grudnia 1910 roku, w kt\u00f3rym wie\u015b ma 59 mieszka\u0144c\u00f3w, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podaje 38 os\u00f3b. To homonim, nie sprzeczno\u015b\u0107. Tutejsi ewangelicy, jak w s\u0105siednich wsiach powiatu starogardzkiego, nale\u017celi do parafii w Starogardzie.\n\nOdej\u015bcie tej spo\u0142eczno\u015bci przysz\u0142o p\u00f3\u017aniej, ni\u017c zwyk\u0142o si\u0119 przyjmowa\u0107. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 w Suminie 502 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 233 m\u0119\u017cczyzn i 269 kobiet \u2014 w\u015br\u00f3d nich 405 ewangelik\u00f3w i zaledwie 97 katolik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142y 363 osoby, polsk\u0105 139. Wsp\u00f3lnota ewangelicka by\u0142a wi\u0119c rok po zmianie granic silniejsza ni\u017c w 1885 roku. Dopiero w nast\u0119pnych latach grunty wr\u00f3ci\u0142y w r\u0119ce polskie, ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka wyjecha\u0142a, a katolicy wznie\u015bli ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 27 czerwca 1926 roku, budow\u0119 uko\u0144czono w 1927. Neobarokowa \u015bwi\u0105tynia nale\u017cy do diecezji pelpli\u0144skiej i jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1185 z 20 pa\u017adziernika 1987 roku.\n\nCmentarz ewangelicki jest dzi\u015b nieczynny \u2014 pozosta\u0142 po nim relikt. Ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go na obrze\u017cu lasu po wschodniej stronie, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, w odleg\u0142o\u015bci 1,3 kilometra od jej \u015brodka, przy drodze gruntowej do Kote\u017cy, i podaje powierzchni\u0119 0,14 hektara; cmentarz katolicki, prowadzony osobno, ma 0,35 hektara.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Sumin. Z dziej\u00f3w parafii i cmentarzy \u2014 kociewiacy.pl","url":"http://kociewiacy.pl/gminy/starogard_gmina/index.php?Itemid=33&id=141&option=com_content&task=view"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Sumin","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0335","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.92004,"lng":18.44836,"name_de":"Summin","name_pl":"Sumin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycka fara w Suszu (Rosenberg), od czas\u00f3w Reformacji do 1945 w r\u0119kach gminy ewangelickiej (kazania polskie 1723\u20131846); po 1945 przej\u0119ta przez katolik\u00f3w, dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Antoniego z Padwy (sanktuarium od 2001).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Antoniego Padewskiego w Suszu \u2014 Wikipedia.*","built_year":1350,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=595"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Antoniego Padewskiego w Suszu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Antoniego_Padewskiego_w_Suszu"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0049","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.7166619,"lng":19.3385289,"name_de":"Rosenberg","name_pl":"Susz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (fara, obecnie \u015bw. Antoniego z Padwy; Rosenberg)","powiat":"i\u0142awski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Swaro\u017cyn, po niemiecku Swaroschin, le\u017ca\u0142 w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau). \ud83d\udccc W polskim i katolickim w wi\u0119kszo\u015bci Kociewiu wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 wyra\u017an\u0105 obecno\u015bci\u0105 ewangelick\u0105 \u2014 i to nie samym cmentarzem, lecz ca\u0142ym zespo\u0142em zabudowa\u0144. Rzecz to o tyle osobliwa, \u017ce trzy stulecia wcze\u015bniej wie\u015b s\u0142yn\u0119\u0142a z czego\u015b wprost przeciwnego.\n\n\ud83d\udccc Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze, \u017ce Swaro\u017cyn \u2014 od kt\u00f3rego linia swaro\u017cy\u0144ska Czapskich wywodzi\u0142a sw\u00f3j r\u00f3d \u2014 \u201ew lichych czasach reformacyi bardzo dobrych mia\u0142 pan\u00f3w\u201d. Andrzej ze Swaro\u017cyna podarowa\u0142 w 1566 roku klasztorowi w Pelplinie tysi\u0105c talar\u00f3w, a Miko\u0142aja Swaro\u017cy\u0144skiego wizytacja Rozra\u017cewskiego z 1583 roku chwali jako nadzwyczaj gorliwego katolika. Sta\u0142 tu wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny, filialny wobec Lubiszewa; proboszcz lubiszewski przyje\u017cd\u017ca\u0142 z nabo\u017ce\u0144stwem co trzeci tydzie\u0144, a przybory do Mszy \u015bwi\u0119tej trzymano na miejscu. Kto i kiedy \u015bwi\u0105tyni\u0119 ufundowa\u0142, nie wiadomo; musia\u0142a by\u0107 budowana na nowo w pierwszej po\u0142owie szesnastego wieku, skoro konsekrowano j\u0105 za biskupa Stanis\u0142awa Karnkowskiego, rz\u0105dz\u0105cego diecezj\u0105 od 1567 do 1581 roku. P\u00f3\u017aniejsze wizytacje, siedemnasto- i osiemnastowieczne, ju\u017c o niej milcz\u0105 \u2014 najlepszy dow\u00f3d, \u017ce zagin\u0119\u0142a, prawdopodobnie w wojnach szwedzkich, kt\u00f3re w tej okolicy poczyni\u0142y wielkie spustoszenia.\n\nEwangelicka obecno\u015b\u0107 przysz\u0142a tu wi\u0119c p\u00f3\u017ano, wraz z kolej\u0105 i czasami pruskimi. W latach 1894\u20131895 wzniesiono neogotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obok stan\u0119\u0142a plebania przy dzisiejszej ulicy Wyzwolenia 15, a wsp\u00f3lnota mia\u0142a w\u0142asny cmentarz przy ulicy Dzia\u0142kowej. Ko\u015bci\u00f3\u0142, plebania i cmentarz figuruj\u0105 razem w rejestrze i ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 to rzadko\u015b\u0107, bo zwykle z takiego zespo\u0142u zostaje jeden element. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Kociewiu. S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi 198 ewangelik\u00f3w, a parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuje w Lubiszewie \u2014 czyli tam, dok\u0105d ko\u015bci\u00f3\u0142 swaro\u017cy\u0144ski nale\u017ca\u0142 ju\u017c w szesnastym wieku.\n\n\ud83d\udfe1 Nazwy parafii ewangelickiej \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105: wiersza spisu z 1885 roku dla Swaroschin w naszej kopii nie ma, bo odczyt sekcji tczewskiej zaczyna si\u0119 od litery C, a w obwodach dworskich urywa na literze G. Do 1894 roku wierni musieli chodzi\u0107 do najbli\u017cszego zboru, najpewniej w Tczewie.\n\nPo 1945 roku ewangelicy odeszli, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b jest to parafia \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli. Cmentarz ewangelicki zamkni\u0119to i pozostaje nieczynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Swaro\u017cyn","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0356","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03812,"lng":18.66276,"name_de":"Swaroschin","name_pl":"Swaro\u017cyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Swaro\u017cyn, po niemiecku Schwaroschin, to wie\u015b kociewska mi\u0119dzy Tczewem a Starogardem, w \u00f3wczesnym powiecie tczewskim w Prusach Zachodnich. W drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku mia\u0142a w\u0142asn\u0105 stacj\u0119 kolei wschodniej, poczt\u0119 i telegraf, a dawne dobra rycerskie da\u0142y nazw\u0119 swaro\u017cy\u0144skiej linii Czapskich.\n\n\ud83d\udccc W czasach Reformacji wie\u015b osta\u0142a si\u0119 przy katolicyzmie i sta\u0142o si\u0119 to za spraw\u0105 jej pan\u00f3w. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze, \u017ce Swaro\u017cyn \u201ew lichych czasach reformacyi bardzo dobrych mia\u0142 pan\u00f3w\u201d: Andrzej ze Swaro\u017cyna podarowa\u0142 w 1566 roku klasztorowi w Pelplinie tysi\u0105c talar\u00f3w, a Miko\u0142aja Swaro\u017cy\u0144skiego wizytacja biskupa Rozra\u017cewskiego z 1583 roku chwali jako \u201enadzwyczaj gorliwego katolika\u201d. Jedyn\u0105 c\u00f3rk\u0119 Miko\u0142aja poj\u0105\u0142 za \u017con\u0119 oko\u0142o 1606 roku Jan Czapski z B\u0105kowa \u2014 st\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 owa linia rodu.\n\n\ud83d\udccc Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi\u0142 wezwanie \u015bwi\u0119tej Katarzyny i musia\u0142 by\u0107 wzniesiony w pierwszej po\u0142owie szesnastego wieku, skoro konsekrowa\u0142 go biskup Stanis\u0142aw Karnkowski, rz\u0105dz\u0105cy diecezj\u0105 w latach 1567\u20131581. By\u0142 fili\u0105 Lubiszewa, a tamtejszy proboszcz przyje\u017cd\u017ca\u0142 tu z nabo\u017ce\u0144stwem co trzeci tydzie\u0144. Zagin\u0105\u0142 jednak nie przez zmian\u0119 wyznania: p\u00f3\u017aniejsze wizytacje z siedemnastego i osiemnastego wieku ju\u017c go nie wspominaj\u0105, a Fankidejski przypuszcza, \u017ce przepad\u0142 w wojnach szwedzkich, kt\u00f3re w tej okolicy poczyni\u0142y wielkie spustoszenia.\n\nEwangelicka wsp\u00f3lnota naros\u0142a tu dopiero w czasach pruskich, wraz z osadnikami i maj\u0105tkiem ziemskim. Spis z 1885 roku zasta\u0142 w Swaro\u017cynie 198 ewangelik\u00f3w po\u015br\u00f3d ludno\u015bci w wi\u0119kszo\u015bci polskiej i katolickiej, a wie\u015b liczy\u0142a wtedy czterdzie\u015bci dom\u00f3w. W latach 1894\u20131895 ewangelicy wznie\u015bli murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z kamienia i ceg\u0142y, wpisany p\u00f3\u017aniej do rejestru zabytk\u00f3w. Katolicy przez wieki nale\u017celi do s\u0105siedniej parafii; w\u0142asn\u0105 erygowano dopiero 1 lipca 1937 roku.\n\nGdy po 1920 roku Swaro\u017cyn znalaz\u0142 si\u0119 w granicach Rzeczypospolitej, cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci niemiecko-ewangelickiej wyjecha\u0142a, a po 1945 roku pozosta\u0142ych wysiedlono. Poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i dzi\u015b s\u0142u\u017cy jako \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli; zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c zesp\u00f3\u0142 dworsko-parkowy z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku. \ud83d\udfe1 Daty przej\u0119cia ko\u015bcio\u0142a ani dawnej przynale\u017cno\u015bci parafialnej tutejszych ewangelik\u00f3w nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o Swaro\u017cyn; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, rozdzia\u0142 \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Swaro\u017cynie\u201d.*","built_year":1894,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. \u015bw. Andrzeja Boboli \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-255645"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Swaro\u017cyn","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0246","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.037727,"lng":18.661508,"name_de":"Schwaroschin","name_pl":"Swaro\u017cyn \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schwaroschin)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awichowo, po niemiecku Gro\u00df Schwichow, nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o. Ewangelicy chodzili do parafii w Salinie (Saulin), co potwierdza nie tylko spis powszechny, lecz i sk\u0142ad tamtejszej parafii u M\u00fcllera, gdzie \u015awichowo i \u015awich\u00f3wko wymieniono wprost, obok pozosta\u0142ych jej wsi. \ud83d\udfe1 \u015awi\u0105tyni\u0119 w Salinie ewangelicy przej\u0119li w pierwszej po\u0142owie szesnastego wieku i zachowali j\u0105 a\u017c do 1945 roku, \u015bci\u015blejszej daty \u017ar\u00f3d\u0142a jednak nie daj\u0105: Schultz wylicza pierwszych pastor\u00f3w ewangelickich powiatu imiennie, lecz Saliny w tym wykazie nie umieszcza; wspomina jedynie szesnastowiecznego pastora Braskowskiego i sprawozdanie biskupa Rozdra\u017cewskiego z 1600 roku. Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii w Salinie po\u015bwiadcza te\u017c zapis z 1658 roku, w kt\u00f3rym wymieniono zar\u00f3wno \u015awichowo, jak i \u015awich\u00f3wko (w ha\u015ble S\u0142ownika parafia nosi nazw\u0119 Sawulino).\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka, co nie znaczy, \u017ce niemieckoj\u0119zyczna \u2014 Tetzner wymieni\u0142 \u015awichowo, w formie *Suchowo*, w\u015br\u00f3d miejsc, gdzie u schy\u0142ku dziewi\u0119tnastego wieku \u017cyli jeszcze ludzie m\u00f3wi\u0105cy po kaszubsku. \ud83d\udccc *S\u0142ownik geograficzny* notuje tu 91 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich zaledwie 3 katolik\u00f3w, i przypomina, \u017ce w 1493 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw X nada\u0142 t\u0119 wie\u015b, a nazwa niemiecka brzmia\u0142a *Gross Schwichow*. Z wykazu gmin z 1885 roku wychodzi 88 ewangelik\u00f3w na 91 mieszka\u0144c\u00f3w we wsi i 89 na 94 w dobrach \u2014 \ud83d\udfe1 obu liczb ewangelik\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142o jednak wprost nie podaje, powstaj\u0105 z odejmowania. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej 77 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a Meyers oko\u0142o 1905 roku podawa\u0142 78 mieszka\u0144c\u00f3w. \ud83d\udccc Osobny wiersz \u201eSchwichow\u201d ze 145 ewangelikami i jednym katolikiem, stoj\u0105cy na stronach z obszarami dworskimi, to obw\u00f3d dworski wsp\u00f3lny dla obu \u015awich\u00f3w: skorowidz tego samego wydawnictwa odsy\u0142a do tej jednej pozycji zar\u00f3wno has\u0142o \u201eGro\u00df Schwichow\u201d, jak i \u201eKlein Schwichow\u201d. Dlatego liczb tych nie nale\u017cy sumowa\u0107.\n\nCmentarz by\u0142 filialnym cmentarzem gromadzkim, za\u0142o\u017conym w 1890 roku jako lutera\u0144ski i mieszcz\u0105cym pierwotnie oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu grob\u00f3w. Le\u017cy przy drodze ze \u015awichowa do Brze\u017ana L\u0119borskiego, jakie\u015b pi\u0119\u0107set metr\u00f3w od wsi. Po 1945 roku opuszczono go i zdewastowano; dzi\u015b jest nieogrodzony i zaro\u015bni\u0119ty, a z dawnego wyposa\u017cenia zosta\u0142y pojedyncze p\u0142yty, kamienne podstawy krzy\u017cy i coko\u0142y uformowane na kszta\u0142t pni drzew \u2014 to ostatnie do potwierdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0191","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.65415,"lng":17.84605,"name_de":"Gro\u00df Schwichow","name_pl":"\u015awichowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awiecichowo, do 1945 roku Schwetzkow, wzmiankowano ju\u017c w 1523 roku jako gniazdo rod\u00f3w Schwetzkow i Stojentin. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a: tutejsi ewangelicy, w wi\u0119kszo\u015bci luteranie, nale\u017celi do parafii w Damnie w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele unii staropruskiej. Zosta\u0142a natomiast wiejska nekropolia \u2014 cmentarz ewangelicki, dzi\u015b poewangelicki.\n\nMieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 234 w 1910 roku, 285 w 1933 i 271 w 1939, a w jednoklasowej szkole uczy\u0142o si\u0119 w 1932 roku 57 dzieci. 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska radzieckie; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono \u2014 137 os\u00f3b osiad\u0142o p\u00f3\u017aniej w Republice Federalnej Niemiec, 74 w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Dzi\u015b \u015awiecichowo nale\u017cy do gminy Damnica.\n\n\u26a0 Odczytu spisu z 2 grudnia 1895 roku dla tej miejscowo\u015bci u\u017cy\u0107 si\u0119 nie da. Strona tomu, z kt\u00f3rej pochodzi ten wiersz, ma kolumn\u0119 ewangelik\u00f3w pust\u0105 we wszystkich trzydziestu dziewi\u0119ciu wierszach, podczas gdy w ca\u0142ym naszym odczycie tego spisu taki wiersz zdarza si\u0119 poza ni\u0105 tylko raz. To wada odczytu, nie stan faktyczny \u2014 dlatego liczb wyzna\u0144 z tej strony nie podajemy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0529","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53871,"lng":17.25922,"name_de":"Schwetzkow","name_pl":"\u015awiecichowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awierki, po niemiecku Tannsee, dosta\u0142y przywilej w Malborku w 1318 roku, nazajutrz po dniu \u015bwi\u0119tego Jerzego, a proboszczowi zapisano w nim cztery \u0142any. Gmina ewangelicka uformowa\u0142a si\u0119 tu w XVI wieku; podobno ju\u017c w 1577 roku g\u0142oszono Ewangeli\u0119 w tutejszym ko\u015bciele katolickim, cho\u0107 duchowny, kt\u00f3ry to robi\u0142, musia\u0142 wkr\u00f3tce ust\u0105pi\u0107. Pierwszy dom ko\u015bcielny ewangelik\u00f3w stan\u0105\u0142 wraz ze szko\u0142\u0105 w 1603 roku, sp\u0142on\u0105\u0142 w 1680 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 odbudowano w 1708 roku mimo sprzeciwu duchowie\u0144stwa katolickiego.\n\nObecna \u015bwi\u0105tynia jest trzecia. Star\u0105, gro\u017c\u0105c\u0105 zawaleniem, rozebrano 29 maja 1798 roku, now\u0105 postawiono w konstrukcji ryglowej, na planie wyd\u0142u\u017conego o\u015bmioboku o wymiarach 21,5 na 11,8 metra, z wysokim dachem i wie\u017c\u0105-sygnaturk\u0105 wtopion\u0105 w dach. \ud83d\udccc Gmina zbudowa\u0142a j\u0105 za w\u0142asne pieni\u0105dze, odrzucaj\u0105c zapomog\u0119 pa\u0144stwow\u0105; inwentaryzator uzna\u0142 to za tak znamienne dla \u00f3wczesnych pogl\u0105d\u00f3w religijnych, \u017ce opatrzy\u0142 osobnym przypisem. \ud83d\udd34 Rok budowy podawany jest dwojako \u2014 inwentarz zabytk\u00f3w m\u00f3wi o 1798, Harnoch o 1800. Organy by\u0142y ju\u017c wtedy stare: 13 g\u0142os\u00f3w i cztery oktawy. O\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105 ufundowano w 1851 roku, a ze starego o\u0142tarza zachowa\u0142y si\u0119 dwa rze\u017abione anio\u0142y do trzymania chust komunijnych i cztery figury ewangelist\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 ewangelicki do 1945 roku, po czym przej\u0119li go katolicy, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nParafia liczy\u0142a oko\u0142o 1890 roku 600 dusz i obejmowa\u0142a \u015awierki, Lipink\u0119 i Riedau. \ud83d\udd34 Jej cmentarz le\u017ca\u0142 jednak w Lipince, a ewangelicy ze \u015awierk\u00f3w i Riedau chowani byli \u2014 jak zapisa\u0142 Harnoch \u2014 na katolickim cmentarzu przyko\u015bcielnym w \u015awierkach. Ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa notuje natomiast w \u015awierkach dawny cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny datowany na XVI wiek, a wskazany dla niego punkt le\u017cy oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od katolickiego cmentarza parafialnego. R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n\ud83d\udd34 O losie ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w s\u0105siedniej Lipince, po po\u0142\u0105czeniu obu parafii, \u017ar\u00f3d\u0142a tak\u017ce m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie: inwentarz zabytk\u00f3w \u2014 \u017ce budowl\u0119 z 1638 roku rozebrano na pocz\u0105tku XIX wieku, Harnoch \u2014 \u017ce w 1809 roku gmina j\u0105 sprzeda\u0142a, a za uzyskane pieni\u0105dze wykupi\u0142a sobie miejsce w ko\u015bciele w \u015awierkach.\n\n\ud83d\udccc \u0179r\u00f3d\u0142o potwierdza zarzut wobec wyci\u0105gu. W ha\u015ble Tannsee Harnoch pisze najpierw \u201eFriedhof in Lindenau\u201d, a zaraz potem: \u201eDie Evangelischen in Tannsee und Riedau [werden] begraben auf dem kath. Kirchhof zu Tannsee\u201d \u2014 zdanie ze strony 442 m\u00f3wi wi\u0119c o cmentarzu katolickim, a wyci\u0105g zaliczy\u0142 Tannsee do cmentarzy ewangelickich wymienionych z nazwy. W tym samym miejscu Harnoch podaje szko\u0142y parafii: Tannsee, Lindenau i Riedau.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 440 i 442; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-nowy-staw/swierki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 440","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0981","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12445,"lng":19.08284,"name_de":"Tannsee","name_pl":"\u015awierki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awierkach, po niemiecku Tannsee, wzniesiono w 1798 roku w konstrukcji ryglowej z wype\u0142nieniem z czerwonej ceg\u0142y. Ma plan wyd\u0142u\u017conego o\u015bmioboku, jest nieorientowany i jednonawowy, z drewnian\u0105 wie\u017cyczk\u0105 wtopion\u0105 w dach. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny i ambona pochodz\u0105 z 1851 roku i maj\u0105 formy klasycystyczne, a empor\u0119 wspieraj\u0105 drewniane kolumny korynckie. Tablica przy wej\u015bciu wymienia budowniczych: Jacoba Tohmasa, Johana Jacoba Schroetera i George'a Jac\u00fabowskiego.\n\nDo 1945 roku by\u0142 ewangelicki, po wojnie przej\u0119li go katolicy i dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym. \ud83d\udfe1 Wezwanie zapisano dwojako: rejestr zabytk\u00f3w i ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa prowadz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja Aposto\u0142a, natomiast miejscowo i na tablicach u\u017cywa si\u0119 wezwania \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nObok ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142 si\u0119 przyko\u015bcielny cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 813 (dawniej 713) 17 listopada 1974 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-nowy-staw/swierki"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0477","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12535,"lng":19.08145,"name_de":"Tannsee","name_pl":"\u015awierki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Tannsee)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awierzno, po niemiecku Gro\u00df Schwirsen, nale\u017ca\u0142o do 1945 roku do powiatu miasteckiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze; dzi\u015b jest so\u0142ectwem w gminie Miastko, w powiecie bytowskim. By\u0142a to wie\u015b na wskro\u015b ewangelicka. Samodzielna parafia lutera\u0144ska usamodzielni\u0142a si\u0119 tu w 1576 roku i obj\u0119\u0142a okoliczne osady, a w 1940 roku liczy\u0142a 2 050 wiernych.\n\nJak dalece jednolita wyznaniowo by\u0142a to okolica, wida\u0107 w spisie z 2 grudnia 1895 roku. W gminie wiejskiej \u015awierzna mieszka\u0142o wtedy 310 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 256 \u2014 i w \u017cadnym z tych dw\u00f3ch wierszy nie ma ani jednego katolika. Tak samo w s\u0105siednim Klein Schwirsen: 115 os\u00f3b w gminie wiejskiej i 147 w obwodzie dworskim, wszystkie wyznania ewangelickiego i wszystkie przypisane do tutejszej parafii. Katolicy z tych stron nale\u017celi przed 1945 rokiem do parafii w Miastku.\n\nWie\u015b ma w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 o konstrukcji ryglowej, wzniesiony w 1710 roku, przebudowywany w XIX wieku, z nisk\u0105 naw\u0105 i drewnian\u0105 dzwonnic\u0105. Na pocz\u0105tku marca 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona; po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119to na cele rzymskokatolickie, pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Ludno\u015b\u0107 ubywa\u0142a potem szybko: 566 os\u00f3b w 1871 roku, 600 w 1925, 545 w 1939 i 202 w 2024.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki \u2014 Zabytek.pl (\u015awierzno); wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, strona 162 pozycje 16 i 22 oraz strona 164 pozycje 73 i 83.*","built_year":1710,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. \u2014 Zabytek.pl (\u015awierzno)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-274010"}]},"gps_precision":"prowizoryczny","id":"KOS-0254","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0714,"lng":16.8458,"name_de":"Gro\u00df Schwirsen","name_pl":"\u015awierzno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Schwirsen)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awieszyno (niemieckie Schwessin) nale\u017ca\u0142o do 1945 roku do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 Kirchspiel Schwessin w powiecie ko\u015bcielnym miasteckim Ko\u015bcio\u0142a unijnego \u2014 obejmuj\u0105c\u0105 mi\u0119dzy innymi Neu Schwessin, Kornburg i Jacobshausen. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1789\u20131790, ale wie\u017ca i ambona zosta\u0142y z wcze\u015bniejszej \u015bwi\u0105tyni, XVI-wiecznej.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku policzy\u0142 \u015awieszyno w dw\u00f3ch rubrykach, osobno wie\u015b i osobno maj\u0105tek: w gminie wiejskiej (strona 162, pozycja 37) mieszka\u0142o 332 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik, w obwodzie dworskim (strona 166, pozycja 109) \u2014 210 ewangelik\u00f3w i jeden katolik. Oba wiersze wskazuj\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 na miejscu, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w Reinwasser. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 626 wiernych. Ostatnim samodzielnym proboszczem by\u0142 Gustav Adamy, kt\u00f3ry przes\u0142u\u017cy\u0142 tu oko\u0142o 30 lat, mniej wi\u0119cej do 1931 roku; potem \u015awieszyno sta\u0142o si\u0119 fili\u0105 Miastka i w\u0142asnego duchownego ju\u017c nie odzyska\u0142o.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Fatimskiej, w parafii Miastko, w diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz, o kt\u00f3ry tu chodzi, otacza\u0142 ten ko\u015bci\u00f3\u0142 i by\u0142 ewangelicki. \ud83d\udfe1 Jego stanu, granic ani zachowanych nagrobk\u00f3w nie potwierdza \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142; wymaga to sprawdzenia na miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u015awieszyno \u2014 Dawny cmentarz ewangelicki (eksploratorzy.com.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u015awieszyno \u2014 Dawny cmentarz ewangelicki (eksploratorzy.com.pl)","url":"https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=169&t=8597"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0618","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.98325,"lng":17.06997,"name_de":"Schwessin (Kirchhof / cmentarz przyko\u015bcielny przy Dorfkirche Schwessin)","name_pl":"\u015awieszyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awietlino, po niemiecku Schweslin, a po kaszubsku Swisleno, le\u017ca\u0142o na skraju pasa osadnictwa niemieckiego, kt\u00f3ry \u2014 jak pisa\u0142 Tetzner \u2014 ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 od Bo\u017cegopola a\u017c po granic\u0119 Prus Zachodnich i obejmowa\u0142 tak\u017ce ten pomorski okr\u0119g ko\u015bcielny. Wie\u015b by\u0142a du\u017ca i ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 489 ewangelik\u00f3w i zaledwie 3 katolik\u00f3w. Ko\u015bcio\u0142a w\u0142asnego nie mia\u0142a \u2014 do parafii je\u017adzi\u0142o si\u0119 do Brze\u017ana L\u0119borskiego, gdzie by\u0142 te\u017c urz\u0105d stanu cywilnego \u2014 ale to \u015awietlino da\u0142o nazw\u0119 obwodowi urz\u0119dowemu, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 Brze\u017ano L\u0119borskie, Wysokie, Pu\u017cyce i kilka mniejszych wsi. W 1911 roku stan\u0105\u0142 tu wreszcie ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim, ostatni z czterech, jakie powiat l\u0119borski postawi\u0142 w ci\u0105gu o\u015bmiu lat.\n\nStary cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, poza wsi\u0105, na wzniesieniu. Nale\u017cy do lepiej zachowanych: granice wyra\u017anie zaznacza kamienny mur, a ca\u0142o\u015b\u0107 zajmuje mniej wi\u0119cej trzydzie\u015bci na trzydzie\u015bci metr\u00f3w. Ocala\u0142y ceglane, otynkowane s\u0142upy bramy \u2014 wci\u0105\u017c z zawiasami i ze \u015bladami po metalowych krzy\u017cach na szczytach. W g\u0142\u0105b prowadzi centralna aleja obsadzona lipami, sporo jest starodrzewu, a teren w wi\u0119kszo\u015bci oczyszczono z samosiejek.\n\nGorzej z nagrobkami. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zr\u00f3wnano z ziemi\u0105; zachowa\u0142o si\u0119 wiele podstaw krzy\u017cy oraz grob\u00f3w rodzinnych i pojedynczych, ale ich stan jest z\u0142y. Zosta\u0142a jedna kwatera rodzinna z czarnego lastryko. Poszukiwania wydoby\u0142y spod ziemi okaza\u0142e kamienne nagrobki: stel\u0119 nauczyciela Fritza Skibbego (1841\u20131926), kamie\u0144 Bernharda Reicha (1861\u20131925) i jego \u017cony Marthy z domu Hubert (1869\u20131924) oraz cenotaf z he\u0142mem \u017co\u0142nierskim, postawiony ku pami\u0119ci Hermanna Markowskiego, kt\u00f3ry poleg\u0142 12 pa\u017adziernika 1917 roku pod Ypres i kt\u00f3rego cia\u0142o pozosta\u0142o we Francji \u2014 cenotaf ustawiono na podstawie kamienia Waltera Markowskiego (1901\u20131916).\n\nKilkana\u015bcie metr\u00f3w od cmentarza stoi obelisk upami\u0119tniaj\u0105cy ofiary \u201emarszu \u015bmierci\u201d z 1945 roku.\n\n\ud83d\udccc Do tego wpisu w\u0142\u0105czono rekord prowadzony wcze\u015bniej pod nazw\u0105 s\u0105siedniego Wojewa. Ewidencja zabytk\u00f3w zna w tej okolicy jeden cmentarz ewangelicki \u2014 ten \u2014 a w samym Wojewie tylko gr\u00f3b w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku, obiekt innego rodzaju.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1929,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0192","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_swietlino/swietlino__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6070668,"lng":17.924396,"name_de":"Schweslin","name_pl":"\u015awietlino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w \u015awietlinie, po niemiecku Schweslin, murowany z ceg\u0142y, wzniesiono w 1911 roku.\n\n\ud83d\udccc Monografia powiatu l\u0119borskiego domyka to, czego rekord nie podawa\u0142: nie by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia parafialna, lecz pomocnicza, nale\u017c\u0105ca do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim, kt\u00f3ra pozostawa\u0142a pod patronatem kr\u00f3lewskim. Wcze\u015bniej odprawiano tu nabo\u017ce\u0144stwa w kaplicy. \u015awietlino by\u0142o ostatnim z czterech ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych wzniesionych w tym powiecie na przestrzeni o\u015bmiu lat \u2014 po Wierzchucinie w 1904 roku, Lubowidzu w 1909 i Lisewie w 1910.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; dzi\u015b jest rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Izydora Rolnika. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1732 decyzj\u0105 z 11 lutego 2002 roku, wraz z terenem przyko\u015bcielnym. Odr\u0119bnym obiektem jest dawny cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku, na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, L\u0119bork 1912 \u2014 wyci\u0105g dotycz\u0105cy parafii powiatu; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694912"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.lebork.pl","url":"http://cmentarze.lebork.pl/index.php/pl/koscioly"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotoexploracje.manifo.com","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/swietlino-woj-pomorskie"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0526","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.60023,"lng":17.92301,"name_de":"Schweslin","name_pl":"\u015awietlino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schweslin)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awi\u0119tym Gaju, po niemiecku Heiligenwalde, to budowla gotycka z XV wieku, przebudowana w 1878 roku; dzi\u015b nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Antoniego.\n\nBy\u0142 fili\u0105 lutera\u0144skiej parafii w Kwietniewie i pozostawa\u0142 ewangelicki do 1945 roku. Po wojnie przeszed\u0142 w r\u0119ce rzymskokatolickie. \ud83d\udccc Dzi\u015b jest sanktuarium \u015bwi\u0119tego Wojciecha \u2014 miejscowa tradycja wi\u0105\u017ce okolic\u0119 ze \u015bmierci\u0105 misjonarza w 997 roku, cho\u0107 w nauce miejsce to pozostaje sporne i wskazywano na przestrzeni lat kilka punkt\u00f3w mi\u0119dzy Pas\u0142\u0119kiem a Truso, wi\u0119c \u015bwi\u0105tynia, kt\u00f3ra przez cztery stulecia by\u0142a lutera\u0144ska, wr\u00f3ci\u0142a do kultu si\u0119gaj\u0105cego pocz\u0105tk\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa na tych ziemiach.\n\nObiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-824 decyzj\u0105 z 12 marca 1968 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; materia\u0142y gminy Rychliki.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (lutera\u0144skie, unijne po 1817)","denomination":"ewangelickie (lutera\u0144skie, unijne po 1817)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"rychliki.pl","url":"https://rychliki.pl/parafia-w-kwietniewie/"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0521","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.973528,"lng":19.402278,"name_de":"Heiligenwalde","name_pl":"\u015awi\u0119ty Gaj \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Heiligenwalde)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz na niewielkim wzniesieniu, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi ku Machowinu. Zachowany cz\u0119\u015bciowo graniczny starodrzew \u015bwierkowy oraz kilka mogi\u0142 i kamieni nagrobnych z inskrypcjami z lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku; cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w ma inskrypcje nieczytelne albo nie ma ich wcale.\n\n\ud83d\udccc Swochowo, po niemiecku Schwuchow, nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej we Wrze\u015bciu (Freist) w powiecie s\u0142upskim. Ernst M\u00fcller zapisa\u0142 przy tym pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego obie wsie si\u0119 tam znalaz\u0142y: tamtejszy pastor Michael Grote prosi\u0142 o przydzielenie parafii jeszcze jednej wsi i dodatkowych dochod\u00f3w \u2014 i wtedy do\u0142\u0105czono do Wrze\u015bcia Swochowo oraz Rogawic\u0119. Grote urz\u0119dowa\u0142 mi\u0119dzy poprzednikiem ordynowanym 30 wrze\u015bnia 1585 roku a nast\u0119pc\u0105 ordynowanym 5 grudnia 1609.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy malowniczo, na le\u015bnym wzniesieniu, i jest stosunkowo dobrze zachowany \u2014 co na tym obszarze rzadkie. S\u0105 tu ca\u0142e nagrobki, niekt\u00f3re z czytelnymi inskrypcjami, a miejsce sprawia wra\u017cenie zadbanego: przy cz\u0119\u015bci grob\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 znicze, zapalane przez wsp\u00f3\u0142czesnych mieszka\u0144c\u00f3w. Swochowo nale\u017ca\u0142o do dawnej gminy Siemianice i dzieli z ni\u0105 dzieje; do 1945 roku by\u0142o siedzib\u0105 rodziny Steifensand\u00f3w, gospodaruj\u0105cej w dworze z 1735 roku, wzniesionym pierwotnie dla von Mitzlaff\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Swochowo; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912 (has\u0142o Freist); https://cmentarze.slupsk.pl; https://nominatim.openstreetmap.org/search?q=Swochowo+s%C5%82upski.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"nominatim.openstreetmap.org","url":"https://nominatim.openstreetmap.org/search?q=Swochowo+s%C5%82upski"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1029","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5205,"lng":17.0528,"name_de":"Schwuchow","name_pl":"Swochowo \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Swo\u0142owo, po niemiecku Schwolow, le\u017cy oko\u0142o trzynastu kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od S\u0142upska, w Krainie w Krat\u0119 \u2014 okolicy s\u0142yn\u0105cej z zabudowy szachulcowej. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze.\n\nCmentarz przyko\u015bcielny otacza gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony oko\u0142o 1400 roku z ceg\u0142y na kamiennym podmurowaniu, z wie\u017c\u0105 od zachodu. Zajmuje niewielki, owalny teren w \u015brodku wsi \u2014 oko\u0142o 942 metr\u00f3w kwadratowych \u2014 otoczony murem z kamieni polnych. Dzi\u015b jest to p\u0142aska, obsiana traw\u0105 przestrze\u0144; przy ogrodzeniu od p\u00f3\u0142nocy stoi pomnik, postawiony niegdy\u015b ku pami\u0119ci mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. To w\u0142a\u015bnie ciasnota tego miejsca sprawi\u0142a, \u017ce wie\u015b za\u0142o\u017cy\u0142a z czasem drugi cmentarz, na po\u0142udniowo-wschodnim skraju zabudowy.\n\n\u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom przez ponad cztery stulecia po Reformacji. Schwolow by\u0142o fili\u0105 parafii ewangelickiej w Bruskowie Wielkim (Gro\u00df Br\u00fcskow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto; w 1940 roku gmina filialna liczy\u0142a 398 wiernych. Na wie\u017cy wisia\u0142y dzwony z 1764 i 1788 roku, odlane w warsztatach Meyera w Ko\u0142obrzegu i Szczecinku; jeden z nich zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b w Braunlage w G\u00f3rach Harzu.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w roku nast\u0119pnym. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce katolickie i po rekonsekracji s\u0142u\u017cy jako \u015bwi\u0105tynia filialna parafii w Bruskowie Wielkim. Cmentarz przyko\u015bcielny zachowa\u0142 si\u0119 przy niej.\n\n\ud83d\udccc Ten cmentarz przyko\u015bcielny funkcjonowa\u0142 od czasu wzniesienia \u015bwi\u0105tyni, oko\u0142o 1400 roku, i by\u0142 u\u017cytkowany jeszcze w pierwszej po\u0142owie XX wieku. Na terenie przyko\u015bcielnym stoi lapidarium z fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w, w tym dw\u00f3ch z inskrypcj\u0105 oraz jednej podstawy z dat\u0105: 1798. Obok niego stoi cok\u00f3\u0142 pomnika poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 z figur\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny ustawion\u0105 na nim p\u00f3\u017aniej i zatartymi niemieckimi napisami. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 315 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego, a miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 parafii w Bruskowie Wielkim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; ewidencja cmentarzy Pomorza (bia\u0142e karty konserwatorskie); zestawienie cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Swo\u0142owo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Swo\u0142owo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/swolowo/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0698","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.477236,"lng":16.838369,"name_de":"Schwolow","name_pl":"Swo\u0142owo \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Swo\u0142owo (po niemiecku Schwolow) le\u017cy oko\u0142o 13 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od S\u0142upska, w Krainie w Krat\u0119 \u2014 okolicy s\u0142yn\u0105cej z zabudowy szachulcowej, ju\u017c poza obszarem s\u0142owi\u0144skim; do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do Landkreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka i jako filia podlega\u0142a parafii Gro\u00df Br\u00fcskow (Bruskowo Wielkie) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notowa\u0142 tu 500 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1940 roku gmina filialna liczy\u0142a 398 wiernych.\n\nW centrum wsi stoi gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ceglany na fundamencie z kamienia polnego, z wie\u017c\u0105 zachodni\u0105, wzniesiony oko\u0142o 1400 roku i przez ponad czterysta lat ewangelicki. Na wie\u017cy wisia\u0142y dzwony z 1764 i 1788 roku z odlewni Meyera w Ko\u0142obrzegu i Szczecinku; jeden z nich zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b w Braunlage. W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1945\u20131946, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 i rekonsekrowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 dzi\u015b jest fili\u0105 parafii Bruskowo Wielkie.\n\n\ud83d\udccc Dlaczego cmentarze s\u0105 tu dwa, t\u0142umaczy monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, i t\u0142umaczy to najprostsz\u0105 z mo\u017cliwych przyczyn: przyko\u015bcielny, zajmuj\u0105cy niewielki owalny teren w centrum wsi, z czasem okaza\u0142 si\u0119 za ma\u0142y \u2014 dlatego za\u0142o\u017cono drugi, w\u015br\u00f3d upraw rolnych w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci.\n\nTen wpis dotyczy w\u0142a\u015bnie tego drugiego, parafialnego: oko\u0142o 5300 metr\u00f3w kwadratowych, za\u0142o\u017conego mniej wi\u0119cej w latach 1850\u20131890, dzi\u015b nieczynnego i zaro\u015bni\u0119tego, uporz\u0105dkowanego w 2023 roku przez S\u0142upskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d. Z pierwotnego zagospodarowania zosta\u0142o niewiele, ale wci\u0105\u017c czytelny jest zachodni graniczny starodrzew \u015bwierkowy, a najokazalszym zachowanym pomnikiem jest kamienny krzy\u017c z wyryt\u0105 dat\u0105 poch\u00f3wku 1940.\n\nCmentarz przyko\u015bcielny zajmuje oko\u0142o 942 metr\u00f3w kwadratowych; otacza go mur z kamieni polnych, a jego dzisiejszy obraz to p\u0142aski, obsiany traw\u0105 teren \u2014 przy ogrodzeniu od p\u00f3\u0142nocy stoi pomnik po\u015bwi\u0119cony niegdy\u015b pami\u0119ci mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Z dawnego wyposa\u017cenia zosta\u0142 kamienny krzy\u017c z grobu dzieci\u0119cego Idy Schulz, zmar\u0142ej w 1894 roku, granitowe podstawy po \u017celiwnych krzy\u017cach i fragmenty nagrobk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 przez ponad cztery stulecia po Reformacji, ale nigdy samodzieln\u0105: Swo\u0142owo stanowi\u0142o fili\u0119 parafii w Bruskowie Wielkim, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Miasto.\n\n\ud83c\udfaf Ten cmentarz uporz\u0105dkowano i zinwentaryzowano w 2020 roku w ramach projektu Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, dofinansowanego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa. Le\u017cy za ostatnimi zabudowaniami, we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, ukryty w k\u0119pie drzew; istnieje prawdopodobnie od ko\u0144ca XIX wieku, a przez lata powojenne by\u0142 dewastowany i zarasta\u0142. Podczas prac odnaleziono ponad trzydzie\u015bci nagrobk\u00f3w lub ich fragment\u00f3w i wykonano pe\u0142n\u0105 inwentaryzacj\u0119.\n\n\ud83d\udccc Odczytane inskrypcje przywr\u00f3ci\u0142y imiona: siedemdziesi\u0119ciodziewi\u0119cioletniego Augusta Albrechta, czternastoletniego Reinholda \u2014 by\u0107 mo\u017ce jego wnuka \u2014 i dwutygodniowej Christel Schwichtenberg. Ziemia kry\u0142a te\u017c fragmenty \u017celiwnych krzy\u017cy i kamionkowe garnki. Prace wykona\u0142o pi\u0119cioro wolontariuszy w ci\u0105gu pi\u0119ciu dni, przy pomocy Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie.\n\n\ud83d\udccc Prace z 2020 roku zamkn\u0119\u0142a inwentaryzacja trzydziestu o\u015bmiu obiekt\u00f3w, ka\u017cdego z wymiarami i materia\u0142em \u2014 od betonowych stel po metalowy garnek emaliowany z blaszan\u0105 pokrywk\u0105, wkopany w ziemi\u0119 i pozbawiony dna. Odczytane inskrypcje przywracaj\u0105 nazwiska trzech pokole\u0144 jednej rodziny: Augusta Albrechta, urodzonego 10 lipca 1858 roku, Henriette Albrecht z domu Block, \u017cony wycu\u017cnika Ferdinanda Albrechta, urodzonej 7 lipca 1854 i zmar\u0142ej 23 maja 1932, oraz Reinholda Albrechta, \u017cyj\u0105cego od 26 grudnia 1920 do 24 kwietnia 1934 \u2014 trzyna\u015bcie lat. Na odwrocie nagrobka Henriette wyryto: *Hochbetagt durch Gottes G\u00fcte, gingst du zur ewigen Ruhe* \u2014 s\u0119dziwa dzi\u0119ki dobroci Bo\u017cej, odesz\u0142a\u015b do wiecznego odpoczynku. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c fragment krzy\u017ca z nazwiskiem panie\u0144skim Treptow i fragment z rokiem 1869.\n\n\ud83d\udd34 Najkr\u00f3tszy \u017cyciorys na tym cmentarzu ma Christel Schwichtenberg: urodzona 15 stycznia 1941 roku, zmar\u0142a 4 lutego \u2014 prze\u017cy\u0142a dwadzie\u015bcia dni. Na tabliczce z marblitu, wykopanej z ziemi podczas prac porz\u0105dkowych, rodzice kazali wyry\u0107 dwuwiersz: *Kaum bl\u00fchtest Du auf, unser Gl\u00fcck, als Gott Dich auch schon rief zur\u00fcck* \u2014 ledwie zakwit\u0142a\u015b, nasze szcz\u0119\u015bcie, a B\u00f3g ju\u017c Ci\u0119 wezwa\u0142 z powrotem. \u26a0 Opis wystawy nazywa j\u0105 \u201edwutygodniow\u0105\u201d; daty z inskrypcji daj\u0105 dwadzie\u015bcia dni, wi\u0119c trzymamy si\u0119 dat.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Stachowiak, \u201eInwentaryzacja obiekt\u00f3w na cmentarzu ewangelickim w Swo\u0142owie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo, listopad 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Swo\u0142owo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Swo\u0142owo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rewitalizuj\u0105 ewangelicki cmentarz w Swo\u0142owie \u2014 Radio Gda\u0144sk","url":"https://radiogdansk.pl/wiadomosci/region/slupsk/2023/09/30/rewitalizuja-ewangelicki-cmentarz-w-swolowie-gryf-troszczy-sie-o-pamiec/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"A. Stachowiak, \u201eInwentaryzacja obiekt\u00f3w na cmentarzu ewangelickim w Swo\u0142owie\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0697","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.476314,"lng":16.845446,"name_de":"Schwolow","name_pl":"Swo\u0142owo \u2014 cmentarz wiejski (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Swo\u0142owie, po niemiecku Schwolow, wznie\u015bli joannici na prze\u0142omie XIV i XV wieku; mi\u0119dzy 1867 a 1893 rokiem przebudowano go w stylu neogotyckim. Zachowa\u0142y si\u0119 w nim XIV-wieczne empory, drewniany prospekt organowy i sze\u015bcioboczna chrzcielnica. \u015awi\u0105tyni\u0119 otacza kolisty mur z kamieni polnych.\n\n\ud83d\udccc Wykaz duchownych Pomorza prowadzi Swo\u0142owo jako filia\u0142 parafii w Bruskowie Wielkim, w synodzie miejskim S\u0142upsk, i notuje jego stan prawny: by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska w amcie s\u0142upskim, \u201ez po\u0142ow\u0105 Ostrowna\u201d, a kolacja nale\u017ca\u0142a do panuj\u0105cego. Pierwszym znanym duchownym parafii by\u0142 Joachim Schwichtenberg, ordynowany 24 sierpnia 1581 roku przez mistrza Davida Crolliusa.\n\nA\u017c do 1945 roku wie\u015b skupia\u0142a wy\u0142\u0105cznie lutera\u0144skich mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 spis z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 500 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li rzymskokatolicy, nadaj\u0105c mu wezwanie Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny; Swo\u0142owo zalicza si\u0119 dzi\u015b do dziedzictwa \u201eKrainy w Krat\u0119\u201d.\n\nMieszka\u0144cy za\u0142o\u017cyli tu dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny, w \u015brodku wsi, zajmowa\u0142 niewielki owalny teren, kt\u00f3ry z czasem okaza\u0142 si\u0119 za ma\u0142y; drugi urz\u0105dzono w\u015br\u00f3d p\u00f3l, w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. Dzisiejszy cmentarz przyko\u015bcielny to p\u0142aska powierzchnia obsiana traw\u0105, a przy ogrodzeniu od p\u00f3\u0142nocy stoi pomnik po\u015bwi\u0119cony niegdy\u015b poleg\u0142ym w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. \ud83d\udccc Od kilku lat odbywaj\u0105 si\u0119 na nim spotkania ekumeniczne z udzia\u0142em proboszcz\u00f3w \u2014 rzymskokatolickiego z Bruskowa Wielkiego i ewangelicko-augsburskiego ze S\u0142upska \u2014 a od 2023 roku nekropoli\u0119 rewitalizuje miejscowe stowarzyszenie. Dawne zwi\u0105zki parafialne od\u017cy\u0142y wi\u0119c w formie, kt\u00f3rej nikt tu nie planowa\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 468\u2013469 (Gro\u00df-Br\u00fcskow); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Swo\u0142owo; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicki (dzi\u015b rzym.-kat. fil. Wniebowzi\u0119cia NMP)","denomination":"ewangelicki (dzi\u015b rzym.-kat. fil. Wniebowzi\u0119cia NMP)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/241981746"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 1/2023; Gazetki s\u0142upskie nr 11/2020","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0489","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.47724,"lng":16.83837,"name_de":"Schwolow","name_pl":"Swo\u0142owo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schwolow)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Sycewice, po niemiecku Zitzewitz, le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze, i by\u0142y gniazdem rodu von Zitzewitz. \ud83d\udd34 Pocz\u0105tek jego w\u0142adztwa \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 rozbie\u017cnie: wed\u0142ug ewidencji lenno obj\u0105\u0142 tu w 1410 roku Peter von Zitzewitz, monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego przypisuje za\u015b rodowi te ziemie ju\u017c w XII wieku. R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Po podziale z 1585 roku dwie linie rodu w\u0142ada\u0142y maj\u0105tkiem A i B a\u017c do 1945 roku; Wilhelm von Zitzewitz ustanowi\u0142 w 1901 roku majorat, w 1909 otrzyma\u0142 tytu\u0142 hrabiowski i zmar\u0142 w 1925. Wie\u015b by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w Z\u0119bowie, po niemiecku Symbow, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto; w\u0142asnej parafii Sycewice nie mia\u0142y nigdy. \ud83d\udccc M\u00fcller odnotowuje przy tym, \u017ce prawo patronatu nad z\u0119bowsk\u0105 parafi\u0105 przesz\u0142o z Z\u0119bowa na w\u0142a\u015bcicieli Red\u0119cina i Sycewic \u2014 panowie na Sycewicach byli wi\u0119c jej wsp\u00f3\u0142patronami.\n\n\ud83d\udccc Cmentarzy by\u0142o w Sycewicach trzy: dwa wiejskie i jeden rodowy \u2014 tak wylicza je monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego. Przedmiotem tego wpisu jest rodowy cmentarz von Zitzewitz\u00f3w, urz\u0105dzony we wschodniej cz\u0119\u015bci parku za\u0142o\u017conego przy dziewi\u0119tnastowiecznym pa\u0142acu, rozplanowany na kwadracie, z wej\u015bciem od strony zachodniej. Dwa pozosta\u0142e, wiejskie, maj\u0105 w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udccc Z dawnego wyposa\u017cenia zosta\u0142y wy\u0142\u0105cznie kamienne postumenty; na nich monografia poprzestaje i zastrzega, \u017ce formy tego cmentarza ani sposobu jego zagospodarowania nie da si\u0119 dzi\u015b okre\u015bli\u0107.\n\nW marcu 1945 roku maj\u0105tek ewakuowano, a pa\u0142ac sp\u0142on\u0105\u0142 podpalony przez Armi\u0119 Czerwon\u0105; od czerwca 1945 roku gospodarowali tu ju\u017c osadnicy polscy. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w Sycewicach 254 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika \u2014 wiersz stoi w dziale obwod\u00f3w dworskich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Sycewice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sycewice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/sycewice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, has\u0142o Sycewice","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0586","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.42281,"lng":16.86286,"name_de":"Zitzewitz (cmentarz/grobowiec rodowy von Zitzewitz w parku dworskim)","name_pl":"Sycewice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sycewice, po niemiecku Zitzewitz, by\u0142y wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim w rejencji koszali\u0144skiej. Do 1945 roku ich ludno\u015b\u0107 by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w Z\u0119bowie, po niemiecku Symbow, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto; ko\u015bcio\u0142em parafialnym pozostawa\u0142a tamtejsza \u015bwi\u0105tynia, a we wsi dzia\u0142a\u0142a ewangelicka kaplica. \ud83d\udccc Patronat sprawowa\u0142a rodzina rycerska von Zitzewitz, lenni w\u0142a\u015bciciele wsi od 1410 roku \u2014 M\u00fcller potwierdza to od strony ko\u015bcielnej, notuj\u0105c, \u017ce prawo patronatu nad parafi\u0105 w Z\u0119bowie przesz\u0142o na w\u0142a\u015bcicieli Red\u0119cina i Sycewic. Ostatnim niemieckim duchownym by\u0142 ksi\u0105dz Oskar Klopsch.\n\n\ud83d\udccc Przedmiotem tego wpisu s\u0105 dwa cmentarze wiejskie. Le\u017c\u0105 na zach\u00f3d od miejscowo\u015bci, przy drodze polnej, po jej po\u0142udniowej stronie, kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w od siebie; bli\u017cszy wsi ma plan wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, drugi \u2014 kwadratu. Ka\u017cde z za\u0142o\u017ce\u0144 pozostaje czytelne w terenie dzi\u0119ki cz\u0119\u015bciowo zachowanym granicznym nasadzeniom drzew, odcinaj\u0105cym je od p\u00f3l i \u0142\u0105k. Powsta\u0142y niemal r\u00f3wnocze\u015bnie, na prze\u0142omie XIX i XX wieku, mi\u0119dzy 1890 a 1911 rokiem, a powodu, dla kt\u00f3rego urz\u0105dzono dwie odr\u0119bne nekropolie zamiast jednej, monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wskaza\u0107 nie umie. Oba s\u0105 dzi\u015b zaniedbane i zaro\u015bni\u0119te samosiewem \u2014 nie ma na nich tablic ani krzy\u017cy, ale rz\u0119dy mogi\u0142 pozostaj\u0105 czytelne, cz\u0119\u015b\u0107 z nich obwiedziono kamiennymi ramami, stoi granitowy s\u0142up bramy, a \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w naliczono oko\u0142o dwustu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pomnik\u00f3w nie ma inskrypcji; te odczytane wskazuj\u0105 poch\u00f3wki od pocz\u0105tku XX wieku a\u017c po lata czterdzieste. Na jednym z cmentarzy le\u017cy fragment tablicy z cz\u0119\u015bciow\u0105 inskrypcj\u0105 pomnika po\u015bwi\u0119conego mieszka\u0144com Sycewic poleg\u0142ym w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. \u26a0 Trzeci cmentarz, rodowy von Zitzewitz\u00f3w w parku dworskim, ma w atlasie osobny wpis.\n\nWie\u015b ewakuowano 7 marca 1945 roku, a hrabiego Wilhelma von Zitzewitz wywieziono 19 marca 1945 roku do moskiewskiej \u0141ubianki, gdzie \u015blad po nim zagin\u0105\u0142; po wojnie ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Sycewice dwoma wierszami: obw\u00f3d dworski z 254 ewangelikami i gmin\u0119 wiejsk\u0105 ze 177.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Sycewice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sycewice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/sycewice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, has\u0142o Sycewice","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0587","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.42281,"lng":16.86286,"name_de":"Zitzewitz","name_pl":"Sycewice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sypanica nale\u017cy dzi\u015b do gminy Prabuty w powiecie kwidzy\u0144skim, a jej dzieje si\u0119gaj\u0105 pierwszej po\u0142owy XIII wieku. Pod nazw\u0105 Sypenin pojawia si\u0119 w dokumencie z 1242 roku, p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej zapisywano j\u0105 jako Sypmitz, a w czasach pruskich nazywa\u0142a si\u0119 Scheipnitz. W 1243 roku Dytryk de Dypenow otrzyma\u0142 j\u0105 od Krzy\u017cak\u00f3w, a dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Dytryk Stango osadzi\u0142 w Sypanicy, nad jeziorem Orkuskim, leman\u00f3w Konrada i Wilhelma, nadaj\u0105c im 20 w\u0142\u00f3k z obowi\u0105zkiem podw\u00f3jnej s\u0142u\u017cby; ich potomkami byli w 1366 roku Bieniek i Jakub. Biskup pomeza\u0144ski Miko\u0142aj wraz z kapitu\u0142\u0105 podzielili potem wie\u015b i s\u0105siedni Orkusz na dwie po\u0142owy mi\u0119dzy kilka rodzin, w tym Ma\u0142gorzat\u0119, wdow\u0119 po Andrzeju Stangonie, i jej c\u00f3rk\u0119 El\u017cbiet\u0119. W 1386 roku Piotr i Hanusz Stangonowie nadali swojemu s\u0142udze Miko\u0142ajowi Nietsche cztery w\u0142\u00f3ki na prawie dziedzicznym: mia\u0142 p\u0142aci\u0107 na Bo\u017ce Narodzenie cztery grzywny i osiem skojc\u00f3w oraz trzeci fenik kar s\u0105dowych, a w zamian by\u0142 wolny od s\u0142u\u017cby wojennej, od t\u0142oki i od wszelkich podr\u00f3\u017cy.\n\nWie\u015b, licz\u0105ca 609 ha, z czego 542 pod p\u0142ugiem, by\u0142a w XIX wieku w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka i mia\u0142a w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, cho\u0107 parafi\u0119 katolick\u0105 i poczt\u0119 mia\u0142a w Prabutach. Spis powszechny z 1885 roku naliczy\u0142 tu 49 dom\u00f3w, 68 dym\u00f3w i 284 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 244 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w; \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, by\u0142o 268 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 248 ewangelik\u00f3w i dwunastu katolik\u00f3w. \u015alad dawnej ludno\u015bci polskiej trwa\u0142 tu d\u0142ugo: w 1809 roku na 35 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono 18 polskich nazwisk.\n\nW 1887 roku gda\u0144skie muzeum prowincjonalne kupi\u0142o znalezione w tutejszym \u017cwirowisku kopalne szcz\u0105tki gada \u2014 drobiazg, kt\u00f3ry przy takiej wsi zapami\u0119tano lepiej ni\u017c niejedno nazwisko.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w dokumentacji konserwatorskiej jednym zdaniem, bez datowania, bez opisu po\u0142o\u017cenia i bez wzmianki o stanie zachowania. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, jego powierzchni ani los\u00f3w po 1945 roku nie ustalono;\n\n\ud83d\udccc Rozbie\u017cno\u015b\u0107 jest b\u0142\u0119dem pliku roboczego, nie \u017ar\u00f3d\u0142a \u2014 liczby w rekordzie s\u0105 dobre. Surowy odczyt prawej strony rozk\u0142ad\u00f3wki (Kreis Rosenberg, s. 87) daje dla pozycji 58 komplet: parafia Riesenburg, 49 budynk\u00f3w mieszkalnych, 68 gospodarstw domowych, 284 mieszka\u0144c\u00f3w (146 m\u0119\u017cczyzn, 138 kobiet), 244 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w. Dok\u0142adnie to samo podaje S\u0142ownik geograficzny w ha\u015ble \u201eSypanica, niem. Scheipnitz\u201d: \u201e1885 r. 49 dm., 68 dym., 284 mieszka\u0144c\u00f3w, 40 kat., 244 ew.\u201d \ud83d\udccc W pliku scalonym kolumny ludno\u015bciowe przesun\u0119\u0142y si\u0119 na tej stronie o jeden wiersz w g\u00f3r\u0119 \u2014 dlatego przy Sypanicy stan\u0119\u0142y liczby s\u0105siedniego Sch\u00f6nenswalde (147 os\u00f3b), a liczby Sypanicy trafi\u0142y do wiersza Schalkendorfu.\n\n\ud83d\udccc Nazwa Scheipnitz potwierdzona czterema niezale\u017cnymi \u015bwiadectwami i we w\u0142a\u015bciwym powiecie. Arkusz Messtischblattu 2280 z 1910 roku podpisuje wie\u015b \u201eScheipnitz\u201d nad jeziorem opisanym jako Orkusch-See, czyli nad tym samym jeziorem Orkuskim, kt\u00f3re wymienia opis, i tu\u017c obok maj\u0105tku Kaltenhof. S\u0142ownik geograficzny w tomie XI ma \u201eSypanica, niem. Scheipnitz, w dokumencie z 1242 Sypenin [\u2026] wie\u015b w Pomezanii, powiat suski, st. p. i parafia katolicka Prabuty\u201d, a w tomie X odsy\u0142acz \u201eScheipnitz, ob. Sypanica\u201d. Skorowidz i tabela spisu z 1885 roku prowadz\u0105 Scheipnitz pod powiatem Rosenberg i. Westpr. pod pozycj\u0105 58, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 i katolick\u0105 Riesenburg, a spis z 1 grudnia 1910 roku dla rejencji kwidzy\u0144skiej notuje t\u0119 sam\u0105 wie\u015b z liczbami 268 mieszka\u0144c\u00f3w, 248 ewangelik\u00f3w i 12 katolik\u00f3w, dok\u0142adnie tymi, kt\u00f3re ma opis. \u015aladu zmiany nazwy w latach trzydziestych nie znalaz\u0142em, a arkusz z 1910 roku takiej zmiany oczywi\u015bcie nie obejmuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XI, has\u0142o \u201eSypanica\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen \u2014 spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Rosenberg in Westpreu\u00dfen, s. 86\u201387, poz. 58; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, Warszawa 1890, has\u0142o \u201eSypanica\u201d; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2280 (nr Messtischblattu 891), wyd. 1910; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 376","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Rosenberg in Westpreu\u00dfen, s. 86\u201387, poz. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, Warszawa 1890, has\u0142o \u201eSypanica\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2280 (nr Messtischblattu 891), wyd. 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1101","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.78815,"lng":19.148,"name_de":"Scheipnitz","name_pl":"Sypanica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szaleniec, po niemiecku Th\u00f6richthof, to dawna wie\u015b kr\u00f3lewska na \u017bu\u0142awach Malborskich, w powiecie malborskim; po 1920 roku pozosta\u0142a w granicach Niemiec. \ud83d\udccc Nazwa niemiecka jest kalk\u0105 polskiej \u2014 *t\u00f6richt* znaczy \u201eg\u0142upi, szalony\u201d.\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje wie\u015b jako dawny folwark ekonomii malborskiej z poczt\u0105 w Starem Polu i wylicza jej mieszka\u0144c\u00f3w: 56 katolik\u00f3w, 79 ewangelik\u00f3w i 41 dysydent\u00f3w. Tym ostatnim mianem okre\u015blano wtedy mennonit\u00f3w \u2014 i to w\u0142a\u015bnie ich jest zachowany cmentarz, \u015blad ol\u0119derskiego, anabaptystycznego osadnictwa w delcie Wis\u0142y. Mennonici byli wsp\u00f3lnot\u0105 odr\u0119bn\u0105 od luteran i ewangelik\u00f3w unijnych, cho\u0107 w opracowaniach bywaj\u0105 z nimi mieszani.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz zachowa\u0142 si\u0119 wyj\u0105tkowo dobrze jak na \u017bu\u0142awy. Wojew\u00f3dzka ewidencja umieszcza go w zachodniej cz\u0119\u015bci uk\u0142adu osadniczego, datuje na koniec XVIII wieku i notuje wpis do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 1245. U\u017cytkowano go do okresu mi\u0119dzywojennego: najstarszy nagrobek pochodzi z 1806 roku, najm\u0142odszy z 1914. Przetrwa\u0142o 26 obramowa\u0144 grob\u00f3w oraz kilkana\u015bcie piaskowcowych stel \u2014 p\u0142yt mniej wi\u0119cej dwa metry na osiemdziesi\u0105t centymetr\u00f3w, z tr\u00f3jk\u0105tnym albo \u0142ukowym nacz\u00f3\u0142kiem, inskrypcjami i ornamentem ro\u015blinnym. Nagrobki skupione s\u0105 w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej, teren jest ogrodzony. We wsi stoi te\u017c dom podcieniowy z 1791 roku, o siedmiu s\u0142upach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w Szale\u0144cu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Szale%C5%84cu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Szaleniec","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0430","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.037333,"lng":19.258694,"name_de":"Th\u00f6richthof","name_pl":"Szaleniec \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szaleniec \u2014 do 1945 roku Th\u00f6richthof, w \u017ar\u00f3d\u0142ach tak\u017ce Torichthof, T\u00f6ringsdorf i Th\u00f6ringsh\u00f6fschen \u2014 le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich. Wie\u015b powsta\u0142a w 1360 roku jako folwark krzy\u017cacki komturii dzierzgo\u0144skiej, po 1465 roku nale\u017ca\u0142a do ekonomii malborskiej, a w 1726 roku wydzier\u017cawiono j\u0105 na prawie emfiteutycznym; przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 wtedy w wie\u015b jednodworcz\u0105 na terpach, o oko\u0142o dziesi\u0119ciu zagrodach. \ud83d\udccc Sto lat wcze\u015bniej, w 1627 roku, okopali si\u0119 tu Szwedzi w trzech sza\u0144cach.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, a mennonici stanowili wyra\u017an\u0105 mniejszo\u015b\u0107: 11 os\u00f3b w 1727 roku i 38 na 124 mieszka\u0144c\u00f3w w 1820 roku. S\u0142ownik geograficzny opisuje wie\u015b jako gospodarstwo o 369 hektarach \u2014 248 ziemi ornej i 97 \u0142\u0105k \u2014 z 12 posiad\u0142ami i 10 zagrodami oraz 19 domami i 26 dymami, w kt\u00f3rych \u017cy\u0142o 79 ewangelik\u00f3w, 56 katolik\u00f3w i 41 dysydent\u00f3w; tym ostatnim mianem obejmowano na \u017bu\u0142awach mennonit\u00f3w. Ewangelicy mieli w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 w miejscu \u2014 w 1887 roku chodzi\u0142o do niej trzydzie\u015bcioro dzieci \u2014 a nale\u017celi do parafii w Stalewie, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1707\u20131708 pod opiek\u0105 szwedzkich oficer\u00f3w i gdzie w 1890 roku liczono 2 000 dusz. Katolicy podlegali parafii w Tyrgardzie (Thiergart).\n\nCmentarz mennonicki le\u017cy w zachodniej cz\u0119\u015bci dawnego uk\u0142adu osadniczego, po wschodniej stronie szosy, na planie zbli\u017conym do kwadratu, obramiony rowem melioracyjnym i szcz\u0105tkow\u0105 zieleni\u0105. Za\u0142o\u017cono go w ko\u0144cu XVIII wieku lub na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku i u\u017cytkowano do okresu mi\u0119dzywojennego. Zachowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie piaskowcowych stel oraz kilkadziesi\u0105t obramowa\u0144 grob\u00f3w pojedynczych, podw\u00f3jnych i dzieci\u0119cych, a tak\u017ce jeden krzy\u017c. Stele to wolnostoj\u0105ce p\u0142yty o wymiarach oko\u0142o 2,0 \u00d7 0,8 m na coko\u0142ach, z motywami antycznymi, rozetami, girlandami i wici\u0105 ro\u015blinn\u0105.\n\nNajstarszy zachowany nagrobek nale\u017cy do Hermana Pennera (zmar\u0142 w 1806 roku), kolejne do Anny i Franza Cornelsen\u00f3w (1811), Susanny Lopp (1852), Jacoba Quiringa (1861), Anny Claasen (1865), Sary Jansen (1869) i Isaaka Klaasena (1895); najm\u0142odszy datowany jest na 1914 rok. W 2014 roku cmentarz odnowiono: ogrodzono, poprowadzono \u015bcie\u017ck\u0119, oczyszczono i wzmocniono nagrobki. Obiekt obj\u0119ty jest wpisem do rejestru zabytk\u00f3w i ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1245, decyzj\u0105 z 15 sierpnia 1988 roku; wykaz opisuje go jako \u201ecmentarz mennonicki, wiek XVIII lub XIX\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o Szaleniec; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 441; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w Szale\u0144cu \u2014 Wikipedia / Zabytek.pl","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Szale%C5%84cu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Szaleniec","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0079","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.04102,"lng":19.26133,"name_de":"Th\u00f6richthof","name_pl":"Szaleniec \u2014 gmina i cmentarz mennonicki (Th\u00f6richthof)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szatarpy, po niemiecku Schatarpi, dawniej Sarapati, to kaszubska wie\u015b dawnego powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent). Wed\u0142ug Meyersa liczy\u0142a oko\u0142o 1905 roku 554 mieszka\u0144c\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142a w Trzepowie, s\u0105d w Ko\u015bcierzynie, a komend\u0119 okr\u0119gu wojskowego w Starogardzie.\n\nDwadzie\u015bcia lat wcze\u015bniej, w spisie z 1885 roku, by\u0142o tu 499 mieszka\u0144c\u00f3w: 336 katolik\u00f3w i 163 ewangelik\u00f3w. Ci ostatni nie mieli we wsi ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy \u2014 nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Przywidzu (Mariensee), ju\u017c poza granic\u0105 powiatu. Zosta\u0142 po nich cmentarz w obr\u0119bie wsi, datowany w karcie Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 1 grudnia 1986 roku na pocz\u0105tek XX wieku.\n\nCmentarz figuruje w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w, ale nie jest wpisany do rejestru. \ud83d\udccc Nie obj\u0119to go te\u017c gminnym programem renowacji ogrodze\u0144 kamiennych \u2014 w gminie Nowa Karczma prowadzi si\u0119 go dla cmentarzy w Starym Barkoczynie, Grab\u00f3wku, Szumlesiu Kr\u00f3lewskim i Szponie, a Szatarpy zosta\u0142y poza nim. \u26a0 Osobn\u0105, m\u0142odsz\u0105 kart\u0119 ewidencyjn\u0105 ma w Szatarpach gr\u00f3b Franciszka Hynka z 1958 roku \u2014 to inny obiekt i nie nale\u017cy go z tym cmentarzem myli\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0208","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13743,"lng":18.29401,"name_de":"Schatarpi (dawniej Sarapati)","name_pl":"Szatarpy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szawa\u0142d \u2014 po niemiecku Schadwalde \u2014 le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich nad Nogatem, jakie\u015b sze\u015b\u0107 kilometr\u00f3w od Malborka; lokowa\u0142 go w 1352 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode. Region by\u0142 zdecydowanie ewangelicki, a sama wie\u015b sta\u0142a si\u0119 oko\u0142o 1600 roku siedzib\u0105 parafii.\n\n\ud83d\udccc O tym miejscu opowiada woda. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiony w 1719 roku zniszczy\u0142a pow\u00f3d\u017a w 1829, po przerwaniu wa\u0142\u00f3w Nogatu \u2014 \u015bwi\u0105tynia nie sp\u0142on\u0119\u0142a i nie zosta\u0142a rozebrana, lecz przepad\u0142a w \u017cywiole, przed kt\u00f3rym ca\u0142e te \u017bu\u0142awy broni\u0142y si\u0119 wa\u0142ami przez p\u00f3\u0142 tysi\u0105clecia. Obecn\u0105 budowl\u0119 postawiono w 1846 roku: ceglan\u0105, na rzucie prostok\u0105ta, nieorientowan\u0105, z okr\u0105g\u0142ym oknem w elewacji.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 si\u0119 i przeszed\u0142 do katolik\u00f3w; jest u\u017cytkowany do dzi\u015b. Za nim le\u017cy zdewastowany cmentarz ewangelicki o ograniczonym dost\u0119pie. Wie\u015b liczy\u0142a 210 mieszka\u0144c\u00f3w w 2006 roku.\n\n\u26a0 \u017bu\u0142awy Malborskie by\u0142y rdzeniem osadnictwa mennonickiego, z gmin\u0105 w Stogach, ale \u017ar\u00f3d\u0142a nie wi\u0105\u017c\u0105 Szawa\u0142du z odr\u0119bn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 mennonick\u0105. \ud83d\udd34 Nazw\u0119 niemieck\u0105 zapisano w polach rekordu jako *Schawaud*, a w \u017ar\u00f3d\u0142ach konsekwentnie wyst\u0119puje *Schadwalde*.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: westpreussen.de; Narodowy Instytut Dziedzictwa \u2014 zabytek.pl; Szawa\u0142d (Schadwalde) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane.*","built_year":1846,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Szawa\u0142d (Schadwalde) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane / zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-malbork/szawald"}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0280","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0632,"lng":19.1202,"name_de":"Schadwalde","name_pl":"Szawa\u0142d","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Szawa\u0142d, po niemiecku Schadewalde, le\u017cy na \u017bu\u0142awach w gminie Malbork. Przywilej dla wsi wystawi\u0142 wielki mistrz Winrych von Kniprode, a ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu ju\u017c w 1590 roku i z tego samego roku pochodzi pierwszy znany duchowny, Johannes Blum; gmina ewangelicka istnia\u0142a tu od oko\u0142o 1600 roku. Kiedy zbudowano pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, nie wiadomo \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a tego nie przekaza\u0142y. Wiadomo natomiast, co si\u0119 z nim sta\u0142o, i to z dok\u0142adno\u015bci\u0105 do godziny.\n\nW archiwum ko\u015bcielnym zachowa\u0142a si\u0119 notatka pastora Bredtego, zmar\u0142ego w 1742 roku: \u201eRoku 1719, trzydziestego lipca, wieczorem o godzinie si\u00f3dmej \u2014 i to pod nieobecno\u015b\u0107 tutejszego komendarza \u2014 rozebrano stary ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a w nast\u0119pny poniedzia\u0142ek wzniesiono nowy, tak \u017ce o si\u00f3dmej wieczorem sta\u0142 ju\u017c z krokwiami\u201d. W kolejn\u0105 niedziel\u0119 ju\u017c w nim kazano, cho\u0107 nie mia\u0142 ani dachu, ani \u015bcian. Jedenastego sierpnia przyszed\u0142 zakaz dalszej budowy pod kar\u0105 500 dukat\u00f3w, trzydziestego sierpnia nast\u0119pny, pod kar\u0105 1000 dukat\u00f3w i gro\u017ab\u0105 rozebrania ko\u015bcio\u0142a; spraw\u0119 za\u0142agodzono dzi\u0119ki przysi\u0119\u017cnemu wa\u0142owemu, na koszt ca\u0142ych \u017bu\u0142aw. \ud83d\udccc To najlepszy dow\u00f3d, czym by\u0142a konstrukcja szachulcowa: szkielet z gotowych, ciesielsko obrobionych element\u00f3w mo\u017cna by\u0142o rozebra\u0107 i postawi\u0107 jak mebel.\n\nTen ko\u015bci\u00f3\u0142 dotrwa\u0142 do po\u0142owy XIX wieku. Bernhard Schmid opisuje budynek, w kt\u00f3rym przez sze\u015b\u0107 dni sta\u0142a woda na wysoko\u015b\u0107 jednego metra \u2014 tak \u017ce konieczna by\u0142a nowa budowa. Star\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano w 1846 roku jako gro\u017c\u0105c\u0105 zawaleniem, nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono najpierw na plebani\u0119, potem do wynaj\u0119tego domu, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 pod patronatem kr\u00f3lewskim, wzniesiony w stylu poczdamskiego Ko\u015bcio\u0142a Pokoju, bez wie\u017cy, z oknami zamkni\u0119tymi \u0142ukiem pe\u0142nym \u2014 po\u015bwi\u0119cono 6 grudnia 1846 roku. W dzwonnicy zawis\u0142y trzy dzwony odlane w 1874 roku z francuskich dzia\u0142, w o\u0142tarzu stan\u0105\u0142 obraz Chrystusa na G\u00f3rze Oliwnej, a organy mia\u0142y dziesi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Szawa\u0142dzie rozebrano wcze\u015bniej, w 1824 roku.\n\nWie\u015b by\u0142a wyra\u017anie ewangelicka: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 403 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 277 ewangelik\u00f3w, 118 katolik\u00f3w i 8 innych chrze\u015bcijan; parafi\u0119 ewangelick\u0105 mia\u0142a na miejscu, katolick\u0105 w Gro\u00df Lesewitz, czyli w Lasowicach Wielkich. Tutejsze ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1647 roku, a rejestr zgon\u00f3w od 1655. Cmentarz przyko\u015bcielny, datowany od XVII do XIX wieku, le\u017cy dzi\u015b przy ko\u015bciele poewangelickim z 1846 roku, opisanym osobno; w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 241, na dzia\u0142ce ewidencyjnej numer 26.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Gda\u0144sk 1919; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 438\u2013439; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; G. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, Gda\u0144sk 1908; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/malbork/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-malbork"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0975","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0632,"lng":19.1202,"name_de":"Schadewalde","name_pl":"Szawa\u0142d \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szczenurze (Schwirgstin) w gminie Wicko, powiat l\u0119borski \u2014 wie\u015b z przedwojenn\u0105 parafi\u0105/fili\u0105 ewangelick\u0105. Dawny cmentarz ewangelicki dokumentowany w katalogu cmentarzy gminy Wicko (cmentarze.lebork.pl).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze gminy Wicko \u2014 cmentarze.lebork.pl","url":"http://cmentarze.lebork.pl/index.php/pl/cmentarze-gmina-wicko"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0777","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.725812,"lng":17.625093,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Szczenurze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szczenurze (po niemiecku Sch\u00f6nehr, po kaszubsku Szczenurz\u00e9) le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Przed 1945 rokiem wie\u015b by\u0142a podzielona na dwie jednostki: gmin\u0119 wiejsk\u0105 i maj\u0105tek ziemski tworz\u0105cy osobny obw\u00f3d dworski. Tu te\u017c mie\u015bci\u0142a si\u0119 siedziba okr\u0119gu urz\u0119dowego Sch\u00f6nehr, podczas gdy urz\u0105d stanu cywilnego prowadzono w Neuhof. Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 mi\u0119dzy innymi do rodziny Ewest, do 1905 roku.\n\nMieszka\u0144cy byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii w \u0141ebie \u2014 M\u00fcller wymienia Szczenurze w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii obok Neuhof, Ulini i Barg\u0119dzina. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; jedynym miejscem ko\u015bcielnym by\u0142 cmentarz. Podzia\u0142 wsi wida\u0107 w liczbach spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku: w gminie wiejskiej zapisano 180 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i siedmioro \u017byd\u00f3w, a w obwodzie dworskim 220 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Nieliczni katolicy z obu cz\u0119\u015bci nale\u017celi do parafii w L\u0119borku.\n\nPo 1945 roku wie\u015b nazwano Szczenurze i w\u0142\u0105czono do gminy Wicko w powiecie l\u0119borskim, ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono. \ud83d\udfe1 Jego dzisiejszego stanu nie opisuje \u017cadne ze znanych \u017ar\u00f3de\u0142 obiektowych.\n\n\ud83d\udccc Kaszubska nazwa wsi brzmia\u0142a *Szczenurzy* i tak zapisa\u0142 j\u0105 Franz Tetzner, stawiaj\u0105c obok Niezhnachowa, Sarbska (*Sorbsk*), \u0141ebienia (*Lebine*) i \u017barnowskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 188, pozycja 52 oraz strona 194, pozycja 151); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912, has\u0142o Leba, s. 254.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Pomniki / cmentarze gmina Wicko, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 188, pozycja 52 (\u201eEch\u00f6nehr\u201d) oraz strona 194, pozycja 151 (\u201eSch\u00f6nehr\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Leba, s. 254; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, skorowidz \u201eSch\u00f6nehr 24. 52\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0891","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.725812,"lng":17.625093,"name_de":"Sch\u00f6nehr","name_pl":"Szczenurze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szczerbi\u0119cin to wie\u015b kociewska w gminie Tczew; niemiecka nazwa brzmia\u0142a Scherpingen i pod ni\u0105 figuruje w s\u0142owniku Meyersa, w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau), w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Wie\u015b ma metryk\u0119 maj\u0105tkow\u0105: zachowa\u0142 si\u0119 park dworski z osiemnastego i dziewi\u0119tnastego wieku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-109 w 1948 roku.\n\nKociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie, a warstw\u0119 ewangelick\u0105 tworzyli tu przede wszystkim niemieccy w\u0142a\u015bciciele ziemscy i koloni\u015bci \u2014 luteranie i wierni Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici osiedlali si\u0119 nad doln\u0105 Wis\u0142\u0105, poza t\u0105 okolic\u0105.\n\n\ud83d\udccc Ile ich by\u0142o, m\u00f3wi spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku. W wykazie gmin dla powiatu tczewskiego, na stronie 28 pod pozycj\u0105 36, stoi wie\u015b zapisana fraktur\u0105 jako \u201eCzerbienschin\u201d: 196 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 78 ewangelik\u00f3w i 118 katolik\u00f3w \u2014 a wi\u0119c dwie pi\u0105te mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wyznania ewangelickiego, znacznie wi\u0119cej ni\u017c w s\u0105siednich wsiach. Ten sam wiersz podaje przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105: ewangelicy do parafii w Sobowidzu, katolicy do Godziszewa. Pozycja stoi w sekcji obwod\u00f3w dworskich, co zgadza si\u0119 z maj\u0105tkowym charakterem miejscowo\u015bci; odczyt nazwy zniekszta\u0142ci\u0142a fraktura, kt\u00f3ra myli S z C, a p z b.\n\nCmentarz ewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b i jest odnotowany w bazie \u201eZapomniane Cmentarze\u201d: le\u017cy na terenie zak\u0142adu produkcyjnego, jest osobno ogrodzony, a wej\u015bcie prowadzi przez bram\u0119. Osobnego ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy nie odnotowuje ani spis, ani ewidencja \u2014 do Sobowidza chodzono kilka kilometr\u00f3w. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza dokumentacja nie podaje, nie odnotowuje te\u017c, co si\u0119 z nim dzia\u0142o po 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dawny Tczew \u2014 Cmentarze","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/227-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0357","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11636,"lng":18.61969,"name_de":"Scherpingen","name_pl":"Szczerbi\u0119cin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szczypkowice, po niemiecku Zipkow, a w zapisach dawniejszych Ceppekenitze i Zepkewitz, wzmiankowane w 1469 roku jako lenno rodu von Stojentin, nale\u017ca\u0142y przed 1945 rokiem do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w obwodzie urz\u0119dowym Gro\u00dfendorf. Mieszka\u0144cy byli niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelikami \u2014 w 1825 roku mieszka\u0142o tu zaledwie czternastu katolik\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, kt\u00f3ra w 1940 roku skupia\u0142a 6228 wiernych z trzynastu miejscowo\u015bci. To ziemia S\u0142owi\u0144c\u00f3w, gdzie jeszcze w XIX wieku g\u0142oszono kazania po s\u0142owi\u0144sku.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje wie\u015b pod pozycj\u0105 158 na stronie 176, w postaci frakturowej \u201eZiptow\u201d: 109 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w G\u0142\u00f3wczycach.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w lesie, na wsch\u00f3d od wsi, i gospodarka le\u015bna odebra\u0142a mu pierwotny przebieg granic \u2014 czytelny pozosta\u0142 natomiast uk\u0142ad poszczeg\u00f3lnych rz\u0119d\u00f3w nagrobk\u00f3w. Stoi na nim monumentalny pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a wok\u00f3\u0142 liczne kamienne ramy wyznaczaj\u0105ce mogi\u0142y. Zachowa\u0142 si\u0119 rzadko dzi\u015b spotykany kamienny pomnik nagrobny w ca\u0142o\u015bci: niewysoki krzy\u017c na smuk\u0142ym, prostym postumencie, niestety bez inskrypcji, wi\u0119c daty poch\u00f3wku ustali\u0107 si\u0119 nie da. Osobnej uwagi wart jest postument w kszta\u0142cie pnia drzewa z zachowanym fragmentem tabliczki inskrypcyjnej \u2014 to jedyny udokumentowany w powiecie s\u0142upskim przyk\u0142ad tego, w jaki spos\u00f3b i w kt\u00f3rym miejscu mocowano tabliczki na nagrobkach tej formy.\n\nPo 1945 roku we wsi wzniesiono katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, a dawny cmentarz pozosta\u0142 w lesie.\n\n\ud83d\udccc Szczypkowice trafi\u0142y do literatury wcze\u015bnie. Ju\u017c w 1779 roku Bernoulli opisa\u0142 je jako wie\u015b kaszubsk\u0105 \u2014 obok G\u0142\u00f3wczyc, kt\u00f3re nazwa\u0142 g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem Kaszub\u00f3w \u2014 a w tym samym roku Wobeser przedstawi\u0142 tutejsz\u0105 mow\u0119 kaszubsk\u0105. Tetzner, przytaczaj\u0105c obu, zalicza wie\u015b do Kabatk\u00f3w, czyli pomorskich S\u0142owian z okolic G\u0142\u00f3wczyc.\n\n\ud83d\udccc Dane spisowe dla Szczypkowic potwierdzaj\u0105 si\u0119 co do cyfry. Spis 1895 notuje wie\u015b pod frakturowym zapisem \u201eZiptow\u201d (poz. 158, str. 176): 109 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, parafia ewangelicka G\u0142\u00f3wczyce, okr\u0119g urz\u0119dowy i okr\u0119g stanu cywilnego Wielka Wie\u015b. Nazwa parafii wysz\u0142a w odczycie strony 176 jako \u201eSlowig\u201d, ale na s\u0105siednich stronach tego samego tomu ta sama parafia zapisana jest \u201eGlowitz\u201d, a jej istnienie potwierdza Ernst M\u00fcller, kt\u00f3ry prowadzi has\u0142o Glowitz w synodzie S\u0142upsk-Stare Miasto.\n\nDrugi wiersz daje si\u0119 odczyta\u0107 na druku: na stronie 184, w dziale obwod\u00f3w dworskich, pozycja 338 nosi nazw\u0119 Zipkow i obejmuje 1177 hektar\u00f3w, trzy osady oraz 311 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 141 m\u0119\u017cczyzn i 170 kobiet. Strona 185 podaje przy tej samej pozycji 311 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, parafi\u0119 ewangelick\u0105 w G\u0142\u00f3wczycach oraz urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy w Wielkiej Wsi, a obie kontrole sumy si\u0119 domykaj\u0105. Obok gminy wiejskiej ze 109 ewangelikami Szczypkowice mia\u0142y wi\u0119c tak\u017ce obw\u00f3d dworski licz\u0105cy 311 ewangelik\u00f3w; wierszy tych nie wolno sumowa\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Szczypkowice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 88; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0796","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57641,"lng":17.41881,"name_de":"Zipkow","name_pl":"Szczypkowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szczytno, po niemiecku Ziethen, by\u0142o dawnymi dobrami rycerskimi nad jeziorem Szczycie\u0144skim, w powiecie cz\u0142uchowskim. W czasach ksi\u0105\u017c\u0119cych miejscowo\u015b\u0107 znaczy\u0142a wiele \u2014 by\u0142a stolic\u0105 osobnej kasztelanii, a na tutejszym warownym zamku zasiadali obok kasztelan\u00f3w podkomorzowie, podstolowie i wojscy; p\u00f3\u017aniej podupad\u0142a i zosta\u0142a zwyczajn\u0105 wsi\u0105. Lokowa\u0142 j\u0105 w 1362 roku wielki mistrz krzy\u017cacki Winrich von Kniprode, nadaj\u0105c braciom Godzis\u0142awowi, W\u0119ces\u0142awowi, Rac\u0142awowi i Ottonowi dobra mi\u0119dzy dwiema Brdami oraz czterdzie\u015bci w\u0142\u00f3k za rzek\u0105, na prawie che\u0142mi\u0144skim.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 164 pod pozycj\u0105 143, wykaza\u0142 tu 300 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 146 m\u0119\u017cczyzn i 154 kobiety \u2014 w tym 222 ewangelik\u00f3w i 78 katolik\u00f3w. Blisko trzy czwarte wsi nale\u017ca\u0142o wi\u0119c do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Spis wylicza dwadzie\u015bcia dom\u00f3w, ale czterdzie\u015bci sze\u015b\u0107 dym\u00f3w, a wi\u0119c gospodarstw domowych, i rozk\u0142ada je na cztery miejsca zamieszkania: Stare i Nowe Szczytno oraz dwa folwarki; area\u0142 wynosi\u0142 1 517 hektar\u00f3w. \ud83d\udccc Dzia\u0142a\u0142a tu jednoklasowa szko\u0142a ewangelicka \u2014 w 1887 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej 116 dzieci, liczba du\u017ca jak na wie\u015b trzystuosobow\u0105, wi\u0119c obs\u0142ugiwa\u0142a zapewne tak\u017ce s\u0105siednie osady.\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej wie\u015b nie mia\u0142a; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie. Zgodnie podaj\u0105 to spis z 1885 roku i Harnoch, kt\u00f3ry Szczytno wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii cz\u0142uchowskiej, obok Paw\u0142\u00f3wka, Lisewa, Zawady i Stolzenfelde. Katolicy nale\u017celi do parafii w Przechlewie, do kt\u00f3rej w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 dawny drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba; odt\u0105d proboszcz przyje\u017cd\u017ca\u0142 tu z nabo\u017ce\u0144stwem co trzeci\u0105 albo co czwart\u0105 niedziel\u0119. O tym ko\u015bciele ks. Jakub Fankidejski zebra\u0142 wszystko, co da\u0142o si\u0119 wyczyta\u0107 z akt. Istnia\u0142 od najdawniejszych czas\u00f3w, pozostawa\u0142 pod patronatem rz\u0105dowym i nosi\u0142 wezwanie \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a. By\u0142 drewniany, wraz z krucht\u0105 i zakrysti\u0105, a wewn\u0105trz mia\u0142 trzy o\u0142tarze \u2014 w wielkim obraz Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i cyborium \u2014 oraz star\u0105 chrzcielnic\u0119 przy \u015bcianie; na dzwonnicy wisia\u0142y dwa dzwony. Wed\u0142ug wizytacji Jana Dorengowskiego z 1611 roku proboszcz mia\u0142 tu dwie w\u0142\u00f3ki, spory kawa\u0142 roli przy Zdr\u00f3jkach i ogr\u00f3d ci\u0105gn\u0105cy si\u0119 od plebanii a\u017c do jeziora, a p\u00f3\u017aniejsza wizytacja Trebnica znalaz\u0142a ju\u017c tylko jedn\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119. Odpusty przypada\u0142y na \u015bwi\u0119tego Jakuba, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i w drug\u0105 niedziel\u0119 postu, a przy ko\u015bciele od dawna dzia\u0142a\u0142a szk\u00f3\u0142ka parafialna, uposa\u017cona rol\u0105 dla nauczyciela. Do jego gminy zaliczano Szczytno, Lisewo, P\u0142aszczyc\u0119, Zawad\u0119, Pakotulsko, Paw\u0142\u00f3wko i Pokrzywnic\u0119. W 1760 roku \u00f3wczesny dziedzic Szczytna, \u0141ukasz Gola\u0144ski, daremnie zabiega\u0142 o prawo patronatu nad ko\u015bcio\u0142em. U schy\u0142ku Rzeczypospolitej \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a jeszcze w do\u015b\u0107 dobrym stanie; \ud83d\udfe1 kiedy znikn\u0119\u0142a, z akt ko\u015bcielnych odczyta\u0107 si\u0119 nie da\u0142o.\n\nCmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 miejscowej gminie ewangelickiej. \ud83d\udfe1 Jego los\u00f3w powojennych i dzisiejszego stanu nie ustalono: gminy Przechlewo nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego tego terenu nie obejmuje. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 trzykrotnie, tak jak w ca\u0142ej okolicy: Prusy Zachodnie do 1920 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie do 1938, potem prowincja Pomorze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 349.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Przechlewo \u2013 folder informacyjny","url":"https://przechlewo.pl/pliki/przechlewo/pliki/inne/publikacje/02_folder_informacyjnygminyprzechlewo.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Szczytno, niem. Ziethen, dobra ryc. nad jez. Szczycie\u0144skiem, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 349","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0657","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77056,"lng":17.23158,"name_de":"Ziethen","name_pl":"Szczytno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szemud (po niemiecku Sch\u00f6nwalde) w powiecie wejherowskim by\u0142 i pozosta\u0142 wsi\u0105 katolick\u0105 \u2014 ale \ud83d\udccc w 1583 roku znajdowa\u0142 si\u0119 w trakcie przechodzenia na ewangelicyzm. Tak zanotowa\u0142 to Franz Schultz. Zmiana si\u0119 nie utrwali\u0142a i wie\u015b wr\u00f3ci\u0142a do katolicyzmu. Sta\u0142 tu filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja; dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 drewnian\u0105 zniszczono w 1585 roku, dwa lata po tamtej wizytacji, a now\u0105 wzniesiono dopiero w 1827. \ud83d\udfe1 Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja na pocz\u0105tek dwudziestego wieku, wi\u0119c albo mowa o kolejnej budowli, albo jedno z datowa\u0144 jest b\u0142\u0119dne. \ud83d\udfe1 Parafia nale\u017ca\u0142a do dekanatu gda\u0144skiego i do puckiego; kolejno\u015bci ani dat tych zmian nie ustalono.\n\nEwangelicy pozostali tu garstk\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 709 mieszka\u0144c\u00f3w: 638 katolik\u00f3w, 55 ewangelik\u00f3w i szesnastu \u017byd\u00f3w (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Neustadt, strona 58, pozycja 43). W spisie z 1 grudnia 1910 roku na 808 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o ju\u017c tylko 37, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142y 52 osoby. Do ko\u015bcio\u0142a chodzili do parafii ewangelickiej w Sma\u017cynie \u2014 tak wskazuje kolumna parafialna spisu z 1885 roku.\n\nPo tej garstce zosta\u0142 cmentarz, i to nie w samej wsi. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wpisuje go pod pozycj\u0105 101 jako cmentarz poewangelicki o powierzchni 0,18 hektara, datowany na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku, po\u0142o\u017cony przy drodze Szemud\u2013Przetoczyno, po wschodniej stronie, w odleg\u0142o\u015bci mniej wi\u0119cej kilometra od zabudowa\u0144. \ud83d\udfe1 Dzisiejszego stanu zachowania dokumentacja nie odnotowuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Puzig\u201d, Gda\u0144sk 1907; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-696115"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0351","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.489438,"lng":18.215937,"name_de":"Sch\u00f6nwalde","name_pl":"Szemud \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Szklanej, w gminie Sierakowice, jest pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po niemieckich kolonistach.\n\n\ud83d\udccc Przyszli z daleka. W dziewi\u0119tnastym wieku dotarli w okolice Sierakowic z Badenii i Wirtembergii, mi\u0119dzy innymi z okolic Schwarzwaldu, a przyszli tu jako hutnicy szk\u0142a. To od huty pochodzi nazwa wsi.\n\n\ud83d\udccc Ilu ich by\u0142o, m\u00f3wi wykaz gmin z 1885 roku: powiat kartuski, strona pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta druga, pozycja sto pi\u0119tnasta, w odczycie \u201eSflana\u201d \u2014 525 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 169 ewangelik\u00f3w i 356 katolik\u00f3w. Ewangelicy stanowili wi\u0119c niemal trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi, a parafi\u0119 mieli wtedy w Mirachowie; ko\u015bcio\u0142y katolickie tego samego wiersza to Sierakowice i Chmielno. Dopiero p\u00f3\u017aniej podlegali parafii w Sierakowicach, gdzie neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1895\u20131896 i gdzie s\u0142u\u017cy on dzi\u015b katolikom jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. W wykazie szk\u00f3\u0142 parafii sierakowickiej Agathon Harnoch wymienia i Szklan\u0105 \u2014 dzieci ewangelickie mia\u0142y tu wi\u0119c w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119.\n\n\ud83d\udccc Wcze\u015bniejsza \u015bwi\u0105tynia ewangelicka z 1887 roku nie znajduje potwierdzenia. Harnoch, pisz\u0105c w 1890 roku, notuje przy parafii sierakowickiej, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwo odprawia si\u0119 wci\u0105\u017c na plebanii, a rok 1887 wi\u0105\u017ce z czym innym: 27 pa\u017adziernika 1887 roku przys\u0142ano do Sierakowic duchownego jako pomocnika dla duszpasterzy z Mirachowa i Sul\u0119czyna. Sama data usamodzielnienia tamtejszej parafii ma w \u017ar\u00f3d\u0142ach trzy postacie \u2014 Harnoch podaje 1 czerwca 1883 roku, zestawienie parafii u Reszki rok 1890, a w opracowaniach powtarza si\u0119 8 sierpnia 1888 roku, przy czym spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra wi\u0105\u017ce z 1888 rokiem pocz\u0105tek sierakowickich rejestr\u00f3w ewangelickich. \ud83d\udd34 R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. W samej Szklanej ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nie by\u0142o \u2014 dzia\u0142a\u0142 wy\u0142\u0105cznie cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Wsp\u00f3lnota stopnia\u0142a niemal do zera. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 698 mieszka\u0144c\u00f3w i zaledwie siedmioro wyznania ewangelickiego \u2014 a narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 podali wszyscy, co do jednego.\n\n\ud83d\udccc Ostatnie poch\u00f3wki maj\u0105 imiona. U schy\u0142ku wojny spocz\u0119li tu Alwina Szweichler ze Szklanej oraz dwoje dzieci rodziny Sachweh z Leszczynka.\n\nNekropolia zachowa\u0142a si\u0119 szcz\u0105tkowo, ale nie zosta\u0142a zapomniana. W latach 2023\u20132024 Szko\u0142a Podstawowa w Lisich Jamach, z dotacji Fundacji Orlen, uporz\u0105dkowa\u0142a teren i ustawi\u0142a pomnik z tablic\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 pochowanych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Echa dziej\u00f3w naszych. Cmentarz ewangelicki w Szklanej (sierakowice.pl)","url":"https://sierakowice.pl/aktualnosc-1688-echa_dziejow_naszych_cmentarz.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0278","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.31545,"lng":17.94228,"name_de":"","name_pl":"Szklana \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szklana G\u00f3ra, po kaszubsku Sklan\u00f4 G\u00f3ra, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej w gminie Przywidz. \u26a0 Do 2024 roku by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 wsi Kozia G\u00f3ra; samodzieln\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 sta\u0142a si\u0119 dopiero niedawno. Po niemiecku nazywa\u0142a si\u0119 Glasberg.\n\nW 1818 roku Przywidz wraz z okolic\u0105 wszed\u0142 do pruskiego Kreis Karthaus, a na mocy traktatu wersalskiego, w 1920 roku, obszar ten przeszed\u0142 do Kreis Danziger H\u00f6he i wraz z nim do Wolnego Miasta Gda\u0144ska; w latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. \u26a0 S\u0105siednie opisy atlasu podaj\u0105 dla tej samej okolicy inny los po 1920 roku.\n\nWie\u015b mia\u0142a wyra\u017an\u0105 przewag\u0119 ewangelick\u0105: spis z 1885 roku wykaza\u0142 306 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 190 ewangelik\u00f3w i 116 katolik\u00f3w. Ko\u015bcio\u0142\u00f3w we wsi nie by\u0142o \u2014 obie \u015bwi\u0105tynie sta\u0142y w Przywidzu, a ewangelick\u0105 wzniesiono w latach 1830\u20131832 i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku. \ud83d\udfe1 Przypisywany Przywidzowi ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z 1832 roku to najpewniej pomy\u0142ka z tym samym rokiem po\u015bwi\u0119cenia \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej. Cmentarz w Szklanej G\u00f3rze nale\u017ca\u0142 do przywidzkiej parafii ewangelickiej. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na tym katolicko-ewangelickim pograniczu Kaszub.\n\nCmentarz poewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 wraz z prowadz\u0105c\u0105 do niego alej\u0105. Po 1945 roku przestano na nim chowa\u0107 zmar\u0142ych; jego istnienie potwierdzaj\u0105 ewidencja konserwatorska i studium gminy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Miejscowy plan zagospodarowania / studium gminy Przywidz","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/pruszczgdanski/przywidz/00.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0258","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21203,"lng":18.39216,"name_de":"Glasberg","name_pl":"Szklana G\u00f3ra \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawna szko\u0142a ewangelicka w Ma\u0142ym Kacku (niem. Klein Katz), dzia\u0142aj\u0105ca przy lutera\u0144skim ko\u015bciele parafialnym. Klein Katz by\u0142 ewangelick\u0105 parafi\u0105 macierzyst\u0105 \u2014 istnia\u0142a ju\u017c przed 1713 r., obejmowa\u0142a protestant\u00f3w z Klein Katz i wsi s\u0105siednich; w 1873 wydzielono z niej parafi\u0119 Friedenau (Karczemki). Ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski ufundowali Rosenbergowie (Jerzy Rosenberg, p\u00f3\u017an. burmistrz Gda\u0144ska); \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie 1568\u20131572 lub 1586. Przy ko\u015bciele funkcjonowa\u0142a szko\u0142a ewangelicka; po w\u0142\u0105czeniu Ma\u0142ego Kacka do Gdyni jej budynek obj\u0119\u0142a Szko\u0142a Podstawowa nr 8. Administracyjnie do 1920 r. Klein Katz nale\u017ca\u0142 do Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen (RB Danzig, Prusy Zach.), po 1920 do Polski \u2014 nie do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Ludno\u015b\u0107: 1818 \u2014 226 (133 ewang., 93 kat.); 1871 \u2014 359 (172 ewang., 182 kat.); 1910 \u2014 301. Po 1945 s\u0105siedni ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy (13.05.1945, pw. Matki Bo\u017cej Bolesnej). Los samego budynku szko\u0142y dzi\u015b [?].","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Szko\u0142a ewangelicka, ob. plebania, po\u0142. XIX (w zespole osady rzemie\u015blniczej Ma\u0142y Kack) (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Osada rzemie\u015blnicza Ma\u0142y Kack \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-237008"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0402","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.48564,"lng":18.54344,"name_de":"Evangelische Schule Klein Katz [?]","name_pl":"Szko\u0142a ewangelicka, ob. plebania, po\u0142. XIX (w zespole osady rzemie\u015blniczej Ma\u0142y Kack)","powiat":"Gdynia M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Obiekt opisany jako \u201eszko\u0142a katolicka i ewangelicka\u201d w Gda\u0144sku \u2014 to budynek szkolny zwi\u0105zany z gmin\u0105 ewangelick\u0105, nie \u015bwi\u0105tynia. Brak jednoznacznego \u017ar\u00f3d\u0142a co do dok\u0142adnej lokalizacji i powojennego losu, b\u0142\u0119dnie zaklasyfikowany jako ko\u015bci\u00f3\u0142.","built_year":1827,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburska","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Szko\u0142a katolicka i ewangelicka (Wikidata)","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0293","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.333165871,"lng":18.633993853,"name_de":null,"name_pl":"Szko\u0142a katolicka i ewangelicka","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Szlaga le\u017cy w gminie Osiek; do dzi\u015b istnieje tu osada Szlaga-M\u0142yn, a nazwa m\u00f3wi, z czego wie\u015b wyros\u0142a. S\u0142ownik geograficzny opisuje Szlag\u0119, po niemiecku Schlaga, jako osad\u0119 m\u0142y\u0144sk\u0105 nad Prusin\u0105, dop\u0142ywem Czarnej Wody, z poczt\u0105 w Osieku i parafi\u0105 katolick\u0105 w Sk\u00f3rczu; na jej 221 hektarach 52 zajmowa\u0142a rola, 14 \u0142\u0105ki, a 99 las. Sta\u0142 tu m\u0142yn wodny o dw\u00f3ch gankach i jednym do kaszy, obok niego tartak.\n\nBy\u0142a to miejscowo\u015b\u0107 male\u0144ka. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Szladze dwa domy i trzy gospodarstwa domowe, a w nich 22 osoby \u2014 jedenastu m\u0119\u017cczyzn i jedena\u015bcie kobiet \u2014 w tym sze\u015bcioro ewangelik\u00f3w wobec szesnastu katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Te same liczby powtarza S\u0142ownik geograficzny, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 wprost na rok 1885, nie s\u0105 to wi\u0119c dwa niezale\u017cne pomiary, lecz jeden. Wykaz gmin dodaje jednak to, czego w S\u0142owniku nie ma: w kolumnie parafii ewangelickiej stoi przy Szladze ten sam zapis co w kolumnie katolickiej, a ten S\u0142ownik rozwi\u0105zuje jako Sk\u00f3rcz. Ewangelicy z osady mieli wi\u0119c parafi\u0119 tam, gdzie katolicy \u2014 w odleg\u0142ym o jedena\u015bcie kilometr\u00f3w Sk\u00f3rczu.\n\n\ud83d\udfe1 Cmentarza poewangelickiego nie potwierdza \u017caden z przejrzanych wykaz\u00f3w: arkusz gminy Osiek w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w ma sze\u015b\u0107 pozycji, wszystkie w Kasparusie i w Osieku, a ewidencja cmentarzy Pomorza obejmuje 481 pozycji, z kt\u00f3rych \u017cadna nie le\u017cy w powiecie starogardzkim. Arkusz gminny jest przy tym niepe\u0142ny \u2014 brakuje w nim udokumentowanego sk\u0105din\u0105d cmentarza ewangelickiego w Jeziorkach w tej samej gminie \u2014 wi\u0119c jego milczenie sprawy nie zamyka. Przes\u0105dzi\u0107 j\u0105 mog\u0105 dopiero ogl\u0119dziny w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Jeziorki (gm. Osiek), Lapidaria","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-jeziorki-gm-osiek"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Szlaga","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0212","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73838,"lng":18.3834,"name_de":null,"name_pl":"Szlaga \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szp\u0119gawsk, po niemiecku Spengawsken, a w latach 1942\u20131945 w formie zgermanizowanej Pangau, le\u017cy jakie\u015b siedem kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Starogardu Gda\u0144skiego, na przesmyku mi\u0119dzy jeziorami Szp\u0119gawskimi. Wzmiankowany jest od 1341 roku. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142 do Kreis Preu\u00dfisch Stargard, w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej, w pasie zwanym korytarzem, a w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142 si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.\n\nKociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie, ale w samym Szp\u0119gawsku proporcje wyr\u00f3wnywa\u0142y si\u0119 niemal do po\u0142owy: S\u0142ownik geograficzny notuje tu 174 katolik\u00f3w i 150 ewangelik\u00f3w. Warstw\u0119 ewangelick\u0105, lutera\u0144sk\u0105 i unijn\u0105, tworzy\u0142a niemiecka mniejszo\u015b\u0107 zwi\u0105zana z maj\u0105tkiem ziemskim \u2014 dw\u00f3r klasycystyczny pochodzi z oko\u0142o 1800 roku \u2014 oraz z kolej\u0105; parafi\u0119 mieli w Starogardzie. Z miejscowym dworem wi\u0105za\u0142 si\u0119 malarz Eduard Hartung (1866\u20131939). \ud83d\udccc \u015aladem tej spo\u0142eczno\u015bci jest cmentarz poewangelicki. \u26a0 Nie nale\u017cy go myli\u0107 z cmentarzem ofiar zbrodni w Lesie Szp\u0119gawskim z lat 1939\u20131940. To inne miejsce i inna historia.\n\n\ud83d\udccc Znacznie starsze s\u0105 dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a katolickiego. \u015awi\u0105tynia pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, patronatu prywatnego, otrzyma\u0142a odpusty od biskupa kujawskiego Jana w 1424 roku; proboszcz mia\u0142 trzy w\u0142\u00f3ki, a do parafii nale\u017ca\u0142y Zduny. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583 roku, zasta\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany, niedawno naprawiony, konsekrowany, z dobrze ogrodzonym cmentarzem; wie\u015b nale\u017ca\u0142a wtedy do Micha\u0142a Pirschy i trzech Sp\u0119gawskich.\n\n\ud83d\udccc Wizytator odnotowa\u0142 przy tym zaniedbanie: duchowny z Kokoszkowych, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 tu opiek\u0119 \u201enie wiadomo jakim prawem\u201d, mia\u0142 odprawia\u0107 co trzeci\u0105 niedziel\u0119, a czyni\u0142 to \u201erzadko albo nigdy\u201d. \ud83d\udccc Sp\u00f3r szed\u0142 tu jednak nie o mury, lecz o dochody. Kolator \u2014 ten sam Micha\u0142 Pirscha, gorliwy luteranin \u2014 przy\u0142\u0105czy\u0142 rol\u0119 pleba\u0144sk\u0105 do folwarku i, jak pisze \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie, n\u0119ka\u0142 proboszcza; gdy ten chcia\u0142 rol\u0119 odzyska\u0107, musia\u0142 zaniecha\u0107, bo dziedzic ostro mu pogrozi\u0142 i kijem chcia\u0142 go pobi\u0107. Najpierw wi\u0119c zagin\u0119\u0142y w\u0142\u00f3ki, a nied\u0142ugo potem run\u0105\u0142 i ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 zapewne w pierwszej wojnie szwedzkiej, kt\u00f3ra wielkie w tej okolicy poczyni\u0142a spustoszenia.\n\n\ud83d\udccc Jak wygl\u0105da\u0142 ten koniec, wiadomo dok\u0142adnie, bo w 1631 roku proboszcz kokoszkowski \u017cali\u0142 si\u0119 przed konsystorzem gda\u0144skim: w\u0142\u00f3ki rozebrano, budynki gospodarskie obalono, ko\u015bci\u00f3\u0142 le\u017ca\u0142 w gruzach. Jeden dzwon dziedzic umie\u015bci\u0142 na w\u0142asnym domu, \u017ceby czelad\u017a wo\u0142a\u0107 do roboty; o drugim zapisano, \u017ce dosta\u0142 si\u0119 podobno luteranom w Starogardzie \u2014 \ud83d\udfe1 tak brzmi relacja, nie ustalenie. \u00d3wczesny oficja\u0142 pomorski Go\u0142y\u0144ski zach\u0119ca\u0142, napomina\u0142 i wytoczy\u0142 proces, ale wobec niech\u0119ci kolejnych kolator\u00f3w nic nie wsk\u00f3ra\u0142. W 1711 roku ledwie znak zosta\u0142 po ko\u015bciele: miejsce wskazywa\u0142a murowana Bo\u017ca M\u0119ka, a i t\u0119 dziedzice p\u00f3\u017aniej znie\u015bli, stawiaj\u0105c w jej miejscu dom dla robotnik\u00f3w, kt\u00f3rzy na szp\u0119gawskim cmentarzu urz\u0105dzili sobie ogr\u00f3d. Pod koniec osiemnastego wieku pa\u0144stwo Piwniccy nosili si\u0119 z zamiarem odbudowy i obrali nawet miejsce, lecz czasy by\u0142y niespokojne.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bcio\u0142a zast\u0105pi\u0142a kaplica we dworze, na pi\u0119trze \u2014 urz\u0105dzi\u0142 j\u0105 oko\u0142o 1746 roku Stanis\u0142aw Konarski, kasztelan che\u0142mi\u0144ski, a indult na odprawianie Mszy \u015bwi\u0119tej otrzyma\u0142 wprost z Rzymu; po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 z rozkazu biskupa Szembeka dziekan starogardzki Wojciech Pi\u0105tkowski, a kapelanem bywa\u0142 cysters z Pelplina. W 1780 roku kaplica by\u0142a w dobrym stanie, nowe przywileje wyrobi\u0142 u biskupa dziedzic Wincenty Bystram, podkomorzy pruski, i codziennie odprawia\u0142 w niej paulin; na wi\u0119ksze uroczysto\u015bci dw\u00f3r je\u017adzi\u0142 do Kokoszek albo do Starogardu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 266\u2013267.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Grobowiec rodziny von Paleske \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/grobowiec-rodziny-von-paleske/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Szp\u0119gawsk","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0336","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.00313,"lng":18.60591,"name_de":"Spengawsken","name_pl":"Szp\u0119gawsk \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szpon, po niemiecku Spohn, to kaszubska wie\u015b powiatu ko\u015bcierskiego, przed 1945 rokiem w Kreis Berent. Od 1874 roku nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu urz\u0119dowego Alt Grabau, przemianowanego w 1940 roku na okr\u0119g Neukrug; istnia\u0142 tu tak\u017ce obw\u00f3d le\u015bny o tej samej nazwie. Okolica by\u0142a rdzennie kaszubska i katolicka \u2014 parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Grabowie Ko\u015bcierskim \u2014 a ewangelicy stanowili mniejszo\u015b\u0107: niemieckich kolonist\u00f3w osiad\u0142ych w pobli\u017cu huty szk\u0142a i smo\u0142y.\n\nSpis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 132 mieszka\u0144c\u00f3w, po po\u0142owie m\u0119\u017cczyzn i kobiet, mieszkaj\u0105cych w dziewi\u0119tnastu domach: 89 ewangelik\u00f3w i 43 katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 rozstrzyga ten sam wykaz gmin: przy tej wsi stoi parafia ewangelicka w Szymbarku (Sch\u00f6nberg), katolicka w Grabowie Ko\u015bcierskim. Wskazywana gdzie indziej Ko\u015bcierzyna nie ma w spisie oparcia. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w 1910 roku, wie\u015b liczy\u0142a 204 osoby, a liczba ewangelik\u00f3w pozosta\u0142a ta sama \u2014 89, przy 101 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku i 103 po polsku. \ud83d\udccc Powt\u00f3rzenie tej liczby nie jest \u015bladem przepisania starszego odczytu: wiersz z 1910 roku, pozycja 102 wykazu powiatu, ma w\u0142asny komplet danych \u2014 270 hektar\u00f3w, 23 domy mieszkalne, 29 gospodarstw domowych \u2014 i r\u00f3\u017cni si\u0119 od wiersza z 1885 roku, pozycji 97 na stronie 42, we wszystkim poza t\u0105 jedn\u0105 liczb\u0105.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz jest dzi\u015b jedynym materialnym \u015bladem tej spo\u0142eczno\u015bci. Le\u017cy w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, poza zabudowaniami, przy drodze gruntowej do Po\u0142\u0119czyna, i w ewidencji konserwatorskiej gminy Nowa Karczma figuruje pod pozycj\u0105 45 jako cmentarz poewangelicki. Nie zosta\u0142 przy tym pozostawiony sam sobie: w ramach gminnego projektu renowacji zabytkowych cmentarzy, obejmuj\u0105cego tak\u017ce Stary Barkoczyn, Grab\u00f3wko i Szumle\u015b Kr\u00f3lewski, odbudowano kamienne ogrodzenie i ustawiono tablic\u0119 informacyjn\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma \u2014 koscierski.info [kopia archiwalna 2009-06-06]","url":"https://web.archive.org/web/20090606113325/http://koscierski.info:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0209","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18434,"lng":18.20822,"name_de":"Spohn","name_pl":"Szpon \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szprudowo to wie\u015b kociewska w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 parafii w Lignowach, pozostawa\u0142 pod patronatem rz\u0105dowym i nosi\u0142 wezwanie \u015bwi\u0119tych Szymona i Judy. Wed\u0142ug dawnych akt ufundowa\u0107 go mia\u0142 zamo\u017cny so\u0142tys ze Szprudowa.\n\n\u015awi\u0105tynia by\u0142a murowana, kryta dach\u00f3wk\u0105, z wie\u017c\u0105, krucht\u0105 i zakrysti\u0105, z czterema du\u017cymi oknami i dwojgiem drzwi. \ud83d\udd34 Wobec braku \u015brodk\u00f3w na napraw\u0119 rz\u0105d pruski kaza\u0142 j\u0105 rozebra\u0107 w 1827 roku; mieszka\u0144cy chcieli postawi\u0107 w tym miejscu cho\u0107by ma\u0142\u0105 kapliczk\u0119, lecz w\u0142adze \u015bwieckie nie pozwoli\u0142y.\n\n\ud83d\udfe1 Akta nie m\u00f3wi\u0105 o przej\u015bciu tej \u015bwi\u0105tyni na luteranizm. Obiekt nale\u017cy do zestawienia jako element krajobrazu wyznaniowego okolicy, nie jako ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 256.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"katolickie","denomination":"katolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 256","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0540","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":null,"lng":null,"name_de":"Sprauden","name_pl":"Szprudowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (nieistniej\u0105cy)","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Szramowo, po niemiecku Schrammen, le\u017cy w gminie Prabuty w powiecie kwidzy\u0144skim, a dawniej nale\u017ca\u0142o do powiatu suskiego. Nie by\u0142a to wie\u015b, lecz maj\u0119tno\u015b\u0107 na prawie che\u0142mi\u0144skim, przynale\u017cna do Prabut, licz\u0105ca 516 ha, z czego 234 ha roli ornej, 44 ha \u0142\u0105k i a\u017c 218 ha lasu \u2014 czyli niemal po\u0142owa obszaru pod drzewami. W 1565 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht zezwoli\u0142, by starosta prabucki naby\u0142 te szesna\u015bcie w\u0142\u00f3k od dotychczasowego w\u0142a\u015bciciela, a wraz z nimi zastawne dobra w Orkuszu; p\u00f3\u017aniej dziedziczy\u0142 tu Franciszek Szorc. Polskie nazwiska trzyma\u0142y si\u0119 w Szramowie d\u0142ugo \u2014 jeszcze w 1809 roku by\u0142o ich pi\u0119\u0107 na dwudziestu mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nLudno\u015b\u0107 maj\u0105tku by\u0142a mieszana wyznaniowo, i to niemal po po\u0142owie. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Szramowie 10 dom\u00f3w, 20 dym\u00f3w i 108 mieszka\u0144c\u00f3w: 59 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, mieszka\u0142o tu 109 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 70 ewangelik\u00f3w i 39 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Prabutach, oddalonej o pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 kilometra, i tam je\u017adzili do ko\u015bcio\u0142a.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w dokumentacji konserwatorskiej jednym zdaniem, bez datowania i bez opisu po\u0142o\u017cenia; nie ma w niej wzmianki o ogrodzeniu, starodrzewie ani o zachowanej kamieniarce. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, jego powierzchni ani los\u00f3w po 1945 roku nie ustalono;\n\n\ud83d\udccc Nazwa Schrammen potwierdzona czterema \u015bwiadectwami, z rozstrzygni\u0119tym powiatem. Arkusz Messtischblattu 2280 z 1910 roku podpisuje maj\u0105tek \u201eSchrammen, Gut\u201d \u2014 punkt rekordu le\u017cy kilkaset metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od niego \u2014 a w s\u0105siedztwie tego samego arkusza stoj\u0105 Laskowitz, Kaltenhof, Schornsteinm\u00fchle i Scheipnitz, czyli miejscowo\u015bci, kt\u00f3re spis z 1885 roku wymienia w tym samym powiecie Rosenberg. S\u0142ownik geograficzny prowadzi has\u0142o \u201eSzramowo\u201d w dw\u00f3ch punktach i nasz jest drugi: \u201eSz., niem. Schrammen, maj\u0119tno\u015b\u0107 che\u0142mi\u0144ska w Pomezanii, nale\u017c\u0105ca do Prabut, powiat suski [\u2026] 516 ha [\u2026] 1885 r. 10 dm., 20 dym., 108 mieszka\u0144c\u00f3w, 49 kat., 59 ew.\u201d, przy czym Szramowo pierwsze to dobra nad Drw\u0119c\u0105 w powiecie brodnickim i nie nosi tej nazwy niemieckiej; tom X dodaje odsy\u0142acz \u201eSchrammen, ob. Szramowo\u201d. Spis z 1885 roku pod pozycj\u0105 128 powiatu Rosenberg podaje te same liczby i parafi\u0119 Riesenburg, a spis z 1 grudnia 1910 roku \u2014 516,4 ha i 109 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 70 ewangelik\u00f3w i 39 katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o \u201eSzramowo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Rosenberg; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen \u2014 spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2280 (nr Messtischblattu 891), wyd. 1910; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eSzramowo\u201d (punkt 2), oraz t. X, has\u0142o \u201eSchrammen\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg i. Westpr. (poz. 128 oraz skorowidz miejscowo\u015bci); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 385","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2280 (nr Messtischblattu 891), wyd. 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eSzramowo\u201d (punkt 2), oraz t. X, has\u0142o \u201eSchrammen\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg i. Westpr. (poz. 128 oraz skorowidz miejscowo\u015bci)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1102","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.76906,"lng":19.12334,"name_de":"Schrammen","name_pl":"Szramowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sztumscy ewangelicy przez ponad dwie\u015bcie lat modlili si\u0119 w cudzych murach. Przywilej religijny da\u0142 im kr\u00f3l Zygmunt August 27 czerwca 1570 roku; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiali najpierw w szpitalnym ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha, ale w 1599 roku trzeba go by\u0142o odda\u0107 katolikom. Przenie\u015bli si\u0119 wi\u0119c na ratusz i wytrwali tam do 1683 roku, kiedy budynek sp\u0142on\u0105\u0142. Burmistrz Peter Mogge podarowa\u0142 wtedy miastu dom przy Rynku, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 naraz za ratusz i sal\u0119 modlitewn\u0105 \u2014 i ten rozebrano w 1796 roku jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem. Przez dwa dziesi\u0119ciolecia gmina nie mia\u0142a \u017cadnego w\u0142asnego dachu. Najstarsz\u0105 jej pami\u0105tk\u0105 jest kielich sprawiony 10 lutego 1602 roku ze sk\u0142adki, o czym m\u00f3wi napis na stopie: \u201eDiser Kelch ist aus zusammenschossung Christlicher evangelischer Leut ihrer Kirchen zugut vorfertiget Anno 1602 den 10 Februarii\u201d \u2014 \u201eten kielich zosta\u0142 ze sk\u0142adki chrze\u015bcija\u0144skich ludzi ewangelickich, na po\u017cytek ich ko\u015bcio\u0142a, sporz\u0105dzony roku 1602 dnia 10 lutego\u201d. Nie fundacja pa\u0144ska, lecz sk\u0142adka.\n\nKosztorys zatwierdzony 11 wrze\u015bnia 1812 roku zamyka\u0142 si\u0119 kwot\u0105 oko\u0142o 6 520 talar\u00f3w; kr\u00f3l przyzna\u0142 dar \u0142aski 4 500 talar\u00f3w i wolne drewno budowlane. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono uroczy\u015bcie 25 czerwca 1816 roku po\u015brodku Rynku, na miejscu rozebranej wtedy plebanii ewangelickiej; projekt da\u0142 budowniczy krajowy Stephany, budow\u0119 prowadzi\u0142 konduktor budowlany Obuch, a patronem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 magistrat Sztumu. Po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 18 pa\u017adziernika 1818 roku. Wn\u0119trze \u2014 rzut 22 na 12,80 metra, dwa razy trzy murowane filary, wysoko wyprowadzona drewniana kolebka nad naw\u0105 \u015brodkow\u0105 i dwukondygnacyjne przez empory nawy boczne \u2014 powtarza system nieco starszych zbor\u00f3w w Dzierzgoniu i Lichtfeldzie. Chrzcielnica pochodzi z oko\u0142o 1700 roku: na sze\u015bciu polach czaszy namalowano dwunastu aposto\u0142\u00f3w, a pokryw\u0119 wie\u0144cz\u0105 figury Chrystusa i Jana Chrzciciela. Organy o szesnastu g\u0142osach zbudowano w 1876 roku.\n\nW spisie z 1 grudnia 1885 roku Sztum liczy\u0142 2 238 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 1 050 m\u0119\u017cczyzn i 1 188 kobiet \u2014 w 265 domach i 492 gospodarstwach domowych. Katolik\u00f3w by\u0142o 1 347, ewangelik\u00f3w 771, innych chrze\u015bcijan osiemna\u015bcioro, a 102 osoby by\u0142y wyznania moj\u017ceszowego. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu i si\u0119ga\u0142a daleko poza miasto: liczy\u0142a 4 600 dusz, a szko\u0142y utrzymywa\u0142a mi\u0119dzy innymi w Sztumie, Sztumskiej Wsi, Waplewie, U\u015bnicach i Starym Targu.\n\nPo drugiej wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 popad\u0142 w ruin\u0119. Od 1999 roku, po renowacji, mie\u015bci si\u0119 w nim Centrum Kultury Chrze\u015bcija\u0144skiej i Izba Regionalna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, t. 3: Kreis Stuhm, Gda\u0144sk 1909; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 589\u2013590; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w Sztumie \u2014 Wikipedia.*","built_year":1818,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w Sztumie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_poewangelicki_w_Sztumie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0045","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9198663,"lng":19.0305384,"name_de":"Stuhm","name_pl":"Sztum \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Stuhm)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sztutowo, po niemiecku Stutthof, S\u0142ownik geograficzny nazywa najwi\u0119ksz\u0105 i najpi\u0119kniejsz\u0105 wsi\u0105 gda\u0144skiej Mierzei. Le\u017cy tu\u017c przy uj\u015bciu Starej Wis\u0142y do Zalewu Wi\u015blanego, trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Gda\u0144ska, i \u017cy\u0142o z ryb oraz z roli. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu gda\u0144skiego nizinnego, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 \ud83d\udfe1 przypisania do Kreis Gro\u00dfes Werder nie potwierdzono, a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nWie\u015b by\u0142a zdecydowanie ewangelicka i takie zostawi\u0142a liczby. W 1871 roku mieszka\u0142o tu 2 197 ewangelik\u00f3w wobec 38 katolik\u00f3w. Spis z 1885 roku, przywo\u0142any przez S\u0142ownik geograficzny, da\u0142 2 490 mieszka\u0144c\u00f3w w 245 domach: 2 412 ewangelik\u00f3w, 69 katolik\u00f3w i dziewi\u0119cioro dysydent\u00f3w. W 1910 roku naliczono 2 387 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2 233 ewangelik\u00f3w i 77 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Nowym Dworze; ewangelicy utrzymywali w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 \u2014 dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka dla ch\u0142opc\u00f3w mia\u0142a w 1887 roku 192 dzieci i dw\u00f3ch nauczycieli.\n\nWe wsi sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, \u015bwi\u0105tynia miejscowej gminy a\u017c do 1945 roku; \ud83d\udfe1 wzniesiono go w latach 1860\u20131878, cho\u0107 rozpi\u0119to\u015b\u0107 tej daty wymaga sprawdzenia. Po wojnie ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a budowl\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\n\ud83d\udfe1 \u015aladu odr\u0119bnej gminy baptystycznej ani mennonickiej w samym Sztutowie \u017ar\u00f3d\u0142a nie przynosz\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Sztutowo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, dzia\u0142 powiatu Danziger Niederung, strona 20, pozycja 62.*","built_year":1860,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sztutowo \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Sztutowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0247","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.326389,"lng":19.168056,"name_de":"Stutthof","name_pl":"Sztutowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Stutthof)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Szumle\u015b Kr\u00f3lewski \u2014 po niemiecku K\u00f6niglich Sch\u00f6nfliess, po kaszubsku Kr\u00f3lewsczi Szuml\u00e9s \u2014 do 1920 roku le\u017ca\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej; obw\u00f3d urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142 w Trzepowie (Strippau), a s\u0105d obwodowy w Ko\u015bcierzynie. Wie\u015b wyros\u0142a z d\u00f3br kr\u00f3lewskich starostwa skarszewskiego, przej\u0119tych po 1772 roku przez kr\u00f3la pruskiego, a sprowadzeni tu koloni\u015bci niemieccy sprawili, \u017ce ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku t\u0119 przewag\u0119 potwierdza liczbami: na 154 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 79 m\u0119\u017cczyzn i 75 kobiet, w 26 domach i 28 gospodarstwach domowych \u2014 125 by\u0142o ewangelikami, a 29 katolikami. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 wie\u015b mia\u0142a wtedy w Nowym Barkoczynie (Neu Barkoschin), katolick\u0105 w Wysinie (Wischin). \ud83d\udccc \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna by\u0142a ju\u017c inna: w wykazie parafii ewangelickich ze spisu z 1910 roku K\u00f6niglich Sch\u00f6nflie\u00df stoi pod pozycj\u0105 95 przy parafii Mariensee, czyli w Przywidzu w powiecie kartuskim \u2014 razem z s\u0105siednimi Scharsh\u00fctte, Sch\u00f6nflie\u00df Adlig i Schwarzh\u00fctte, co pokazuje, \u017ce przesuni\u0119to ca\u0142\u0105 grup\u0119 wsi. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o, a pogrzeby odbywa\u0142y si\u0119 na miejscowym cmentarzu filialnym.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a wie\u015b i cmentarz osierocono. W ewidencji konserwatorskiej gminy Nowa Karczma figuruje pod pozycj\u0105 48 jako cmentarz poewangelicki, po\u0142o\u017cony oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. \ud83d\udfe1 Ta sama ewidencja nie podaje ani daty za\u0142o\u017cenia, ani stanu zachowania, a wykaz gmin z 1885 roku nie odnotowuje we wsi \u017cadnej \u015bwi\u0105tyni \u2014 pocz\u0105tek cmentarza pozostaje wi\u0119c nieustalony. \u26a0 To inny obiekt ni\u017c wpisane do rejestru kurhany \u2014 cmentarzysko \u2014 w Szumlesiu Kr\u00f3lewskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma \u2014 koscierski.info / Zabytek.pl (686751) [kopia archiwalna 2009-06-06]","url":"https://web.archive.org/web/20090606113325/http://koscierski.info:80/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0210","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15551,"lng":18.24803,"name_de":"K\u00f6niglich Sch\u00f6nfliess","name_pl":"Szumle\u015b Kr\u00f3lewski \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szydlice (niemieckie Schidlitz) by\u0142y przysi\u00f3\u0142kiem wsi Waldow \u2014 dzisiejszego Wa\u0142dowa \u2014 w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Osada nie mia\u0142a w\u0142asnego wiersza w spisie powszechnym i nie wyst\u0119puje w wykazie gmin ani maj\u0105tk\u00f3w powiatu.\n\nMieszkali tu luteranie i nale\u017celi do parafii w Waldow, czynnej ju\u017c w 1635 roku. \ud83d\udccc Ernst M\u00fcller wymienia dw\u00f3ch duchownych tej parafii: Jakoba Nigrinusa, zwanego te\u017c Schwartzem, kt\u00f3ry by\u0142 pastorem w Waldow od oko\u0142o 1630 roku i w 1634 przeszed\u0142 do \u0141upawy, oraz Wilhelma Maxa Carola Hildebrandta, ordynowanego na to stanowisko 8 grudnia 1889 roku i powo\u0142anego 1 kwietnia 1893 roku gdzie indziej. \ud83d\udfe1 M\u00fcller nie dopowiada przy tym, o kt\u00f3re Waldow chodzi \u2014 samego synodu miasteckiego w jego ksi\u0119dze nie ma. Tamtejszy szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1716 roku by\u0142 ewangelicki \u2014 dzi\u015b s\u0142u\u017cy rzymskim katolikom jako \u015bwi\u0105tynia filialna pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Szydlice nigdy nie mia\u0142y; mia\u0142y natomiast cmentarz ewangelicki i to on jest przedmiotem tego wpisu.\n\nPo 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce, ludno\u015b\u0107 niemiecka odesz\u0142a, a cmentarz straci\u0142 opiekun\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Ani daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, ani dzisiejszego stanu nie potwierdzaj\u0105 dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a; ewidencja konserwatorska okre\u015bla go jako cmentarz-mogi\u0142\u0119, co wskazuje na obiekt bardzo niewielki, ale i to wymaga sprawdzenia na miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gminie Miastko (SP3 Miastko).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gm. Miastko (SP3 Miastko)","url":"https://sp3.miastko.pl/zalaczniki/dokumenty/it%20miejscowosci%20w%20gm.%20Miastko.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16_OSM","id":"CM-0617","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0504,"lng":17.1097,"name_de":"Schidlitz (Kr. Rummelsburg)","name_pl":"Szydlice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szymankowo (po niemiecku Simonsdorf, w dawnym zapisie polskim Szymon) le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach, dziewi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od Malborka. Przywilej dla wsi wystawi\u0142 w 1353 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode, nadaj\u0105c trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k Miko\u0142ajowi zwanemu Claus Nybus i tamtejszym mieszka\u0144com na prawie che\u0142mi\u0144skim; w 1565 roku Zygmunt August zezwoli\u0142 Walentemu Ueberfeldtowi dokupi\u0107 tu trzy w\u0142\u00f3ki. W XIX wieku wie\u015b sta\u0142a si\u0119 w\u0119z\u0142em kolejowym \u2014 krzy\u017cowa\u0142y si\u0119 tu kolej wschodnia z linii Tczew\u2013Ejtkuny i kolej \u017cu\u0142awska (Werderbahn), \u0142\u0105cz\u0105ca Nowy Dw\u00f3r i Nytych; pa\u0144stwow\u0105 lini\u0119 z Szymankowa do Nowego Dworu Gda\u0144skiego otwarto 1 pa\u017adziernika 1886 roku.\n\nEwangelicka wsp\u00f3lnota Szymankowa uformowa\u0142a si\u0119 pod koniec XVI wieku i przez pewien czas stanowi\u0142a osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 \u2014 obok Gnojewa, Mi\u0142oradza (Mielenz) i Starej Ko\u015bcielnicy (Alt-M\u00fcnsterberg). W 1609 roku Joachim Pfeifferhorn wydzier\u017cawi\u0142 tutejszy urz\u0105d duchownego. W 1630 roku wszystkie cztery gminy z\u0142\u0105czono w jedn\u0105 parafi\u0119, a w 1633 roku wsp\u00f3lnota Szymankowa rozebra\u0142a sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 i przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do Starej Ko\u015bcielnicy. Wsp\u00f3lni duchowni mieszkali odt\u0105d w Gnojewie, od 1637 roku w Starej Ko\u015bcielnicy, a w 1870 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono z powrotem do Gnojewa.\n\nR\u0119kopi\u015bmienna kontynuacja spisu duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa zachowa\u0142a pami\u0119\u0107 o tym, jak tutejsza parafia si\u0119 rozpad\u0142a. Szymankowo tworzy\u0142o jedn\u0105 parafi\u0119 wraz z Gnojewem, Mi\u0142oradzem i Star\u0105 Ko\u015bcielnic\u0105. Gdy w XVIII wieku odszed\u0142 stamt\u0105d duchowny nazwiskiem Richter, gmina podzieli\u0142a si\u0119: Mi\u0142oradz i Stara Ko\u015bcielnica zapragn\u0119\u0142y osobnego duchownego, Gnojewo i Szymankowo r\u00f3wnie\u017c. Zapisano przy tym, \u017ce Richter przyj\u0105\u0142 ten podzia\u0142 bole\u015bnie \u2014 zrozumia\u0142, \u017ce sam go swoim odej\u015bciem spowodowa\u0142, popad\u0142 w melancholi\u0119 i w niej zmar\u0142. \ud83d\udccc W tomie pe\u0142nym dat i rubryk to jedyne zdanie o czyim\u015b wn\u0119trzu. \u26a0 Bywa podawane, \u017ce Szymankowo pozosta\u0142o wraz z Gnojewem \u201eprzy dotychczasowym \u2014 Richterze\u201d; r\u0119kopis m\u00f3wi jednak o jego odej\u015bciu ze wszystkich czterech wsi, po kt\u00f3rym dwie pary miejscowo\u015bci zapragn\u0119\u0142y osobnych duchownych. \ud83d\udd34 Kronika parafialna z 1890 roku o \u017cadnym p\u00f3\u017aniejszym podziale nie wie: po po\u0142\u0105czeniu z 1630 roku prowadzi jedn\u0105 parafi\u0119 a\u017c do swoich czas\u00f3w, a spis z 1885 roku zastaje ewangelik\u00f3w Szymankowa przy Gnojewie.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 284 mieszka\u0144c\u00f3w, podzielonych niemal r\u00f3wno: 126 katolik\u00f3w, 121 ewangelik\u00f3w i 37 os\u00f3b innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gnojewie, katolicy do Ko\u0144czewic. \u015alad tej przynale\u017cno\u015bci wida\u0107 do dzi\u015b w gnojewskim ko\u015bciele: wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u0142awek nosi dat\u0119 1751 i gmerki gospodarzy z Gnojewa i Szymankowa, a \u0142awk\u0119 kobiec\u0105 numer 6 ufundowa\u0142 Peter Grunau z Szymankowa. Katolicy Szymankowa mieli natomiast star\u0105 fili\u0119 Gnojewa, wzmiankowan\u0105 w 1604 roku, gdy tutejsza kaplica by\u0142a ju\u017c zniszczona, a dwa dzwony wisia\u0142y przy przydro\u017cnym krzy\u017cu przed wsi\u0105; oko\u0142o 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Szymankowie sta\u0142 znowu. \u015awi\u0105tynia we wsi jest czynna do dzi\u015b jako rzymskokatolicka; \ud83d\udfe1 okoliczno\u015bci, w jakich obj\u0119to j\u0105 po 1945 roku, pozostaj\u0105 nieustalone.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d (Gda\u0144sk 1713), egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105, s. 45; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, has\u0142o Alt-M\u00fcnsterberg und Gnojau; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919, has\u0142a Gnojau i Tiegenhof.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0384","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.073056,"lng":18.923056,"name_de":"Simonsdorf","name_pl":"Szymankowo","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\ud83d\udccc Szymbark (po niemiecku Sch\u00f6nberg) zacz\u0105\u0142 si\u0119 od decyzji starosty. Oko\u0142o 1609\u20131610 roku Demetrius Weiher, starosta ko\u015bcierski, za\u0142o\u017cy\u0142 tu gmin\u0119 lutera\u0144sk\u0105 i osadzi\u0142 niemieckich kolonist\u00f3w. Parafia szybko sta\u0142a si\u0119 macierzysta dla ca\u0142ej okolicy \u2014 nale\u017ca\u0142y do niej K\u0142obuczyno, Stara Huta i Pierszczewo. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, szachulcowy, postawiono oko\u0142o 1610 roku. \ud83d\udccc \u015awi\u0105tyni\u0119, kt\u00f3r\u0105 znamy z dziewi\u0119tnastowiecznych opis\u00f3w, po\u015bwi\u0119cono 19 grudnia 1785 roku: budowl\u0119 murowan\u0105, z masywnych \u015bcian, mieszcz\u0105c\u0105 dwa tysi\u0105ce os\u00f3b. Tak zapisa\u0142 to Agathon Harnoch, a jego wykaz ewangelickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 pod nazw\u0105 \u201eSch\u00f6nberg\u201d, w diecezji kartuskiej \u2014 4725 dusz.\n\n\ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105 przy Szymbarku jeszcze dwie inne daty i obie s\u0105 z Harnochem niezgodne: jedne opracowania m\u00f3wi\u0105 o murowanym, neogotyckim ko\u015bciele wzniesionym w latach 1882\u20131884, inne \u2014 przytaczane w atlasie przy Starkowej Hucie \u2014 o budowie w latach 1892\u20131894 i o erygowaniu samodzielnej parafii 1 kwietnia 1928 roku. Gdyby now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 postawiono na osiem lat przed wydaniem statystyki, Harnoch by j\u0105 opisa\u0142; datowania 1882\u20131884 nie da si\u0119 wi\u0119c utrzyma\u0107, a lata 1892\u20131894 le\u017c\u0105 ju\u017c po jego druku i rozstrzygni\u0119cia wymagaj\u0105. Z tego samego czasu co ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi cmentarz przyko\u015bcielny.\n\nWie\u015b by\u0142a zdecydowanie ewangelicka. Dzia\u0142a\u0142a tu dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka \u2014 w 1887 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej 182 dzieci. Katolicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie. W 1869 roku Szymbark liczy\u0142 343 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1885 \u2014 391, z czego 352 ewangelik\u00f3w i 29 katolik\u00f3w, a oko\u0142o 1905 roku 426. \ud83d\udfe1 Pozosta\u0142\u0105 dziesi\u0105tk\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a kwalifikuj\u0105 rozbie\u017cnie: spis z 1 grudnia 1885 roku (Gemeindelexikon, powiat Karthaus, strona 52, pozycja 105) m\u00f3wi o innych chrze\u015bcijanach, S\u0142ownik geograficzny o \u017bydach.\n\n\ud83d\udccc Ciekawa jest ostatnia liczba. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 330 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 248 wyznania ewangelickiego \u2014 ale narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 221 os\u00f3b, a polsk\u0105 109. \ud83d\udfe1 Zestawienie tych liczb pozwala domniemywa\u0107, \u017ce co najmniej dwadzie\u015bcia siedem os\u00f3b \u0142\u0105czy\u0142o wyznanie ewangelickie z narodowo\u015bci\u0105 polsk\u0105 \u2014 rzecz w tych stronach niecodzienna; rachunek trzyma si\u0119 jednak tylko przy za\u0142o\u017ceniu, \u017ce wszyscy tutejsi Niemcy byli ewangelikami, a spis obu odpowiedzi nie krzy\u017cowa\u0142.\n\nPo 1945 roku parafi\u0119 ewangelick\u0105 zlikwidowano, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Teresy od Dzieci\u0105tka Jezus. Cmentarz opuszczono; zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty nagrobk\u00f3w i starodrzew. Obiekt figuruje w ewidencji konserwatorskiej pod kart\u0105 CM.73316.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Sch\u00f6nberg","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/schoenberg.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0343","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.220266,"lng":18.104074,"name_de":"Sch\u00f6nberg","name_pl":"Szymbark \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szymbark (po niemiecku Sch\u00f6nberg) w gminie St\u0119\u017cyca nale\u017ca\u0142 przed 1945 rokiem do Kreis Karthaus. W przeciwie\u0144stwie do silnie katolickiego, kaszubskiego otoczenia by\u0142a to miejscowo\u015b\u0107 z wyra\u017an\u0105 warstw\u0105 ewangelick\u0105 i w\u0142asn\u0105 parafi\u0105. \ud83d\udccc Ewangelicy mieli tu w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, wzniesiony w latach 1882\u20131884 w stylu neogotyckim \u2014 z kamienia polnego i ceg\u0142y maszynowej, na planie krzy\u017ca. Katolicy ucz\u0119szczali do ko\u015bcio\u0142a w Ko\u015bcierzynie. Wie\u015b by\u0142a zdecydowanie ewangelicka. W 1869 roku liczy\u0142a 343 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1885 \u2014 391, z czego 352 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w, a w 1905 roku 432.\n\n\ud83d\udccc Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 330 mieszka\u0144c\u00f3w i 248 ewangelik\u00f3w \u2014 ale narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 221 os\u00f3b, a polsk\u0105 109. Co najmniej dwadzie\u015bcia siedem os\u00f3b by\u0142o wi\u0119c ewangelikami i zarazem Polakami. \u26a0 To dolna granica, nie liczba dok\u0142adna: gdyby cz\u0119\u015b\u0107 Niemc\u00f3w by\u0142a katolikami, ewangelickich Polak\u00f3w by\u0142oby odpowiednio wi\u0119cej. Dzia\u0142a\u0142a tu r\u00f3wnie\u017c dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka.\n\n\ud83d\udfe1 Datowanie ko\u015bcio\u0142a bywa podawane inaczej: \u017ar\u00f3d\u0142o przytoczone przy opisie Starkowej Huty m\u00f3wi o latach 1892\u20131894 i o erygowaniu samodzielnej parafii 1 kwietnia 1928 roku. Rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygni\u0119to. Po 1945 roku niemiecka mniejszo\u015b\u0107 i cz\u0119\u015b\u0107 Kaszub\u00f3w zosta\u0142y wysiedlone, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Teresy od Dzieci\u0105tka Jezus, w dekanacie St\u0119\u017cyca, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 154 decyzj\u0105 z 2 grudnia 1961 roku.\n\n\u26a0 Tutejszy cmentarz ma osobny wpis. \ud83d\udccc Wie\u015b powsta\u0142a z osadnictwa, i to wiadomo z dokument\u00f3w. Sch\u00f6nberg za\u0142o\u017cy\u0142 starosta ko\u015bcierski Demetrius Weiher, osadzaj\u0105c tu \u2014 podobnie jak w s\u0105siednim Klobschinie od 1605 roku \u2014 ewangelickich osadnik\u00f3w z Pomorza. Erich Hoffmann, opieraj\u0105c si\u0119 na dokumentach z lat 1611, 1618 i 1630, wyliczy\u0142, \u017ce wie\u015b za\u0142o\u017cono pod koniec 1609 albo w 1610 roku. Przywilej z 4 pa\u017adziernika 1611 roku zapisa\u0142 osadnikom wolno\u015b\u0107 wyznania i prawo budowy ko\u015bcio\u0142a. Pierwszym udokumentowanym pastorem by\u0142 w 1641 roku Christianus Ebel, a najstarsza wsp\u00f3lna ksi\u0119ga metrykalna Szymbarku i Nowego Barkoczyna zaczyna si\u0119 w 1694 roku.\n\n\ud83d\udccc Trzechsetlecie obchodzono 15 stycznia 1911 roku \u2014 z kazaniem generalnego superintendenta D\u00f6blina i pie\u015bniami \u201eBis hierher hat mich Gott gebracht\u201d oraz \u201eWarownym grodem jest nasz B\u00f3g\u201d. \u26a0 S\u0105siedni Klobschin mia\u0142 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i predykanta (Martina Taberta) tylko w latach 1605\u20131630. Gdy dobra przej\u0119li kartuzi, pastora wyp\u0119dzono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano; tamtejsi parafianie przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do Szymbarku \u2014 st\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 podanie o klobszy\u0144skich dzwonach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1882,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Teresy od Dzieci\u0105tka Jezus w Szymbarku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Teresy_od_Dzieci%C4%85tka_Jezus_w_Szymbarku"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Szymbarku \u2014 Gmina St\u0119\u017cyca","url":"https://www.gminastezyca.pl/pl/526/0/kosciol-pw-sw-teresy-od-dzieciatka-jezus-w-szymbarku.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eSzymbark\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0241","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.217537,"lng":18.104066,"name_de":"Sch\u00f6nberg","name_pl":"Szymbark \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Sch\u00f6nberg)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tadzino, po niemiecku Tadden, le\u017ca\u0142o do 1945 roku w Kreis Lauenburg i. Pom. w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin), a wi\u0119c w prowincji Pomorze. Wie\u015b podlega\u0142a urz\u0119dowi stanu cywilnego i okr\u0119gowi urz\u0119dowemu w Gniewinie, a s\u0105d obwodowy mia\u0142a w L\u0119borku.\n\nEwangelicy stanowili tu niemal ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107: spis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w Tadzinie 61 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w. Pierwsi nale\u017celi do parafii w Gniewinie, drudzy do parafii w L\u0119borku \u2014 tak m\u00f3wi has\u0142o *S\u0142ownika geograficznego*, tak samo rubryki spisu, i to one rozstrzygaj\u0105: G\u00f3ra, kt\u00f3ra kr\u0105\u017cy\u0142a po wcze\u015bniejszych wypisach, wzi\u0119\u0142a si\u0119 z pomy\u0142ki. \ud83d\udccc Sam S\u0142ownik, kt\u00f3rego tom XII ukaza\u0142 si\u0119 w latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku, notuje w Tadzinie 48 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w; \ud83d\udd34 kr\u0105\u017c\u0105ca po wypisach liczba 208 katolik\u00f3w jest pomy\u0142k\u0105.\n\nWi\u0119\u017a z Gniewinem by\u0142a trwalsza ni\u017c u s\u0105siad\u00f3w. Ernst M\u00fcller wymienia Tadden w\u015br\u00f3d wsi parafii gniewi\u0144skiej, a w wykazie miejscowo\u015bci, kt\u00f3re w 1889 roku od\u0142\u0105czono od Osiek i przy\u0142\u0105czono do Gniewina, Tadzina nie ma \u2014 inaczej ni\u017c Perlina i Toliszczka, kt\u00f3re trafi\u0142y tam dopiero wtedy. Szereg pastor\u00f3w gniewi\u0144skich M\u00fcller otwiera Nikolausem Petrofisiusem z 1547 roku, a sam ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowany jest w 1400 roku i po reformacji pozosta\u0142 przy ewangelikach dzi\u0119ki patronatowi dziedzic\u00f3w; stary sp\u0142on\u0105\u0142 na pocz\u0105tku XVII wieku, a dzwony nosz\u0105 daty 1601 i 1604.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nigdy nie mia\u0142a \u2014 pozosta\u0142 po niej wy\u0142\u0105cznie cmentarz. Jest niewielki, za\u0142o\u017cony na planie zbli\u017conym do kwadratu, na skraju lasu przy dawnej linii kolejowej z Wejherowa do L\u0119borka. Dzi\u015b silnie zarasta go je\u017cyna, a p\u0142yty w wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 rozbite; zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi nagrobki Adolfa Srocka (1877\u20131932), Ottona Altersa (1867\u20131938) i Theodora Trappa (1870\u20131939), z cytatami biblijnymi w przek\u0142adzie Lutra. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlili polscy osadnicy. Cmentarz bywa jednak odwiedzany do dzi\u015b \u2014 kto\u015b zostawia na nim sztuczne kwiaty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Gmina Gniewino: Tadzino (Tadden) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0121","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.677749,"lng":18.022512,"name_de":"Tadden","name_pl":"Tadzino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"T\u0105gowie (Tangen) by\u0142o owalnic\u0105 w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), wzmiankowan\u0105 od 1385 roku \u2014 wtedy to ksi\u0105\u017c\u0119ta szczeci\u0144scy zastawili Krzy\u017cakom ziemi\u0119 tuchomsk\u0105, a w akcie wymieniono je obok Ciemna, Trzebiatkowych, Modrzewa, Tuchomia, Tuchomka i Kotkowych. Le\u017ca\u0142o 8,5 kilometra na zach\u00f3d od Bytowa i zajmowa\u0142o 653,5 hektara; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142o w Chotkowie (Kathkow), a poczt\u0119 w Borzytuchomiu. Ksi\u0119ga czynszowa z 1437 roku pokazuje wie\u015b jeszcze \u015bredniowieczn\u0105: 27 w\u0142\u00f3k czynszowych, z ka\u017cdej p\u00f3\u0142 grzywny, dwie kury i pomoc przy sianokosach po p\u00f3\u0142 morga od w\u0142\u00f3ki; dwie w\u0142\u00f3ki sta\u0142y puste, ogrod\u00f3w by\u0142o dziewi\u0119\u0107, z czego cztery trzyma\u0142 so\u0142tys, a pi\u0119\u0107 oddawa\u0142o w\u00f3jtowi bytowskiemu zbo\u017ce i kury. W 1668 roku T\u0105gowie nale\u017ca\u0142o do folwarku w Tuchomiu Wielkim.\n\nWie\u015b by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej mierze ewangelicka: w 1885 roku na 414 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 408 ewangelik\u00f3w, czworo katolik\u00f3w i dwoje dysydent\u00f3w, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 400 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1933 roku na 304 mieszka\u0144c\u00f3w katolik\u00f3w by\u0142o pi\u0119cioro. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen); wykaz duchownych Pomorza wymienia Tangen wprost w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii. Katolicy podlegali Niezabyszewu (Damsdorf) \u2014 tak podaje i spis z 1895 roku, i Meyers z 1932 roku \u2014 a w ko\u015bciele filialnym w Tuchomiu naliczono ich w 1866 roku jedena\u015bcioro.\n\n\u015awi\u0105tyni w\u0142asnej T\u0105gowie nie mia\u0142o; sta\u0142a tylko \u017celiwno-drewniana dzwonnica z br\u0105zowym dzwonem na p\u00f3\u0142nocnym kra\u0144cu nawsia. Cmentarz le\u017ca\u0142 na wzniesieniu przy p\u00f3\u0142nocnym rozwidleniu drogi, ogrodzony murem z kamienia polnego \u2014 tak opisano go w 1938 roku. *S\u0142ownik geograficzny* po\u015bwi\u0119ci\u0142 wsi osobne has\u0142o, pod nazw\u0105 T\u0105gomie, i to z niego pochodz\u0105 liczby z 1885 roku: 51 dom\u00f3w, 76 dym\u00f3w i 653 hektary obszaru.\n\n\ud83d\udfe1 Los\u00f3w wsi po 1945 roku ani dzisiejszego stanu cmentarza nie ustalono; dost\u0119pny wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tuchomie nie obejmuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiezabyszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny t. XII, has\u0142o T\u0105gomie i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen s. 78; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 196, pozycja 41","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0741","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14667,"lng":17.37111,"name_de":"Tangen","name_pl":"T\u0105gowie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tarn\u00f3wka \u2014 Tarnowke \u2014 le\u017cy w powiecie z\u0142otowskim, a jej ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki ufundowali w 1582 roku Grudzi\u0144scy, jeszcze w stuleciu Reformacji, w czasie gdy o wyznaniu wsi rozstrzyga\u0142 najcz\u0119\u015bciej jej w\u0142a\u015bciciel. R\u00f3d ten mia\u0142 w tych stronach pozycj\u0119 na tyle mocn\u0105, \u017ce jego wyb\u00f3r wyznaniowy stawa\u0142 si\u0119 wyborem okolicy \u2014 a siedemdziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej Grudzi\u0144scy grzebali ju\u017c swoich zmar\u0142ych w katolickiej kaplicy w Z\u0142otowie i zwozili ceg\u0142\u0119 na tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nBudowla, kt\u00f3r\u0105 ogl\u0105damy dzisiaj, jest m\u0142odsza o niemal dwa wieki: postawiono j\u0105 w 1773 roku z fundacji ksi\u0119\u017cnej Anny Su\u0142kowskiej, w konstrukcji szachulcowej \u2014 z drewnianego szkieletu wype\u0142nionego ceg\u0142\u0105 lub glin\u0105. Dwie fundacje, dwa nazwiska rod\u00f3w i dwie epoki z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 wi\u0119c na jedno miejsce kultu; sam zb\u00f3r wywodzi swoje pocz\u0105tki od 1579 roku.\n\nW 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ale w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 \u2014 pod wezwaniem Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny \u2014 erygowano tu dopiero w 1951 roku. Sze\u015b\u0107 lat dzieli jedno wydarzenie od drugiego.\n\n\ud83d\udccc Dla odwiedzaj\u0105cego liczy si\u0119 dzi\u015b jeden szczeg\u00f3\u0142: \u015bciany. Szachulec nie znosi zaniedbania tak, jak znosi je mur pe\u0142ny \u2014 wilgo\u0107 w wype\u0142nieniu rozsadza szkielet w ci\u0105gu kilku zim. A mimo to ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tarn\u00f3wce stoi nieprzerwanie od 1773 roku i pozostaje najstarszym zachowanym \u015bwiadectwem ewangelickiej przesz\u0142o\u015bci tej wsi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. Nawiedzenia NMP \u2014 Zabytek.pl.*","built_year":1579,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungsergebnisse/familienbuch-tarnowke.php"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. Nawiedzenia NMP \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/tarnowka-kosciol-par-pw-nawiedzenia-nmp"}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"KOS-0157","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.3408,"lng":16.8511,"name_de":"Tarnowke","name_pl":"Tarn\u00f3wka (parafia)","powiat":"z\u0142otowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Taw\u0119cino \u2014 do 10 marca 1945 roku Tauenzin, w starszych zapisach Tawczin (1397) i Tauenzien (1575) \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Okolica od XVI wieku by\u0142a zluteranizowana i ludno\u015b\u0107 mia\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelick\u0105.\n\nWie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 obwodu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y jeszcze Bonswitz, K\u00fcssow i Reckow; ko\u015bcielnie natomiast podlega\u0142a parafii w Salinie (Saulin) \u2014 nazwa stoi w spisie w postaci frakturowej \u201eGaulin\u201d \u2014 pozostaj\u0105cej pod patronatem von Krockow\u00f3w. Tak zapisa\u0142 j\u0105 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, notuj\u0105c tu 392 ewangelik\u00f3w i 1 katolika, odsy\u0142aj\u0105c katolik\u00f3w do parafii w L\u0119borku, a urz\u0105d stanu cywilnego wskazuj\u0105c w \u015awiartowie (Schwartow).\n\n\ud83d\udccc W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Taw\u0119cino nie mia\u0142o, a wiadomo\u015b\u0107, jakoby figurowa\u0142o w spisie z 1908 roku jako siedziba parafii z Bonswitz, K\u00fcssow i Reckow, wykazy parafii obalaj\u0105: ani w zbiorczej statystyce Schultza z oko\u0142o 1910 roku, wyliczaj\u0105cej z nazwy wszystkie osiemna\u015bcie parafii powiatu l\u0119borskiego, ani w prowadzonym przez M\u00fcllera synodzie l\u0119borskim, r\u00f3wnie\u017c osiemnastu parafii, Tauenzin nie wyst\u0119puje. Nie zgadza si\u0119 te\u017c sk\u0142ad rzekomej parafii: Bonswitz nale\u017ca\u0142 w 1895 roku do tego samego Salina co Taw\u0119cino, a Reckow do Garczegorza z Brze\u017anem; wszystkie trzy wsie \u0142\u0105czy\u0142 z Taw\u0119cinem obw\u00f3d urz\u0119dowy, a nie ko\u015bci\u00f3\u0142. \ud83d\udfe1 Parafii K\u00fcssowa z tego samego spisu wskaza\u0107 si\u0119 nie da: wiersz tej wsi jest jednym z sze\u015bciu brakuj\u0105cych w\u015br\u00f3d stu siedemdziesi\u0119ciu dw\u00f3ch pozycji powiatu l\u0119borskiego.\n\n\ud83d\udfe1 Ostro\u017cno\u015bci wymaga te\u017c wiadomo\u015b\u0107 o ewangelickich ksi\u0119gach metrykalnych zachowanych od 1765 roku: skoro parafii tu nie by\u0142o, by\u0142yby to ksi\u0119gi parafii macierzystej, a ta z czasem si\u0119 zmieni\u0142a. W wykazie M\u00fcllera z 1912 roku parafia Salino obejmuje ju\u017c Gr. i Kl. Schwichow, Schlackow, Lantow, Garkewitz, Saulinske, Mirsinkow, Ryhke i Damerkow, bez Taw\u0119cina, a obok dzia\u0142a nowa parafia w \u015awiartowie \u2014 od 1889 roku prowadzona przez wikariuszy, erygowana w 1902 roku na mocy dokumentu z 14 i 23 listopada 1901. *S\u0142ownik geograficzny* w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku naliczy\u0142 we wsi 415 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 11 katolik\u00f3w; reszt\u0119 nale\u017cy rozumie\u0107 jako ewangelik\u00f3w, bo *S\u0142ownik* podaje wprost tylko liczb\u0119 katolik\u00f3w.\n\nW 1945 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a na trasie marszu \u015bmierci wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu Stutthof. Po wojnie ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono. \ud83d\udccc Dzi\u015b teren zarasta krzewami; zosta\u0142y rozproszone \u015blady nagrobk\u00f3w rodzinnych i podstawy krzy\u017cy, bez inskrypcji pozwalaj\u0105cych rozpozna\u0107 pochowanych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Taw\u0119cino - Tauenzin (cmentarze.lebork.pl) [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTanczyno\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0634","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_tawecino/tawecino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.65531,"lng":17.79365,"name_de":"Tauenzin","name_pl":"Taw\u0119cino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tczew, po niemiecku Dirschau, mia\u0142 liczn\u0105 mniejszo\u015b\u0107 ewangelick\u0105, w wi\u0119kszo\u015bci niemieck\u0105: w 1910 roku naliczono tu 7466 ewangelik\u00f3w, czyli blisko czterdzie\u015bci cztery procent z niespe\u0142na siedemnastu tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w. Chowano ich osobno, na w\u0142asnym cmentarzu \u2014 lutera\u0144skim i unijnym; mennonici znad Wis\u0142y, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach i z tym miejscem nie maj\u0105 zwi\u0105zku.\n\n\ud83d\udccc Dlaczego cmentarze ewangelickie na Pomorzu zak\u0142adano osobno, wida\u0107 w \u017ar\u00f3dle starszym ni\u017c one same. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z lat 1582\u20131583, przeprowadzona z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, zaleca przy Tczewie dwie rzeczy naraz: znale\u017a\u0107 dla miasta duchownego \u201emocnego w s\u0142owie i mowie\u201d, aby \u201eposkromi\u0107 zuchwa\u0142o\u015b\u0107 pewnego mieszkaj\u0105cego tu predykanta\u201d, oraz \u201eprzy sposobno\u015bci zr\u0119cznie zbada\u0107, czy heretyk\u00f3w mo\u017cna wykluczy\u0107 z poch\u00f3wku w po\u015bwi\u0119conej ziemi\u201d. Wynika z tego, \u017ce w Tczewie dzia\u0142a\u0142 ju\u017c wtedy duchowny ewangelicki, a pytanie o prawo do grobu w po\u015bwi\u0119conej ziemi stawiano blisko p\u00f3\u0142 wieku przed powstaniem osobnych cmentarzy ewangelickich. Sam wizytator by\u0142 ostro\u017cny \u2014 polecenie, by \u201ezbada\u0107 zr\u0119cznie\u201d, wskazuje, \u017ce nie uwa\u017ca\u0142 wykluczenia za rzecz oczywist\u0105. Czy do niego dosz\u0142o, \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje.\n\n\ud83d\udccc \u017be tczewscy ewangelicy zapu\u015bcili tu korzenie na dobre, po\u015bwiadcza biogram spisany przez Ernsta M\u00fcllera. Johann Jakob Diestel urodzi\u0142 si\u0119 w Tczewie w 1685 roku jako syn mieszczanina i rajcy miejskiego; uczy\u0142 si\u0119 od 1696 roku w gimnazjum gda\u0144skim, od 1701 w Toruniu, w 1705 wst\u0105pi\u0142 na uniwersytet w Kr\u00f3lewcu, a w 1709 przyj\u0105\u0142 ordynacj\u0119 na pastora w Nowych Pale\u015bnicach w powiecie l\u0119borskim. Od 1725 roku by\u0142 duchownym w Mickrowie, gdzie zmar\u0142 13 marca 1751. Rodzina ewangelicka, zamo\u017cna i zasiadaj\u0105ca w radzie Tczewa, posy\u0142a\u0142a wi\u0119c syn\u00f3w na studia teologiczne ju\u017c na prze\u0142omie siedemnastego i osiemnastego wieku.\n\nCmentarz przy ulicy 30 Stycznia 61, dawniej Dzier\u017cy\u0144skiego, datuje si\u0119 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku i figuruje w ewidencji, nie w rejestrze zabytk\u00f3w. Jego fragment w\u0142\u0105czono w 1953 roku do s\u0105siedniego cmentarza katolickiego, a urz\u0119dow\u0105 likwidacj\u0119 przeprowadzono w 1972 roku \u2014 dat\u0105 zamkni\u0119cia jest 31 marca 1972.\n\n\ud83d\udfe1 Jedno wymaga jeszcze rozstrzygni\u0119cia. Starsza g\u0142\u00f3wna nekropolia ewangelicka Tczewa, o genezie siedemnastowiecznej i z kaplic\u0105 z 1883 roku, le\u017ca\u0142a na terenie dzisiejszego Parku Kopernika. Wszystko wskazuje na to, \u017ce atlas \u0142\u0105czy w jednym wpisie dwa r\u00f3\u017cne cmentarze ewangelickie miasta.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacja z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, 1582\u20131583; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1972,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Dawny Tczew","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/227-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo\u2026 factae (1582\u20131583), zapis o Tczewie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0358","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0855,"lng":18.79343,"name_de":"Dirschau","name_pl":"Tczew \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ulicy 30 Stycznia w Tczewie, na dawnym cmentarzu ewangelickim, stoi czynna kaplica ewangelicko-augsburska imienia ksi\u0119dza Marcina Lutra. Nale\u017cy dzi\u015b do parafii ewangelicko-augsburskiej Gda\u0144sk\u2013Gdynia\u2013Sopot jako jej filia\u0142, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawia si\u0119 w pierwsz\u0105 i trzeci\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca.\n\nDawniejsz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 wida\u0107 w statystyce ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku. Pod has\u0142em \u201eDirschau\u201d, w diecezji Danziger H\u00f6he, zapisano, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 8 maja 1853 roku, \u017ce sta\u0142 pod patronatem magistratu, mia\u0142 trzy dzwony i \u017ce parafia liczy\u0142a 5500 dusz. Rok pracy duszpasterskiej mierzy\u0142a Harnochowi statystyka pos\u0142ug: dwie\u015bcie chrzt\u00f3w, czterdzie\u015bci \u015blub\u00f3w, dwa tysi\u0105ce trzysta komunikant\u00f3w i sto osiemdziesi\u0105t pogrzeb\u00f3w. \ud83d\udfe1 Pole rekordu podaje jako rok budowy 1883 \u2014 rozbie\u017cno\u015bci z dat\u0105 Harnocha nie rozstrzygni\u0119to.\n\n\ud83d\udccc Sam cmentarz nie jest u Harnocha przemilczany: w wykazie miejscowo\u015bci szkolnych parafii wymienia on cmentarze ewangelickie w Tczewie i w Ba\u0142dowie (Balbau). To najstarsze znane nam po\u015bwiadczenie tej nekropolii, sprzed 1890 roku \u2014 daty jej za\u0142o\u017cenia jeszcze nie rozstrzyga.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Cmentarze \u2014 dawnytczew.pl; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 388 i 390.*","built_year":1883,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 dawnytczew.pl","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/227-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 388","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0002","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0855,"lng":18.79343,"name_de":"Dirschau","name_pl":"Tczew \u2014 czynna kaplica ewangelicka ks. Marcina Lutra (na cmentarzu ewangelickim)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tczew, po niemiecku Dirschau, le\u017ca\u0142 w powiecie tczewskim, w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142 si\u0119 w granicach II Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. \u26a0 W wykazie gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku wiersz nosz\u0105cy nazw\u0119 Dirschau \u2014 168 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 119 ewangelik\u00f3w, 48 katolik\u00f3w i jedna osoba wyznania moj\u017ceszowego \u2014 nie opisuje miasta: przypisano mu parafi\u0119 ewangelick\u0105, kt\u00f3ra w ca\u0142ym powiecie nie powtarza si\u0119 ani razu, a i sama liczba mieszka\u0144c\u00f3w jest dla miasta powiatowego stanowczo za ma\u0142a.\n\nBapty\u015bci pojawili si\u0119 w Tczewie w 1850 roku. Pierwsi wyznawcy \u2014 \u015blusarze maszynowi ochrzczeni na Dolnym \u015al\u0105sku \u2014 przybyli do pracy przy budowie mostu kolejowego, a wsp\u00f3lnota wyros\u0142a z pracy misyjnej zboru w Elbl\u0105gu, za\u0142o\u017conego w 1844 roku. Samodzielny zb\u00f3r ukonstytuowa\u0142 si\u0119 27 marca 1859 roku i liczy\u0142 wraz z plac\u00f3wk\u0105 w Skarszewach 95 os\u00f3b; by\u0142 trzecim zborem baptystycznym Pomorza Wschodniego, po Elbl\u0105gu z 1844 roku i Gajdach ko\u0142o Mor\u0105ga z 1855 roku. R\u00f3s\u0142 szybko: 230 os\u00f3b w 1867 roku i 324 cz\u0142onk\u00f3w w szczytowym 1874 roku. Tczewscy bapty\u015bci sami zak\u0142adali plac\u00f3wki \u2014 w Gda\u0144sku, gdzie zb\u00f3r powsta\u0142 w 1859 roku i usamodzielni\u0142 si\u0119 w grudniu 1875 roku, w Skarszewach i w Malborku. Pierwsz\u0105 kaplic\u0119 urz\u0105dzono w 1867 roku w kupionym i przebudowanym parterowym domu z czerwonej ceg\u0142y przy ulicy Sambora 15; w lipcu 1910 roku dom rozebrano, a jesieni\u0105 tego samego roku wzniesiono na tym miejscu murowan\u0105 kamienic\u0119 z kaplic\u0105 i cz\u0119\u015bci\u0105 mieszkaln\u0105 \u2014 budynek stoi do dzi\u015b. W\u0142asny cmentarz wsp\u00f3lnota mia\u0142a ju\u017c od 1860 roku, przy ulicy Czy\u017cykowskiej: by\u0142 to dawny cmentarz choleryczny z 1831 roku, przyznany baptystom po g\u0142o\u015bnym sporze o pogrzeb dziecka w lutym 1861 roku; drugi cmentarz le\u017ca\u0142 pod Skarszewami.\n\n\ud83d\udccc Ten sp\u00f3r o pogrzeb nie by\u0142 w Tczewie nowo\u015bci\u0105 \u2014 miasto mia\u0142o z poch\u00f3wkami innowierc\u00f3w do\u015bwiadczenie si\u0119gaj\u0105ce trzech stuleci wstecz. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1599 roku zapisa\u0142a o Tczewie zdanie mocne: oppidum pene totum haerese infectum est \u2014 \u201emiasteczko jest niemal ca\u0142e zara\u017cone herezj\u0105\u201d. Wizytator doda\u0142, \u017ce pr\u00f3cz zupe\u0142nie nielicznych, i to ubo\u017cszego stanu, nikt z zamo\u017cniejszych mieszczan nie wchodzi ju\u017c do ko\u015bcio\u0142a katolickiego. \u26a0 Tryb tej wypowiedzi trzeba zachowa\u0107: \u201ezara\u017cone herezj\u0105\u201d to ocena wizytatora, strony w sporze. \ud83d\udccc O poch\u00f3wkach zapisa\u0142 za\u015b rzecz jeszcze ciekawsz\u0105. Miejscowy proboszcz katolicki pobiera\u0142 op\u0142aty pogrzebowe od wszystkich \u2014 sive sit catholicus sive haereticus, modo illi funeralia solvat, \u201eczy to katolik, czy heretyk, byle mu tylko op\u0142at\u0119 pogrzebow\u0105 zap\u0142aci\u0142\u201d \u2014 i pozwala\u0142 ka\u017cdego bez r\u00f3\u017cnicy grzeba\u0107 na cmentarzu i w ko\u015bciele. Wizytator uzna\u0142 to za z\u0142y przyk\u0142ad i poleci\u0142 zabroni\u0107. Zanim wi\u0119c powsta\u0142y osobne cmentarze innowiercze, przez pokolenie albo dwa chowano w Tczewie wszystkich razem, a rozdzia\u0142 przyszed\u0142 nie z niech\u0119ci s\u0105siad\u00f3w, lecz z g\u00f3ry, jako zarz\u0105dzenie. \u26a0 Nie czyni to jednak z proboszcza cz\u0142owieka tolerancyjnego \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142o m\u00f3wi wprost, \u017ce robi\u0142 to za pieni\u0105dze. Luteranie zajmowali w tym czasie tczewsk\u0105 far\u0119 i ko\u015bcio\u0142y miejskie; od fary odsuni\u0119to ich ostatecznie w 1629 roku, po zdobyciu miasta przez Szwed\u00f3w w 1626 roku i p\u00f3\u017aniejszym ich ust\u0105pieniu.\n\nPo 1918 roku liczebno\u015b\u0107 zboru mala\u0142a wraz z emigracj\u0105 ludno\u015bci niemieckiej: 118 cz\u0142onk\u00f3w w 1914 roku i 41 w 1938 roku, gdy g\u0142\u00f3wny o\u015brodek wsp\u00f3lnoty przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Skarszew. Zb\u00f3r przesta\u0142 istnie\u0107 w 1945 roku \u2014 cz\u0142onkowie opu\u015bcili miasto, a ostatni duchowny, Otto Scholl, wyjecha\u0142 w 1946 roku. Wsp\u00f3\u0142czesna plac\u00f3wka Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w dzia\u0142a przy ulicy Sobieskiego 18 i podlega Pierwszemu Zborowi w Gda\u0144sku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Dirschau; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; \u201eZb\u00f3r baptyst\u00f3w w Tczewie (1859\u20131945)\u201d, Rocznik Gda\u0144ski.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"baptystyczne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zb\u00f3r baptyst\u00f3w w Tczewie (1859\u20131945), Rocznik Gda\u0144ski / dawnytczew.pl","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/183-baptysci.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0111","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.090061,"lng":18.799409,"name_de":"Dirschau","name_pl":"Tczew \u2014 zb\u00f3r baptystyczny (kolebka baptyzmu na Pomorzu)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 podominika\u0144ski w Tczewie (po niemiecku *Dirschau*) gmina ewangelicka kupi\u0142a w 1853 roku i u\u017cytkowa\u0142a jako trzeci ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego (ko\u015bci\u00f3\u0142 unijny) do 1945 roku. Po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy.\n\nWsp\u00f3lnota by\u0142a du\u017ca i miejska: Harnoch w 1890 roku wykazuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Tczewie jako licz\u0105c\u0105 5500 dusz, pod patronatem magistratu, a B\u00e4r notuje jej ksi\u0119gi metrykalne od 1637 roku (chrzty), 1640 (\u015bluby), 1702 (zgony) i 1843 (konfirmacje). \u26a0 Liczb ludno\u015bci miasta ze spisu powszechnego z 1885 roku poda\u0107 si\u0119 nie da: wiersz nosz\u0105cy nazw\u0119 Tczewa niesie parafie z okolic Gda\u0144ska, a wi\u0119c dane cudzej miejscowo\u015bci.\n\nZanim \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 zborem, by\u0142a ko\u015bcio\u0142em zakonnym. Klasztor dominikan\u00f3w ufundowa\u0142 w Tczewie w trzynastym wieku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciwoj II, a pierwsi zakonnicy przybyli z Gda\u0144ska; ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono najpierw Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Pannie, p\u00f3\u017aniej wyst\u0119puje pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. W czasie Reformacji sta\u0142 pusty d\u0142u\u017cej ni\u017c pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat \u2014 zakonnicy schronili si\u0119 do Gda\u0144ska \u2014 i dopiero oko\u0142o 1600 roku wr\u00f3cili do pos\u0142ugi: szerzyli nabo\u017ce\u0144stwo r\u00f3\u017ca\u0144cowe, pomagali s\u0105siednim proboszczom, od 1653 roku sami obs\u0142ugiwali ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kokoszkach, prowadzili te\u017c rekolekcje dla duchownych. Po rozbiorach rz\u0105d pruski zamkn\u0105\u0142 klasztor 8 maja 1819 roku, a kilku pozosta\u0142ych zakonnik\u00f3w zn\u00f3w znalaz\u0142o przytu\u0142ek w Gda\u0144sku. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 przy\u0142\u0105czono w 1810 roku jako fili\u0119 do fary i katolicy odprawiali w nim jeszcze przez jakie\u015b dwadzie\u015bcia lat nabo\u017ce\u0144stwa, tak\u017ce parafialne. Oddano go ewangelikom dlatego, \u017ce uboga gmina katolicka nie ud\u017awign\u0119\u0142aby koszt\u00f3w odbudowy swojego zrujnowanego ko\u015bcio\u0142a parafialnego: rz\u0105d pruski przyszed\u0142 jej z pomoc\u0105 znacznym nak\u0142adem, a w zamian przekaza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja luteranom. \ud83d\udd34 Dat\u0119 obj\u0119cia jej przez gmin\u0119 ewangelick\u0105 podaje si\u0119 dwojako \u2014 rok 1853 oraz, u Fankidejskiego, czas oko\u0142o 1850 roku.\n\nWezwanie \u015bwi\u0119tego Jerzego w\u0119drowa\u0142o w Tczewie przez trzy budynki. Pierwszy sta\u0142 za miastem: krzy\u017cacka prepozytura ze szpitalem i cmentarzem, z osobnym, dostatnio uposa\u017conym proboszczem. Uposa\u017cenie przepad\u0142o \u2014 najpewniej przy wyrugowaniu Zakonu z Pomorza, gdy wywieziono odno\u015bne akta \u2014 szpital zniesiono, a sam ko\u015bci\u00f3\u0142, przy\u0142\u0105czony do fary, s\u0142u\u017cy\u0142 jeszcze przy pogrzebach i procesjach. Wizytacja biskupa Rozra\u017cewskiego z 1583 roku zasta\u0142a go w stanie op\u0142akanym: zapisano, \u017ce przypomina\u0142 raczej *spelunca latronum*, jaskini\u0119 zb\u00f3jc\u00f3w, ni\u017c \u015bwi\u0105tyni\u0119, a w zakrystii znaleziono ju\u017c tylko jeden kielich i jeden ornat. Gdy oko\u0142o 1595 roku biskup usun\u0105\u0142 ewangelik\u00f3w od fary, prepozytur\u0119 odnowiono i obj\u0119li j\u0105 luteranie, odprawiaj\u0105c w niej nabo\u017ce\u0144stwa do 1620 roku. W lipcu tego roku miasto zdobyli Szwedzi i od razu wprowadzili swoich do katolickiej fary; kiedy w 1629 roku ewangelicy zostali od fary wyrugowani na zawsze, o odleg\u0142\u0105 prepozytur\u0119 ju\u017c nie zabiegali. Za zezwoleniem kr\u00f3lewskim przebudowali natomiast na zb\u00f3r spichlerz stoj\u0105cy opodal Wysokiej Bramy i nadali mu wezwanie starego \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 to drugi z trzech. Modlili si\u0119 w nim a\u017c do obj\u0119cia \u015bwi\u0105tyni podominika\u0144skiej. Opuszczona prepozytura leg\u0142a w gruzach podobno ju\u017c w 1632 roku; zosta\u0142 po niej cmentarz, na kt\u00f3rym ewangelicy nadal grzebali swoich zmar\u0142ych, a wielki dzwon, ostatni\u0105 pami\u0105tk\u0119, zabra\u0142 magistrat i musia\u0142 go potem odda\u0107 do ko\u015bcio\u0142a parafialnego.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku) zasta\u0142a Tczew ju\u017c w r\u0119kach protestant\u00f3w. Wizytator zapisa\u0142, \u017ce magistrat i zamo\u017cniejsi mieszczanie \u2014 \u201ewszyscy heretycy\u201d \u2014 utrzymywali w\u0142asnego duchownego, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 kazania w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego za murami miasta i cieszy\u0142 si\u0119 w mie\u015bcie wielkim powa\u017caniem, czemu sprzyja\u0142o zaniedbanie miejscowego proboszcza katolickiego. \ud83d\udfe1 Chodzi o wcze\u015bniejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 tego wezwania \u2014 opisany tu ko\u015bci\u00f3\u0142 podominika\u0144ski gmina ewangelicka naby\u0142a dopiero w 1853 roku jako *trzeci* ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego; ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 samego wezwania si\u0119ga jednak szesnastego wieku.\n\n\ud83d\udccc Protoko\u0142y wizytacyjne wracaj\u0105 do tej sprawy jeszcze raz \u2014 i m\u00f3wi\u0105 wprost o pieni\u0105dzach. W zapisie *De ecclesia Dirszoviensi* czytamy: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 parafialny grozi zawaleniem, bo od czasu po\u017caru nie zosta\u0142 odbudowany \u2014 zaniedbany przez heretyckich opiekun\u00f3w. Najwi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dochod\u00f3w senat (obraca) na t\u0142um heretyk\u00f3w, na ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego\u201d. \ud83d\udd34 To wskazanie imienne, nie og\u00f3lnikowa skarga: dochody ko\u015bcio\u0142a parafialnego sz\u0142y na \u015bwi\u0105tyni\u0119 u\u017cywan\u0105 przez ewangelik\u00f3w, podczas gdy sam ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny popada\u0142 w ruin\u0119 po po\u017carze.\n\n\ud83d\udccc Ewangelickim ko\u015bcio\u0142em Tczewa by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, czyli w\u0142a\u015bnie ta \u015bwi\u0105tynia podominika\u0144ska; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, kt\u00f3ry u Fankidejskiego nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Krzy\u017ca, pozosta\u0142 katolicki.\n\n\ud83d\udccc Pierwszym ewangelickim duchownym przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja by\u0142 M. Dionysius Klinau, po po\u017carze 1577 roku. \ud83d\udfe1 Atrybucja oparta na jednym zapisie. \ud83d\udd34 Stoi ona w sprzeczno\u015bci z relacj\u0105 Fankidejskiego, wed\u0142ug kt\u00f3rej \u015bwi\u0105tynia podominika\u0144ska \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja sta\u0142a wtedy pusta d\u0142u\u017cej ni\u017c pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat, a ewangelicy obj\u0119li j\u0105 dopiero w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, zeszyt 3; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Gda\u0144sk 1908; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880.*","built_year":1853,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zb\u00f3r ewangelicko-augsburski w Tczewie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zb%C3%B3r_ewangelicko-augsburski_w_Tczewie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0009","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.087743,"lng":18.801345,"name_de":"Dirschau","name_pl":"Tczew \u2014 zb\u00f3r ewangelicki \u015bw. Jerzego (ko\u015bci\u00f3\u0142 podominika\u0144ski)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tokary w gminie Przodkowo by\u0142y maj\u0105tkiem rycerskim na Kaszubach, w powiecie kartuskim, a wie\u015b, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 okolicznych, katolick\u0105: S\u0142ownik geograficzny notuje tu w 1885 roku 185 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 123 katolik\u00f3w i 62 ewangelik\u00f3w, a przy dworze owczarni\u0119 i hodowl\u0119 byd\u0142a rasy wschodniofryzyjskiej na 396 morgach roli ornej, 75 morgach \u0142\u0105k i 140 morgach lasu. Owych sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioro dwoje wystarczy\u0142o, by przy maj\u0105tku powsta\u0142 osobny grobowiec \u2014 dawny grobowiec rodowy w\u0142a\u015bcicieli Tokar.\n\n\ud83d\udd34 Nazwisko rodziny podaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a rozbie\u017cnie, i pierwsze\u0144stwo ma tu *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry w tym samym ha\u015ble pisze o dziedzicu nazwiskiem Lesse, notowanym ju\u017c w 1858 roku; form\u0119 \u201eLiss\u201d niesie forum eksploracyjne. Dwa stulecia wcze\u015bniej dw\u00f3r nale\u017ca\u0142 do kogo innego i s\u0142u\u017cy\u0142 czemu innemu: Jakub Fankidejski, spisuj\u0105c utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice diecezji che\u0142mi\u0144skiej, zanotowa\u0142, \u017ce kaplic\u0119 w Tokarach \u2014 domow\u0105 i katolick\u0105 \u2014 utrzymywa\u0142 dziedzic Kczewski, starosta starogardzki, w tym samym czasie co Wolscy kaplic\u0119 w s\u0105siednim Niest\u0119powie, czyli w drugiej po\u0142owie XVII i w XVIII wieku. \ud83d\udfe1 Wyznania ewangelickiego rodziny p\u00f3\u017aniejszych w\u0142a\u015bcicieli nie potwierdza \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 rekordu.\n\n\ud83d\udccc Wiadomo natomiast, gdzie tutejsi ewangelicy mieli sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wymienia Tockar pod pozycj\u0105 sto sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 trzeci\u0105 wykazu powiatu kartuskiego i przypisuje go parafii ewangelickiej Friedenau, czyli w Karczemkach w powiecie wejherowskim; do tej samej parafii spis odsy\u0142a jeszcze dziewi\u0119\u0107 innych wsi powiatu kartuskiego. Katolicy chodzili do \u017bukowa, odleg\u0142ego o siedem kilometr\u00f3w.\n\n\u26a0 Obiekt nie zachowa\u0142 si\u0119. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje jako *miejsce pocmentarne* o funkcji cmentarza rodowego, na podstawie karty z 30 pa\u017adziernika 1985 roku; do rejestru nie zosta\u0142 wpisany. \ud83d\udfe1 Datowanie \u017ar\u00f3de\u0142 jest rozbie\u017cne: karta krajowej ewidencji podaje po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a powiatowy program opieki nad zabytkami \u2014 koniec XIX wieku. Punkt ewidencyjny le\u017cy oko\u0142o dwustu metr\u00f3w od podworskiego parku w Tokarach; park ten, wraz z fragmentem ogrodzenia zespo\u0142u dworsko-parkowego, gminna ewidencja zabytk\u00f3w Przodkowa notuje, samego miejsca pocmentarnego ju\u017c nie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTokary\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0233","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.40081,"lng":18.33185,"name_de":"Tockar","name_pl":"Tokary \u2014 miejsce pocmentarne po grobowcu rodowym (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Toliszczek, po kaszubsku Toliszczk, po niemiecku Burgsdorf, by\u0142 maj\u0105tkiem wydzielonym z grunt\u00f3w s\u0105siednich d\u00f3br na pocz\u0105tku XIX wieku. \u0179r\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dwie wersje: wykaz zachodniopruski m\u00f3wi o roku 1810 i o areale maj\u0105tku Reckendorf, a opracowanie genealogiczne U. Kerntopfa, za F. Schultzem \u2014 o wyodr\u0119bnieniu z wrzosowiska nale\u017c\u0105cego g\u0142\u00f3wnie do maj\u0105tku Prusiewo, na mocy umowy von Kurowskiego z oberj\u00e4grem H\u00fcllnerem z 3 marca 1820 roku. Obie wersje zgadzaj\u0105 si\u0119 co do stulecia i tyle wystarcza, by wyt\u0142umaczy\u0107, dlaczego w wykazie wsi lutera\u0144skiej parafii w Osiekach z 1658 roku, przytoczonym przez Fankidejskiego, Burgsdorfu jeszcze nie ma.\n\n\ud83d\udccc Granic\u0119 pa\u0144stwow\u0105 przesuni\u0119to tu bez udzia\u0142u wsi. Do 1920 roku Toliszczek le\u017ca\u0142 w Kreis Neustadt w Prusach Zachodnich, a 10 stycznia 1920 roku, wraz z wej\u015bciem w \u017cycie traktatu wersalskiego, przeszed\u0142 do Kreis Lauenburg w rejencji koszali\u0144skiej; okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142 w Kolkau. W\u0142a\u015bcicielami byli kolejno Franz Retzlaff, notowany w 1869 roku, rodzina von L\u00fctzow \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 jej maj\u0105tku wydzielono uchwa\u0142\u0105 sejmiku powiatowego z 3 pa\u017adziernika 1873 roku i rozporz\u0105dzeniem gabinetowym z 8 wrze\u015bnia 1874 roku \u2014 oraz kapitan Mielke, zi\u0119\u0107 von L\u00fctzowa, notowany w 1907 roku.\n\nMieszka\u0144cy byli niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelikami: w 1869 roku folwark liczy\u0142 84 osoby i tylko jedna z nich nie by\u0142a ewangelikiem, a spis z 1885 roku wykaza\u0142 78 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 76 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W 1910 roku na 66 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o ju\u017c tylko 24, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 26 os\u00f3b. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna nie jest odwr\u00f3cona, tylko dwuetapowa. Wykaz gmin z 1885 roku wskazuje przy tej wsi parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Osiekach (w spisie \u201eSieden\u201d), tak samo wskazanie z 1871 roku, a spis z 1910 roku \u2014 parafi\u0119 w Gniewinie. Mi\u0119dzy jednym a drugim stoi rok 1889: wtedy, jak notuje Ernst M\u00fcller, od\u0142\u0105czono od Osiek Burgsdorf, Gniewinko, Bychowo oraz Wielki i Ma\u0142y Perlin i przy\u0142\u0105czono je do parafii gniewi\u0144skiej. Sama parafia osiecka liczy\u0142a dwa lata wcze\u015bniej dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci. Katolicy podlegali parafii w \u017barnowcu.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; mia\u0142a jedynie niewielki cmentarz ewangelicki, datowany w ewidencji zabytk\u00f3w na prze\u0142om XIX i XX wieku. Po 1945 roku cmentarz opuszczono. Na zalesionej k\u0119pie w\u015br\u00f3d p\u00f3l, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne zniszczone nagrobki \u2014 kamienne obramowania, podstawy krzy\u017cy i p\u0142yty bez inskrypcji.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, L\u0119bork 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Toliszczek (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/toliszczek-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0122","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.750004,"lng":18.020348,"name_de":"Burgsdorf","name_pl":"Toliszczek \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tolkmicko, po niemiecku Tolkemit, by\u0142o miasteczkiem katolickim z ewangelick\u0105 mniejszo\u015bci\u0105. \ud83d\udccc Uk\u0142ad wyznaniowy okolicy wida\u0107 w kolumnach spisu z 1 grudnia 1885 roku: s\u0105siednie wsie \u2014 Konradswalde, \u0141\u0119cze, Nowa Wie\u015b \u2014 maj\u0105 wpisan\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 w Tolkmicku, a ewangelick\u0105 w Elbl\u0105gu albo w \u0141\u0119czu. Tolkmicko by\u0142o wi\u0119c dla okolicy o\u015brodkiem katolickim, a tutejsi ewangelicy je\u017adzili do Elbl\u0105ga.\n\nIch cmentarz, z ko\u0144ca XIX wieku, le\u017cy przy ulicy Szkolnej, na tej samej dzia\u0142ce numer 224 co starszy cmentarz katolicki \u2014 dwa wyznania, jedna parcela. \u26a0 Jest obiektem odr\u0119bnym od dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego z 1887 roku, dzi\u015b polskokatolickiego, opisanego osobno.\n\n\ud83d\udccc Liczb\u0119 tutejszych ewangelik\u00f3w uda\u0142o si\u0119 w ko\u0144cu ustali\u0107: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w miasteczku 2847 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 153 ewangelik\u00f3w, 2684 katolik\u00f3w, dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w. Proporcje wida\u0107 te\u017c w szko\u0142ach \u2014 katolicka mia\u0142a czterech nauczycieli i 350 dzieci, ewangelicka jednego nauczyciela i dwadzie\u015bcioro siedmioro dzieci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/elblag/tolkmicko/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Tolkmicko","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1053","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.323242,"lng":19.533404,"name_de":"Tolkemit","name_pl":"Tolkmicko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tolkmicko, po niemiecku Tolkemit, to miasteczko w Pomezanii nad Zalewem Wi\u015blanym, trzy mile na p\u00f3\u0142noc od Elbl\u0105ga; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu elbl\u0105skiego w rejencji gda\u0144skiej. Ewangelicy stanowili tu garstk\u0119. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w miasteczku 2847 mieszka\u0144c\u00f3w w 334 domach mieszkalnych i 647 gospodarstwach domowych: 153 ewangelik\u00f3w, 2684 katolik\u00f3w, dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w. Proporcje wida\u0107 te\u017c w szko\u0142ach \u2014 S\u0142ownik geograficzny notuje jednoklasow\u0105 szko\u0142\u0119 katolick\u0105, kt\u00f3ra w 1887 roku mia\u0142a czterech nauczycieli i 350 dzieci, oraz jednoklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 z jednym nauczycielem i 27 dzie\u0107mi.\n\nTa niewielka wsp\u00f3lnota postawi\u0142a sobie ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1887 roku \u2014 neogotycki, murowany z ceg\u0142y. \ud83d\udccc Pierwotne wezwanie brzmia\u0142o: \u017b\u0142\u00f3bka Chrystusowego. Jest rzadkie i bardzo lutera\u0144skie: kieruje uwag\u0119 na wcielenie, nie na \u015bwi\u0119tego patrona.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Polskokatolicki i u\u017cytkuje j\u0105 do dzi\u015b jako czynny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Anielskiej, przy ulicy Kr\u0119tej. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w. \u26a0 Osobne miejsce w ewidencji ma tutejszy cmentarz ewangelicki.\n\n\ud83d\udccc Rok 1376 nie ma oparcia w \u017cadnym posiadanym \u017ar\u00f3dle. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Tolkmicku postawiono w 1887 roku i tylko ta data ma pokrycie. Ze S\u0142ownika geograficznego wynika, \u017ce z dziejami samego miasta wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 daty inne: pierwsza wzmianka dokumentowa 1326, odnowienie przywileju przez wielkiego mistrza Heinricha Dusemera w 1351, lokacja przed 1299 rokiem za komtura elbl\u0105skiego Ludwiga von Schippe oraz rok 1366, podawany za za\u0142o\u017cenie miasta przez Hartknocha, Hennebergera i Grunaua. Pole rok_budowy proponuj\u0119 ustawi\u0107 na 1887; sk\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 1376, pozostaje nieustalone \u2014 najbli\u017cej le\u017cy 1366.\n\n\ud83d\udccc Usuni\u0119cie by\u0142o s\u0142uszne i znalaz\u0142em \u017ar\u00f3d\u0142o ska\u017cenia. W scalonym wyci\u0105gu ze spisu z 1885 roku kolumna nazw na stronie 2 powiatu elbl\u0105skiego przesun\u0119\u0142a si\u0119 o jeden wiersz: pod nazw\u0105 \u201eTolkemit\u201d stoj\u0105 liczby Elbl\u0105ga (2614 dom\u00f3w, 9045 gospodarstw, 38 278 mieszka\u0144c\u00f3w, 29 456 ewangelik\u00f3w, 7405 katolik\u00f3w, 910 innych chrze\u015bcijan, 501 \u017byd\u00f3w), a w\u0142a\u015bciwe liczby Tolkmicka \u2014 334 domy, 647 gospodarstw, 2847 mieszka\u0144c\u00f3w, 153 ewangelik\u00f3w, 2684 katolik\u00f3w \u2014 trafi\u0142y pod nazw\u0119 nast\u0119pnej wsi, \u201eAlt Terranova\u201d. Zgadzaj\u0105 si\u0119 co do jednostki ze S\u0142ownikiem geograficznym. \u26a0 Dop\u00f3ki wiersz w pliku scalonym nie zostanie poprawiony, ka\u017cdy kolejny automat wstawi te liczby z powrotem \u2014 ju\u017c raz to zrobi\u0142, wpisuj\u0105c je 3 wrze\u015bnia 2026 do uwagi weryfikacyjnej rekordu.\n\n\u0179r\u00f3d\u0142o ska\u017cenia si\u0119 znalaz\u0142o. Rok 1376 pochodzi z opisu katolickiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a w Tolkmicku, wzniesionego w trzeciej \u0107wierci XIV wieku i konsekrowanego w\u0142a\u015bnie w 1376 roku; ten sam opis wprost ostrzega, \u017ce obiekt nigdy nie by\u0142 protestancki ani mennonicki i wchodzi do zestawienia wy\u0142\u0105cznie jako architektoniczny kontrapunkt. Przy scalaniu dat przeniesiono z niego do rekordu ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego rok konsekracji razem z uwag\u0105 o przebudowie z lat 1901\u20131902. Rokiem budowy ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego pozostaje 1887 i tylko ta data ma pokrycie w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Tolkmicko; has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Anielskiej w Tolkmicku\u201d w Wikipedii; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen.*","built_year":1887,"currently_active":true,"denom_label":"nieokre\u015blona","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Anielskiej w Tolkmicku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Bo%C5%BCej_Anielskiej_w_Tolkmicku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Tolkmicko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0043","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3201802,"lng":19.5270187,"name_de":"Tolkemit","name_pl":"Tolkmicko \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. o\u015brodek kultury)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Toru\u0144, ko\u015bci\u00f3\u0142 NMP (pofranciszka\u0144ski) \u2014 w l. 1557-1724 lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 Starego Miasta (przy nim s\u0142ynne gimnazjum ewangelickie). Po tumulcie toru\u0144skim 1724 wr\u00f3ci\u0142 do katolik\u00f3w (bernardyni), od oko\u0142o 1830 parafialny; w 1945 i dzi\u015b rzymskokatolicki. Ewangelicki okres historyczny, nie status z 1945.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowzi\u0119cia NMP w Toruniu \u2013 Wikipedia.*","built_year":1343,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=788"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowzi\u0119cia NMP w Toruniu \u2013 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Wniebowzi%C4%99cia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Marii_Panny_w_Toruniu"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0161","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.011045,"lng":18.602411,"name_de":"Thorn, St. Marien","name_pl":"Toru\u0144, NMP (parafia)","powiat":"Toru\u0144","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Toru\u0144, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba \u2014 w l. 1557-1667 \u015bwi\u0105tynia parafialna gminy ewangelickiej (zachowany mi\u0119dzy innymi prospekt organowy z 1611, obraz S\u0105du Ostatecznego z 1603). Od 1667/1833 ponownie katolicki; w 1945 i obecnie rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. Ewangelicki epizod historyczny, nie status z 1945.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba w Toruniu \u2013 Wikipedia.*","built_year":1330,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=788"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba w Toruniu \u2013 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jakuba_w_Toruniu"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0159","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.011895,"lng":18.612606,"name_de":"Thorn, St. Jakob","name_pl":"Toru\u0144, \u015bw. Jakuba (parafia)","powiat":"Toru\u0144","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Toru\u0144, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015b\u015b. Jan\u00f3w (katedra) \u2014 w XVI-XVII w. wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowany mi\u0119dzy innymi przez protestant\u00f3w w okresie reformacyjnym, lecz pozosta\u0142 g\u0142\u00f3wnie \u015bwi\u0105tyni\u0105 katolick\u0105, w 1945 katolicki. Atrybucja ewangelicka tylko jako epizod wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowania \u2014 wymaga doprecyzowania, czy nie chodzi o inny obiekt (np. zb\u00f3r ewangelicki).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Protestanci w Toruniu \u2013 Historia i Wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107.*","built_year":1270,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=788"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Protestanci w Toruniu \u2013 Historia i Wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jakuba_w_Toruniu"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0160","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.009371,"lng":18.606235,"name_de":"Thorn, St. Johann","name_pl":"Toru\u0144, \u015bw. Jana (parafia)","powiat":"Toru\u0144","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tr\u0105bki Ma\u0142e \u2014 po niemiecku Klein Trampken \u2014 to wie\u015b na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w powiecie Danziger H\u00f6he: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, potem w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. \ud83d\udfe1 Metryka miejsca si\u0119ga \u015bredniowiecza \u2014 w 1280 roku wie\u015b nadano benedyktynom z Mogilna \u2014 cho\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a wymienione ni\u017cej tego nadania nie potwierdzaj\u0105.\n\n\ud83d\udccc Warstwa ewangelicka przysz\u0142a tu z bardzo daleka. W 1783 i 1789 roku osadzono w Tr\u0105bkach osiemna\u015bcie rodzin z Wirtembergii \u2014 lutera\u0144skich kolonist\u00f3w szwabskich. \ud83d\udfe1 Ostro\u017cnie z tym zdaniem: zapisano je w \u017ar\u00f3d\u0142ach wt\u00f3rnych jako \u201ew Tr\u0105bkach\u201d, a obok siebie le\u017c\u0105 Tr\u0105bki Wielkie i Tr\u0105bki Ma\u0142e; kt\u00f3rej wsi dotyczy, nie rozstrzygn\u0105\u0142em. To zreszt\u0105 drugi taki \u015blad w atlasie \u2014 do Szklanej w powiecie kartuskim przybyli koloni\u015bci z Badenii, Wirtembergii i Schwarzwaldu.\n\nW dobie pruskiej wie\u015b mia\u0142a wyra\u017an\u0105 przewag\u0119 ewangelick\u0105. S\u0142ownik geograficzny notuje 313 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 248 ewangelik\u00f3w i sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu katolik\u00f3w, oraz szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 w miejscu. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o ju\u017c tylko 220 \u2014 z czego 177 wyznania ewangelickiego i 217 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku; \ud83d\udfe1 sk\u0105d ubytek blisko stu os\u00f3b, \u017ar\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w K\u0142odawie, ewangelicy do parafii w Sobowidzu \u2014 wykaz Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia tutejsz\u0105 szko\u0142\u0119 w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 tamtej parafii. Byli to luteranie i ewangelicy unijni Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego; mennonici osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nigdy nie mia\u0142a, wi\u0119c zosta\u0142 po niej sam cmentarz, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 118; po 1945 roku opuszczony.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 118, Tr\u0105bki Ma\u0142e)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0376","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18323,"lng":18.56985,"name_de":"Klein Trampken","name_pl":"Tr\u0105bki Ma\u0142e \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tragamin, do 1945 roku po niemiecku Tragheim, przej\u015bciowo Gajewo, to wie\u015b na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, w powiecie malborskim rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. Miejscowo\u015b\u0107 zwi\u0105zana jest z mennonick\u0105 gmin\u0105 Tragheimerweide nurtu flamandzkiego \u2014 jednym z wa\u017cniejszych zbor\u00f3w mennonit\u00f3w delty Wis\u0142y. Mennonici byli tu odr\u0119bn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 anabaptystyczn\u0105, nie luteranami ani unijnymi.\n\nDrewniany dom modlitwy w stylu mennonickim wzniesiono w 1732 roku; w 1866 roku na jego miejscu zbudowano murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ceglany o formach neogotyckich, a w 1892 roku sprawiono organy. Zb\u00f3r prowadzi\u0142 ksi\u0119gi metrykalne co najmniej od 1766 roku \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 do 1944 roku, wraz z list\u0105 cz\u0142onk\u00f3w z 1935. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono po 1945 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Dok\u0142adne po\u0142o\u017cenie domu modlitwy wymaga potwierdzenia: nie wiadomo, czy sta\u0142 w samej wsi Tragamin, czy w osobnym przysi\u00f3\u0142ku Tragheimerweide.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, has\u0142o Tragheimerweide (kopia archiwalna z 26 listopada 2005); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0461","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07904,"lng":19.04663,"name_de":"Tragheim","name_pl":"Tragamin","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tr\u0119pnowy (po niemiecku Trampenau) to wie\u015b che\u0142mi\u0144ska na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, nad Ma\u0142\u0105 \u015awi\u0119t\u0105, dzi\u015b w gminie Nowy Staw, w powiecie malborskim. Za czas\u00f3w krzy\u017cackich utrzymywa\u0142a przew\u00f3z, od kt\u00f3rego czynsz p\u0142acono w\u00f3jtowi w \u0141askach. Wizytacja biskupa Potockiego z 1698 roku zapisa\u0142a, \u017ce Tr\u0119pnowy maj\u0105 trzydzie\u015bci w\u0142\u00f3k, a topografia Goldbecka z 1789 roku naliczy\u0142a tu 16 dym\u00f3w. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; le\u017c\u0105c na zach\u00f3d od Nogatu, w 1920 roku znalaz\u0142a si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w powiecie Wielkie \u017bu\u0142awy, a od 1939 roku w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Tr\u0119pnowy nigdy nie mia\u0142y, a mimo to ich dzieje wyznaniowe by\u0142y burzliwe. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do siedmiu miejscowo\u015bci podleg\u0142ych parafialnie ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu, kt\u00f3rych ewangeliccy mieszka\u0144cy zostali przyj\u0119ci jako go\u015bcie ko\u015bcielni do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego przed Bram\u0105 Malborsk\u0105 w Nowym Stawie \u2014 \u015bwi\u0105tyni, nad kt\u00f3r\u0105 magistrat otrzyma\u0142 patronat od Kazimierza Jagiello\u0144czyka w 1476 roku i kt\u00f3r\u0105 odda\u0142 luteranom. 24 kwietnia 1569 roku Nowy Staw dosta\u0142 od Zygmunta Augusta przywilej religijny, a 12 lipca 1612 roku siedem wsi wcielono formalnie do ewangelickiej gminy miejsko-wiejskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, ju\u017c wcze\u015bniej podupad\u0142y, zniszczono w 1626 roku podczas wojny szwedzkiej; nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do ratusza. Pod koniec 1626 roku Gustaw Adolf odda\u0142 wsp\u00f3lnocie far\u0119, lecz po pokoju w Sztumskiej Wsi z 12 wrze\u015bnia 1635 roku trzeba j\u0105 by\u0142o zwr\u00f3ci\u0107 \u2014 klucze przekazano w niedziel\u0119 Invocavit 1636 roku. W 1657 roku Karol Gustaw zn\u00f3w odda\u0142 far\u0119 ewangelikom, a po pokoju oliwskim w 1660 roku wr\u00f3cili oni do ratusza.\n\nWtedy dosz\u0142o do sporu mi\u0119dzy gmin\u0105 miejsk\u0105 a wiejsk\u0105. Wiejska chcia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Neuteichsdorf, przegra\u0142a, od\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 i przez pi\u0119tna\u015bcie lat trzyma\u0142a si\u0119 wedle uznania ko\u015bcio\u0142\u00f3w w \u015awierkach, Lubieszewie i Lichnowach Wielkich. Pojednanie przysz\u0142o dopiero 24 listopada 1745 roku, na czterech warunkach: wsie mia\u0142y zap\u0142aci\u0107 miastu 4 000 floren\u00f3w za nowo wzniesiony ko\u015bci\u00f3\u0142, obj\u0105\u0107 w nim po\u0142ow\u0119 w\u0142asno\u015bci i mie\u0107 g\u0142os przy wyborze duchownego, a ci ze wsi, kt\u00f3rzy nie posiadali gruntu w mie\u015bcie, byli z tego g\u0142osu wy\u0142\u0105czeni. Wsp\u00f3lnie u\u017cytkowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ratuszowy, powi\u0119kszony mi\u0119dzy 1730 a 1745 rokiem za zgod\u0105 biskupa i kosztem ponad 40 000 gulden\u00f3w, sp\u0142on\u0105\u0142 12 maja 1802 roku. Obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Nowym Stawie po\u015bwi\u0119cono 11 maja 1806 roku, a wie\u017c\u0119 \u2014 wysok\u0105 na 165 st\u00f3p i zwie\u0144czon\u0105 o\u015bmioboczn\u0105 iglic\u0105 \u2014 dopiero 16 listopada 1863 roku.\n\nW samych Tr\u0119pnowach sta\u0142a szko\u0142a ewangelicka; w 1887 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej 34 dzieci, a wie\u015b by\u0142a jedn\u0105 z o\u015bmiu miejscowo\u015bci szkolnych parafii nowostawskiej, licz\u0105cej 1 997 dusz. S\u0142ownik geograficzny opisuje Tr\u0119pnowy jako wie\u015b o obszarze 546 hektar\u00f3w, z czego 505 roli ornej, 16 \u0142\u0105k i 1 lasu, z\u0142o\u017con\u0105 z 9 posiade\u0142 che\u0142mi\u0144skich; w 1885 roku mia\u0142a 14 dom\u00f3w, 33 gospodarstwa i 205 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 101 katolik\u00f3w, 82 ewangelik\u00f3w i 22 dysydent\u00f3w, a wi\u0119c na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Wcze\u015bniej mieszka\u0142o tu 149 os\u00f3b w 1820 roku, a w 1905 roku 241. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Tralewie, poczta i parafia katolicka w Nowym Stawie.\n\nMennonici \u017bu\u0142aw skupiali si\u0119 w gminach Heubuden i Ladekopp; \ud83d\udfe1 przynale\u017cno\u015bci tutejszych dysydent\u00f3w do kt\u00f3rej\u015b z nich nie ustalono. Po 1945 roku wie\u015b jest polska, a \ud83d\udfe1 \u015blad\u00f3w cmentarza ewangelickiego w terenie nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, has\u0142o Neuteich; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Tr\u0105pnowy; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; Narodowy Instytut Dziedzictwa \u2014 zabytek.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0400","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1244,"lng":18.9781,"name_de":"Trampenau","name_pl":"Tr\u0119pnowy","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tropy Elbl\u0105skie le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach, w gminie Elbl\u0105g. Wie\u015b ma rzadki uk\u0142ad ulic\u00f3wki wodnej \u2014 zabudowa ci\u0105gnie si\u0119 wzd\u0142u\u017c kana\u0142u \u2014 i to w\u0142a\u015bnie ten uk\u0142ad, a nie pojedynczy budynek, wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 52/79 z 19 kwietnia 1979 roku.\n\nW po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, na terpie, le\u017cy cmentarz pomennonicki. Terp to sztucznie usypane wzniesienie, otoczone rowami odwadniaj\u0105cymi; na depresyjnych \u017bu\u0142awach ratowano tak przed wod\u0105 i zabudow\u0119, i groby. Cmentarz za\u0142o\u017cono na planie czworoboku; zachowa\u0142o si\u0119 kilka mogi\u0142 i nagrobk\u00f3w. Grzebali tu swoich zmar\u0142ych mennonici \u2014 odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, osiad\u0142a na \u017bu\u0142awach od XVI wieku.\n\n\ud83d\udd34 Datowanie cmentarza jest sporne: karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje koniec XVIII wieku, a tablica informacyjna przy samym cmentarzu \u2014 drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX. Obiekt uj\u0119to w ewidencji zabytk\u00f3w pod identyfikatorem PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_28_CM.38801, z czterostronicow\u0105 kart\u0105 cmentarza w archiwum, ale do rejestru zabytk\u00f3w nigdy nie wszed\u0142. Najstarsz\u0105 dokumentacj\u0105 pozostaje \u201eCmentarz pomennonicki w Tropach. Ewidencja cmentarza\u201d, sporz\u0105dzona w 1984 roku przez J. Hoffmanna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; J. Hoffmann, \u201eCmentarz pomennonicki w Tropach. Ewidencja cmentarza\u201d, 1984.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytki.ocalicodzapomnienia.eu","url":"https://zabytki.ocalicodzapomnienia.eu/zabytek-2-9-1-2299.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"holland.org.pl","url":"https://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=zul&id=9"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0958","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.115,"lng":19.3991,"name_de":"Troop","name_pl":"Tropy Elbl\u0105skie \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trumieje, po niemiecku Gro\u00df Tromnau, le\u017ca\u0142y w powiecie kwidzy\u0144skim i by\u0142y siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej \u2014 wsp\u00f3lnej z Neud\u00f6rfchen. Ko\u015bci\u00f3\u0142, w kt\u00f3rym si\u0119 zbierano, wzniesiono w 1849 roku w formach gotyckich, pod patronatem dworskim; mia\u0142 dwa dzwony i organy o siedmiu g\u0142osach. \ud83d\udccc Parafia by\u0142a rozleg\u0142a: liczy\u0142a 3915 dusz, a w roku sprawozdawczym odnotowano w niej 179 chrzt\u00f3w, 38 \u015blub\u00f3w, 2376 komunikuj\u0105cych i 88 pogrzeb\u00f3w \u2014 na sam\u0105 wie\u015b przypada\u0142a z tego drobna cz\u0119\u015b\u0107.\n\nSama wie\u015b by\u0142a bowiem ma\u0142a i niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 210 mieszka\u0144c\u00f3w: 199 ewangelik\u00f3w i jedenastu katolik\u00f3w, przy czym ci ostatni chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Gro\u00df Sch\u00f6nwalde. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, by\u0142o tu 179 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani stanu, w jakim si\u0119 zachowa\u0142, nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 520; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 374","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1070","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.63615,"lng":19.14548,"name_de":"Gro\u00df Trommau","name_pl":"Trumieje \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trumiejki \u2014 po niemiecku Klein Tromnau, po polsku dawniej tak\u017ce Ma\u0142e Tr\u0105bki albo Ma\u0142e Tromnowo, w dokumentach Trumpnia i Tromeneye, a w 1470 roku Nowa Trumenaw \u2014 le\u017c\u0105 w gminie Prabuty w powiecie kwidzy\u0144skim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu suskiego, w dawnej Pomezanii. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119, jak wiele miejscowo\u015bci tej okolicy, na dwa osobne \u015bwiaty: gmin\u0119 wiejsk\u0105 i dobra rycerskie. Gmina liczy\u0142a 187 ha, z tego 147 ha roli ornej i 32 ha \u0142\u0105k, a w 1885 roku mia\u0142a 42 domy, 65 dym\u00f3w i 303 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 301 ewangelik\u00f3w i zaledwie dwoje katolik\u00f3w. Dobra rycerskie z folwarkami Thiergart i Gottesgabe zajmowa\u0142y 1755 ha \u2014 1144 ha roli, 203 ha \u0142\u0105k i 329 ha lasu \u2014 i mieszka\u0142o w nich razem 462 osoby: 443 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Trumiejkach by\u0142 dawniej ko\u015bcio\u0142em macierzystym i nikt ju\u017c nie pami\u0119ta\u0142 roku jego budowy. Od 1726 do 1818 roku podlega\u0142y mu P\u0142awty jako filia, a w 1818 roku parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z Bellschwitz; ostatnim proboszczem w Trumiejkach by\u0142 Grzywacz, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1814 roku. \u015awi\u0105tynia, patronatu dworskiego, by\u0142a murowanym prostok\u0105tem z murowan\u0105 wie\u017c\u0105; mia\u0142a dwa dzwony \u2014 z 1604 i 1605 roku \u2014 o\u0142tarz i ambon\u0119 tworz\u0105ce jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 oraz organy z peda\u0142em, o trzynastu g\u0142osach. Ciekawostk\u0105 jest zam\u0119t w najstarszych spisach duchownych: proboszcz\u00f3w s\u0105siedniego Wielkiego Tromnowa wymienia si\u0119 od 1554 roku, ale o pierwszych czterech nie wiadomo, czy s\u0142u\u017cyli w Wielkim, czy w Ma\u0142ym, poniewa\u017c zapisano ich po prostu jako \u201eproboszcz\u00f3w Trommau\u201d. Metryki Trumiejek zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1735 roku dla chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w, a w 1798 dla zgon\u00f3w. Wie\u015b prowadzi\u0142a w\u0142asn\u0105, trzyklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105.\n\nDzisiejsza ewidencja konserwatorska wymienia w Trumiejkach trzy obiekty osobno: ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Przenaj\u015bwi\u0119tszej Tr\u00f3jcy wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 461, sam cmentarz przyko\u015bcielny pod tym samym numerem rejestru \u2014 i, oddzielnie, cmentarz ewangelicki \u2014 ten, o kt\u00f3rym tu mowa. \ud83d\udfe1 Ani daty za\u0142o\u017cenia tego cmentarza, ani jego powierzchni, ani opisu po\u0142o\u017cenia nie ustalono; nie zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c w dokumentacji \u017caden odczyt z nagrobk\u00f3w ani ocena stanu zachowania. O losach miejsca po 1945 roku dokumentacja milczy.\n\n\ud83d\udccc Nazwa Klein Tromnau potwierdzona czterema niezale\u017cnymi \u015bwiadectwami. Arkusz Messtischblattu 2381 Freystadt z 1910 roku podpisuje wie\u015b \u201eKl. Tromnau\u201d z maj\u0105tkiem (\u201eGut\u201d) i lasem Kl. Tromnauer Wald, a obok niej \u2014 Gottesgabe i Thiergarth, czyli dok\u0142adnie te dwa folwarki, kt\u00f3re S\u0142ownik geograficzny wymienia przy tutejszych dobrach rycerskich. S\u0142ownik w tomie XII ma \u201eTrumiejki 1. al. M. Tr\u0105bki, M. Tromnowo, niem. Kl. Tromnau, w dokumencie z Trumpnia, Tromeneye, 1470 Nowa Trumenaw, wie\u015b w Pomezanii, powiat suski\u201d i podaje osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 (187 ha, 42 domy, 303 mieszka\u0144c\u00f3w, 301 ewangelik\u00f3w, 2 katolik\u00f3w) oraz dobra z folwarkami Thiergart i Gottesgabe (1755 ha, 462 mieszka\u0144c\u00f3w, 443 ewangelik\u00f3w, 19 katolik\u00f3w). Spis z 1885 roku ma obie jednostki w jednym powiecie Rosenberg \u2014 gmin\u0119 i okr\u0119g dworski \u2014 z liczbami d\u00f3br zgodnymi co do jednego i z parafi\u0105 ewangelick\u0105 Klein Tromnau, a spis z 1 grudnia 1910 roku notuje dobra o powierzchni 1754,8 ha. \u26a0 Nie myli\u0107 z Gro\u00df Tromnau, osobn\u0105 wsi\u0105 i parafi\u0105 w powiecie kwidzy\u0144skim; \u26a0 punkt rekordu wypada tu\u017c poza zachodni\u0105 kraw\u0119dzi\u0105 arkusza 2381, po stronie arkusza s\u0105siedniego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o \u201eTrumiejki\u201d; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), diecezja Rosenberg; Max B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen (1908); Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2381 Freystadt, wyd. 1910; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eTrumiejki\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg i. Westpr. (gmina wiejska poz. 39, okr\u0119g dworski poz. 107, oraz skorowidz miejscowo\u015bci); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 391","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2381 Freystadt, wyd. 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eTrumiejki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg i. Westpr. (gmina wiejska poz. 39, okr\u0119g dworski poz. 107, oraz skorowidz miejscowo\u015bci)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1103","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67555,"lng":19.16951,"name_de":"Klein Tromnau","name_pl":"Trumiejki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Trutnowach (po niemiecku Trutenau) na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w powiecie Danziger Niederung, cmentarz otacza gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. \ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia jest jedn\u0105 z najstarszych w okolicy: najstarsze jej partie si\u0119gaj\u0105 lat oko\u0142o 1334\u20131340, korpus pochodzi z XV wieku, a dzwon z 1517 roku nale\u017cy do najstarszych w regionie.\n\nOd 1580 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i otaczaj\u0105cy go cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142y ewangelikom. \u26a0 Przez pierwsze stulecia byli to luteranie; dopiero po og\u0142oszeniu w 1817 roku unii staropruskiej tutejsza parafia wesz\u0142a w sk\u0142ad Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-unijnego. Mennonit\u00f3w w\u015br\u00f3d nich nie by\u0142o. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 413 mieszka\u0144c\u00f3w: 228 ewangelik\u00f3w i 185 katolik\u00f3w, a ci ostatni nale\u017celi do parafii w Giemlicach. Dzia\u0142a\u0142a tu r\u00f3wnie\u017c szko\u0142a ewangelicka, a \ud83d\udccc *S\u0142ownik geograficzny* notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 wprost jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dawniej katolicki, w miejscu\u201d. \ud83d\udccc Zachowa\u0142o si\u0119 te\u017c ogrodzenie wykonane przez gda\u0144sk\u0105 firm\u0119 Gebr. Heyking \u2014 \u015blad po rzemio\u015ble, kt\u00f3re obs\u0142ugiwa\u0142o ca\u0142e \u017bu\u0142awy.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, a cmentarz sta\u0142 si\u0119 nieczynny i formalnie zamkni\u0119to go w 1951 roku; figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem 1023. Wie\u017c\u0119 zniszczon\u0105 w 1945 roku odbudowano w latach 2017\u20132018.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1951,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bau- u. Kunstdenkm\u00e4ler Kr. Danzig (Heise 1885)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Trutnowy","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0060","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24204,"lng":18.81456,"name_de":"Trutenau","name_pl":"Trutnowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w Trutnowych, po niemiecku Trutenau, wzniesiono po lokacji z 1334 roku; bry\u0142a powsta\u0142a oko\u0142o 1340 roku, a tr\u00f3jnawowy korpus z wie\u017c\u0105 dobudowano na prze\u0142omie XIV i XV wieku. Viktor Zirkwitz, ogl\u0105daj\u0105c go przed wojn\u0105, zapisa\u0142, \u017ce jest du\u017cy dzi\u0119ki zamo\u017cno\u015bci wsi, \u017ce \u015bciany by\u0142y malowane obrazami i ornamentami, a wej\u015bcie umieszczono w \u015bcianie wschodniej \u2014 rzadko\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w; za cenn\u0105 uzna\u0142 te\u017c plebani\u0119.\n\nOd oko\u0142o 1580 roku do 1945 roku \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a gminie ewangelickiej, unijnej, pod patronatem Gda\u0144ska, jako siedziba samodzielnej parafii Trutenau. Administracyjnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu gda\u0144skiego, a od 1887 roku do powiatu Niziny Gda\u0144skiej; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 413 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 188 m\u0119\u017cczyzn i 225 kobiet \u2014 w 30 domach i 69 gospodarstwach domowych; 228 z nich by\u0142o ewangelikami, 185 katolikami, a rubryka innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3r\u0105 na \u017bu\u0142awach wype\u0142niali zwykle mennonici, zosta\u0142a pusta. Te same 228 i 185 podaje S\u0142ownik geograficzny, dodaj\u0105c, \u017ce we wsi jest szko\u0142a ewangelicka i ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dawniej katolicki. Katolicy chodzili do Giemlic, ewangelicy zostawali na miejscu. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku prowadzi parafi\u0119 pod nazw\u0105 \u201eTrutenau und Herzberg\u201d: patronat magistratu gda\u0144skiego, dwa dzwony, organy o 16 g\u0142osach, 571 dusz, a rocznie 34 chrzty, 5 \u015blub\u00f3w, 229 komunikant\u00f3w i 32 pogrzeby; jako pierwszego tutejszego duchownego wymienia Joachima St\u00fccke. S\u0105siedni Herzberg, licz\u0105cy w 1885 roku 358 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 241 ewangelik\u00f3w i 117 katolik\u00f3w, nale\u017ca\u0142 w\u0142a\u015bnie do tej parafii. Ludno\u015b\u0107 samych Trutnowych wynosi\u0142a 322 osoby w 1905 roku i 704 osoby w 2011 roku. Ksi\u0119gi metrykalne z lat 1661\u20131925 przechowuje Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie.\n\n\ud83d\udccc Jak daleko si\u0119ga\u0142a tu zmiana wyznaniowa, wida\u0107 w wykazie dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku, gdzie przy ka\u017cdej z dwunastu parafii zapisano uposa\u017cenie w r\u0119kach lutera\u0144skiego duchownego. W Trutnowych do rektora nale\u017ca\u0142y cztery \u0142any, obok dziesi\u0119cin od parafian; do parafii zaliczono te\u017c wie\u015b z kaplic\u0105. \u26a0 Kwota zapisana przy tej pozycji odbiega od s\u0105siednich, rz\u0119du stu i dwustu floren\u00f3w, i wygl\u0105da na b\u0142\u0105d zapisu.\n\nWe wsi zachowa\u0142 si\u0119 dzwon z 1517 roku i manierystyczny o\u0142tarz z 1675 roku. W 1945 roku zniszczona zosta\u0142a drewniana wie\u017ca, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; strop i dach naprawiono w latach 1947\u20131959, wie\u017c\u0119 odtworzono w latach 2016\u20132017. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni le\u017cy dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,21 ha, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 294; katolicki cmentarz parafialny za\u0142o\u017cono osobno, oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra na zach\u00f3d od wsi, przy szosie z Pruszcza Gda\u0144skiego do Cedr\u00f3w Wielkich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o Trutnowy; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 402; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku, kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1940; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cedry Wielkie.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Trutnowy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a (Medieval Heritage) [kopia archiwalna 2019-11-17]","url":"https://web.archive.org/web/20191117002043/https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/trutnowy-kosciol/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Trutnowy","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0069","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24204,"lng":18.81456,"name_de":"Trutenau","name_pl":"Trutnowy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Trutenau)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzcinno (niemieckie Rohr) le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. By\u0142a to wie\u015b i maj\u0105tek rodu von Massow, udokumentowane od 1562 roku, a od czas\u00f3w Reformacji ewangelickie; ko\u015bci\u00f3\u0142 z fundacji von Massow\u00f3w po\u015bwiadczono tu ju\u017c przed 1590 rokiem. Do 1860 roku Trzcinno by\u0142o fili\u0105 parafii w Dretyniu (Treten), a potem samodzieln\u0105 parafi\u0105 Rohr; katolicy nale\u017celi do parafii w Miastku.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku policzy\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch rubrykach, bo dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 i obszar dworski: w gminie mieszka\u0142o 176 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik, w obwodzie dworskim 328 ewangelik\u00f3w i jeden katolik. To t\u0142umaczy liczby, kt\u00f3re wygl\u0105da\u0142y na sprzeczne: oko\u0142o 179 mieszka\u0144c\u00f3w u schy\u0142ku XIX wieku odnosi si\u0119 do samej gminy, 341 w obszarze dworskim w 1925 roku \u2014 do maj\u0105tku, a od 412 do 505 os\u00f3b w 1939 roku, zale\u017cnie od \u017ar\u00f3d\u0142a, do jednego i drugiego razem.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b i jest szachulcowy, z muru pruskiego. \ud83d\udfe1 Datowanie budowli zapisy \u017ar\u00f3d\u0142owe podaj\u0105 rozbie\u017cnie: jeden m\u00f3wi o wieku XVII\u2013XVIII z wie\u017cyczk\u0105 z 1846 roku, drugi o obecnym budynku z po\u0142owy XVII wieku i wie\u017cy XVIII-wiecznej. Do wyposa\u017cenia nale\u017ca\u0142y XVII-wieczny o\u0142tarz i metalowe epitafium z 1775 roku.\n\n\ud83d\udd34 Osobna w\u0105tpliwo\u015b\u0107 dotyczy parafii: dotychczasowy zapis powo\u0142uje si\u0119 na *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry mia\u0142by przypisywa\u0107 tutejszych ewangelik\u00f3w do \u015awieszyna (Schwessin) \u2014 a przeczy temu i spis z 1895 roku, gdzie parafi\u0105 Trzcinna jest Rohr, i reszta tego opisu. Do sprawdzenia na ha\u015ble.\n\n\ud83d\udccc Przedmiotem tego wpisu jest cmentarz przyko\u015bcielny przy tej \u015bwi\u0105tyni; zachowa\u0142a si\u0119 na nim kwatera grobowa von Massow\u00f3w i relikty innych nagrobk\u00f3w. Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b na pocz\u0105tku marca 1945 roku; zabudowa zasadniczo ocala\u0142a, natomiast ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy powa\u017cnie ucierpia\u0142 dopiero po wojnie. Dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Macierzy\u0144stwa Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, fili\u0105 parafii w Dretyniu, w gminie Miastko i powiecie bytowskim; do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go w 1960 roku pod numerem A-164.\n\n\ud83d\udccc Trzcinno by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rodu von Massow, po\u015bwiadczonym tu od 1562 roku, i siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em \u2014 opisywany cmentarz jest wi\u0119c przyko\u015bcielny. \u015awi\u0105tynia z XVII wieku ma wie\u017c\u0119 z XVIII stulecia, siedemnastowieczny o\u0142tarz i metalowe epitafium z 1775 roku. Katolicy nale\u017celi do parafii w Miastku, a liczba mieszka\u0144c\u00f3w ros\u0142a z oko\u0142o 179 na pocz\u0105tku XX wieku do 412 w 1939 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Trzcinno (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Trzcinno_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0619","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0917,"lng":17.06713,"name_de":"Rohr","name_pl":"Trzcinno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzcinno (niem. Rohr), do 1945 w Kreis Rummelsburg in Pommern (RB K\u00f6slin). Wie\u015b i maj\u0105tek rodu von Massow, udokumentowane od 1562. Rohr by\u0142o samodzieln\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105 (Kirchspiel Rohr) z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em \u2014 obiekt CM-0620 to cmentarz przyko\u015bcielny przy tej \u015bwi\u0105tyni, a nie sam cmentarz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy (mur pruski), wg tradycji istnia\u0142 ju\u017c w 1590 [?], obecny budynek prawdopodobnie z po\u0142. XVII w., z wie\u017c\u0105 z XVIII w., XVII-wiecznym o\u0142tarzem i metalowym epitafium z 1775 r. Po 1945 przej\u0119ty przez katolik\u00f3w jako filialny pw. Macierzy\u0144stwa NMP (zabytek rej. A-268, 1960). Na cmentarzu zachowana kwatera grobowa von Massow\u00f3w oraz relikty innych nagrobk\u00f3w. Ludno\u015b\u0107: ok. 1900 \u2014 179; 1939 \u2014 412 (gmina). Katolicy nale\u017celi do parafii w Miastku (Rummelsburg).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0620","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.09155,"lng":17.06748,"name_de":"Rohr (Kirchhof / cmentarz przyko\u015bcielny)","name_pl":"Trzcinno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzcinno \u2014 do 1945 roku Rohr \u2014 by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rodu von Massow, za\u0142o\u017con\u0105 w 1562 roku i przez ten r\u00f3d udokumentowan\u0105; ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 tu ju\u017c przed 1590 rokiem. Zachowana \u015bwi\u0105tynia szachulcowa pochodzi z po\u0142owy XVII wieku, a wie\u017c\u0119 z o\u015bmioboczn\u0105 kopu\u0142\u0105 oraz empory biegn\u0105ce wzd\u0142u\u017c ca\u0142ego wn\u0119trza dobudowano w XVIII stuleciu.\n\n\ud83d\udccc Samodzielno\u015b\u0107 przysz\u0142a p\u00f3\u017ano. Trzcinno wydzielono jako samodzieln\u0105 parafi\u0119 w 1860 roku \u2014 z parafii w Dretyniu. \u26a0 Zapis o parafii macierzystej podaje przy tym \u015awieszyno, a nie Wa\u0142dowo \u2014 rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygni\u0119to.\n\nLudno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 176 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a katolicy z okolicy nale\u017celi do parafii w Miastku. Liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w w 1939 roku podaje si\u0119 rozbie\u017cnie \u2014 412 albo 505 os\u00f3b. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona na pocz\u0105tku marca 1945 roku.\n\nDzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Macierzy\u0144stwa Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 23 marca 1960 roku pod numerem A-164. We wn\u0119trzu zachowa\u0142y si\u0119 siedemnastowieczny o\u0142tarz i metalowe epitafium z 1775 roku. Cmentarz przyko\u015bcielny ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-164, decyzj\u0105 z 23 marca 1960 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Macierzy\u0144stwa NMP, szachulcowy, XVIII\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":1650,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Trzcinno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. Macierzy\u0144stwa NMP (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/trzcinno-kosciol-fil-pw-macierzynstwa-nmp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiezabyszewo\u201d","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0242","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.091559,"lng":17.067511,"name_de":"Rohr","name_pl":"Trzcinno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schwessin)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzci\u0144sk to kociewska wie\u015b oko\u0142o dziewi\u0119ciu kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od Starogardu, dzi\u015b w gminie Starogard Gda\u0144ski. Dawniej pisano j\u0105 rozmaicie \u2014 w 1780 roku Trzcinsko, mylnie tak\u017ce \u015aci\u0144sk \u2014 a po niemiecku Labuhnken. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Preu\u00dfisch Stargard, w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej \u2014 w pasie zwanym korytarzem \u2014 a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\n\ud83d\udccc W\u0142a\u015bcicielem wsi by\u0142 przez d\u0142ugi czas zakon. Trzci\u0144sk stanowi\u0142 w\u0142o\u015b\u0107 braci mi\u0142osierdzia, czyli bonifratr\u00f3w ze Szotlandu pod Gda\u0144skiem, i konwent trzyma\u0142 go jeszcze w 1780 roku. Wizytacja biskupa Szaniawskiego z lat 1710\u20131711 notuje, \u017ce proboszcz pobiera\u0142 st\u0105d siedem korc\u00f3w \u017cyta i tyle\u017c owsa.\n\n\ud83d\udccc Na tym samym zakonnym gruncie wida\u0107, jak szybko przybywa\u0142o tu ewangelik\u00f3w. Wizytacja Rybi\u0144skiego z 1780 roku naliczy\u0142a we wsi 115 katolik\u00f3w i zaledwie 14 ewangelik\u00f3w. Sto lat p\u00f3\u017aniej proporcje by\u0142y ju\u017c zupe\u0142nie inne: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 402 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 255 katolik\u00f3w i 147 ewangelik\u00f3w, w czterdziestu domach. Ten sam wiersz spisu (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Preu\u00dfisch Stargard, strona 32, pozycja 28) podaje przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105 obu wyzna\u0144: ewangelicy do parafii w Starogardzie, katolicy do Godziszewa. Liczby potwierdza niezale\u017cnie has\u0142o S\u0142ownika geograficznego, kt\u00f3re dorzuca rzecz istotn\u0105 \u2014 we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka. Wie\u015b obejmowa\u0142a wtedy siedemna\u015bcie gospodarstw gburskich i dziewi\u0119\u0107 zagrodniczych.\n\nTutejsi ewangelicy byli wi\u0119c niemieck\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 wyznania lutera\u0144skiego lub unijnego, do\u015b\u0107 liczn\u0105, by utrzyma\u0107 w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, ale bez ko\u015bcio\u0142a i bez zboru \u2014 takiego budynku w Trzci\u0144sku nie odnotowuje ani spis, ani S\u0142ownik. \u015aladem po nich jest dawny cmentarz, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w; le\u017cy po wschodniej stronie szosy z Godziszewa do Starogardu, na po\u0142udnie od wsi. Po 1945 roku pozostaje nieu\u017cytkowany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Trzci\u0144sk","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0337","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0444991,"lng":18.5332655,"name_de":"Labuhnken","name_pl":"Trzci\u0144sk \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzebiatkowa \u2014 do 1929 roku Tschebiatkow, potem Radensfelde \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; s\u0105d obwodowy mia\u0142a w Bytowie, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w Mas\u0142owicach (Massowitz). Wie\u015b ros\u0142a: spis z 1871 roku notuje 811 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 648 ewangelik\u00f3w; oko\u0142o 1905 roku by\u0142o ich 1005, w 1933 \u2014 868, a w 1939 \u2014 1038.\n\nEwangelicy, tak jak katolicy, nale\u017celi pocz\u0105tkowo do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen), ale w 1912 roku stan\u0105\u0142 we wsi w\u0142asny ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u2014 otynkowany budynek ceglany o wymiarach 12,40 na 8,40 metra, wzniesiony na wzg\u00f3rzu we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. \u015awiadectwo o sto lat starsze od spis\u00f3w pruskich zostawi\u0142a wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku, a wi\u0119c \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie: notuje ona w Trzebiatkowej 77 katolik\u00f3w i 161 ewangelik\u00f3w, czyli dwie trzecie mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017ca\u0142o wtedy do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. \ud83d\udfe1 *S\u0142ownik geograficzny* podaje z wykazu parafii Niezabyszewo z 1866 roku 162 katolik\u00f3w w Trzebiatkowej oraz szko\u0142\u0119 katolick\u0105 licz\u0105c\u0105 24 dzieci, a sam\u0105 wie\u015b wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci ko\u015bcio\u0142a filialnego w Tuchomiu. \ud83d\udccc To samo has\u0142o wi\u0105\u017ce z Trzebiatkow\u0105 r\u00f3d von Malotki Trzebiatkowskich.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona i Trzebiatkowa przypad\u0142a Polsce. Poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119\u0142o i na nowo po\u015bwi\u0119ci\u0142o duchowie\u0144stwo katolickie; przyko\u015bcielny cmentarz, dawniej ewangelicki, s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako katolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Trzebiatkowa, cmentarz \u2014 BillionGraves","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Trzebiatkowa-cmentarz/336737"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTrzebiatkowy\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0742","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06471,"lng":17.30385,"name_de":"Tschebiatkow (od 1929 Radensfelde)","name_pl":"Trzebiatkowa \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Treblin, dzi\u015b Trzebielino, le\u017ca\u0142o w Kreis Rummelsburg in Pommern, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1579 roku; by\u0142a dawn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 rodu von Puttkamer. \ud83d\udccc Cramer si\u0119ga jednak g\u0142\u0119biej: w wykazach szlachty ziemi bytowskiej wymienia Clausa von Puttkamer, starost\u0119 bytowskiego, \u201ew Treblinie siedz\u0105cego\u201d, a w dokumentach \u0142aci\u0144skich ten sam r\u00f3d wyst\u0119puje pod form\u0105 Clawes i Nielau\u00df.\n\nBarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w latach 1688\u20131691. Budow\u0119 rozpocz\u0105\u0142 genera\u0142-feldmarsza\u0142ek Joachim R\u00fcdiger von der Goltz, zmar\u0142y w 1688 roku, a doko\u0144czyli j\u0105 wdowa Eva Elisabeth z domu von Massow i syn Georg Kaspar. Trzy dzwony odla\u0142 w Gda\u0144sku Absalon Wittwerck w 1688 roku, wie\u017c\u0119 postawiono w po\u0142owie XVIII wieku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 remontowano w 1888. Do 1900 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 parafii w Cetyniu (Zettin), potem sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej Treblin, obejmuj\u0105cej tak\u017ce Gumieniec \u2014 najdalej na zach\u00f3d wysuni\u0119tej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym bytowskim. W 1939 roku gmina liczy\u0142a 1167 mieszka\u0144c\u00f3w w 303 gospodarstwach, a wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni le\u017ca\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny, o kt\u00f3rym mowa w tym wpisie.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki: proboszczowie pos\u0142uguj\u0105 tu od 1952 roku, a parafi\u0119 pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny erygowano w 1968. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z otoczeniem wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 26 marca 1960 roku pod numerem A-169.\n\n\ud83d\udccc Trzebielino by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej w superintendenturze bytowskiej, wi\u0119c opisywany cmentarz jest przyko\u015bcielny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wznie\u015bli w latach 1688\u20131691 w\u0142a\u015bciciele wsi \u2014 Joachim R\u00fcdiger von der Goltz z \u017con\u0105 Ew\u0105 El\u017cbiet\u0105 i synem Kacprem; wie\u017ca pochodzi z po\u0142owy XVIII wieku, a gruntown\u0105 renowacj\u0119 przeprowadzono w 1888. \u015awi\u0105tyni\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 26 marca 1960 roku pod numerem A-169. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 6 marca 1945 roku; od 1968 dzia\u0142a tu parafia rzymskokatolicka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreisausschuss Rummelsburg; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Trzebielino \u2014 Cmentarz ewangelicki (Polska Niezwyk\u0142a)","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/18918,trzebielino-cmentarz-ewangelicki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreisausschuss Rummelsburg \u2014 opracowanie ziomkowskie, cytowane wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0733","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19771,"lng":17.09072,"name_de":"Treblin","name_pl":"Trzebielino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Trzebielinie (niem. Treblin), Kreis Rummelsburg in Pommern (rej. koszali\u0144ski, Prowincja Pomorze). Wbrew wst\u0119pnemu opisowi to nie sam cmentarz \u2014 Treblin by\u0142 siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Treblin) w superintendenturze B\u00fctow. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1688\u20131691, ufundowany przez w\u0142a\u015bcicieli wsi Joachima R\u00fcdigera von der Goltz i Ew\u0119 El\u017cbiet\u0119 oraz syna Kacpra; wie\u017ca z po\u0142owy XVIII w., gruntowna renowacja 1888. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni znajdowa\u0142 si\u0119 ewangelicki cmentarz parafialny. Ziemia bytowsko-miastkowska by\u0142a po Reformacji w przewadze lutera\u0144ska. Po zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 (6 III 1945) i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; od 1968 dzia\u0142a parafia pw. Niepokalanego Serca NMP. \u015awi\u0105tynia wpisana do rejestru zabytk\u00f3w (A-169, 26 III 1960).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Trzebielino \u2014 Spis cmentarzy / Polskie Cmentarze","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-bytowski/Gmina-Trzebielino/Trzebielino"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0734","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1981,"lng":17.09123,"name_de":"Treblin (Kirchhof / cmentarz przyko\u015bcielny)","name_pl":"Trzebielino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzebielino \u2014 po niemiecku Treblin \u2014 by\u0142o wsi\u0105 i dawnym maj\u0105tkiem rycerskim na zachodnim kra\u0144cu ziemi bytowskiej, w powiecie miasteckim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, otynkowana budowla ceglana szeroko\u015bci oko\u0142o 10 metr\u00f3w z kwadratow\u0105 wie\u017c\u0105 zachodni\u0105, wznoszono w latach 1688\u20131691 z fundacji feldmarsza\u0142ka Joachima R\u00fcdigera von der Goltza; dzie\u0142a doko\u0144czyli po nim \u017cona, Ewa El\u017cbieta, i syn Kacper. Wie\u017ca pochodzi z po\u0142owy XVIII wieku, a gruntown\u0105 renowacj\u0119 przeprowadzono w 1888 roku. \u015awi\u0105tyni\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 26 marca 1960 roku pod numerem A-169.\n\n\ud83d\udccc Do 1900 roku by\u0142a to filia parafii w Cetyniu, potem samodzielna parafia w okr\u0119gu bytowskim \u2014 najdalej na zach\u00f3d wysuni\u0119ta w ca\u0142ym tym dekanacie. Ostatnim pastorem by\u0142 Kurt Rhode, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1936\u20131945. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni le\u017ca\u0142 ewangelicki cmentarz parafialny.\n\nW 1939 roku gmina liczy\u0142a 1 167 mieszka\u0144c\u00f3w. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 6 marca 1945 roku; powa\u017cniejszych walk nie by\u0142o, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 zabudowy zniszczono u schy\u0142ku wojny. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a od 1952 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 u\u017cytkuj\u0105 katolicy \u2014 pe\u0142ni funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego i pozostaje wizyt\u00f3wk\u0105 miejscowo\u015bci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreisausschuss Rummelsburg; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1688,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trzebielinie (powiatbytowski.pl)","url":"https://powiatbytowski.pl/kosciol-w-trzebielinie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTreten\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreisausschuss Rummelsburg \u2014 opracowanie ziomkowskie, cytowane wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0243","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.198111,"lng":17.091278,"name_de":"Treblin","name_pl":"Trzebielino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Treblin)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzepowo \u2014 po niemiecku Strippau, po kaszubsku Trz\u00e9p\u00f2w\u00f2 \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej nad Wietcis\u0105, w dzisiejszej gminie Przywidz. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do Kreis Berent i by\u0142o siedzib\u0105 obwodu urz\u0119dowego oraz urz\u0119du stanu cywilnego, czyli lokalnym o\u015brodkiem administracyjnym. W latach 1920\u20131939 znalaz\u0142o si\u0119 w Kreis Danziger H\u00f6he w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 granica z Polsk\u0105 bieg\u0142a tu\u017c obok, przy Szumlesiu Kr\u00f3lewskim \u2014 a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. Tutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego i do luteran; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach. Wie\u015b ros\u0142a szybko: w spisie z 1885 roku mieszka\u0142o tu 143 ewangelik\u00f3w i dwunastu katolik\u00f3w, w 1892 roku \u2014 256 ewangelik\u00f3w i 42 katolik\u00f3w, w spisie z 1 grudnia 1910 roku 377 os\u00f3b, z czego 314 wyznania ewangelickiego, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142y 344 osoby; w 1913 roku by\u0142o ju\u017c 455 mieszka\u0144c\u00f3w. Dzia\u0142a\u0142a tu ewangelicka szko\u0142a jednoklasowa, ko\u015bcio\u0142a jednak nie by\u0142o \u2014 wierni je\u017adzili do parafii w Przywidzu, a katolicy podlegali parafii w Wysinie.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz z XIX wieku le\u017cy na zalesionym wzg\u00f3rzu. W 1986 roku zinwentaryzowano na nim 224 groby i siedem nagrobk\u00f3w, a w 2008 roku uczniowie uporz\u0105dkowali go w projekcie \u201eRuhe in Frieden\u201d, czyli \u201espoczywajcie w pokoju\u201d. Chowano na nim do po\u0142owy XX wieku; dzi\u015b jest miejscem pami\u0119ci pod opiek\u0105 szko\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Trzepowo \u2014 klimatyczny cmentarz ewangelicki z XIX w. (memento-mori.org.pl)","url":"https://memento-mori.org.pl/trzepowo-cmentarz-ewangelicki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0259","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.169467,"lng":18.279327,"name_de":"Strippau","name_pl":"Trzepowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzmielewo (niemieckie Stremlau) to wie\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim, przed 1945 rokiem w Kreis Schlochau. Jej przynale\u017cno\u015b\u0107 zmienia\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bciej ni\u017c mieszka\u0144cy: do 1920 roku Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, potem prowincja Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. \ud83d\udfe1 Do kt\u00f3rej rejencji wesz\u0142a wtedy \u2014 koszali\u0144skiej czy pilskiej \u2014 nasze zapisy podaj\u0105 rozbie\u017cnie i rozstrzygn\u0105\u0107 tego nie umiemy.\n\nBy\u0142a to dawna wie\u015b kr\u00f3lewska starostwa bia\u0142oborskiego, si\u0119gaj\u0105ca drugiej po\u0142owy XVI wieku, i pozosta\u0142a ma\u0142a: 169 mieszka\u0144c\u00f3w w 1885 roku, 153 w 1910, 190 w 1925 i 179 w 1939. Nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego w Grabowie (Grabau). Katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Eickfier, ewangelicy \u2014 do parafii w Bia\u0142oborze (Baldenburg). \ud83d\udfe1 Tego ostatniego nie potwierdza wprost \u017caden wiersz spisu dla samego Trzmielewa; wiadomo natomiast, \u017ce sam Grabau, o\u015brodek okr\u0119gu, w 1885 roku liczy\u0142 175 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 172 ewangelik\u00f3w, i nale\u017ca\u0142 w\u0142a\u015bnie do parafii w Bia\u0142oborze.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a, pozosta\u0142 po jej ewangelikach cmentarz.\n\n\u26a0 Rozbicia wyznaniowego samego Trzmielewa nie znamy: nasz odczyt wykazu z 1 grudnia 1885 roku obejmuje dla powiatu cz\u0142uchowskiego 115 wierszy i nazwy Stremlau w\u015br\u00f3d nich nie ma \u2014 szukanej tak\u017ce rozmyto, bo fraktura psuje nazwy. To brak naszego odczytu, nie dow\u00f3d, \u017ce wsi w wykazie nie by\u0142o.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Trzmielewo \u2014 gmina Rzeczenica (BIP).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Trzmielewo \u2013 gmina Rzeczenica (BIP)","url":"https://ug.rzeczenica.ibip.pl/public/getFile?id=439037"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0672","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.85163,"lng":16.86783,"name_de":"Stremlau","name_pl":"Trzmielewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzyniec (niemieckie Steinforth, w spolszczeniu Szteinfort) le\u017cy w dzisiejszej gminie Kocza\u0142a, w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wyznaniowo niemal dok\u0142adnie na p\u00f3\u0142: spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 270 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 139 ewangelik\u00f3w i 131 katolik\u00f3w. We wsi dzia\u0142a\u0142a ewangelicka szko\u0142a.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w Koczale (Fl\u00f6tenstein), ewangelicy \u2014 do parafii w Pietrzykowie. \ud83d\udccc Potwierdza to Harnoch: w ha\u015ble \u201ePeterkau und Seidem\u00fchl\u201d wymienia Steinfort w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii i liczy j\u0105 na 2600 dusz, a jej statystyk\u0119 roczn\u0105 zamyka liczbami 88 chrzt\u00f3w, 14 \u015blub\u00f3w, 1200 komunikant\u00f3w i 38 pogrzeb\u00f3w; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku. Parafia by\u0142a stara \u2014 samodzielna od XVII wieku, wcze\u015bniej obs\u0142ugiwana jako filia\u0142 z parafii le\u017c\u0105cej po pomorskiej stronie granicy, zapisanej w druku jako \u201eSchweizin\u201d. Ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne Pietrzykowa B\u00e4r prowadzi od chrzt\u00f3w z 1752 i \u015blub\u00f3w z 1753 roku. S\u0105siednie Seidem\u00fchl wydzielono na osobn\u0105 parafi\u0119 27 lutego 1885 roku, a pierwszego duchownego, nazwiskiem Langhans, ustanowiono 1 lipca 1887 roku.\n\nRozstrzyga to r\u00f3wnie\u017c zestawienie pastora Eliasa Liebenowa z 28 czerwca 1883 roku, w kt\u00f3rym Trzyniec figuruje w\u015br\u00f3d siedmiu wsi tej parafii, ze 194 ewangelikami i 116 katolikami. \ud83d\udfe1 Liczby Liebenowa i spisu sprzed dw\u00f3ch lat nie schodz\u0105 si\u0119 co do jednostki \u2014 proboszcz liczy\u0142 swoich parafian, urz\u0105d statystyczny mieszka\u0144c\u00f3w gminy wiejskiej.\n\n\u015alady tej wsp\u00f3lnoty s\u0105 rozproszone. W ewangelickich ksi\u0119gach metrykalnych okolicy, znanych dzi\u015b g\u0142\u00f3wnie z kopii wykonanych przed wojn\u0105, przy jednym z chrzt\u00f3w zanotowano ojca dziecka \u2014 Carla Lietza ze Steinforth. Maj\u0105tek ziemski w Trzy\u0144cu do 1945 roku nale\u017ca\u0142 do Herberta Str\u00f6mera, syna Eduarda \u2014 z tego samego rodu, kt\u00f3ry od 1820 roku gospodarowa\u0142 w Borowym M\u0142ynie, a kt\u00f3rego przedstawiciele doprowadzili do utworzenia tam parafii ewangelickiej i do budowy ko\u015bcio\u0142a. Sama wie\u015b doczeka\u0142a si\u0119 te\u017c niemieckiej monografii: Klaus Dieter Schulz wyda\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eGross Peterkau und Steinforth\u201d, kt\u00f3r\u0105 przywo\u0142uje Benedykt Reszka w pracy o ewangelikach na Gochach.\n\nStarsz\u0105 wzmiank\u0119 zostawi\u0142a wizytacja Jeziorskiego z 1695 roku: proboszcz pobiera\u0142 st\u0105d meszne w wysoko\u015bci dziesi\u0119ciu korc\u00f3w \u017cyta i tyle\u017c owsa.\n\n\ud83d\udd34 Sam cmentarz nie ma dot\u0105d indywidualnego potwierdzenia \u017ar\u00f3d\u0142owego i wymaga sprawdzenia w terenie. Reszka opisuje osiem cmentarzy ewangelickich Goch\u00f3w \u2014 tego w\u015br\u00f3d nich nie ma. Milczy te\u017c Harnoch: jego has\u0142o parafii pietrzykowskiej nie wymienia ani jednego cmentarza, cho\u0107 przy s\u0105siednich parafiach ich liczb\u0119 podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d (2008), s. 39 i 124.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Trzyniec \u2014 wie\u015b, gmina Kocza\u0142a [kopia archiwalna 2009-10-05]","url":"https://web.archive.org/web/20091005012022/http://mapcarta.com:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0596","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96648,"lng":17.16163,"name_de":"Steinforth","name_pl":"Trzyniec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen) by\u0142 czynny do 1945 roku; dzi\u015b jest cmentarzem poewangelickim. Le\u017cy na sztucznie usypanym wzg\u00f3rzu \u2014 tak opisa\u0142 go w 1858 roku Cramer, dodaj\u0105c, \u017ce w miejscowym podaniu wi\u0105zano ten nasyp kolejno z poganami, Polakami, husytami i Szwedami. Nasyp\u00f3w jest tu zreszt\u0105 wi\u0119cej: drugi, otoczony fos\u0105, stoi na dawnym so\u0142tysostwie, a resztki zamku rycerza Kazimierza, kt\u00f3ry w 1329 roku w\u0142ada\u0142 ziemi\u0105 tuchomsk\u0105 i zamkiem Tuchom, kryje teren dawnego dworu.\n\nTuchomie by\u0142o po Reformacji jednym z o\u015brodk\u00f3w kaszubskiego luteranizmu ziemi bytowskiej i siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Wykaz duchownych Pomorza pami\u0119ta czasy, gdy \u2014 jak zanotowano \u2014 nie by\u0142o tu wiadomo o \u017cadnym katolickim duchownym: s\u0142u\u017cyli wtedy Marcin Ga\u00dfke, \u201ewierny nauczyciel tej gminy\u201d w 1604 roku, i David Faschina, kt\u00f3ry przyszed\u0142 z Budowa oko\u0142o 1616 roku, zosta\u0142 z parafii usuni\u0119ty i w 1642 roku przeniesiony do synodu s\u0142upskiego. Po jego odej\u015bciu wsp\u00f3lnota zosta\u0142a bez duchownego a\u017c do chwili, gdy ziemia l\u0119borska i bytowska przesz\u0142y spod zwierzchno\u015bci polskiej pod brandenbursk\u0105; pod koniec XVII wieku obsadzono parafi\u0119 na nowo, a w 1709 roku ordynowano w L\u0119borku rodowitego tuchomianina Andreasa Schoera, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu do 1736 roku.\n\nKatolicy stanowili tu mniejszo\u015b\u0107 \u2014 59 os\u00f3b na oko\u0142o 715 w po\u0142owie XIX wieku i 145 na 900 w 1933 roku \u2014 a od 1708 roku byli fili\u0105 parafii w Niezabyszewie. Ich ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a wzniesiono w 1704 roku; nale\u017ca\u0142y do niego Tuchom, Tuchomek, T\u0105gom, Piaszno, Masowice, Trzebiatkowy, Ciemno i Modrzewo. Wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego zasta\u0142a we wsi w 1780 roku 18 katolik\u00f3w i 212 ewangelik\u00f3w, a proporcje wyzna\u0144 wida\u0107 i w spisie z 1885 roku: mieszka\u0142y tu 642 osoby \u2014 553 ewangelik\u00f3w, 83 katolik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w \u2014 a w tutejszych dobrach rycerskich, licz\u0105cych 370 hektar\u00f3w, z gorzelni\u0105 i wytw\u00f3rni\u0105 sera, 379 ewangelik\u00f3w przy jednym katoliku.\n\nParafia ewangelicka si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b, a nawet poza granic\u0119 prowincji. Dokumentem podpisanym w Kr\u00f3lewcu 16 grudnia 1884 i w Kwidzynie 27 lutego 1885 roku wy\u0142\u0105czono z niej cztery miejscowo\u015bci powiatu cz\u0142uchowskiego \u2014 Kiedrau, Upilka, Smolczyn i Mogiel \u2014 by utworzy\u0107 z nich now\u0105 parafi\u0119 w Heidem\u00fchl. 1 lipca 1900 roku wydzielono z parafii gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Trzebiatkowej, zostawiaj\u0105c j\u0105 pod tutejszym urz\u0119dem parafialnym, a kilka dalszych wsi przesz\u0142o wtedy do nowo utworzonej gminy ko\u015bcielnej w Kramarzynach.\n\n\ud83d\udccc Ksi\u0119gi metrykalne parafii licz\u0105 34 370 wpis\u00f3w, a chrzty si\u0119gaj\u0105 1679 roku; przechowuje je Archiwum Diecezjalne w Pelplinie oraz Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie. Po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej, zako\u0144czonym w 1946 roku, parafia usta\u0142a, ale cmentarz przetrwa\u0142: w 1997 roku stan\u0105\u0142 na nim granitowy g\u0142az z napisem \u201eZum Gedenken an die Gross Tuchener Toten. Die hier Ihre letzte Ruhe Fanden\u201d \u2014 \u201eKu pami\u0119ci zmar\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w Tuchomia, kt\u00f3rzy tutaj znale\u017ali miejsce wiecznego spoczynku\u201d.\n\n\u26a0 Nazw\u0119 Tuchomie nosz\u0105 dwie r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci i *S\u0142ownik geograficzny* po\u015bwi\u0119ci\u0142 im dwa s\u0105siaduj\u0105ce has\u0142a. Kartuskie Tuchomie, w parafii Chwaszczyno, liczy\u0142o 90 os\u00f3b, w tym 81 katolik\u00f3w i 9 ewangelik\u00f3w; to jego dotyczy zdanie o Tuchomiu i Tuchomku jako jednej dawnej posiad\u0142o\u015bci, w kt\u00f3rej w 1780 roku by\u0142o 85 katolik\u00f3w i 10 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl (Tuchomie)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-685207"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. I, s. 55, przypis; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen s. 78-79; Reszka, Ewangelicy na Gochach, rozdz. 19 i za\u0142\u0105cznik \u2014 dokument z 16 XII 1884 / 27 II 1885; S\u0142ownik geograficzny t. XII, has\u0142o Tuchomie i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0743","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1139216,"lng":17.339935,"name_de":"Gro\u00df Tuchen","name_pl":"Tuchomie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tuchomie \u2014 po niemiecku Gro\u00df Tuchen, w wykazach urz\u0119dowych K\u00f6niglich Gro\u00df Tuchen \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jest tu dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nZanim, jak zapisano w starej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, przysz\u0142y polskie niepokoje, i p\u00f3ki ziemi\u0119 bytowsk\u0105 oraz l\u0119borsk\u0105 trzymali lutera\u0144scy ksi\u0105\u017c\u0119ta, o \u017cadnym katolickim duchownym w Tuchomiu nie wiedziano. S\u0142u\u017cyli tu wtedy dwaj pastorzy lutera\u0144scy: Martin Ga\u00dfke, wymieniony w 1604 roku jako wierny nauczyciel tej gminy, i David Faschina, przyby\u0142y z Budowa oko\u0142o 1616 roku, wyp\u0119dzony przez katolik\u00f3w i przeniesiony w 1642 roku do parafii w synodzie s\u0142upskim. Po jego odej\u015bciu gmina zosta\u0142a bez duchownego a\u017c do chwili, gdy dystrykt l\u0119borski i bytowski przeszed\u0142 od Polski do domu elektor\u00f3w brandenburskich. Po 1657 roku ziemia bytowska przesz\u0142a wi\u0119c kolejn\u0105 fal\u0119 protestantyzacji, a Tuchomie sta\u0142o si\u0119 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej obejmuj\u0105cej mi\u0119dzy innymi Tuchomko, Masowice, Ciemno, Modrzewo i Trzebiatkow\u0105.\n\nPierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki uko\u0144czono w 1670 roku; sp\u0142on\u0105\u0142 w 1674, a odbudowywano go do 1691. Obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w latach 1886\u20131889 i konsekrowano w 1889 roku: neogotycka hala z czerwonej, nieotynkowanej ceg\u0142y, na rzucie prostok\u0105ta, z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119tym prezbiterium i kwadratow\u0105 wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 stromym o\u015bmiobocznym he\u0142mem krytym p\u0142ytami \u0142upkowymi. Mie\u015bci\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca miejsc. W tym samym czasie Meyers notuje w Tuchomiu jednocze\u015bnie ewangelicki i katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, urz\u0105d stanu cywilnego oraz 741 mieszka\u0144c\u00f3w. Parafia ros\u0142a jeszcze na prze\u0142omie wiek\u00f3w: 1 lipca 1900 roku wydzielono z niej gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Trzebiatkowej, pozostawion\u0105 pod tutejszym probostwem.\n\nWie\u015b uchodzi\u0142a w okolicy za ewangelick\u0105 z gruntu. Benedykt Reszka wymienia Tuchomie \u2014 obok Kramarzyn, Trzebiatek i Pietrzykowa \u2014 w\u015br\u00f3d tych \u201etypowo ewangelickich miejscowo\u015bci\u201d, z kt\u00f3rych po pierwszym rozbiorze Polski ewangelicy przenosili si\u0119 na Gochy, do \u0141\u0105kiego M\u0142yna pod Brze\u017anem Szlacheckim. Zarazem to st\u0105d si\u0119ga\u0142a dalej pos\u0142uga w mowie s\u0142owia\u0144skiej: tutejszy pastor doje\u017cd\u017ca\u0142 cztery razy w roku do s\u0105siedniej parafii na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Bytowa z kazaniem po polsku, a gdy w 1830 roku zmar\u0142, usta\u0142o i to. Sama kaszubszczyzna zamiera\u0142a tu szybko \u2014 w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku m\u00f3wi\u0142y ni\u0105 w Tuchomiu ju\u017c tylko dwie czy trzy rodziny.\n\nNazwa Tuchomie oznacza dwie r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci i S\u0142ownik geograficzny prowadzi je w s\u0105siaduj\u0105cych has\u0142ach \u2014 st\u0105d bierze si\u0119 przy tej wsi zamieszanie w liczbach. Pierwsze has\u0142o to dobra na Kaszubach, Gro\u00df Tuchom w powiecie kartuskim, w parafii Chwaszczyno, 90 os\u00f3b: 81 katolik\u00f3w i 9 ewangelik\u00f3w; to ich dotyczy zdanie, \u017ce dawniej Tuchomie i Tuchomko tworzy\u0142y jedn\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra w 1780 roku liczy\u0142a 85 katolik\u00f3w i 10 ewangelik\u00f3w. Drugie has\u0142o to wie\u015b tutejsza, w parafii katolickiej Niezabyszewo, 642 osoby: 83 katolik\u00f3w, 553 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w \u2014 i te liczby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 zgodnie zar\u00f3wno z danymi z oko\u0142o 1564 roku, gdy naliczono tu 212 ewangelik\u00f3w, jak i ze spisem z 1885 roku. Przy okazji has\u0142o podaje sk\u0142ad parafii katolickiej: do ko\u015bcio\u0142a filialnego \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, wzniesionego w 1704 roku, nale\u017ca\u0142y Tuchom, Tuchomek, T\u0105gom, Piaszno, Masowice, Trzebiatkowy, Ciemno i Modrzewo.\n\nDo 1945 roku \u015bwi\u0105tynia by\u0142a ewangelicka, po wojnie przej\u0105\u0142 j\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Odbudow\u0119 po zniszczeniach rozpocz\u0119to w 1982 roku, zasadniczy remont podj\u0119to w 2005, a po\u015bwi\u0119cenia dokona\u0142 biskup Jan Szlaga w 2010 roku.\n\n\ud83d\udccc Ostatniego ewangelickiego duszpasterza Tuchomia znamy z nazwiska: pastor Siegfried Pecker, sprawuj\u0105cy tu urz\u0105d w latach 1927\u20131945. Zast\u0119powa\u0142 go czasem s\u0105siad z Niezabyszewa, oddalonego o p\u00f3\u0142 drogi do Bytowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, spisane i przet\u0142umaczone przez Josefa von Rymon Lipinskiego, niezabyszewo.com; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eMeyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs\u201d; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Szczecin 1912; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem Aleksandra Hilferdinga z objazdu powiatu bytowskiego.*","built_year":1886,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Tuchomie \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wojciecha \u2014 turystyka gminy Tuchomie","url":"http://turystyka.tuchomie.com.pl/2-tuchomie-kosciol-sw-wojciecha-w-tuchomiu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTuchomie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, oprac. J. von Rymon Lipinski, niezabyszewo.com","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0024","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11254,"lng":17.33505,"name_de":"Gro\u00df Tuchen","name_pl":"Tuchomie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie \u015bw. Wojciecha)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Tuchomku (Klein Tuchen) le\u017cy w dawnym powiecie bytowskim, oko\u0142o 9 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa, w regionie kaszubskiego luteranizmu. Miejscowo\u015b\u0107 notowano od 1394 roku jako *Cleynen Tuchen*, a wcze\u015bniej jeszcze, w 1385 roku, wymieniono j\u0105 w akcie, kt\u00f3rym ksi\u0105\u017c\u0119ta szczeci\u0144scy zastawili Krzy\u017cakom ca\u0142\u0105 ziemi\u0119 tuchomsk\u0105. Rejestr czynszowy z 1437 roku liczy tu trzydzie\u015bci w\u0142\u00f3k czynszowych \u2014 z ka\u017cdej dwie ma\u0142e grzywny, dwie kury i pomoc przy sianokosach po p\u00f3\u0142 morga \u2014 z czego szesna\u015bcie sta\u0142o pustych. W 1472 roku R\u00fcdiger Massow, w\u00f3jt bytowski, potwierdzi\u0142 Miko\u0142ajowi Polpowi zaginiony przywilej ksi\u0119cia Eryka na so\u0142ectwo: cztery wolne w\u0142\u00f3ki, dwie morgi \u0142\u0105ki w stron\u0119 T\u0105gowia i wolne rybo\u0142\u00f3wstwo w jeziorze k\u0105tkowskim na w\u0142asny st\u00f3\u0142, w zamian za konn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 wojenn\u0105.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy nigdy tu nie by\u0142o; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Tuchomiu, gdzie sta\u0142y \u015bwi\u0105tynie obu wyzna\u0144. Ewangelicka by\u0142a niemal bez wyj\u0105tku, i to od dawna. Wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie \u2014 naliczy\u0142a tu 19 katolik\u00f3w i 168 ewangelik\u00f3w, czyli dziewi\u0119\u0107 dziesi\u0105tych mieszka\u0144c\u00f3w; w 1866 roku katolik\u00f3w z Tuchomka liczono w ko\u015bciele filialnym w Tuchomiu czterna\u015bcioro, a *S\u0142ownik geograficzny* zapisa\u0142, \u017ce w 1885 roku mieszkali tu \u201ewy\u0142\u0105cznie ewangelicy\u201d. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 519 ewangelik\u00f3w i 3 katolik\u00f3w, i to w jednej pozycji, bo obszaru dworskiego Tuchomko nie mia\u0142o. \ud83d\udccc Metryki ewangelickie parafii tuchomskiej obejmuj\u0105 lata 1679\u20131944.\n\n\u26a0 Przytaczany bywa przy Tuchomku zapis \u201eTuchomie i Tuchomko razem 85 kat. i 10 ew.\u201d z 1780 roku; dotyczy on jednak Tuchomia w powiecie kartuskim, innej miejscowo\u015bci o tej samej nazwie. \u26a0 Niesp\u00f3jna pozostaje jedna liczba z has\u0142a *S\u0142ownika*: przy 54 domach i stu dw\u00f3ch dymach podaje ono dla 1885 roku 72 mieszka\u0144c\u00f3w, czego nie da si\u0119 pogodzi\u0107 ani z liczb\u0105 dom\u00f3w, ani z 519 ewangelikami dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej; \ud83d\udfe1 najpewniej w druku zgubiono cyfr\u0119. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 wysiedlono. \ud83d\udfe1 Dzisiejszego losu cmentarza nie ustalono; dost\u0119pny wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tuchomie nie obejmuje.\n\n\ud83d\udfe1 Liczby mieszka\u0144c\u00f3w dla roku 1939 tu nie podajemy. Kr\u0105\u017c\u0105ca w opracowaniach warto\u015b\u0107 362 nie ma potwierdzenia w \u017cadnym sprawdzonym \u017ar\u00f3dle, a powsta\u0142a najpewniej z nieporozumienia: \u201edrugie wydanie 1939\u201d inwentarza powiatu bytowskiego to ta sama ksi\u0105\u017cka co wydanie z 1938 roku, w kt\u00f3rej przy Tuchomku stoi 401 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 91 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Po\u0142o\u017cenie cmentarza jest tu niezwyk\u0142e i warto je zapisa\u0107: le\u017cy na wysuni\u0119tej k\u0119pie w dolinie, poni\u017cej stromo opadaj\u0105cej drogi, kt\u00f3ra przerywa zachodni rz\u0105d zagr\u00f3d, tu\u017c nad urwistym stokiem opadaj\u0105cym ku Jezioru K\u0105tkowskiemu. Na po\u0142udniowym ko\u0144cu zabudowanego nawsia sta\u0142a drewniana dzwonnica z dwoma \u017celaznymi dzwonami z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku: mniejszy, o \u015brednicy pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu centymetr\u00f3w, nosi\u0142 napis \u201eMORTUOS PLANGO\u201d \u2014 op\u0142akuj\u0119 umar\u0142ych, wi\u0119kszy, o \u015brednicy sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu centymetr\u00f3w, \u201eVIVOS VOCO\u201d \u2014 wzywam \u017cywych. To dwa cz\u0142ony starej dzwonniczej formu\u0142y, rozdzielone na dwa dzwony. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w, w nawiasie katolicy: 1810 \u2014 155 (20), 1855 \u2014 423 (35), 1885 \u2014 558 (12), 1905 \u2014 499 (31), 1925 \u2014 453 (73), 1933 \u2014 410 (61), 1938 \u2014 401 (91). \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTuchomie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny t. XII, has\u0142o Tuchoniek/Tuchomek i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 196, pozycja 22","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0744","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13502,"lng":17.36262,"name_de":"Klein Tuchen","name_pl":"Tuchomko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tujsk, po niemiecku Tiegenort, w gminie Stegna, mia\u0142 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki konstrukcji szachulcowej, otoczony cmentarzem. \ud83d\udfe1 Data jego wzniesienia jest sporna: atlas podaje 1686 rok, a statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku \u2014 1693. Rozstrzygn\u0105\u0107 tego bez dokumentu budowy nie spos\u00f3b.\n\nHarnoch prowadzi Tujsk jako samodzieln\u0105 parafi\u0119 diecezji malborskiej i notuje przy niej organy o 17 g\u0142osach, 2 800 dusz oraz pierwszego duchownego \u2014 Matthiasa Wannowa. By\u0142a to zatem parafia du\u017ca, jedna z ludniejszych na tym odcinku \u017bu\u0142aw.\n\n\ud83d\udfe1 Losu budynku po 1945 roku nie potwierdza jednoznacznie \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o. Wiadomo natomiast, \u017ce dzisiejsza parafia katolicka \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa nie przej\u0119\u0142a dawnej \u015bwi\u0105tyni: korzysta\u0142a najpierw z dawnej hali targowej, przystosowanej w 1957 roku, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1990\u20131997.\n\n\ud83d\udccc Do tutejszej parafii nale\u017ca\u0142y wsie, kt\u00f3re w\u0142asnych \u015bwi\u0105ty\u0144 nigdy nie mia\u0142y. W Bronowie, po niemiecku Gro\u00df Brunau, spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 671 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 601 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w, a obok nich 17 innych chrze\u015bcijan, na tych ziemiach zwykle mennonit\u00f3w, i dwie osoby wyznania moj\u017ceszowego; katolicy chodzili do \u017bu\u0142awek, a mennonici do zboru w Cyganku. W Beiershorst, dzisiejszym Wybicku \u2014 osadzie ol\u0119derskiej za\u0142o\u017conej w 1591 roku \u2014 mieszka\u0142o w tym samym spisie 105 os\u00f3b, w tym 81 ewangelik\u00f3w, 6 katolik\u00f3w i 18 innych chrze\u015bcijan; tamtejsi katolicy nale\u017celi do \u017bu\u0142awek, a od 1912 roku do Marz\u0119cina. \ud83d\udccc W Beiershorst dzia\u0142a\u0142 ponadto zb\u00f3r mennonicki, wydzielony w 1735 roku przy podziale gminy Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich; liczy\u0142 8 rodzin w 1793 roku i 47 os\u00f3b w 1820.\n\n\ud83d\udccc Rok 1693, pojawiaj\u0105cy si\u0119 niekiedy przy tej \u015bwi\u0105tyni, nie dotyczy budowy, lecz organ\u00f3w: ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 wzniesiono do 1686 roku i po\u015bwi\u0119cono w dwudziest\u0105 trzeci\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej tego\u017c roku, a instrument zbudowano siedem lat p\u00f3\u017aniej i rozbudowano w 1772 roku do siedemnastu g\u0142os\u00f3w z peda\u0142em.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 444; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online (kopia archiwalna z 26 listopada 2005); zulawy.infopl.info \u2014 Tujsk.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Tujsk \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/tujsk"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0460","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.276667,"lng":19.132778,"name_de":"Tiegenort","name_pl":"Tujsk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Turowo \u2014 do 1945 roku Steinau, po kaszubsku T\u00f9row\u00f2 \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nigdy nie mia\u0142a; na nabo\u017ce\u0144stwa chodzono do Wa\u0142dowa, siedziby parafii ewangelickiej, w stronach, gdzie przewa\u017cali luteranie \u2014 tak\u017ce Kaszubi wyznania ewangelickiego. Wie\u015b by\u0142a ma\u0142a i przez trzy dziesi\u0119ciolecia niemal nie ros\u0142a: 139 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku, 160 w 1925, 158 w 1939. Zmar\u0142ych chowano na miejscu, na w\u0142asnym cmentarzu.\n\n\ud83d\udccc Osada nie by\u0142a w 1895 roku osobn\u0105 jednostk\u0105 i dlatego nie ma w spisie w\u0142asnego wiersza: Gemeindelexikon wymienia Steinau w\u015br\u00f3d miejsc zamieszkanych obwodu dworskiego Gr\u00fcnwalde, dzisiejszych Roli, licz\u0105c tam 7 dom\u00f3w i 83 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 obok m\u0142yna Gewiesener M\u00fchle, folwarku Gustavshof, Saaben, m\u0142yna saabe\u0144skiego, Nieselei i cegielni. To rozstrzyga przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105: obw\u00f3d dworski Gr\u00fcnwalde spis przypisuje pod pozycj\u0105 75 na stronie 164 parafii ewangelickiej w Wa\u0142dowie i okr\u0119gowi urz\u0119dowemu Ponickel.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Po wojnie wesz\u0142a w sk\u0142ad Polski jako Turowo, a niemieck\u0105 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wa\u0142dowie, do kt\u00f3rego dawniej tu chodzono, po 1945 roku przej\u0119li katolicy; nale\u017cy dzi\u015b do parafii w Piaszczynie w dekanacie miasteckim.\n\n\ud83d\udfe1 Kiedy za\u0142o\u017cono tutejszy cmentarz i co si\u0119 z niego zachowa\u0142o, pozostaje do ustalenia; wsi gminy Miastko wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy nie obejmuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gminie Miastko (SP3 Miastko).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gm. Miastko (SP3 Miastko)","url":"https://sp3.miastko.pl/zalaczniki/dokumenty/it%20miejscowosci%20w%20gm.%20Miastko.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0621","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09114,"lng":17.18283,"name_de":"Steinau (Kr. Rummelsburg)","name_pl":"Turowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tursko (po niemiecku Turzig), do 1945 w Kreis Rummelsburg in Pommern (rejencja K\u00f6slin) \u2014 nie w Kreis B\u00fctow. Wie\u015b by\u0142a maj\u0105tkiem rodu von Zitzewitz od XVI w.; obecny pa\u0142ac wzniesiono oko\u0142o 1894/1900 dla Albrechta (Albert \ud83d\udfe1) von Zitzewitza (dzi\u015b Specjalny O\u015brodek Szkolno-Wychowawczy). W lesie przy pa\u0142acu zachowa\u0142y si\u0119 dwa za\u0142o\u017cenia grzebalne: dobrze zachowany cmentarz ewangelicki (wiejski) oraz osobny cmentarz rodowy Zitzewitz\u00f3w. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w samym Turzig nie by\u0142o \u2014 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii (Kirchspiel) Treten (Drety\u0144), gdzie sta\u0142 najstarszy w powiecie ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 p\u00f3\u017anogotycki z oko\u0142o 1500 roku (spalony w 1945, odbudowany 1985). Region \u2014 mocno lutera\u0144ski Kreis Rummelsburg \u2014 czyni ewangelick\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 cmentarza pewn\u0105. W marcu 1945 zaj\u0119te przez Armi\u0119 Czerwon\u0105, nast\u0119pnie polskie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); pa\u0142ac Tursko I historia i w\u0142a\u015bciciele \u2013 Dwory i Pa\u0142ace Polski.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"pa\u0142ac Tursko I historia i w\u0142a\u015bciciele \u2013 Dwory i Pa\u0142ace Polski","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-bytowski/gmina-miastko/palac-tursko"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0623","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.12155,"lng":16.95393,"name_de":"Turzig (Gutsfriedhof / cmentarz rodowy von Zitzewitz + cmentarz wiejski)","name_pl":"Tursko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tursko (niemieckie Turzig) le\u017ca\u0142o oko\u0142o 13 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od Miastka, w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej. By\u0142a to wie\u015b szlachecka rodu von Zitzewitz, a jej ludno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem mia\u0142a w przewadze ewangelick\u0105 i nale\u017ca\u0142a do parafii w Dretyniu (Treten); katolicy podlegali parafii w Miastku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Tursko nie mia\u0142o.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach, osobno gmin\u0119 i osobno maj\u0105tek: 113 os\u00f3b w gminie wiejskiej (strona 162, pozycja 43) i 224 w obwodzie dworskim (strona 166, pozycja 117), wszystkie wyznania ewangelickiego. Katolika nie by\u0142o tu ani jednego, a oba wiersze wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119, urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy \u2014 Treten. Wie\u015b ros\u0142a powoli: 120 mieszka\u0144c\u00f3w w 1818 roku, a w 1939 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie od 294 do 382 os\u00f3b \ud83d\udfe1 \u2014 najpewniej znowu dlatego, \u017ce jedne licz\u0105 sam\u0105 gmin\u0119, a drugie gmin\u0119 razem z obwodem dworskim.\n\n\ud83d\udccc Po wsi zosta\u0142a nekropolia ukryta w lesie przy pa\u0142acu, wzniesionym za Albrechta von Zitzewitz w latach 1894\u20131900: cmentarz ewangelicki wraz z miejscem poch\u00f3wku w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br. W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona i przesz\u0142a do Polski jako Tursko. Cmentarz zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b w dobrym stanie. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia nie ustalono; \u017ar\u00f3d\u0142a drukowane, kt\u00f3re si\u0119gaj\u0105 tych stron, notuj\u0105 wie\u015b, ale o cmentarzu milcz\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); opis terenowy \u2014 dipp.info.pl i powiatbytowski.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0622","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12155,"lng":16.95393,"name_de":"Turzig","name_pl":"Tursko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Turze na Kociewiu, w dzisiejszym powiecie tczewskim, wzmiankowano ju\u017c w 1248 roku, jako Ma\u0142e i Wielkie Turze; po niemiecku wie\u015b nazywa\u0142a si\u0119 Gro\u00df Turse. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w pasie nazywanym wtedy korytarzem.\n\nOkolica by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka, ale tutejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka \u2014 lutera\u0144ska i unijna \u2014 okaza\u0142a si\u0119 na tyle silna, \u017ce doczeka\u0142a si\u0119 najpierw w\u0142asnej parafii, potem w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni. Ewangelik\u00f3w z s\u0105siedniego Godziszewa obs\u0142ugiwa\u0142a kolejno parafia w Rambeltsch, od 1789 roku w Sobowidzu, a od 1908 roku w\u0142a\u015bnie w Turzu \u2014 i to t\u0142umaczy, dlaczego ko\u015bci\u00f3\u0142, neogotycki, o neobarokowym wystroju, wzniesiono tu dopiero w latach 1913\u20131918. Ilu ich by\u0142o, m\u00f3wi\u0105 dwa spisy. W latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku S\u0142ownik geograficzny (tom dwunasty) naliczy\u0142 we wsi 76 ewangelik\u00f3w i 122 katolik\u00f3w, wskazuj\u0105c dla katolik\u00f3w parafi\u0119 w Godziszewie; pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 382 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 158 wyznania ewangelickiego, przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 208 os\u00f3b, a niemieck\u0105 174. Mennonit\u00f3w w Turzu nie by\u0142o \u2014 ich osadnictwo obejmowa\u0142o \u017bu\u0142awy.\n\n\ud83d\udccc W wyci\u0105gu ze S\u0142ownika w miejscu parafii ewangelickiej stan\u0119\u0142o s\u0142owo \u201eMesznego\u201d. Meszne to jednak danina zbo\u017cowa nale\u017cna ko\u015bcio\u0142owi, a nie miejscowo\u015b\u0107 \u2014 wyraz sta\u0142 w dope\u0142niaczu i wzi\u0119to go za nazw\u0119. Podobnie zwodniczy jest pocz\u0105tek has\u0142a: opisuje ono najpierw jezioro Turze, k\u0142ad\u0105c je w powiecie starogardzkim, a dopiero potem dobra rycerskie Turze Wielkie w powiecie tczewskim \u2014 i to do d\u00f3br odnosz\u0105 si\u0119 liczby. Potwierdza je wykaz gmin sporz\u0105dzony na podstawie spisu z 1 grudnia 1885 roku, gdzie Gro\u00df Turse figuruje w powiecie tczewskim (strona 28, wiersz 45): 198 mieszka\u0144c\u00f3w, 76 ewangelik\u00f3w, 122 katolik\u00f3w.\n\nPo wojnie i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej i ewangelickiej \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, a w 1969 roku erygowano przy niej rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy, kt\u00f3rej s\u0142u\u017cy do dzi\u015b. Zachowany cmentarz ewangelicki, dzi\u015b katolicki, wi\u0105\u017ce si\u0119 z t\u0105 sam\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Turze \u2014 Forum Dawnego Tczewa","url":"https://dawnytczew.pl/forum/viewtopic.php?t=682"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0359","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0894301,"lng":18.626481,"name_de":"Gro\u00df Turse","name_pl":"Turze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Turze \u2014 po niemiecku Gro\u00df Turse \u2014 jest wsi\u0105 na Kociewiu, w powiecie tczewskim; w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej. Okolica by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka, a ludno\u015b\u0107 ewangelicka stanowi\u0142a mniejszo\u015b\u0107.\n\n\ud83d\udccc Ta mniejszo\u015b\u0107 dosz\u0142a jednak do w\u0142asnej parafii, i to p\u00f3\u017ano. Ewangelik\u00f3w z s\u0105siedniego Godziszewa obs\u0142ugiwa\u0142a kolejno parafia w R\u0119bielczu, potem w Sobowidzu \u2014 od 1789 roku \u2014 a od 1908 w\u0142a\u015bnie Turze. To t\u0142umaczy, dlaczego w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono tu dopiero w latach 1913\u20131918, jeszcze pod panowaniem pruskim: neogotyck\u0105 budowl\u0119 o wystroju neobarokowym postawiono dla wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra ledwie par\u0119 lat wcze\u015bniej przesta\u0142a doje\u017cd\u017ca\u0107 do s\u0105siad\u00f3w.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 382 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 158 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 208 os\u00f3b, niemieck\u0105 174. Wcze\u015bniej S\u0142ownik geograficzny notowa\u0142 76 ewangelik\u00f3w i 122 katolik\u00f3w. \ud83d\udd34 Nazwy parafii ewangelickiej ten wypis nie podaje: w miejscu, gdzie powinna sta\u0107, nasz odczyt ma s\u0142owo \u201emesznego\u201d \u2014 a meszne to danina zbo\u017cowa nale\u017cna ko\u015bcio\u0142owi, nie miejscowo\u015b\u0107; wyraz sta\u0142 w dope\u0142niaczu i zosta\u0142 wzi\u0119ty za nazw\u0119. Parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Godziszewie.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; w 1969 roku erygowano rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy do dzi\u015b. We wsi zachowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce zesp\u00f3\u0142 dworski z parkiem. \u26a0 Obiekt nale\u017cy do dziedzictwa ewangelickiego, nie mennonickiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1918,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska \u2014 Turze","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy w Turzu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Bo%C5%BCej_Nieustaj%C4%85cej_Pomocy_w_Turzu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0273","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.096,"lng":18.6278,"name_de":"Gro\u00df Turse","name_pl":"Turze \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. MB Nieustaj\u0105cej Pomocy)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ty\u0142owo, po niemiecku Tillau, le\u017ca\u0142o w powiecie puckim, nad Jeziorem \u017barnowieckim. Sta\u0142 tu katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 \ud83d\udfe1 *S\u0142ownik geograficzny* nazywa go filialnym, notuj\u0105c zarazem, \u017ce \u201ejeszcze 1780\u201d by\u0142 parafialny, wi\u0119c siedzib\u0105 parafii wie\u015b by\u0107 przesta\u0142a \u2014 natomiast ewangelicy chodzili do Krokowej, do parafii zwi\u0105zanej z ewangelickim rodem von Krockow. \ud83d\udccc Potwierdza to kolumna parafii w spisie z 1 grudnia 1910 roku, kt\u00f3ra przypisuje Tillau wprost do Krockow. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Ty\u0142owie nie by\u0142o, dzia\u0142a\u0142a za to szko\u0142a ewangelicka.\n\n\ud83d\udccc Krokowska parafia by\u0142a du\u017ca i zamo\u017cna. Harnoch w 1890 roku notuje przy niej trzy dzwony, organy o jedenastu g\u0142osach i 3600 dusz, a w ci\u0105gu roku 140 chrzt\u00f3w, 28 \u015blub\u00f3w, 2360 komunikant\u00f3w i 88 pogrzeb\u00f3w; ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 10 maja 1850 roku.\n\n\ud83c\udfaf Liczby z dw\u00f3ch niezale\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 zgadzaj\u0105 si\u0119 tu co do jednej osoby: spis z 1885 roku i *S\u0142ownik geograficzny* podaj\u0105 zgodnie 147 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 83 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w, w szesnastu domach i dwudziestu siedmiu gospodarstwach domowych, na 920 hektarach.\n\n\ud83d\udccc Trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej obraz by\u0142 ju\u017c inny. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 179 mieszka\u0144c\u00f3w, ale ewangelik\u00f3w ju\u017c tylko dwudziestu dw\u00f3ch; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 149 os\u00f3b, niemieck\u0105 trzydzie\u015bci.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 poewangelicki cmentarz, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w Krokowej pod pozycj\u0105 149, po\u0142o\u017cony na zach\u00f3d od wsi, w stron\u0119 Lubocina. \ud83d\udfe1 Dok\u0142adne po\u0142o\u017cenie i stan zachowania czekaj\u0105 na weryfikacj\u0119 terenow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen\u2026, Neidenburg 1890, s. 448.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lubocino, stary cmentarz ewangelicki (adres: 15 Lubocino, Ty\u0142owo) \u2014 BillionGraves","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Lubocino-stary-cmentarz-ewangelicki/518387"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTy\u0142owo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen, Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0158","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.713027,"lng":18.127198,"name_de":"Tillau","name_pl":"Ty\u0142owo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tyw\u0119zy, po niemiecku Tiefensee, le\u017ca\u0142y w powiecie sztumskim, nad jeziorem, z kt\u00f3rego struga p\u0142ynie do Dzierzgoni, oko\u0142o trzech czwartych mili od Dzierzgonia; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Dzierzgo\u0144. *S\u0142ownik geograficzny* liczy tu 2279 m\u00f3rg obszaru i 91 budynk\u00f3w, a szko\u0142\u0119 wskazuje na miejscu.\n\nWie\u015b by\u0142a podzielona wyznaniowo niemal po po\u0142owie. *S\u0142ownik* notuje 235 ewangelik\u00f3w i 218 katolik\u00f3w \u2014 r\u00f3\u017cnic\u0119 siedemnastu os\u00f3b. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 380 mieszka\u0144c\u00f3w, 182 m\u0119\u017cczyzn i 198 kobiet, w 47 domach i 89 gospodarstwach; ewangelik\u00f3w by\u0142o wtedy 185, katolik\u00f3w 195, a wi\u0119c szala przechyli\u0142a si\u0119 na drug\u0105 stron\u0119. Jedni i drudzy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Dzierzgoniu, i tam te\u017c Agathon Harnoch wymienia Tyw\u0119zy w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych ewangelickiego zboru.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy w Tyw\u0119zach nie mieli; pozosta\u0142 po nich cmentarz za\u0142o\u017cony pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 317. Studium uwarunkowa\u0144 miasta i gminy Dzierzgo\u0144 zalicza go do pi\u0119ciu cmentarzy ewangelickich gminy i wskazuje do wpisu do rejestru zabytk\u00f3w (tabela numer 4, pozycja 29). Od 1945 roku cmentarz jest nieczynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Tyw\u0119zy; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strony 70\u201371, pozycja 72; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Christburg, s. 509; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Dzierzgo\u0144, pozycja 317.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Tyw\u0119zy","url":""},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0996","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87722,"lng":19.29619,"name_de":"Tiefensee","name_pl":"Tyw\u0119zy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Udorpie, po niemiecku Hygendorf, wcze\u015bniej H\u00f6hendorf, po kaszubsku \u00d9dorp, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b lokowano w 1346 roku na prawie che\u0142mi\u0144skim, a sprawozdanie z wizytacji okr\u0119gu bytowskiego z 1437 roku wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d dwudziestu pi\u0119ciu wsi czynszowych, pod nazw\u0105 \u201eHugendorf\u201d. \ud83d\udd34 Data przej\u015bcia wsi w r\u0119ce miasta Bytowa jest sporna: jedne przekazy m\u00f3wi\u0105 o roku 1438, Cramer natomiast pisze, \u017ce dobra Hygendorf naby\u0142a kamlaria miejska za panowania ksi\u0119cia Bogus\u0142awa X, oko\u0142o roku 1500, i osadzi\u0142a je ch\u0142opami. \u017be wie\u015b do miasta nale\u017ca\u0142a, potwierdza rejestr dochod\u00f3w bytowskiej domeny, w kt\u00f3rym Hygendorf figuruje jako \u201enale\u017c\u0105cy do miasta Bytowa\u201d i p\u0142aci dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 kop chmielu rocznie. Zamieszkiwali j\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci ewangeliccy, lutera\u0144scy Kaszubi \u2014 charakterystyczny dla ziemi bytowskiej fenomen kaszubskiego luteranizmu.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Udorpie nie mia\u0142o: i ewangelicy, i katolicy nale\u017celi do parafii w Bytowie, we wsi za\u015b dzia\u0142a\u0142 mi\u0119dzy innymi cmentarz ewangelicki. W 1532 roku gospodarowa\u0142o tu 15 rodzin ch\u0142opskich na 38 w\u0142\u00f3kach, w 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 494 mieszka\u0144c\u00f3w, a wed\u0142ug Meyersa oko\u0142o 1905 roku samo dominium \u2014 535 os\u00f3b. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje 432 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy wskazuje w Niezabyszewie. \ud83d\udccc W samym wykazie nazw\u0119 wsi zapisano fraktur\u0105 tak, \u017ce czyta si\u0119 j\u0105 jako \u201eJugendorf\u201d; skorowidz tego samego spisu prowadzi j\u0105 pod w\u0142a\u015bciwym brzmieniem \u2014 Hygendorf, powiat bytowski, pozycja szesnasta.\n\nPo 1945 roku osiedlono tu Ukrai\u0144c\u00f3w przesiedlonych z Bieszczad w ramach akcji \u201eWis\u0142a\u201d; dzi\u015b Udorpie jest o\u015brodkiem kultury ukrai\u0144skiej. Cmentarz figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w jako historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142ce numer 392. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia ani stanu zachowania nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela (niezabyszewo.com) / So\u0142ectwa \u2014 Udorpie","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0456","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1432,"lng":17.49131,"name_de":"Hygendorf","name_pl":"Udorpie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ugoszcz, do 1945 roku Bernsdorf, le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim i mia\u0142a wyra\u017an\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 ewangelick\u0105 \u2014 \ud83d\udccc to jedna z tych miejscowo\u015bci ziemi bytowsko-l\u0119borskiej, gdzie dwa wyznania sta\u0142y obok siebie dos\u0142ownie, w \u015bwiecie Kaszub\u00f3w ewangelickich. Wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku, \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie, notuje tu 38 katolik\u00f3w i 250 ewangelik\u00f3w, a wi\u0119c blisko dziewi\u0119\u0107 dziesi\u0105tych wsi \u2014 Ugoszcz nie sta\u0142a si\u0119 ewangelicka za Prusak\u00f3w, by\u0142a ni\u0105 wcze\u015bniej. Sto lat p\u00f3\u017aniej *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla 1885 roku 717 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 557 ewangelik\u00f3w i 160 katolik\u00f3w, a spis z 2 grudnia 1895 roku \u2014 559 ewangelik\u00f3w i 142 katolik\u00f3w. W 1925 roku na 829 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 600 protestant\u00f3w, 220 katolik\u00f3w i jeden \u017byd; \ud83d\udccc rozbie\u017cno\u015b\u0107 tej sumy wyja\u015bnia inwentarz z 1938 roku \u2014 patrz ni\u017cej. Katolicka parafia liczy\u0142a w 1891 roku 2189 dusz, obejmowa\u0142a wi\u0119c szerok\u0105 okolic\u0119.\n\nWie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej, a jej dzieje da si\u0119 rozpisa\u0107 na daty. W\u0142asnego duchownego \u2014 wikariusza parafialnego Bernharda Rothenberga \u2014 gmina dosta\u0142a 1 grudnia 1865 roku. Nowo wzniesiony ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku w Adwencie 1874 roku. Pierwszym pastorem zosta\u0142 1 lipca 1878 roku Theodor Freuer, kt\u00f3ry w latach 1884\u20131885 zarz\u0105dza\u0142 zarazem superintendentur\u0105 synodu bytowskiego. Kaplic\u0119 w Rekowie po\u015bwi\u0119cono 6 grudnia 1901 roku i odt\u0105d Ugoszcz by\u0142a macierz\u0105, a Rekowo fili\u0105. Spis z 1895 roku wylicza w tej parafii pr\u00f3cz samej wsi tak\u017ce Gr\u0119blin, Czarn\u0105 D\u0105brow\u0119 i Rekowo. Ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski sta\u0142 obok drewnianego, szachulcowego ko\u015bcio\u0142a katolickiego z 1822 roku \u2014 dzi\u015b rzymskokatolickiego pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny.\n\n\ud83d\udccc Jak plac po starym ko\u015bciele przeszed\u0142 do ewangelik\u00f3w, opisuje ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Katolicka \u015bwi\u0105tynia podupada\u0142a; oko\u0142o 1830 roku jeszcze sta\u0142a, ale by\u0142a bliska upadku, a parafianie \u2014 cho\u0107 ubodzy \u2014 zacz\u0119li ju\u017c zwozi\u0107 drewno i materia\u0142y na now\u0105 budow\u0119. Wtedy urz\u0119dnik pruski w imieniu rz\u0105du nakaza\u0142 rozebra\u0107 stary ko\u015bci\u00f3\u0142, a plac wraz z cmentarzem oddano gminie ewangelickiej, kt\u00f3ra wznosi\u0142a tam w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. Fankidejski dodaje, \u017ce gmina przej\u0119\u0142a r\u00f3wnie\u017c budulec zgromadzony przez katolik\u00f3w, ale pisze to z zastrze\u017ceniem \u201epodobno\u201d \u2014 i tak te\u017c nale\u017cy to czyta\u0107. \ud83d\udfe1 Daty 1822 nie da si\u0119 przy tym pogodzi\u0107 z rozbi\u00f3rk\u0105 starego ko\u015bcio\u0142a oko\u0142o 1830 roku; zapewne chodzi o dwa r\u00f3\u017cne budynki. \ud83d\udfe1 Mi\u0119dzy przej\u0119ciem placu a ko\u015bcio\u0142em ewangelickim z 1874 roku zostaje ponadto czterdzie\u015bci lat, kt\u00f3rych \u017cadne z naszych \u017ar\u00f3de\u0142 nie wype\u0142nia.\n\nCmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 tutejszej gminie lutera\u0144skiej do 1945 roku, potem ludno\u015b\u0107 wysiedlono. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stoi; wpis do rejestru zabytk\u00f3w A-1956 z 7 maja 2018 roku opisuje go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny Matki Boskiej Szkaplerznej, z dat\u0105 budowy 1874 \u2014 zgodn\u0105 z tym, co zapisa\u0142 M\u00fcller. Dzisiejszy stan cmentarza wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n\ud83d\udccc Znak zapytania przy liczbach z 1925 roku daje si\u0119 usun\u0105\u0107. Inwentarz powiatu bytowskiego podaje dla Ugoszczy 829 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 220 katolik\u00f3w \u2014 a wi\u0119c 609 pozosta\u0142ych, nie okr\u0105g\u0142e sze\u015b\u0107set. St\u0105d bra\u0142a si\u0119 nieuzgadniaj\u0105ca si\u0119 suma. Pe\u0142ny ci\u0105g wygl\u0105da tak, w nawiasie katolicy: 1810 \u2014 227 (54), 1855 \u2014 755 (166), 1885 \u2014 717 (160), 1895 \u2014 701 (142), 1905 \u2014 798 (236), 1925 \u2014 829 (220), 1933 \u2014 730 (282), 1938 \u2014 785 (345). Wida\u0107 w nim rzecz istotn\u0105 dla dziej\u00f3w wsi: udzia\u0142 katolik\u00f3w r\u00f3s\u0142 powoli przez ca\u0142y wiek dziewi\u0119tnasty, ale ewangelicy pozostali wi\u0119kszo\u015bci\u0105 do ko\u0144ca.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja z 1780 roku notuje tu ewangelickiego nauczyciela i okre\u015bla wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 \u201ekolonist\u00f3w i wolnych ludzi\u201d \u2014 jako ewangelik\u00f3w. W 1812 roku sp\u0142on\u0105\u0142 \u015brodek wsi wraz z katolickim ko\u015bcio\u0142em; obecny wzniesiono w 1822 roku. \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 252; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Szczecin 1912, s. 63\u201364; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; rejestr zabytk\u00f3w, wpis A-1956 z 7 V 2018.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 252","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eUgoszcz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0729","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12294,"lng":17.52899,"name_de":"Bernsdorf","name_pl":"Ugoszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ugoszcz, po niemiecku Bernsdorf, le\u017cy pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa. To wie\u015b ko\u015bcielna w\u015br\u00f3d osad, kt\u00f3re jeszcze u schy\u0142ku dziewi\u0119tnastego wieku m\u00f3wi\u0142y po kaszubsku \u2014 Franz Tetzner zapisa\u0142 tutejsz\u0105 kaszubsk\u0105 nazw\u0119 Hojoszcz i doda\u0142, \u017ce mow\u0105 t\u0105 w\u0142ada\u0142o ju\u017c tylko kilkoro starych ludzi. Osad\u0119 wzmiankowano w 1350 roku, a parafi\u0119 katolick\u0105 w 1284. W szesnastym wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li protestanci; do katolik\u00f3w wr\u00f3ci\u0142 w 1637 roku, a patronat kr\u00f3lewski utrwali\u0142 nad nim traktat welawski z 1657 roku.\n\nPowr\u00f3t \u015bwi\u0105tyni nie oznacza\u0142 jednak powrotu wsi. Wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku \u2014 a wi\u0119c \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie \u2014 naliczy\u0142a w Ugoszczy 38 katolik\u00f3w i 250 ewangelik\u00f3w, czyli blisko dziewi\u0119\u0107 dziesi\u0105tych mieszka\u0144c\u00f3w. Sto lat p\u00f3\u017aniej proporcja pozosta\u0142a ta sama: spis z 1885 roku wykaza\u0142 717 mieszka\u0144c\u00f3w w 68 domach, w\u015br\u00f3d nich 557 ewangelik\u00f3w i 160 katolik\u00f3w, a spis z 2 grudnia 1895 roku \u2014 559 ewangelik\u00f3w wobec 142 katolik\u00f3w. W 1925 roku na 829 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o oko\u0142o sze\u015bciuset luteran i dwustu dwudziestu katolik\u00f3w. Rozleg\u0142a parafia katolicka \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny, obejmuj\u0105ca kilkana\u015bcie wsi i fili\u0119 w Studzienicach, liczy\u0142a w 1891 roku 2 189 dusz.\n\nEwangelicy d\u0142ugo obywali si\u0119 tu bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a i nale\u017celi do parafii bytowskiej. Osobne stanowisko duchownego pomocniczego utworzono w Ugoszczy 1 grudnia 1865 roku, instrukcja s\u0142u\u017cbowa z 16 czerwca 1870 roku da\u0142a mu szersz\u0105 samodzielno\u015b\u0107, a rozporz\u0105dzenie synodu generalnego z 21 czerwca 1878 roku ustanowi\u0142o z dniem 1 lipca tego roku samodzieln\u0105, woln\u0105 od patronatu parafi\u0119 ewangelick\u0105. \u015awi\u0105tynia stan\u0119\u0142a jeszcze wcze\u015bniej \u2014 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku w adwencie 1874 roku. Do parafii nale\u017ca\u0142y pr\u00f3cz Ugoszczy mi\u0119dzy innymi Sierzno i Rekowo, wcze\u015bniej zwi\u0105zane z Tuchomiem, a tak\u017ce Czarna D\u0105browa i Grzmi\u0105ca; w Rekowie po\u015bwi\u0119cono 6 grudnia 1901 roku kaplic\u0119 i osada sta\u0142a si\u0119 odt\u0105d fili\u0105.\n\n\ud83d\udccc O tym, jak g\u0142\u0119boko Reformacja przeora\u0142a t\u0119 okolic\u0119, m\u00f3wi zapis ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego: parafia ugoska straci\u0142a trzy ko\u015bcio\u0142y \u2014 w Pomysku, Jasieniu i Bo\u017cymtuchomiu. Pierwszy z nich, po\u015bwiadczony jeszcze przed Reformacj\u0105, przeszed\u0142 w r\u0119ce protestant\u00f3w wcze\u015bnie, w\u0142a\u015bnie za spraw\u0105 prywatnego patronatu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bo\u017cymtuchomiu, budowany w mur pruski, z dwoma dzwonami na wysokiej wie\u017cy, by\u0142 parafialny do 1654 roku \u2014 ostatni tamtejszy proboszcz nazywa\u0142 si\u0119 Wojciech Wildermann \u2014 potem sta\u0142 si\u0119 fili\u0105 Ugoszczy, a oko\u0142o 1830 roku, gdy ubodzy parafianie zwozili ju\u017c drewno na now\u0105 budow\u0119, urz\u0119dnik rz\u0105dowy kaza\u0142 go rozebra\u0107.\n\nWe wsi sta\u0142y wi\u0119c obok siebie dwa ko\u015bcio\u0142y: drewniany szachulcowy katolicki, przebudowany w 1822 roku po po\u017carze z 1812, oraz murowany neogotycki ewangelicki. W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia katolicka jest czynnym zabytkiem, poewangelicka za\u015b stoi zamkni\u0119ta i nieu\u017cytkowana.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1956, decyzj\u0105 z 7 maja 2018 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Szkaplerznej, 1874\u201d.\n\n\ud83d\udccc Trzy nazwy z tej okolicy \u0142atwo pomyli\u0107 z podobnie brzmi\u0105cymi, le\u017c\u0105cymi gdzie indziej, i wcze\u015bniejsza wersja tego opisu rzeczywi\u015bcie je pomyli\u0142a. Do parafii nale\u017ca\u0142a Czarna D\u0105browa w gminie Studzienice, nie Czarna D\u0105br\u00f3wka \u2014 osobna wie\u015b i osobna gmina. Nale\u017ca\u0142a Grzmi\u0105ca, nie Gr\u0119blin. A Sierzno wyst\u0119puje tu jako le\u015bnictwo, nie jako maj\u0105tek Cierznie.\n\n\ud83d\udccc Sk\u0142ad parafii ewangelickiej w Ugoszczy podaje wprost inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku: nale\u017ca\u0142y do niej Ugoszcz, Rabacino i Rekowo, w Rekowie za\u015b sta\u0142a kaplica filialna. Do 1911 roku parafia obejmowa\u0142a jeszcze Sonnenwalde, a do 1912 Sierzno. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a przed 1878 rokiem Ugoszcz nale\u017ca\u0142a do parafii bytowskiej. \ud83d\udccc Czarna D\u0105browa do tej parafii nale\u017ca\u0142a \u2014 potwierdza to spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; inwentarz z 1938 roku jej nie wymienia, bo opisuje stan o czterdzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniejszy. Sonnenwalde, wymieniane w inwentarzu do 1911 roku, to nie Czarna D\u0105browa, lecz R\u00f3g w gminie Studzienice \u2014 osobna wie\u015b, kt\u00f3r\u0105 Tetzner za Hilferdingiem wylicza obok Czarnej D\u0105browy, a Cramer w 1858 roku zapisuje w jednym zdaniu, ale osobno: \u201eCzarn- und Oslow Damerow, Polczen und Hirschfelde mit Sonnenwalde\u201d.\n\n\ud83d\udccc Sam\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 inwentarz opisuje szczeg\u00f3\u0142owo. Wzniesiono j\u0105 w 1874 roku na zachodnim kra\u0144cu wsi, z ciosanego kamienia polnego uk\u0142adanego warstwami, z detalem ceglanym; wn\u0119trze mierzy\u0142o jedena\u015bcie metr\u00f3w na dwadzie\u015bcia dwadzie\u015bcia, a wyposa\u017cenie pochodzi\u0142o z czasu budowy. Organy o dziesi\u0119ciu g\u0142osach zbudowa\u0142 V\u00f6lkner z Bydgoszczy. Wisia\u0142y tu dwa dzwony stalowe z 1862 roku, o \u015brednicy sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu i pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w, a na \u015bcianach \u2014 drewniane tablice ku czci poleg\u0142ych z 1866 oraz z lat 1914\u20131918. Naczynia o\u0142tarzowe, srebrne i cynowe, pochodzi\u0142y z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku. Ten sam inwentarz potwierdza niezale\u017cnie dat\u0119, kt\u00f3r\u0105 znamy sk\u0105din\u0105d: od wprowadzenia Reformacji do 1637 roku miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki by\u0142 w r\u0119kach gminy ewangelickiej. \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 63\u201364; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 110; wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 194, pozycja 2.*","built_year":1874,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ugoszcz \u2014 d. ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. MB Szkaplerznej (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-297594"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eUgoszcz\u201d","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0244","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.122022,"lng":17.525718,"name_de":"Bernsdorf","name_pl":"Ugoszcz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wugarsch\u00fctz)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ulinia, po niemiecku Uhlingen, by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wzmiankowano j\u0105 ju\u017c w 1437 roku; przez stulecia nale\u017ca\u0142a do von Krockow\u00f3w, a od 1804 do von Somnitz\u00f3w, kt\u00f3rych Cramer wymienia jako dziedzicznych pan\u00f3w na Ulini, B\u0119dziechowie i Jackowie. Po tamtej epoce zosta\u0142 dziewi\u0119tnastowieczny pa\u0142ac z parkiem.\n\nWie\u015b i maj\u0105tek prowadzi\u0142y w spisach osobn\u0105 rachub\u0119. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku gmina wiejska liczy\u0142a 41 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a obw\u00f3d dworski, zapisany osobno, 352 ewangelik\u00f3w i czternastu katolik\u00f3w, razem 366 mieszka\u0144c\u00f3w. Oko\u0142o 1900\u20131912 gmina wiejska liczy\u0142a 46 mieszka\u0144c\u00f3w. Ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w \u0141ebie, katolicy do L\u0119borka. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Ulini nie by\u0142o: M\u00fcller wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d zwyk\u0142ych miejscowo\u015bci parafii \u0142ebskiej, a jedyn\u0105 jej fili\u0105 by\u0142 Sarbsk.\n\nMiejscem ko\u015bcielnym pozosta\u0142 wi\u0119c sam cmentarz. Le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, w obr\u0119bie dawnego parku, jakie\u015b 50 metr\u00f3w od g\u0142\u00f3wnej drogi; zajmuje oko\u0142o 0,24 ha, za\u0142o\u017cono go prawdopodobnie pod koniec XIX wieku, a najwi\u0119cej poch\u00f3wk\u00f3w przypad\u0142o na lata dwudzieste XX wieku. Teren podzielono na sektory z osobn\u0105 kwater\u0105 dzieci\u0119c\u0105, a w pobli\u017cu stan\u0105\u0142 pomnik mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n\ud83d\udccc Ulinia mia\u0142a kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *Uljanie*, kt\u00f3r\u0105 Franz Tetzner notuje w\u015br\u00f3d nazw miejscowych ziemi l\u0119borskiej \u2014 obok Jackowa (*J\u00e4ckowo*), Sasina (*S\u00e1seno*), Barg\u0119dzina (*Bargadzeno*) i Roszczyc (*Roszcyce*).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 188, pozycja 58 oraz strona 194, pozycja 161); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912, has\u0142o Leba, s. 254; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, Kr\u00f3lewiec 1858; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ulinia (Uhlingen) \u2013 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 188, pozycja 58 oraz strona 194, pozycja 161; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (pozycja 161 \u2014 366 mieszka\u0144c\u00f3w) i/42535 (skorowidz \u201eUhlingen 24. 161\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Leba, s. 254; Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d (1858), t. 1i 22893","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0892","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_ulinia/ulinia__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.755111,"lng":17.706865,"name_de":"Uhlingen","name_pl":"Ulinia \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ulkowy \u2014 po niemiecku Uhlkau, w dawniejszym zapisie Ulk\u00f3wki, po kaszubsku Ulk\u00f2w\u00eb \u2014 le\u017c\u0105 na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej i maj\u0105 w swoich granicach najwy\u017csze wzniesienie gminy Pszcz\u00f3\u0142ki: \u201eWzg\u00f3rze Nadziei\u201d, dawniej zwane \u201eG\u00f3rk\u0105 \u017bydowsk\u0105\u201d, wznosz\u0105ce si\u0119 ponad sto metr\u00f3w nad poziomem morza. U jego podn\u00f3\u017ca sta\u0142 niegdy\u015b pa\u0142ac, dzi\u015b ju\u017c nieistniej\u0105cy, wzniesiony wed\u0142ug plan\u00f3w Karla Friedricha Schinkla z 1806 roku dla gda\u0144skiego kupca i senatora Abrahama Ludwiga Muhla. \ud83d\udfe1 Na samym wzg\u00f3rzu mia\u0142 si\u0119 znajdowa\u0107 cmentarz ewangelicki \u2014 obiektu nie potwierdza jednak \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o, a punkt na mapie jest tylko przybli\u017conym \u015brodkiem wsi, nie pomiarem miejsca; rozstrzygnie to dopiero kwerenda w terenie.\n\nWie\u015b by\u0142a wyznaniowo mieszana i przez sto lat przybywa\u0142o w niej ewangelik\u00f3w. W 1780 roku mieszka\u0142o tu 84 katolik\u00f3w i zaledwie dziesi\u0119cioro ewangelik\u00f3w; w 1885 roku by\u0142o ju\u017c 149 katolik\u00f3w i 81 ewangelik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Tr\u0105bkach Wielkich, z ko\u015bcio\u0142em filialnym w K\u0142odawie. Tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami Ko\u015bcio\u0142a unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 w ol\u0119derskich wsiach \u017bu\u0142aw.\n\nW\u0142adza nad wsi\u0105 zmienia\u0142a si\u0119 wraz z granicami. Od 1773 roku Ulkowy nale\u017ca\u0142y do pa\u0144stwa pruskiego, w 1920 roku znalaz\u0142y si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w powiecie Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, w 1939 roku zosta\u0142y wcielone do Rzeszy Niemieckiej, a w 1945 roku wr\u00f3ci\u0142y do Polski. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i pozosta\u0142 po nim \u015blad; wzg\u00f3rze pe\u0142ni funkcj\u0119 drogi krzy\u017cowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Ulkowy \u2014 Gmina Pszcz\u00f3\u0142ki / Zabytek.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ulkowy \u2014 Gmina Pszcz\u00f3\u0142ki / Zabytek.pl","url":"https://pszczolki.pl/ulkowy.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0267","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17651,"lng":18.63662,"name_de":"Uhlkau","name_pl":"Ulkowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Unichowo, po niemiecku Wundichow, le\u017cy w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka, dzi\u015b w powiecie bytowskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej. Ko\u015bcielnie ci\u0105\u017cy\u0142o ku Budowu. Wykaz d\u00f3br parafii budowskiej u Ernsta M\u00fcllera obejmuje Budowo A i B, Gaffert, Gro\u00df- i Klein-Garzin oraz Wattlin, a obok nich nazw\u0119 zniekszta\u0142con\u0105 w druku fraktury \u2014 \u201eEundsdjow\u201d i \u201eWundsdjow\u201d \u2014 czyli Unichowo. Prawo powo\u0142ywania duchownego dzier\u017cyli wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br parafialnych: gdy w 1800 roku wzywano na probostwo do Budowa Georga Jakoba Hermanna Gottschlika, w\u015br\u00f3d wzywaj\u0105cych byli kolejni Zitzewitzowie, Hans Felix von Pirch z Gaffert i posiadacz Unichowa. Miejscowa tradycja wi\u0105\u017ce patronat nad budowsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 z rodem von Marwitz, kt\u00f3ry mia\u0142 ufundowa\u0107 jej chrzcielnic\u0119.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b dwoma wierszami. Gmina wiejska liczy\u0142a 159 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 145 ewangelik\u00f3w i 14 os\u00f3b innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich; obw\u00f3d dworski \u2014 202 ewangelik\u00f3w. W obu wypadkach parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142o Budowo. Unichowo by\u0142o przy tym siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y tak\u017ce Gaffert i Klein Kossin.\n\nPo 1945 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 ewangelik\u00f3w opu\u015bci\u0142a rodzinne strony, lecz garstka, kt\u00f3ra zosta\u0142a, przenios\u0142a \u017cycie nabo\u017ce\u0144stwowe do Motarzyna i Unichowa. W 1957 roku powsta\u0142 tu filia\u0142 zboru motarzy\u0144skiego, obejmuj\u0105cy oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu os\u00f3b; w 1968 roku wsp\u00f3lnota unichowska liczy\u0142a ju\u017c tylko oko\u0142o dwudziestu luteran. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w domach prywatnych \u2014 w Unichowie u rodzin Schultz\u00f3w i Chrzan\u00f3w \u2014 jeszcze w latach 1962\u20131968, z pos\u0142ug\u0105 ksi\u0119dza Eryka Smole\u0144skiego. Cmentarz ewangelicki we wsi jest jedynym materialnym \u015bladem tej obecno\u015bci \u2014 \u26a0 osobnej karty katalogowej sama nekropolia nie ma, a przypisanie opiera si\u0119 na przes\u0142ankach po\u015brednich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku 11/2022; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Budow, s. 67\u201368; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Baza punkt\u00f3w GPS Marka Drzewieckiego (pomiary terenowe 2013\u20132017); Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Unichowo \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Unichowo"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2022","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Budow, s. 67\u201368; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 152 (strona 176) i 329 (strona 184); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (152 Wundichow: 159 mieszka\u0144c\u00f3w, 69 m\u0119\u017cczyzn i 90 kobiet)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Baza punkt\u00f3w GPS Marka Drzewieckiego (pomiary terenowe 2013\u20132017)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0832","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29125,"lng":17.44914,"name_de":"Wundichow","name_pl":"Unichowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w, datowany na pocz\u0105tek XX wieku, o powierzchni 0,35 ha. Po\u0142o\u017cony w obr\u0119bie zespo\u0142u wsi z zespo\u0142em dworsko-folwarcznym, r\u00f3wnie\u017c uj\u0119tym w ewidencji zabytk\u00f3w. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy z tych stron chodzili do Debrzna, a dzieje tamtejszej parafii opisa\u0142 Adolf Harnoch. Miasto otrzyma\u0142o przywilej w 1354 roku od wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, a ewangeli\u0119 przyj\u0119\u0142o zapewne razem z Chojnicami: starosta cz\u0142uchowski Stenzel Liatalski, hrabia na Lubiszynie, zabiega\u0142 o rozszerzenie luteranizmu w ca\u0142ym starostwie, do kt\u00f3rego Debrzno nale\u017ca\u0142o. Wkr\u00f3tce po 1550 roku mieszczanie przyznali si\u0119 do ewangelii i odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele parafialnym Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, na co kr\u00f3l Zygmunt August wyda\u0142 im \u2014 za po\u015brednictwem starosty \u2014 list wolno\u015bciowy.\n\n\ud83d\udccc Potem przysz\u0142y dwa stulecia przenosin i po\u017car\u00f3w. 15 kwietnia 1599 roku Zygmunt III zarz\u0105dzi\u0142 z Warszawy, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ma wr\u00f3ci\u0107 katolikom; ewangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa do ratusza, ale ten sp\u0142on\u0105\u0142 11 wrze\u015bnia tego samego roku wraz z miastem i ko\u015bcio\u0142em parafialnym. Ratusz odbudowano z wie\u017c\u0105 i dzwonami, urz\u0105dzaj\u0105c w nim nabo\u017ce\u0144stwo, a w 1697 roku ogie\u0144 strawi\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po raz drugi. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 szachulcowy, wzniesiony w 1703 roku pod patronatem magistratu jako przebudowa ratusza \u2014 do dzi\u015b ma w rogu star\u0105 \u0142aw\u0119 rajc\u00f3w; dzwony pochodz\u0105 z lat 1697, 1699 i 1701. \ud83d\udccc W latach 1730\u20131768, gdy niszczono ko\u015bcio\u0142y w ca\u0142ej okolicy a\u017c po Nak\u0142o, \u015bwi\u0105tynia w Debrznie, le\u017c\u0105ca tu\u017c przy granicy Wielkopolski, przyjmowa\u0142a rozproszonych protestant\u00f3w. Ambon\u0119 i organy podarowa\u0142 gda\u0144ski kupiec Peter Tropke, kt\u00f3ry wyszed\u0142 z Debrzna jako ubogi ch\u0142opiec. Parafia liczy\u0142a 7360 dusz, a w mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142y progimnazjum i seminarium nauczycielskie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (has\u0142o Pr. Friedland).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.debrzno.pl","url":"https://bip.debrzno.pl/ (GEZ 2015)"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1013","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.5838,"lng":17.11219,"name_de":"","name_pl":"Uniech\u00f3wek \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Unieszynko, do 1945 roku Klein Wunneschin, to niewielka kaszubska wie\u015b powiatu l\u0119borskiego, przed wojn\u0105 w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, w obwodzie urz\u0119dowym i okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego Kr\u0119pkowice, z s\u0105dem obwodowym w L\u0119borku. Tutejszy maj\u0105tek dzieli\u0142 si\u0119 na cztery cz\u0119\u015bci i w\u0142a\u015bciciele zmieniali si\u0119 cz\u0119sto: rodzina Grubbe trzyma\u0142a go w latach 1521\u20131621, po niej Plochens, zapisywani te\u017c jako Piochnitz, Bialkowie i von M\u00fcnchowowie w latach 1804\u20131824, a cz\u0119\u015b\u0107 B wykre\u015blono z ksi\u0105g w 1847 roku. Ostatnim w\u0142a\u015bcicielem cz\u0119\u015bci C i D by\u0142 Paul Moek; w 1902 roku sprzeda\u0142 maj\u0105tek zwi\u0105zkowi osadniczemu, a nale\u017c\u0105ce do niego 350 hektar\u00f3w rozdzielono na dziewi\u0119tna\u015bcie mniejszych gospodarstw. Od imienia jego syna Gerharda wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 s\u0105siednia osada Gerhardsh\u00f6he, dzisiejsza Karwica. Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej Unieszynko kupi\u0142 Ernst Dahlmann, urodzony 22 marca 1866 roku w Prusach Zachodnich; jego c\u00f3rka Erika, urodzona 29 pa\u017adziernika 1907 roku w Garczegorzu, po\u015blubi\u0142a w 1934 roku Oskara Lehmanna (1896\u20131967), kt\u00f3ry zarz\u0105dza\u0142 maj\u0105tkiem a\u017c do wkroczenia wojsk radzieckich.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nigdy nie mia\u0142a. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 120 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 poda\u0142 \u0141ebuni\u0119 (Labuhn); katolicy podlegali parafii w L\u0119borku, co powtarza Meyers oko\u0142o 1912 roku. Dla por\u00f3wnania w s\u0105siednim Unieszynie Wielkim (Gro\u00df Wunneschin) S\u0142ownik geograficzny notowa\u0142 w 1885 roku 246 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Droga do \u0141ebuni by\u0142a daleka \u2014 wizytacja ko\u015bcielna z 1887 roku wykaza\u0142a, \u017ce niekt\u00f3re wsie maj\u0105 do swojej \u015bwi\u0105tyni nawet pi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w. W 1890 roku osadzono w Kr\u0119pkowicach wikariusza podleg\u0142ego pastorowi w \u0141ebuni, 15 marca 1901 roku wikariat podniesiono do rangi samodzielnej parafii obejmuj\u0105cej Kr\u0119pkowice, Le\u015bnice, Ma\u0142oszyce, Unieszyno, Unieszynko i Karwic\u0119, a pa\u0144stwo wyasygnowa\u0142o 80 tysi\u0119cy marek na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 23 lipca 1905 roku, \u015bwi\u0105tyni\u0119 oddano do u\u017cytku 18 wrze\u015bnia 1906 roku. Patronat sprawowa\u0142 hrabia von der Osten z Janowic.\n\nPozosta\u0142 po tej wsp\u00f3lnocie cmentarz w lesie za wsi\u0105, za\u0142o\u017cony w XIX wieku. \ud83d\udd34 Odleg\u0142o\u015b\u0107 i kierunek podawane s\u0105 rozbie\u017cnie: inwentaryzacja z 2013 roku m\u00f3wi o oko\u0142o 400 metrach na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, wcze\u015bniejszy odczyt terenowy o oko\u0142o 300 metrach na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d, na niewielkim wzniesieniu. Groby, zorientowane na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, zajmuj\u0105 teren wielko\u015bci mniej wi\u0119cej 30 na 30 metr\u00f3w, bez czytelnej granicy i bez ogrodzenia. Starodrzew wyci\u0119to, ca\u0142o\u015b\u0107 zaros\u0142y samosiejki. Dwa wi\u0119ksze pola grobowe rodzinne s\u0105 rozkopane, \u017celiwne krzy\u017ce po\u0142amano i wywieziono, nie osta\u0142a si\u0119 \u017cadna tablica ani epitafium; zachowa\u0142o si\u0119 kilka g\u0142az\u00f3w nagrobnych, kilka podstaw pod krzy\u017ce, jedna betonowa tumba bez oznacze\u0144 i resztki \u017celiwnego ogrodzenia g\u0142\u0119boko pod le\u015bn\u0105 \u015bci\u00f3\u0142k\u0105. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w odnotowuje cmentarz jako nieczynny, o bardzo z\u0142ym stanie nagrobk\u00f3w i drzewostanu. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 pod administracj\u0105 polsk\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Unieszyno \u2014 Gro\u00df Wunneschin, cmentarze gminy Cewice [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eUnieszyno\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Unieszynko \u2014 Klein Wunneschin","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Kr\u0119pkowice \u2014 Krampkewitz (poz. 15) \u2014 dzieje parafii","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 192, poz. 107","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Krampkewitz, s. 245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0857","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_unieszynko/mapa.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.447485,"lng":17.668907,"name_de":"Klein Wunneschin","name_pl":"Unieszynko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Unieszyno, przed 1945 rokiem Gro\u00df Wunneschin, le\u017cy w gminie Cewice w powiecie l\u0119borskim; przed wojn\u0105 by\u0142y to dobra rycerskie w rejencji koszali\u0144skiej, o obszarze 1272 hektar\u00f3w, z urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Kr\u0119pkowicach. Wie\u015b by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. S\u0142ownik geograficzny notuje tu w 1885 roku siedemna\u015bcie dom\u00f3w i 246 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku \u2014 238 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; ta druga liczba pochodzi z dzia\u0142u obwod\u00f3w dworskich, bo gminy wiejskiej o tej nazwie spis nie prowadzi. Przez dekad\u0119 ludno\u015b\u0107 niemal si\u0119 wi\u0119c nie zmieni\u0142a. Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku, ewangelicy za\u015b parafii w \u0141ebuni (Labuhn) \u2014 dopiero po wizytacji z 1887 roku, kt\u00f3ra wykaza\u0142a, \u017ce do ko\u015bcio\u0142a bywa st\u0105d nawet pi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w, osadzono w 1890 roku wikariusza w Kr\u0119pkowicach, a 15 marca 1901 roku tamtejszy wikariat sta\u0142 si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105, obejmuj\u0105c\u0105 tak\u017ce oba Unieszyna. Tu\u017c obok le\u017cy mniejsze Unieszynko (Klein Wunneschin) \u2014 druga, osobna miejscowo\u015b\u0107, o w\u0142asnych liczbach ludno\u015bci.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na skraju wsi, dos\u0142ownie o krok od drogi. Prowadzi\u0142o na niego kilka kamiennych schod\u00f3w, dzi\u015b zniszczonych; teren ma oko\u0142o 15 na 30 metr\u00f3w i porastaj\u0105 go stare d\u0119by, z kt\u00f3rych jeden uznano za pomnik przyrody. Jedyn\u0105 wyra\u017an\u0105 granic\u0105 jest p\u00f3\u0142nocna: wa\u0142 ziemny z rowem. Nagrobki zachowa\u0142y si\u0119 stosunkowo dobrze, a cmentarz sprawia wra\u017cenie czystego i zadbanego. Nie osta\u0142a si\u0119 \u017cadna tablica z nazwiskiem, lecz betonowe elementy grob\u00f3w s\u0105 ma\u0142o zniszczone, a metalowe krzy\u017ce \u0142amano do\u015b\u0107 wysoko \u2014 zw\u0142aszcza w kwaterze dzieci\u0119cej. Tu\u017c przy wej\u015bciu, spomi\u0119dzy krzew\u00f3w, wida\u0107 dobrze zachowane ogrodzenie grobu bez tabliczki, a kilka krok\u00f3w dalej dwa elementy ogrodzenia wyrwane z ziemi wraz z kamieniami. Najwi\u0119cej poch\u00f3wk\u00f3w skupia si\u0119 wzd\u0142u\u017c ca\u0142ej po\u0142udniowej granicy nekropolii. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w odnotowuje cmentarz jako nieczynny, datowany na wiek XIX, o z\u0142ym stanie nagrobk\u00f3w i drzewostanu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Unieszyno \u2013 Gro\u00df Wunneschin | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Unieszyno \u2014 Gro\u00df Wunneschin","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, has\u0142o Kr\u0119pkowice \u2014 Krampkewitz (poz. 15) \u2014 dzieje parafii","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 190, poz. 95","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142a Krampkewitz (s. 245) i Labuhn (s. 239)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0858","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_unieszyno/unieszyno__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.449556,"lng":17.634183,"name_de":"Gro\u00df Wunneschin","name_pl":"Unieszyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"U\u015bnice, po niemiecku Gro\u00df Usznitz, by\u0142y wsi\u0105 niewielk\u0105 i podzielon\u0105 wyznaniowo niemal po po\u0142owie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 104 mieszka\u0144c\u00f3w: 51 katolik\u00f3w, 45 ewangelik\u00f3w, 7 innych chrze\u015bcijan i jedn\u0105 osob\u0119 wyznania moj\u017ceszowego. Jedni i drudzy chodzili do Sztumu \u2014 tam mia\u0142a siedzib\u0119 i parafia katolicka, i ewangelicka.\n\nSztumscy ewangelicy otrzymali przywilej religijny od kr\u00f3la Zygmunta Augusta 27 czerwca 1570 roku, ale na w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 czekali blisko dwa i p\u00f3\u0142 stulecia. Najpierw odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w szpitalnym ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha, do 1599 roku, gdy trzeba go by\u0142o odda\u0107 katolikom; potem w ratuszu, a po jego po\u017carze w 1683 roku \u2014 w domu przy rynku, podarowanym przez \u00f3wczesnego burmistrza. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono na sztumskim rynku 18 pa\u017adziernika 1818 roku. Pod koniec XIX wieku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 4600 dusz.\n\nCmentarz ewangelicki U\u015bnic pochodzi z XIX wieku i zajmuje wieloboczn\u0105 dzia\u0142k\u0119, wyd\u0142u\u017con\u0105 nieco na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, o powierzchni oko\u0142o 0,38 ha. Drzewostan zachowa\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bciowo \u2014 obok starszych drzew ro\u015bnie wiele m\u0142odych, samosiew\u00f3w i krzew\u00f3w. Nagrobki przetrwa\u0142y szcz\u0105tkowo, mocno zdewastowane, wykonane g\u0142\u00f3wnie z lastryka i betonu. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje pod pozycj\u0105 213, na dzia\u0142ce 283 w obr\u0119bie U\u015bnice.\n\nOdr\u0119bnym obiektem, w tym samym obr\u0119bie ewidencyjnym, jest dawny cmentarz ewangelicki w Parparach \u2014 pozycja 212, cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki 15/6, o powierzchni 0,54 ha. Za\u0142o\u017cono go na planie tr\u00f3jk\u0105ta na rozwidleniu dr\u00f3g; nagrobki uprz\u0105tni\u0119to, zosta\u0142 drzewostan: lipa, \u015bwierk i buk.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, powiat sztumski; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), has\u0142o Stuhm; gminna i wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"sztum.pl","url":"https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1006","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9581,"lng":18.9178,"name_de":"Gro\u00df Usznitz","name_pl":"U\u015bnice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ustka (niem. Stolpm\u00fcnde) le\u017ca\u0142a do 1945 roku w Kreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, u uj\u015bcia S\u0142upi do Ba\u0142tyku. Pierwszy cmentarz miasteczka rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, w miejscu zwanym dzi\u015b Zau\u0142kiem Bosma\u0144skim przy ulicy Marynarki Polskiej; mia\u0142 kszta\u0142t owalu i by\u0142 nieco wyniesiony ponad otoczenie. W latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku uznano, \u017ce rosn\u0105cemu portowi ju\u017c nie wystarcza, i postanowiono naraz wznie\u015b\u0107 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 oraz za\u0142o\u017cy\u0107 wi\u0119ksz\u0105 nekropoli\u0119. Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142ek rozebrano, a na \u00f3wczesnych peryferiach Ustki firma miejscowego cie\u015bli Franca Draheima postawi\u0142a w latach 1885\u20131888 du\u017cy, murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki; poch\u00f3wki przeniesiono w jego s\u0105siedztwo. \ud83d\udd34 Pocz\u0105tki dzisiejszej nekropolii zapisano rozbie\u017cnie: jedna wersja wi\u0105\u017ce jej za\u0142o\u017cenie z rokiem 1808 i z zamkni\u0119ciem przez w\u0142adze francuskie starego cmentarza przy nieistniej\u0105cym ju\u017c ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego przenosi za\u015b przeniesienie poch\u00f3wk\u00f3w dopiero w lata osiemdziesi\u0105te XIX wieku.\n\nSama Ustka d\u0142ugo nie mia\u0142a w\u0142asnej parafii. Stolpm\u00fcnde by\u0142o fili\u0105 parafii Wintershagen (Wierzchocino) w synodzie s\u0142upskim miejskim; nale\u017ca\u0142y do niej jeszcze Strickershagen, Nesekow, Grasbruch, Silberberg i Karlshof, a patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wintershagen i magistrat S\u0142upska. W tutejszym ko\u015bciele wisia\u0142 portret pastora Christiana Steinhauera z 1674 roku. Dokumentem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono z Wintershagen do Stolpm\u00fcnde, ze skutkiem od 1 pa\u017adziernika 1909 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w miejscowo\u015bci 934 ewangelik\u00f3w, 21 katolik\u00f3w, 5 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w (strona 174, pozycja 128); w 1940 roku parafia liczy\u0142a 5157 wiernych, w tym 4277 w samej Ustce, przy 97,6% ewangelik\u00f3w. Do 1945 roku cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelickim mieszka\u0144com miasteczka.\n\nPo 1945 roku przedwojenne groby lutera\u0144skie w wi\u0119kszo\u015bci uszanowano; nagrobki z lat nazistowskich zdewastowano, a w drugiej po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych usuni\u0119to je odg\u00f3rn\u0105 decyzj\u0105. Cmentarz pozosta\u0142 czynny i jest dzi\u015b komunalny. Z dawnej architektury zachowa\u0142y si\u0119 ceglana kaplica oraz brama wej\u015bciowa o ceglanych s\u0142upkach i \u017celiwnych, a\u017curowych skrzyd\u0142ach; niemal bez zmian przetrwa\u0142 projektowany uk\u0142ad alejek, a ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 poch\u00f3wk\u00f3w pozwoli\u0142a utrzyma\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 starodrzewu i pozostawi\u0107 lub powt\u00f3rnie wykorzysta\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 pomnik\u00f3w nagrobnych. W 1994 roku najstarsza inskrypcja na cmentarzu pochodzi\u0142a z 1917 roku. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, murowany i neogotycki, po\u015bwi\u0119cony w 1888 roku, s\u0142u\u017cy dzi\u015b rzymskokatolickiej parafii Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela.\n\n\ud83d\udccc Ustka mia\u0142a te\u017c nazw\u0119 kaszubsk\u0105. Franz Tetzner przytacza wykaz Hilferdinga, w kt\u00f3rym Kaszubi nazywali j\u0105 *Usce*, Koszalin \u2014 *Koszaleno*, Gda\u0144sk \u2014 *Dgusk* albo *Udgunsk*, Dar\u0142owo \u2014 *Rawud*, S\u0142awno \u2014 *Slawno*, a D\u0119bin\u0119 \u2014 *Szano*.\n\n\ud83d\udccc Wezwanie \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja nale\u017ca\u0142o do ko\u015bcio\u0142a rozebranego, nie do nowego. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje pierwszy cmentarz jako otaczaj\u0105cy \u201e\u00f3wcze\u015bnie tam istniej\u0105cy\u201d ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i notuje, \u017ce szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142ek rozebrano, a w latach 1885\u20131888 wzniesiono na peryferiach nowy, murowany, neogotycki. Ten nowy nosi dzi\u015b wezwanie Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela; po\u015bwi\u0119cono go 10 lipca 1888 roku, a rozbi\u00f3rk\u0119 starego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja rozpocz\u0119to 20 marca 1889 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Szczecin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Ustka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 218\u2013219); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eWintershagen\u201d, s. 484\u2013486; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 128)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Szczecin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0767","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58113,"lng":16.8613,"name_de":"Stolpm\u00fcnde","name_pl":"Ustka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ustce (niem. Stolpm\u00fcnde, Kreis Stolp, prowincja Pomorze), wzniesiony w latach 1885\u20131888 jako \u015bwi\u0105tynia ewangelicka dla rosn\u0105cej gminy portowego miasteczka. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 18 maja 1885 r., budow\u0119 prowadzi\u0142 miejscowy majster Franz Draheim (cie\u015bla stoczniowy, p\u00f3\u017aniejszy skarbnik gminy, kt\u00f3ry maj\u0105tek zapisa\u0142 ubogim). Ceglana budowla na kamiennym fundamencie, z pojedyncz\u0105 wie\u017c\u0105; organy o 20 g\u0142osach i 2 manua\u0142ach zbudowa\u0142 V\u00f6lkner z Duninowa. Po\u015bwi\u0119cenia dokonano 10 lipca 1888 r.; \u015bwi\u0105tynia mie\u015bci\u0142a ok. 800 os\u00f3b i s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom do 1945 r. Zast\u0105pi\u0142a \u015bredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 (\u015bw. Jana Chrzciciela i \u015bw. Miko\u0142aja, konsekrowany 1356), rozebrany od 1889 r. Po 1945 r. przej\u0119ty przez katolik\u00f3w; dzi\u015b rzymskokatolicka parafia Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela. Zabytek rejestrowy (nr A-319, 30 VIII 1993).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Kirche des Heiligen Erl\u00f6sers (Ustka) (Wikipedia DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Kirche_des_Heiligen_Erl%C3%B6sers_(Ustka)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / ustka.travel \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bw. Zbawiciela","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0413","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.582225,"lng":16.85982,"name_de":"Stolpm\u00fcnde","name_pl":"Ustka \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Naj\u015bw. Zbawiciela)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ustka (po niemiecku Stolpm\u00fcnde) \u2014 portowe miasto u uj\u015bcia S\u0142upi, przed 1945 rokiem w Kreis Stolp (rejencja koszali\u0144ska, prowincja Pomorze). Do 1909 roku miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a fili\u0105 parafii ewangelickiej w Wintershagen; 1 pa\u017adziernika 1909 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono z Wintershagen do Stolpm\u00fcnde. Kirchspiel Stolpm\u00fcnde/Wintershagen tworzy\u0142y Nesekow, Stolpm\u00fcnde, Strickershagen i Wintershagen. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u2014 neogotycka Erl\u00f6serkirche z czerwonej ceg\u0142y \u2014 zast\u0105pi\u0142 zbyt ciasny \u015bredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Budow\u0119 rozpocz\u0119to od wmurowania kamienia w\u0119gielnego 18 maja 1885 roku, prowadzi\u0142 j\u0105 warsztat usteckiego mistrza budowlanego Franza Draheima, a po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 10 lipca 1888 roku. Organy zbudowa\u0142 Christian Friedrich Voelkner z pobliskiego Duninowa \u2014 instrument dwumanua\u0142owy, dwudziestog\u0142osowy, o prospekcie neogotyckim, jedna z nielicznych zachowanych prac tej wytw\u00f3rni. Remontowano go w 1970, 1996 i 2013 roku. Po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, u\u017cytkuj\u0105cy j\u0105 od 1945 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela; konsekracji dokona\u0142 biskup Tadeusz Werno 11 kwietnia 1999 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest czynny, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1407 (30 sierpnia 1993 roku).\n\n\ud83d\udccc Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 poci\u0105gn\u0105\u0142 za sob\u0105 nowy cmentarz. Pierwszy usytecki cmentarz le\u017ca\u0142 wok\u00f3\u0142 dawnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, w miejscu zwanym dzi\u015b Zau\u0142kiem Bosma\u0144skim, na owalnym, lekko wyniesionym terenie. W latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku uznano, \u017ce nie wystarcza \u2014 i postanowiono naraz wznie\u015b\u0107 wi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i za\u0142o\u017cy\u0107 wi\u0119ksz\u0105 nekropoli\u0119. Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142ek rozebrano, a stary cmentarz przeniesiono w s\u0105siedztwo nowego ko\u015bcio\u0142a. Na mapie z ko\u0144ca XIX wieku zaznaczono go jako za\u0142o\u017cenie sze\u015bciokwaterowe, z niezagospodarowan\u0105 kwater\u0105 po\u0142udniowo-wschodni\u0105 i granicznymi nasadzeniami. Do dzi\u015b przetrwa\u0142y ceglana kaplica oraz brama wej\u015bciowa o ceglanych s\u0142upkach i \u017celiwnych, a\u017curowych skrzyd\u0142ach, a projektowany uk\u0142ad alejek zachowa\u0142 si\u0119 niemal bez zmian.\n\nParafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 na miejscu. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w tej miejscowo\u015bci 934 ewangelik\u00f3w, 21 katolik\u00f3w, 5 innych chrze\u015bcijan, 12 \u017byd\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 zast\u0105pi\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u015bredniowieczn\u0105, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, konsekrowan\u0105 w 1356 roku i rozbieran\u0105 od 1889. Nowa mie\u015bci\u0142a oko\u0142o 800 os\u00f3b. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w nosi numer A-1407 z 30 sierpnia 1993 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013.*","built_year":1886,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Chrzciciela i \u015bw. Miko\u0142aja / Historia Ustki (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Ustki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0093","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58113,"lng":16.8613,"name_de":"Stolpm\u00fcnde / Wintershagen","name_pl":"Ustka \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wa\u0107mierek, po niemiecku Klein Watzmirs (spotyka si\u0119 te\u017c formy Klein Watzmiers i Wa\u0107merek), to niewielka wie\u015b kociewska nad jeziorem Wa\u0107mierek, dzi\u015b w so\u0142ectwie Gniszewo, w gminie Tczew, w powiecie tczewskim. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a wi\u0119c do Cesarstwa Niemieckiego. W latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, w pasie nazywanym wtedy korytarzem, a w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nKociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie; ludno\u015b\u0107 ewangelicka to tutaj niemiecka mniejszo\u015b\u0107 i koloni\u015bci \u2014 luteranie oraz wierni Ko\u015bcio\u0142a unijnego. Mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 nad Wis\u0142\u0105, na \u017bu\u0142awach, a nie w tej okolicy. Po tej niewielkiej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 we wsi dawny cmentarz ewangelicki \u2014 i to jedyny jej \u015blad.\n\n\ud83d\udfe1 Ani przynale\u017cno\u015bci parafialnej, ani datowania cmentarza, ani liczb wyznaniowych nie da si\u0119 dzi\u015b poda\u0107, i wiadomo, dlaczego. Rozstrzygn\u0105\u0142by to jeden wiersz spisu z 1 grudnia 1885 roku, ale nasza kopia sekcji tczewskiej obejmuje 78 wierszy i zaczyna si\u0119 dopiero od litery C, a w obwodach dworskich urywa na literze G \u2014 Klein Watzmirs sta\u0142by daleko poza tym zakresem. To luka odczytu, nie brak w \u017ar\u00f3dle; sam spis wiersz dla tej wsi z pewno\u015bci\u0105 ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Dawny Tczew \u2014 Cmentarze.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dawny Tczew \u2014 Cmentarze","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/227-cmentarze.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0360","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.04455,"lng":18.7008,"name_de":"Klein Watzmirs","name_pl":"Wa\u0107mierek \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wa\u0142dowo (niemieckie Waldow) le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, a dzi\u015b nale\u017cy do gminy Miastko w powiecie bytowskim. Wie\u015b by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 112 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika (strona 162, pozycja 48), a parafia mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu. \ud83d\udccc Ten sam spis pokazuje jej zasi\u0119g: nazw\u0119 Waldow wpisano w rubryce parafii ewangelickiej przy jedenastu wierszach powiatu \u2014 obok samej wsi przy Gloddow, Gr\u00fcnwalde (dzisiejszych Rolach), Kremerbruch, Ponickel, Reinwasser i Scharnig, a wi\u0119c przy maj\u0105tkach i osadach rozrzuconych na stronach od 162 do 168.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u2014 szachulcowa \u015bwi\u0105tynia z 1716 roku \u2014 stoi do dzi\u015b; po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 23 marca 1960 roku pod numerem A-165. \ud83d\udccc Dw\u00f3ch tutejszych duchownych wymienia Ernst M\u00fcller przy okazji ich p\u00f3\u017aniejszych parafii: Jakob Nigrinus, zwany te\u017c Schwartzem, by\u0142 pastorem w Waldow od oko\u0142o 1630 roku i w 1634 przeszed\u0142 do \u0141upawy, a Wilhelm Max Carol Hildebrandt zosta\u0142 tu ordynowany 8 grudnia 1889 roku i odszed\u0142 1 kwietnia 1893 roku. \ud83d\udfe1 M\u00fcller obu przypisuje samo \u201eWaldow\u201d, bez powiatu, a synodu miasteckiego w jego ksi\u0119dze nie ma.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz ewangelicki le\u017cy osobno \u2014 w lesie na p\u00f3\u0142noc od zwartej zabudowy wsi, oko\u0142o 750 metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a. Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje go na po\u0142ow\u0119 XIX wieku, gminna ewidencja zabytk\u00f3w na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 tego stulecia. Jest nieczynny i figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w; do rejestru nie zosta\u0142 wpisany.\n\n\ud83d\udccc We wsi jest jeszcze drugi cmentarz, przyko\u015bcielny \u2014 rzymskokatolicki, z pierwszej po\u0142owy XX wieku, uj\u0119ty w ewidencji jako osobny obiekt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0624","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.064854,"lng":17.151044,"name_de":"Waldow (Kr. Rummelsburg)","name_pl":"Wa\u0142dowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wa\u0142dowo, po niemiecku Waldow, le\u017cy nad Wieprz\u0105 w gminie Miastko. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b lokowano wkr\u00f3tce po 1558 roku jako o\u015brodek po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci d\u00f3br von Puttkamer\u00f3w i wtedy te\u017c sta\u0142a si\u0119 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Reinwasser, Gr\u00fcnden, Scharnitz i Schidlitz oraz Waldow Ziegelei i Waldower M\u00fchle. Zb\u00f3r po\u015bwiadczono ju\u017c w 1635 roku. \ud83d\udfe1 Ernst M\u00fcller wymienia pastora Jakoba Nigrinusa, zwanego te\u017c Schwartz, kt\u00f3ry od oko\u0142o 1630 roku s\u0142u\u017cy\u0142 w Waldowie, a w 1634 przeszed\u0142 do \u0141upawy \u2014 nie jest pewne, czy chodzi o to samo Wa\u0142dowo.\n\nSama wie\u015b by\u0142a ma\u0142a, parafia za\u015b rozleg\u0142a, i wida\u0107 to w liczbach. Spis z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Wa\u0142dowie 112 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, podczas gdy w nale\u017c\u0105cym do tej samej parafii Reinwasser mieszka\u0142y 192 osoby wyznania ewangelickiego w gminie wiejskiej i 506 w obwodzie dworskim, a w Kremerbruchu 431 ewangelik\u00f3w i 38 katolik\u00f3w. Zasi\u0119g parafii si\u0119ga\u0142 daleko na po\u0142udnie: Benedykt Reszka przytacza dokument, z kt\u00f3rego wynika, \u017ce sze\u015b\u0107 rodzin, razem 29 os\u00f3b, mieszkaj\u0105cych na wybudowaniu Piaszczyny nale\u017ca\u0142o w\u0142a\u015bnie do Wa\u0142dowa, oddalonego o jakie\u015b osiem kilometr\u00f3w od Brze\u017ana Szlacheckiego.\n\nZachowany ko\u015bci\u00f3\u0142, o konstrukcji szachulcowej, wzniesiono w 1716 roku z fundacji rodziny von Massow; o\u0142tarz i chrzcielnica pochodz\u0105 z 1717 roku. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w jeden odlano w 1862, drugi za\u015b, sprowadzony ze \u015awieszyna, nosi dat\u0119 1626 \ud83d\udfe1 albo 1625.\n\nW 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 560 mieszka\u0144c\u00f3w w 129 gospodarstwach. W 1945 roku toczy\u0142y si\u0119 tu ci\u0119\u017ckie walki, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono na rzymskokatolicki 11 pa\u017adziernika 1957 roku, nadaj\u0105c mu wezwanie \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki; od 2002 roku jest filialny wobec parafii w Piaszczynie, a wi\u0119c wobec tej samej okolicy, z kt\u00f3rej przed wojn\u0105 doje\u017cd\u017cali tu ewangelicy. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-165 w 1960 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 162, pozycje 34, 36 i 48 oraz strona 164, pozycje 85 i 105; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 191; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 502.*","built_year":1716,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wa\u0142dowo (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wa%C5%82dowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0251","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.05972,"lng":17.15917,"name_de":"Waldow","name_pl":"Wa\u0142dowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Waldow)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wandowo, po niemiecku Wandau, le\u017ca\u0142o w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim, i by\u0142o wsi\u0105 ewangelick\u0105 niemal bez wyj\u0105tku. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 302 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 298 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w; \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, ewangelik\u00f3w by\u0142o 302, a katolik jeden.\n\nKo\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o. Ewangelicy chodzili do parafii w Trumiejach, katolicy do Gro\u00df Sch\u00f6nwalde. Parafia trumiejska, wsp\u00f3lna z Neud\u00f6rfchen, mia\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1849 roku, gotycki, pod patronatem dworskim, i liczy\u0142a 3915 dusz.\n\n\ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani stanu, w jakim si\u0119 zachowa\u0142, nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 520; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 375","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Wandowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1071","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67564,"lng":19.05772,"name_de":"Wandau","name_pl":"Wandowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ewangelicki cmentarz parafialny w Warblewie (wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Wieszynie), obecnie rzymskokatolicki; udokumentowany w katalogu cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Warblewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/warblewo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0699","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.42807,"lng":17.17826,"name_de":"Cmentarz parafialny ( d. ewangelicki , ob. rzym. - kat. )","name_pl":"Warblewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Warblewo \u2014 po niemiecku Warbelow, a w dokumencie z 1478 roku Verbelow \u2014 le\u017cy oko\u0142o 11 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do Landkreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka, a wie\u015b, pozbawiona w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a, nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Wieszynie (Vessin) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. \ud83d\udccc Ernst M\u00fcller wylicza t\u0119 parafi\u0119 w sk\u0142adzie czterech miejscowo\u015bci \u2014 Wieszyna, Rz\u0119cina, Pielgrzymowa i Warblewa \u2014 a prawo powo\u0142ywania duchownego przypisuje w\u0142a\u015bcicielce d\u00f3br Wieszyno, wdowie po nadle\u015bniczym zmar\u0142ym 14 lutego 1797 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 501 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\n\ud83d\udd34 Zamiast ko\u015bcio\u0142a wie\u015b mia\u0142a cmentarze \u2014 i by\u0142o ich trzy, a nie jeden, jak dot\u0105d zapisywano. Rozr\u00f3\u017cnia je monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, opieraj\u0105c si\u0119 na mapach z dw\u00f3ch stuleci. Najstarszy, oznaczony ju\u017c na mapie dziewi\u0119tnastowiecznej, le\u017cy na skraju lasu na po\u0142udnie od wsi, po zachodniej stronie drogi ku Krzywaniowi; wiod\u0142a do niego aleja obsadzona kasztanami, a sam cmentarz obsadzono najpewniej \u015bwierkami. Od wschodu czytelne s\u0105 na nim dwa rz\u0119dy grob\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich znaleziono marmurow\u0105 tablic\u0119 z inskrypcj\u0105 wskazuj\u0105c\u0105 poch\u00f3wek z 1907 roku. Dwa kolejne, widoczne dopiero na mapach dwudziestowiecznych, za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie drogi ku Warblewku \u2014 i na tym wysuni\u0119tym najdalej na p\u00f3\u0142noc stoi kaplica grobowa.\n\nTen wpis odnosi si\u0119 do nekropolii na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, po prawej stronie drogi do Warblewka; dzi\u015b stoi na jej terenie budynek ko\u015bcio\u0142a filialnego, a granice si\u0119 nie zachowa\u0142y. Z pierwotnych nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142y betonowy krzy\u017c Pauliny (1862\u20131938) i Roberta (1863\u20131939) Glende, uszkodzony dwudziestowieczny krzy\u017c \u017celiwny oraz fragmenty a\u017curowego krzy\u017cyka dzieci\u0119cego. W 2000 roku ustawiono tu granitowy obelisk z polsko-niemieck\u0105 inskrypcj\u0105 ku pami\u0119ci dawnych mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nZ Warblewem zwi\u0105zany by\u0142 ornitolog Eugen Ferdinand von Homeyer (1809\u20131889), w latach 1852\u20131873 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, prawdopodobnie tu pochowany. 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 wysiedlono.\n\n\ud83c\udfaf Warblewo jest pod tym wzgl\u0119dem wyj\u0105tkowe: inwentaryzacja lokuje tu prawdopodobnie a\u017c cztery nekropolie. Pierwsza w miejscu oznaczonym na dziewi\u0119tnastowiecznych mapach jako *Kapelle*, czyli kaplica, zapewne rodowa \u2014 w latach dwudziestych XX wieku postawiono tam pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie; dzi\u015b nie ma ani \u015bladu po kaplicy, ani po pomniku, zosta\u0142a k\u0119pa drzew na pag\u00f3rku po lewej stronie drogi wjazdowej. Druga le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, na skraju lasu, przy alei kasztanowc\u00f3w \u2014 i tam r\u00f3wnie\u017c nie znaleziono \u015bladu poch\u00f3wk\u00f3w poza charakterystyczn\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105.\n\n\ud83d\udccc Dwie najm\u0142odsze, dwudziestowieczne, s\u0105 na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po prawej stronie drogi ku Warblewku. Po pierwszej, dzi\u015b w lesie, nie pozosta\u0142 prawie \u015blad, cho\u0107 zarys granic da si\u0119 jeszcze odczyta\u0107 w terenie. Na drugiej wybudowano w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych kaplic\u0119 rzymskokatolick\u0105, fili\u0119 parafii w Wieszynie, a obok w 2000 roku ustawiono g\u0142az narzutowy z upami\u0119tnieniem polskim i niemieckim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Warblewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Warblewo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Warblewo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/warblewo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Warblewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0700","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.42807,"lng":17.17826,"name_de":"Warbelow","name_pl":"Warblewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Warblino, po niemiecku Warbelin, po\u015bwiadczone jako Varbelyn w 1461 roku i Verelin w 1509, by\u0142o wsi\u0105 folwarczn\u0105 w powiecie s\u0142upskim, oko\u0142o czterech kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od G\u0142\u00f3wczyc. Ludno\u015b\u0107 do 1945 roku by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz). Zachowa\u0142a si\u0119 s\u0142owi\u0144ska forma nazwy \u2014 *V\u00e3rbl\u00e4n\u0275* \u2014 \u015bwiadectwo przynale\u017cno\u015bci do strefy j\u0119zykowej lutera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w znad \u0141ebska i Gardna.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Warblino dwoma wierszami, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w gminie \u2014 pozycja 140, strona 174 \u2014 naliczono 111 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim, pozycja 316 na stronie 184, dalszych 109; katolika nie by\u0142o w \u017cadnym z nich ani jednego. \ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105ca przy tej wsi liczba 220 ewangelik\u00f3w nie stoi w \u017cadnym wierszu spisu \u2014 jest sum\u0105 obu. *S\u0142ownik geograficzny* podaje te same dwie jednostki osobno: wie\u015b o powierzchni 212 hektar\u00f3w ze 122 mieszka\u0144cami wyznania ewangelickiego i dobra rycerskie o 321 hektarach z 81 mieszka\u0144cami, r\u00f3wnie\u017c ewangelikami. W 1939 roku Warblino liczy\u0142o 272 mieszka\u0144c\u00f3w w 55 gospodarstwach.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono na skraju lasu, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. Nagrobk\u00f3w pozbawiono go niemal doszcz\u0119tnie; od wschodu i zachodu wida\u0107 jeszcze fragmenty wa\u0142u z cios\u00f3w kamiennych, kt\u00f3ry wyznacza\u0142 granic\u0119 za\u0142o\u017cenia. Ocala\u0142 jeden tylko u\u0142amek pomnika \u2014 kamienny krzy\u017c z poch\u00f3wku z 1936 roku.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; 106 os\u00f3b odnaleziono p\u00f3\u017aniej w Republice Federalnej Niemiec, 87 w Niemieckiej Republice Demokratycznej.\n\n\ud83d\udccc Warblino nosi\u0142o te\u017c nazw\u0119 kaszubsk\u0105 *W\u00f3rblino* i Tetzner wymienia je w\u015br\u00f3d wsi parafii g\u0142\u00f3wczyckiej, w kt\u00f3rych ludno\u015b\u0107 kaszubska miesza\u0142a si\u0119 z niemieck\u0105 tylko nielicznie \u2014 obok Ciemna, Izbicy, Sk\u00f3rzyna, Row\u00f3w, Rumska, Szczypkowic, Wielkiej Wsi, Kl\u0119cina, Rzuszcza i Witkowa. Mieszka\u0144c\u00f3w tych wsi znano pod nazw\u0105 Kabatk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Warblino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 89.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eWarblino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0797","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58695,"lng":17.40057,"name_de":"Warbelin","name_pl":"Warblino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Warcino, po niemiecku *Varzin*, le\u017ca\u0142o w \u00f3wczesnym powiecie miasteckim i od 1867 roku nale\u017ca\u0142o do rodziny von Bismarck, kt\u00f3ra w znacznej mierze nada\u0142a dzisiejszy kszta\u0142t tutejszemu za\u0142o\u017ceniu pa\u0142acowo-parkowemu. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi\u0142 dla Warcina dwa wiersze: gmina wiejska liczy\u0142a 411 ewangelik\u00f3w, obszar dworski \u2014 845 ewangelik\u00f3w, sze\u015bcioro katolik\u00f3w i siedmioro wyznania moj\u017ceszowego. Jedni i drudzy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Wussow.\n\nW parku, na wzg\u00f3rzu oddalonym o oko\u0142o 500 m na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od pa\u0142acu \u2014 dawniej zwanym Kleiner Richtberg, dzi\u015b Wzg\u00f3rzem Bismarcka \u2014 za\u0142o\u017cono cmentarz rodowy z kaplic\u0105 grobow\u0105. Pocz\u0105tek da\u0142 mu w 1894 roku poch\u00f3wek Johanny von Bismarck przy cieplarni przebudowanej na skromn\u0105 kaplic\u0119; w 1899 roku jej trumn\u0119 przeniesiono do Friedrichsruh. W 1905 roku w miejscu cieplarni stan\u0119\u0142a murowana kaplica grobowa, a przy jej wschodniej \u015bcianie chowano cz\u0142onk\u00f3w rodziny: Wilhelma, zmar\u0142ego w 1901 roku, Nicolausa, zmar\u0142ego w 1940, i Sybille, zmar\u0142\u0105 5/6 marca 1945 roku. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku kaplic\u0119 rozebrano, a grobowce spl\u0105drowano.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 \u015bciany fundamentowe i fragmenty posadzki kaplicy, kamienne elementy dekoracyjne oraz trzy p\u0142yty nagrobne z obramieniami z girland kwiatowych i li\u015bci d\u0119bu oraz z p\u0142askorze\u017abami herb\u00f3w rodowych. W miejscu kaplicy zaaran\u017cowano lapidarium, a jej pozosta\u0142o\u015bci stanowi\u0105 g\u0142\u00f3wny element jego kompozycji. Kaplica grobowa obj\u0119ta jest wpisem zespo\u0142u pa\u0142acowego do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-352.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat miastecki; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zmisiemwteczce.pl","url":"https://zmisiemwteczce.pl/warcino-mauzoleum-bismarck/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"koszalin.gosc.pl","url":"https://koszalin.gosc.pl/gal/spis/1780957.Groby-Bismarckow-w-Warcinie"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1022","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21521,"lng":16.85766,"name_de":"Varzin","name_pl":"Warcino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wargowo, po niemiecku Vargow, z przysi\u00f3\u0142kami Alt Vargow, Neu Vargow i Rehhof, by\u0142o kaszubsk\u0105 wsi\u0105 dworsk\u0105. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze; okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Mikorowie, a s\u0105d obwodowy w L\u0119borku. Wie\u015b by\u0142a w przewadze ewangelicka: w 1885 roku dobra rycerskie o powierzchni 631 hektar\u00f3w liczy\u0142y 172 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu obw\u00f3d dworski o powierzchni 630 hektar\u00f3w i 137 mieszka\u0144cach \u2014 136 ewangelikach i jednym katoliku. W\u0142asnej gminy wiejskiej Wargowo w spisie nie ma; wyst\u0119puje wy\u0142\u0105cznie jako maj\u0105tek.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a w Mikorowie, a Wargowo nale\u017ca\u0142o do tamtejszej parafii ewangelickiej. Parafia mikorowska wchodzi\u0142a pierwotnie w sk\u0142ad synodu s\u0142upskiego, w 1817 roku przesz\u0142a do synodu Stary Kolczyg\u0142\u00f3w, a dopiero w 1871 roku do synodu S\u0142upsk-Stare Miasto w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej; jej fili\u0105 by\u0142 Cosem\u00fchl, gdzie od 1744 roku sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 2499 wiernych. Nielicznych katolik\u00f3w spis z 1895 roku przypisa\u0142 do parafii w L\u0119borku.\n\nWe wsi pozosta\u0142 cmentarz ewangelicki. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 jest tu w przewadze katolicka, a Mikorowo pozostaje siedzib\u0105 parafii w dekanacie \u0141upawa diecezji pelpli\u0144skiej. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani stanu, w jakim zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b, nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Dw\u00f3r Wargowo \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; Baza punkt\u00f3w GPS Marka Drzewieckiego (pomiary terenowe 2013\u20132017).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dw\u00f3r Wargowo \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-bytowski/gmina-czarna-dabrowka/dwor-wargowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 307 (strona 184, odczyt nazwy \u201eBargow\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (630 ha, 137 mieszka\u0144c\u00f3w: 74 m\u0119\u017cczyzn, 63 kobiety) idla strony prawej (136 ewangelik\u00f3w, 1 katolik, parafia Mickrow, parafia katolicka Lauenburg); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Baza punkt\u00f3w GPS Marka Drzewieckiego (pomiary terenowe 2013\u20132017)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0833","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.42588,"lng":17.52959,"name_de":"Vargow (przysi\u00f3\u0142ki: Alt Vargow, Neu Vargow, Rehhof)","name_pl":"Wargowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Warszkowo (Warschkau) by\u0142o wsi\u0105 podzielon\u0105 wyznaniowo niemal po po\u0142owie. \ud83d\udccc Metryk\u0119 ma krzy\u017cack\u0105 i zaskakuj\u0105c\u0105: 11 grudnia 1404 roku komtur gda\u0144ski Albrecht von Schwarzburg nada\u0142 Clausowi von Oste i Heinrichowi Breslau czterdzie\u015bci w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142mi\u0144skim, a wie\u015b zapisano wtedy jako Nuwerder, \u201epo polsku Warschkau\u201d. Niemiecka nazwa si\u0119 nie przyj\u0119\u0142a, za to sama miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a w\u00f3wczas to\u017csama z Kniewem \u2014 Kniewski Bruch uwa\u017ca si\u0119 za p\u00f3\u017aniejsze wybudowanie. \ud83d\udccc Mieszka\u0144cy trafili te\u017c do akt s\u0105du ziemskiego wojew\u00f3dztwa pomorskiego: wyrok z 1571 roku dotyczy zaniedbania przez nich granic. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 237 mieszka\u0144c\u00f3w: 116 ewangelik\u00f3w i 121 katolik\u00f3w, a tutejsi ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Bolszewie. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, wie\u015b przypisano ju\u017c do parafii ewangelickiej w S\u0142uszewie, le\u017c\u0105cym wtedy w powiecie l\u0119borskim, a wi\u0119c po drugiej stronie granicy prowincji, w Pomorzu.\n\n\ud83d\udccc Trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat po pierwszym z tych spis\u00f3w obraz by\u0142 inny. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 171 mieszka\u0144c\u00f3w w 17 domach, w tym 147 katolik\u00f3w i dwudziestu czterech wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 137 os\u00f3b, niemieck\u0105 trzydzie\u015bci cztery.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz zachowa\u0142 si\u0119 dobrze. Gminny program opieki nad zabytkami odnotowuje pierwotne granice zaznaczone starodrzewem, czytelny uk\u0142ad alejek i grob\u00f3w, cz\u0119\u015bciowo ogrodzenie oraz fragmenty nagrobk\u00f3w \u2014 niekiedy z elementami \u017celiwnych ogrodze\u0144. W 2007 roku teren uporz\u0105dkowano i oznaczono tablic\u0105 z informacj\u0105 historyczn\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Wejherowo na lata 2018\u20132021; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.ugwejherowo.pl","url":"https://bip.ugwejherowo.pl/pliki/ugwejherowo/zalaczniki/7556/uchwala_nr_xxxviii_455_2018_w_sprawie_gminnego_programu_opieki_nad_zabytkami_na_lata_2018_2021.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1058","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6799,"lng":18.1387,"name_de":"Warschkau","name_pl":"Warszkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wdecki M\u0142yn (po niemiecku Wdam\u00fchle) to osada m\u0142y\u0144ska nad Wd\u0105, na p\u00f3\u0142nocnym skraju Bor\u00f3w Tucholskich, w gminie Lubichowo. Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w Kreis Preu\u00dfisch Stargard, a w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej. Jej dzieje si\u0119gaj\u0105 XIV wieku, gdy sta\u0142 tu folwark; od XV stulecia by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w starostwie gniewskim, a w drugiej po\u0142owie XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom XIII) opisuje j\u0105 jako domen\u0119 fiskaln\u0105 o 111 hektarach, z czego 47 przypada\u0142o na rol\u0119 orn\u0105, a dwana\u015bcie na las. \ud83d\udfe1 Wiadomo\u015b\u0107 o dworze z kaplic\u0105 domow\u0105, wzniesionym tu w 1664 roku przez Albrechta Stanis\u0142awa Radziwi\u0142\u0142a, pochodzi z opracowania popularnego i w \u017ar\u00f3d\u0142ach drukowanych, na kt\u00f3rych opiera si\u0119 ten opis, potwierdzenia nie znajduje.\n\nOsada by\u0142a male\u0144ka i wyznaniowo podzielona r\u00f3wno. Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi j\u0105 jako \u201eWda, M\u00fchle\u201d na stronie 36, pod pozycj\u0105 124, w dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu starogardzkiego: 47 mieszka\u0144c\u00f3w, 29 m\u0119\u017cczyzn i 18 kobiet, w pi\u0119ciu domach i dziesi\u0119ciu gospodarstwach, z tego 21 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w. Te same dwie dwudziestki jedynki powtarza *S\u0142ownik*. \ud83d\udccc Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sk\u00f3rczu \u2014 tak brzmi kolumna parafialna tego wiersza. \ud83d\udd34 Parafi\u0119 katolick\u0105 spis wskazuje w P\u0105czewie, *S\u0142ownik* w Czarnymlesie; obie wersje zapisano.\n\nParafia sk\u00f3recka by\u0142a wtedy m\u0142oda. Utworzono j\u0105 prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku, a ostatecznie ufundowano dekretem z 9 pa\u017adziernika 1855; ko\u015bci\u00f3\u0142 wznios\u0142o w\u0142asnym kosztem gda\u0144skie Towarzystwo Gustawa Adolfa \u2014 kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 29 kwietnia 1851 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w dzie\u0144 Wniebowst\u0105pienia, 20 maja 1852. Harnoch liczy w niej oko\u0142o 1376 dusz i dwana\u015bcie cmentarzy.\n\nWarstw\u0119 protestanck\u0105 osady reprezentuje zniszczony cmentarz z prze\u0142omu XIX i XX wieku, \ud83d\udfe1 zwi\u0105zany zapewne z ludno\u015bci\u0105 pracuj\u0105c\u0105 przy m\u0142ynie, tartaku i maj\u0105tku. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 252 wykazu gminy Lubichowo, bez datowania i bez opisu po\u0142o\u017cenia. Pierwszy spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku notuje tu, w dziale obwod\u00f3w dworskich, \u201eWda-M\u0142yn\u201d z 68 mieszka\u0144cami, w\u015br\u00f3d nich 59 rzymskimi katolikami i o\u015bmiorgiem ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wdecki M\u0142yn \u2014 Wikipedia / atrakcje turystyczne","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Wdecki_M%C5%82yn"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIII, has\u0142o Wdecki M\u0142yn","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0172","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77946,"lng":18.3965,"name_de":"Wdam\u00fchle","name_pl":"Wdecki M\u0142yn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wejherowo \u2014 po niemiecku Neustadt in Westpreu\u00dfen \u2014 by\u0142o miastem powiatowym w powiecie Neustadt in Westpreu\u00dfen, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, i siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w 1823 roku na zach\u00f3d od miasta, przy dzisiejszej ulicy Sobieskiego, r\u00f3wnocze\u015bnie z pierwszym domem modlitwy. \ud83d\udfe1 Datowanie bywa podawane rozbie\u017cnie: cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 m\u00f3wi o latach 1820\u20131823, a niekt\u00f3re przesuwaj\u0105 za\u0142o\u017cenie na rok 1826.\n\nGmina ewangelicka ros\u0142a szybko, wraz z ca\u0142ym miastem: 336 ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w w 1825 roku, 635 w 1831, a w 1900 ju\u017c 2549. Nowy, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki konsekrowano w 1908 roku; dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Leona Wielkiego i \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki. \u26a0 Na cmentarzu mia\u0142a sta\u0107 kaplica-ossuarium w formie rotundy \u2014 to wymaga potwierdzenia.\n\nKoniec przyszed\u0142 w 1951 roku: z decyzji w\u0142adz komunistycznych zburzono nagrobki i pomniki, a teren zamieniono na park miejski przy ulicy Sobieskiego, kt\u00f3ry wejherowianie nazwali \u201eparkiem sztywnych\u201d. \ud83d\udd34 Co sta\u0142o si\u0119 ze szcz\u0105tkami, rekord podaje trojako: opis m\u00f3wi, \u017ce poch\u00f3wki nadal spoczywaj\u0105 w ziemi, pole losu \u2014 \u017ce ekshumowano je przy budowie promenady, a pole daty zamkni\u0119cia wskazuje 8 listopada 1975 roku, a wi\u0119c czas o \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniejszy ni\u017c zburzenie nagrobk\u00f3w. Zosta\u0142a natomiast aleja brzozowa. Umieszczono tam tr\u00f3jj\u0119zyczn\u0105 \u2014 polsk\u0105, niemieck\u0105 i kaszubsk\u0105 \u2014 tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kurpiewski M., Historia wsp\u00f3lnoty ewangelickiej w Wejherowie i jej cmentarza 1643\u20131951, GRE XIII (2013), s. 82\u2013113; Wejherowo.pl \u2014 szlak cmentarzy.*","built_year":1820,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1975,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Kurpiewski M., Historia wsp\u00f3lnoty ewangelickiej w Wejherowie i jej cmentarza 1643-1951, GRE XIII (2013), s.82-113","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2013.pdf"},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"Wejherowo.pl \u2014 szlak cmentarzy","url":"https://www.wejherowo.pl/artykuly/spacer-szlakiem-wejherowskich-cmentarzy-a2293.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0379","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.598129,"lng":18.230691,"name_de":"Neustadt in Westpreu\u00dfen","name_pl":"Wejherowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wejherowo, po niemiecku Neustadt in Westpreu\u00dfen, by\u0142o miastem powiatowym w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie; prawa miejskie otrzyma\u0142o w 1643 roku. Ewangelicy stanowili tu w okresie pruskim znacz\u0105c\u0105 grup\u0119 \u2014 w 1890 roku 3 044 osoby wobec 5 171 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Parafia powsta\u0142a bardzo p\u00f3\u017ano, dopiero w 1823 roku. Wcze\u015bniej garstka wejherowskich ewangelik\u00f3w nale\u017ca\u0142a do parafii w Bolszewie, wsi oddalonej o trzy czwarte mili. \ud83d\udd34 Zapis odsy\u0142aj\u0105cy ich do Pucka nie znajduje potwierdzenia w statystyce Harnocha. Ma to znaczenie przy datowaniu miejscowego cmentarza ewangelickiego: nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 starszy od wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra go za\u0142o\u017cy\u0142a.\n\nPierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 ten niewielki, przy dzisiejszej ulicy Sobieskiego \u2014 po\u015bwi\u0119ci\u0142 19 stycznia 1823 roku superintendent Ewald z Gda\u0144ska; na budow\u0119 kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III da\u0142 350 talar\u00f3w. By\u0142a to budowla szachulcowa pod patronatem gminy, z szerok\u0105 wie\u017c\u0105 kryt\u0105 blach\u0105 \u017celazn\u0105; trzy dzwony pochodzi\u0142y z 1829 roku, organy mia\u0142y dwa manua\u0142y, peda\u0142 i siedemna\u015bcie g\u0142os\u00f3w, a obraz o\u0142tarzowy \u2014 Chrystus \u0142ami\u0105cy chleb w Emaus, malowany przez M\u00fcllera w Rzymie \u2014 by\u0142 darem gda\u0144skiego Towarzystwa Pokoju. Pierwszym pastorem zosta\u0142 w styczniu 1823 roku Friedrich Wilhelm L\u00fcdermann, zarazem rektor szko\u0142y. W 1890 roku parafi\u0119 liczono na 1 900 dusz.\n\nNa pocz\u0105tku XX wieku wsp\u00f3lnota postawi\u0142a nowy, okaza\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142: neogotycki, z czerwonej ceg\u0142y, o strzelistej sylwecie \u2014 cztery naro\u017cne wie\u017cyczki i wy\u017csza wie\u017ca centralna z zegarem. Wznoszono go w latach 1907\u20131909, a konsekrowano w 1908 roku. Do 1920 roku parafia nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; w mi\u0119dzywojniu Wejherowo by\u0142o siedzib\u0105 superintendentury Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unijnego, a w 1937 roku parafia liczy\u0142a 544 wiernych.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Leona Wielkiego i \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w. Katolick\u0105 parafi\u0105 miasta by\u0142a kolegiata \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy; katolickich \u015bwi\u0105ty\u0144 Harnoch wylicza\u0142 zreszt\u0105 w Wejherowie ca\u0142\u0105 gromad\u0119 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, klasztorny, kaplic\u0119 gimnazjaln\u0105, ko\u015bci\u00f3\u0142ek w zak\u0142adzie maria\u0144skim i drugi na Kalwarii, a przy niej dwadzie\u015bcia kaplic s\u0142u\u017c\u0105cych jako stacje pielgrzymkowe.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 450; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1907,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kronika historyczna","tytul":"Schultz, Geschichte des Kreises Neustadt und Putzig (ok. 1910), l. 2526 \u2014 plan Neustadt 1810","url":""},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"zabytek.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. par. \u015bw. Leona","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/wejherowo-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-sw-leona"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0077","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.598129,"lng":18.230691,"name_de":"Neustadt in Westpreu\u00dfen","name_pl":"Wejherowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Neustadt in Westpreu\u00dfen)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiatro\u0142om, do 1945 roku Viartlum, le\u017ca\u0142 w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w obwodzie urz\u0119dowym Ponickel. Ludno\u015b\u0107, poza nielicznymi wyj\u0105tkami, by\u0142a wyznania ewangelicko-augsburskiego i nale\u017ca\u0142a do parafii w Cetyniu (Zettin); nieliczni katolicy podlegali parafii w Miastku. Ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o \u2014 zosta\u0142 po niej cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 55 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, potwierdzaj\u0105c zarazem parafi\u0119 w Cetyniu i obw\u00f3d urz\u0119dowy Ponickel. Wiersz stoi pod nazw\u0105 \u201eBiarthum\u201d: fraktura pomyli\u0142a V z B. \u26a0 Owe 55 os\u00f3b to jednak sama gmina wiejska. Viartlum figuruje w wykazie gmin dwukrotnie: raz mi\u0119dzy gminami wiejskimi powiatu, raz mi\u0119dzy obszarami dworskimi, i mieszka\u0144c\u00f3w maj\u0105tku policzono w tym drugim wierszu, na dalszej stronie druku.\n\nWie\u015b i maj\u0105tek liczono osobno tak\u017ce p\u00f3\u017aniej: w 1913 roku by\u0142o w gminie 11 gospodarstw, a w obszarze dworskim 26; w 1925 sam dw\u00f3r zamieszkiwa\u0142o oko\u0142o 151 os\u00f3b, a w 1939 ca\u0142o\u015b\u0107 liczy\u0142a 331 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Viartlum bywa\u0142 w r\u0119kach von B\u00f6hn\u00f3w i von Puttkamer\u00f3w, a 11 kwietnia 1824 roku urodzi\u0142a si\u0119 tu Johanna von Puttkamer, zmar\u0142a w 1894 roku \u017cona kanclerza Ottona von Bismarcka. Po dworze pozosta\u0142 park krajobrazowy z pierwszej po\u0142owy XIX wieku.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; odt\u0105d jest to polski Wiatro\u0142om. \ud83d\udfe1 Data za\u0142o\u017cenia cmentarza i jego dzisiejszy stan pozostaj\u0105 niepotwierdzone.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0625","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13981,"lng":17.14842,"name_de":"Viartlum","name_pl":"Wiatro\u0142om \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiatrowo \u2014 po niemiecku Viatrow, a w latach 1938\u20131945 Steinfurt \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. \ud83d\udd34 Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 opis datowa\u0142 dot\u0105d na \u201e1273 albo 1282 rok\u201d; w\u0142asny wypis rekordu ze S\u0142ownika geograficznego podaje jednak rok 1274 i konkretne zdarzenie: ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j nada\u0142 wtedy tutejsze dobra cystersom z Ko\u0142bacza. Niemiecka nazwa jest przekszta\u0142ceniem s\u0142owia\u0144skiej \u2014 Friedrich Lorentz zanotowa\u0142 tu miejscowe formy s\u0142owi\u0144skie i kaszubskie, co wi\u0105\u017ce wie\u015b z peryferiami lutera\u0144skiej strefy s\u0142owi\u0144skiej nad jeziorem Gardno.\n\nPrzed 1945 rokiem mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami i nale\u017celi do parafii w Damnie w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. \ud83d\udccc Spis z 2 grudnia 1895 roku prowadzi wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach, kt\u00f3rych dot\u0105d nie wykorzystano: gmina wiejska liczy\u0142a 76 ewangelik\u00f3w i jednego katolika (strona 174, pozycja 135), a obw\u00f3d dworski 129 ewangelik\u00f3w (strona 184, pozycja 312) \u2014 obie jednostki przy tej samej parafii. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Wiatrowo nie mia\u0142o; \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w Damnie, a we wsi urz\u0105dzono cmentarz. Ludno\u015b\u0107 liczy\u0142a 168 os\u00f3b w 1910 roku, 167 w 1933 i 198 w 1939.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y tu pierwotnie dwa, a zosta\u0142 jeden \u2014 tak opisuje to monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego. Zachowany le\u017cy na po\u0142udnie od miejscowo\u015bci, nieopodal \u0141upawy, po jej wschodniej stronie, i ma kszta\u0142t kwadratu. \ud83d\udccc Znajdowa\u0142 si\u0119 na nim kamie\u0144 z dat\u0105 1864 i inicja\u0142ami ANJ \u2014 m\u00f3g\u0142 to by\u0107 kamie\u0144 znacz\u0105cy za\u0142o\u017cenie cmentarza albo nagrobek opatrzony samymi inicja\u0142ami; to najstarsza data, jak\u0105 dla tego miejsca mamy. Dzi\u015b stoi tam rozkopany grobowiec z zachowanym ogrodzeniem z kamiennych s\u0142upk\u00f3w, pozbawionym ju\u017c \u0142a\u0144cuchowych prz\u0119se\u0142, oraz dobrze zachowany kamie\u0144 z inskrypcj\u0105 na kamiennym postumencie. Drugi cmentarz, w kszta\u0142cie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, nachylony ku po\u0142udniowi i obwa\u0142owany wzd\u0142u\u017c d\u0142u\u017cszych bok\u00f3w, ju\u017c nie istnieje \u2014 znikn\u0105\u0142 wraz z p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wsi, przebudowan\u0105 w ostatnich dziesi\u0119cioleciach. W 1995 roku udokumentowano tam jeszcze mogi\u0142\u0119 wydzielon\u0105 a\u017curowym, \u017celiwnym ogrodzeniem o formach geometrycznych, wzbogaconych wie\u0144cami i girlandami.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie, latem 1945 nap\u0142yn\u0119li polscy osadnicy, a wysiedlanie ludno\u015bci niemieckiej trwa\u0142o od 1947 roku. Dzi\u015b wie\u015b nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii w Damnie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wiatrowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim / K. Mazurkiewicz-Palacz","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 174 poz. 135 i s. 184 poz. 312","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0530","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.553,"lng":17.30137,"name_de":"Viatrow (do 1937), Steinfurt (1938\u20131945)","name_pl":"Wiatrowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi cmentarz ewangelicki w Wicku (Vietzig) za\u0142o\u017cony w 1895 roku i uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119cony 4 listopada 1895 roku Powsta\u0142 w miejsce starszej nekropolii przy kaplicy grobowej Wejher\u00f3w (von Weiher) z 1873 roku, usytuowanej na podmok\u0142ym, torfowym terenie, kt\u00f3ry zmusza\u0142 do ustawiania trumien na coko\u0142ach, by nie zalewa\u0142a ich woda. Dzia\u0142k\u0119 pod nowy cmentarz odkupiono od Paula Schalka \u2014 pierwsz\u0105 osob\u0105 tu pochowan\u0105 by\u0142, dziwnym zbiegiem okoliczno\u015bci, jego 13-letni syn. Cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 mieszka\u0144com Wicka, Skarszewa, G\u00f3rek i Poraju. Macierzysta parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Charbrowie. Posadzone w 1895 roku lipy tworz\u0105 alej\u0119 wyznaczaj\u0105c\u0105 o\u015b nekropolii \u2014 lewa strona zaj\u0119ta jest niemal w ca\u0142o\u015bci grobami doros\u0142ych, po prawej, przy wej\u015bciu, znajduje si\u0119 kwatera dzieci\u0119ca. Na cmentarzu spoczywa ponad sto os\u00f3b; s\u0105 tu tak\u017ce mogi\u0142y uciekinier\u00f3w z Prus Wschodnich z lat 1945/46, zbiorowa mogi\u0142a \u017co\u0142nierzy niemieckich oraz poch\u00f3wek dziewi\u0119ciu os\u00f3b z trzech gospodarstw spalonych przez wojska radzieckie w marcu 1945 roku Dewastacja rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 tu\u017c po wojnie: cmentarz sta\u0142 si\u0119 wysypiskiem \u015bmieci, lepsze nagrobki zabierano do przer\u00f3bki, metalowe krzy\u017ce i elementy ogrodze\u0144 trafia\u0142y na z\u0142om, wi\u0119kszo\u015b\u0107 pomnik\u00f3w przepad\u0142a. Dzi\u0119ki staraniom miejscowego mi\u0142o\u015bnika historii teren o wymiarach oko\u0142o 50\u00d750 m zosta\u0142 ogrodzony siatk\u0105, oczyszczony z zaro\u015bli i utrzymany w dobrym stanie \u2014 zachowa\u0142o si\u0119 sporo nagrobk\u00f3w i p\u0142yt, w tym \u017celiwne i kamienne tablice oraz nagrobek w kszta\u0142cie pnia d\u0119bu. Po prawej stronie stoi pomnik ku czci poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej, postawiony na pocz\u0105tku lat 20. XX w. z granitowego g\u0142azu na podstawie z polnych kamieni, z wizerunkiem Krzy\u017ca \u017belaznego (z koron\u0105, liter\u0105 W i dat\u0105 1914); jego tablica inskrypcyjna zosta\u0142a zniszczona w latach 70. XX w. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":1895,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Wicko. Cmentarze to nasza historia (L\u0119bork Nasze Miasto)","url":"https://lebork.naszemiasto.pl/gmina-wicko-cmentarze-to-nasza-historia/ar/c8-6145301"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0893","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wicko/wicko__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.671574,"lng":17.624951,"name_de":"Vietzig","name_pl":"Wicko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wicko (Vietzig) \u2014 cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cony w 1895 r. i po\u015bwi\u0119cony uroczy\u015bcie 4 listopada 1895 r. Powsta\u0142 jako druga nekropolia we wsi: pierwsz\u0105, urz\u0105dzon\u0105 w 1873 r. wok\u00f3\u0142 kaplicy grobowej rodu von Weiher, porzucono, bo le\u017ca\u0142a na podmok\u0142ym, torfowym terenie. Dzia\u0142k\u0119 pod nowy cmentarz odkupiono od Paula Schalka, a pierwszym tu pochowanym by\u0142 \u2014 przez zbieg okoliczno\u015bci \u2014 jego trzynastoletni syn. Spoczywali tu mieszka\u0144cy Wicka, Skarszewa, G\u00f3rek i Poraju; pochowano ponad 100 os\u00f3b. W tym samym 1895 r. posadzono lipy tworz\u0105ce alej\u0119, kt\u00f3ra wyznacza o\u015b za\u0142o\u017cenia: lewa strona zaj\u0119ta jest grobami doros\u0142ych, po prawej, zaraz przy wej\u015bciu, znajduj\u0105 si\u0119 groby dzieci\u0119ce. Na pocz\u0105tku lat 20. XX w. ustawiono na cmentarzu obelisk ku czci \u017co\u0142nierzy z Wicka poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej \u2014 wykonany z jednego granitowego g\u0142azu na podstawie z polnych kamieni, z wizerunkiem Krzy\u017ca \u017belaznego, koron\u0105, liter\u0105 W i dat\u0105 1914; tablic\u0119 z nazwiskami zniszczono w latach 70. XX w. Dewastacja cmentarza zacz\u0119\u0142a si\u0119 tu\u017c po wojnie \u2014 sta\u0142 si\u0119 wysypiskiem \u015bmieci, metalowe krzy\u017ce i elementy ogrodze\u0144 trafia\u0142y na z\u0142om, wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w przepad\u0142a. Znajduj\u0105 si\u0119 tu r\u00f3wnie\u017c mogi\u0142y uciekinier\u00f3w z Prus Wschodnich z lat 1945/46, zbiorowa mogi\u0142a \u017co\u0142nierzy niemieckich oraz poch\u00f3wek dziewi\u0119ciu os\u00f3b spalonych w marcu 1945 r. Dzi\u0119ki staraniom miejscowego mi\u0142o\u015bnika historii teren o wymiarach oko\u0142o 50\u00d750 metr\u00f3w zosta\u0142 ogrodzony siatk\u0105, oczyszczony z zaro\u015bli i jest dzi\u015b w do\u015b\u0107 dobrym stanie, z zachowanymi nagrobkami i czytelnym uk\u0142adem przestrzennym. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze gminy Wicko \u2014 cmentarze.lebork.pl","url":"http://cmentarze.lebork.pl/index.php/pl/cmentarze-gmina-wicko"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0778","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kapl_wicko/kaplica__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.671574,"lng":17.624951,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Wicko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wicko (Vietzig) by\u0142o przed 1945 r. w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickie, w obszarze parafii unijnej (\u017ar\u00f3d\u0142a wskazuj\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 do Charbrowa; atlas \u2014 filia Szczenurza). Charakter ewangelicki miejscowo\u015bci jest pewny; konkretna atrybucja budynku w centrum wsi pozostaje nierozstrzygni\u0119ta jednym twardym \u017ar\u00f3d\u0142em. Wie\u015b to stara s\u0142owia\u0144ska osada, w XV w. uznawana za rycersk\u0105; najstarsza wzmianka pochodzi z 1402 r., gdy nale\u017ca\u0142a do Wejher\u00f3w. W po\u0142owie XVI w. maj\u0105tek by\u0142 w r\u0119kach rodu Jork (z kt\u00f3rego wywodzi si\u0119 pruski marsza\u0142ek Yorck von Wartenburg), a od 1660 r., gdy Wawrzyniec Krzysztof von Somnitz odkupi\u0142 wie\u015b od Krokowskich, pozostawa\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 tej rodziny a\u017c do 1945 r. Z dziedzictwa ewangelickiego rodu Weiher\u00f3w (Wejher\u00f3w) zachowa\u0142a si\u0119 pami\u0119\u0107 o kaplicy grobowej wzniesionej w 1873 r. w d\u0119bowym lasku przy drodze do Skarszewa przez wdow\u0119 po \u201edyrektorze ziemskim\u201d von Weiher; 13 grudnia tego roku przeniesiono do niej trumny von Weihera i jego dw\u00f3ch syn\u00f3w z mauzoleum w Charbrowie, a otaczaj\u0105cy plac po\u015bwi\u0119cono jako cmentarz. Kaplica, stoj\u0105ca na podmok\u0142ym torfowisku, zosta\u0142a po I wojnie \u015bwiatowej cz\u0119\u015bciowo opr\u00f3\u017cniona (kapitan Nikolaus von Weiher przeni\u00f3s\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 trumien do G\u0119si), a sam obiekt wysadzono prawdopodobnie w latach 60.\u201370. XX w. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wicko (Powiat L\u0119borski) \u2014 Wikipedia (de)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Wicko_(Powiat_L%C4%99borski)"},"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)"]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0020","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kapl_wicko/kaplica__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.671574,"lng":17.624951,"name_de":"Vietzig","name_pl":"Wicko \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (filia parafii w Szczenurzu)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Widlice (po niemiecku Widlitz) to wie\u015b kociewska w gminie Gniew. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie \u2014 nie, jak podpowiada\u0142by dzisiejszy podzia\u0142, do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau). Mi\u0119dzywojnie sp\u0119dzi\u0142a w granicach II Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim, a w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142a si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.\n\nMieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci Polakami i katolikami, a ich postaw\u0119 pokazuje strajk szkolny lat 1906\u20131907, wymierzony w niemieck\u0105 nauk\u0119 religii. Warstw\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 lutera\u0144sko-unijn\u0105 \u2014 tworzy\u0142a niemiecka mniejszo\u015b\u0107 i to po niej zosta\u0142 cmentarz w cz\u0119\u015bci wsi zwanej Widlice Dolne. Zmar\u0142ych grzeba\u0142a najpewniej parafia ewangelicka w Gniewie (Mewe), cho\u0107 wymaga to potwierdzenia. Nie jest to obiekt mennonicki.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b i cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany. Nie znamy ani daty jego za\u0142o\u017cenia, ani liczby tutejszych ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Widlice \u2014 Miasto i Gmina Gniew.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Widlice \u2014 Miasto i Gmina Gniew","url":"https://www.gniew.pl/571,widlice"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0104","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72739,"lng":18.81675,"name_de":"Widlitz","name_pl":"Widlice Dolne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Widzino, po niemiecku Veddin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej, na silnie ewangelickim, lutera\u0144skim Pomorzu Zachodnim. Ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy we wsi nie by\u0142o \u2014 mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii zamkowej w S\u0142upsku (Schlosskirchengemeinde Stolp), a jedyn\u0105 w\u0142asn\u0105 instytucj\u0105 religijn\u0105 by\u0142 cmentarz.\n\nZa\u0142o\u017cono go w drugiej po\u0142owie XIX wieku, na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, przy g\u0142\u00f3wnej drodze do Kobylnicy, po jej po\u0142udniowej stronie. By\u0142 wtedy kwadratem na \u00f3wczesnym skraju wsi, otoczonym polami i \u0142\u0105kami; p\u00f3\u017aniej powi\u0119kszono go od wschodu \u2014 do dzi\u015b wida\u0107 to po starszej zieleni w pierwotnej cz\u0119\u015bci. St\u0105d bierze si\u0119 jego obecny kszta\u0142t: oko\u0142o 5100 metr\u00f3w kwadratowych w dw\u00f3ch przylegaj\u0105cych do siebie kwadratach. Od zachodu podesz\u0142a pod niego zabudowa mieszkalna.\n\nCmentarz jest nieczynny, ale nale\u017cy do najlepiej zachowanych w okolicy. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego naliczy\u0142a ponad 260 widocznych miejsc poch\u00f3wku, w\u015br\u00f3d nich mogi\u0142y dzieci\u0119ce; ewidencja konserwatorska notuje osobno 166 obramowa\u0144 grob\u00f3w i 209 kamiennych podstaw po krzy\u017cach \u017celiwnych oraz granitowy obelisk. Przetrwa\u0142y kamienie narzutowe z wykutymi napisami, w wi\u0119kszo\u015bci z pocz\u0105tku XX wieku, i postumenty o bogatych formach \u2014 z dekoracj\u0105 ro\u015blinn\u0105 i figuraln\u0105. Jeden z nich jest w powiecie s\u0142upskim jedyny: we wn\u0119ce, pod marmurowym krzy\u017cem, umieszczono p\u0142askorze\u017abionego anio\u0142a. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c krzy\u017c Charlotte Albrecht, zmar\u0142ej 8 sierpnia 1904 roku.\n\nPo 1945 roku, wraz z wymian\u0105 ludno\u015bci, przestano tu chowa\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Widzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Widzino \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/widzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Mazurkiewicz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0590","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4291834,"lng":16.9756581,"name_de":"Veddin","name_pl":"Widzino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wieczywno le\u017cy dzi\u015b w gminie Lipnica w powiecie bytowskim, ale sw\u00f3j pocz\u0105tek zawdzi\u0119cza hucie szk\u0142a, kt\u00f3r\u0105 w 1788 roku uruchomi\u0142 tu \u2014 jak pisze Benedykt Reszka \u2014 niejaki Piwonska, rodem z Czech. Zak\u0142ad stan\u0105\u0142 na gruntach Borowego M\u0142yna i st\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 jego pierwsza nazwa: \u201eHeydem\u00fchlsche Glash\u00fctte\u201d, czyli Borowom\u0142y\u0144ska Huta Szk\u0142a; nazwy Wieczywno ani p\u00f3\u017aniejszej Ferdinandshof jeszcze wtedy nie znano. Wok\u00f3\u0142 huty wyros\u0142a osada licz\u0105ca oko\u0142o stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci szklarzy sprowadzonych z kraj\u00f3w niemieckich wraz z rodzinami \u2014 pierwsza wi\u0119ksza grupa ewangelik\u00f3w na Gochach. Nosili nazwiska Kr\u00fcger, Jacob, Krause, Grennert, Braune, Falck, Dremmel, Gutzman, Trapp. Huta pracowa\u0142a prawie siedemdziesi\u0105t lat, do ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku. Wieczywno nale\u017ca\u0142o wtedy do powiatu cz\u0142uchowskiego w Prusach Zachodnich, a po traktacie wersalskim znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Polski; wi\u0119kszo\u015b\u0107 tutejszych ewangelik\u00f3w wyjecha\u0142a w\u00f3wczas na zach\u00f3d.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cyli sami hutnicy, bo w najbli\u017cszej okolicy nie by\u0142o gdzie chowa\u0107 zmar\u0142ych. Wytyczyli go przy drodze wiod\u0105cej od szosy Byt\u00f3w\u2013Cz\u0142uch\u00f3w do le\u015bnicz\u00f3wki: trzydzie\u015bci metr\u00f3w wzd\u0142u\u017c drogi i oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu metr\u00f3w w g\u0142\u0105b, ku p\u00f3\u0142nocy, czyli mniej wi\u0119cej dwa tysi\u0105ce metr\u00f3w kwadratowych. Zamiast muru posadzono g\u0119sto \u015bwierki. Ze wszystkich cmentarzy ewangelickich na Gochach ten by\u0142 najstarszy. Spocz\u0119li tu robotnicy huty ze swoimi bliskimi, a tak\u017ce ewangeliccy le\u015bnicy z okolicznych obwod\u00f3w. Ostatniego poch\u00f3wku, wed\u0142ug relacji Alfonsa Kiedrowskiego, dokonano po pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 grzebano le\u015bniczego z s\u0105siedniego obwodu.\n\nJeszcze w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym o groby dbano, a w 1945 roku cmentarz sta\u0142 w dobrym stanie, z licznymi \u017celiwnymi krzy\u017cami i tablicami nagrobnymi. Potem zabrak\u0142o opiekun\u00f3w.\n\n\ud83d\udd34 Cmentarza ju\u017c nie ma. Przed jego likwidacj\u0105, kt\u00f3r\u0105 \u015bwiadkowie \u2014 Roman Prill i Edmund Reszka z Upilki \u2014 datuj\u0105 na 1976 rok, sta\u0142o tu jeszcze osiemdziesi\u0105t do stu mogi\u0142, wiele z tablicami i \u017celiwnymi krzy\u017cami. W tym samym roku Nadle\u015bnictwo w Osusznicy kaza\u0142o usun\u0105\u0107 drzewa, teren zaora\u0107 i posadzi\u0107 las.\n\n\ud83d\udccc Reszka dodaje jednak zdanie, kt\u00f3rego nie wolno pomin\u0105\u0107: mimo zaorania zachowa\u0142y si\u0119 w tym miejscu dwa zaniedbane groby. S\u0142owo \u201ezlikwidowany\u201d opisuje wi\u0119c los za\u0142o\u017cenia, nie zupe\u0142ne znikni\u0119cie wszystkich \u015blad\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); polskaniezwykla \u2014 Wieczywno, huta szk\u0142a 1788\u20131860; G\u0142os Pomorza \u2014 XIX-wieczne huty szk\u0142a (cytuje Reszk\u0119) [kopia archiwalna 2006-12-13].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1976,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"portal","tytul":"polskaniezwykla \u2014 Wieczywno, huta szk\u0142a 1788-1860","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/14647,wieczywno-huta-szkla.html"},{"typ":"prasa","tytul":"G\u0142os Pomorza \u2014 XIX-wieczne huty szk\u0142a (cytuje Reszk\u0119) [kopia archiwalna 2006-12-13]","url":"https://web.archive.org/web/20061213071213/http://www.gp24.pl:80/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Lipnica \u2014 wykaz miejscowo\u015bci","url":"https://wykaz.rky.pl/g2201052.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim (TERYT 0746722, osada le\u015bna gm. Lipnica)","id":"CM-0606","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9202,"lng":17.3016,"name_de":"Ferdinandshof","name_pl":"Wieczywno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielbrandowo by\u0142o kociewsk\u0105 wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 dawnego starostwa osieckiego, le\u017c\u0105c\u0105 nad strug\u0105 Liszk\u0105, dop\u0142ywem Jonki. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142o do Kreis Preu\u00dfisch Stargard w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej, do powiatu starogardzkiego w wojew\u00f3dztwie pomorskim. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka; parafia rzymskokatolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Sk\u00f3rczu, oko\u0142o 4 kilometr\u00f3w st\u0105d.\n\nWed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* w 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 474 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 402 katolik\u00f3w i 72 ewangelik\u00f3w, i mia\u0142a dwie szko\u0142y \u2014 katolick\u0105 oraz ewangelick\u0105. Mniejszo\u015b\u0107 ewangelicka, luteranie i unijni, w wi\u0119kszo\u015bci Niemcy, skupia\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy innymi w wybudowaniu P\u00f3lko o niemieckiej nazwie Davidsthal. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a tutejsi ewangelicy nie mieli \u2014 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po nich jest cmentarz. \ud83d\udccc Parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazuje wykaz gmin z 1885 roku: powiat starogardzki, strona trzydziesta czwarta, pozycja pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta \u00f3sma \u2014 Sk\u00f3rcz (Skurz), przy tych samych liczbach 474, 72 i 402, kt\u00f3re opis cytuje za *S\u0142ownikiem*.\n\n\ud83d\udccc Parafia w Sk\u00f3rczu by\u0142a m\u0142oda. Agathon Harnoch notuje, \u017ce utworzono j\u0105 prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku, a ostatecznie dekretem inkorporacyjnym z 9 pa\u017adziernika 1855 roku; wcze\u015bniej okoliczne miejscowo\u015bci nale\u017ca\u0142y do Gniewu, Starogardu i Bordzichowa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 szachulcowy, z murowan\u0105 apsyd\u0105 \u2014 postawi\u0142o w\u0142asnym kosztem gda\u0144skie Towarzystwo Gustawa Adolfa: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 29 kwietnia 1851 roku, \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w dzie\u0144 Wniebowst\u0105pienia, 20 maja 1852 roku, a wie\u017c\u0119 dobudowano w 1865 roku. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza w Wielbrandowie to jednak nie rozstrzyga: Harnoch liczy w parafii sk\u00f3rzeckiej dwana\u015bcie cmentarzy ewangelickich, ale nie wymienia ich z nazwy ani z dat\u0105.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 470 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 14 wyznania ewangelickiego. Narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 456 os\u00f3b, niemieck\u0105 14. Cmentarz przetrwa\u0142: ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego opisuje go pod pozycj\u0105 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 jako cmentarz ewangelicki o powierzchni siedmiu ar\u00f3w, po\u0142o\u017cony w lesie poza wsi\u0105, czterysta metr\u00f3w na zach\u00f3d od jej centrum.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Ewangelicki w Wielbrandowie \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-w-wielbrandowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0295","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8155,"lng":18.57385,"name_de":"Wilbrand","name_pl":"Wielbrandowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielg\u0142owy (po niemiecku Felgenau, w zapisie z 1710 roku Wulg\u0142owo) le\u017c\u0105 dzi\u015b w gminie Subkowy w powiecie tczewskim. W dziewi\u0119tnastym wieku, zanim w 1887 roku utworzono powiat tczewski, S\u0142ownik geograficzny opisywa\u0142 je jako maj\u0119tno\u015b\u0107 prywatn\u0105 w powiecie starogardzkim, przy parafii katolickiej w Subkowach. \ud83d\udfe1 Sto lat wcze\u015bniej stan w\u0142asno\u015bci bywa\u0142 inny: topografia Goldbecka z 1789 roku notuje Wielg\u0142owy jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z folwarkiem i wiatrakiem o szesnastu dymach.\n\nWizytacja biskupa Madali\u0144skiego z 1686 roku i wizytacja Szaniawskiego z 1710 podaj\u0105, \u017ce dobra nale\u017ca\u0142y do klasztoru cysters\u00f3w w Oliwie \u2014 z dopiskiem, \u017ce od czterech lat klasztor przesta\u0142 dawa\u0107 proboszczowi meszne. Wed\u0142ug wizytacji Rybi\u0144skiego z 1780 roku mieszka\u0142o we wsi stu ewangelik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Sto lat p\u00f3\u017aniej spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 ich ju\u017c tylko osiemna\u015bcioro na 126 mieszka\u0144c\u00f3w, ze 108 katolikami (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 39); ten sam spis podaje, \u017ce chodzili do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Tczewie, a katolicy do Subkow\u00f3w. Obie liczby wolno postawi\u0107 obok siebie, ale pochodz\u0105 z rachunk\u00f3w r\u00f3\u017cnego rodzaju \u2014 ko\u015bcielnego i pa\u0144stwowego \u2014 i nie mierz\u0105 tego samego tak samo.\n\nPo tej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 cmentarz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 201 jako dawny cmentarz ewangelicki w Wielg\u0142owach i na tym poprzestaje: \ud83d\udfe1 bez datowania, powierzchni i numeru dzia\u0142ki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Subkowy \u2014 Cmentarz ewangelicki w Subkowach (baza wiedzy)","url":"https://www.subkowy.pl/a,347,cmentarz-ewangelicki-w-subkowach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0348","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02015,"lng":18.74454,"name_de":"Felgenau","name_pl":"Wielg\u0142owy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielichowo, po niemiecku Friedrichsthal, by\u0142o koloni\u0105 w Kreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od S\u0142upska, poza rejonem s\u0142owi\u0144skim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do gminy Gro\u00df Br\u00fcskow (Bruskowo Wielkie), a jego mieszka\u0144cy, jak niemal ca\u0142e Pomorze Zachodnie, byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. \ud83d\udd34 Nazwa niemiecka wymaga rozstrzygni\u0119cia: monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego prowadzi has\u0142o \u201eWielichowo (dawna nazwa: \u00dcberlauf)\u201d, a nie Friedrichsthal. Obie formy zapisano.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 wcielono j\u0105 do parafii ewangelickiej w Gro\u00df Br\u00fcskow, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto. Parafia macierzysta wraz z fili\u0105 w Swo\u0142owie (Schwolow) liczy\u0142a w 1940 roku 1238 wiernych, a ksi\u0119gi metrykalne prowadzi\u0142a od 1780 roku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, po po\u0142udniowej stronie nasypu linii kolejowej S\u0142upsk\u2013Ustka. Ca\u0142y teren obsadzono \u015bwierkami i te w wi\u0119kszo\u015bci przetrwa\u0142y; nieliczne pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w wskazuj\u0105, \u017ce zagospodarowanie by\u0142o do\u015b\u0107 nieregularne, bez widocznego przebiegu alejek. \ud83d\udccc Najstarszy datowany nagrobek to \u017celiwny krzy\u017c rolnika Franza Alberta Rahna z 1911 roku.\n\n\ud83d\udccc Jeden z tutejszych krzy\u017cy pozwala prze\u015bledzi\u0107 rzemios\u0142o, kt\u00f3re robi\u0142o te nagrobki. W 1994 roku w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci cmentarza udokumentowano \u017celiwny krzy\u017c z inskrypcj\u0105 poch\u00f3wku z 1937 roku \u2014 o kszta\u0142cie i wzorze identycznym z krzy\u017cami w Klukach w gminie Smo\u0142dzino i w Lubuniu w gminie Kobylnica. By\u0142 to wz\u00f3r zastrze\u017cony, wykonywany przez tego samego rzemie\u015blnika ze S\u0142upska nazwiskiem Burow. Trzy odleg\u0142e od siebie wsie chowa\u0142y wi\u0119c swoich zmar\u0142ych pod krzy\u017cami z jednego warsztatu.\n\nPo 1945 roku cmentarz opuszczono wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej.\n\n\u26a0 Uwaga na pu\u0142apk\u0119 spis\u00f3w: przypisywane niekiedy tej wsi dane spisu z 1910 roku pochodz\u0105 z tomu obejmuj\u0105cego rejencj\u0119 gda\u0144sk\u0105, a miejscowo\u015b\u0107 le\u017ca\u0142a w Kreis Stolp \u2014 to has\u0142o innej wsi o tej samej nazwie. \ud83d\udfe1 W\u0142a\u015bciwych danych trzeba szuka\u0107 w tomie dla rejencji koszali\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wielichowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0701","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.51539,"lng":16.91823,"name_de":"Friedrichsthal","name_pl":"Wielichowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wieliszewo, po niemiecku Velsow, le\u017cy dzi\u015b w gminie Pot\u0119gowo, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Jako samodzielna miejscowo\u015b\u0107 powsta\u0142o dopiero oko\u0142o 1830 roku; wcze\u015bniej by\u0142 tu folwark nale\u017c\u0105cy do Kar\u017cnicy (Wendisch Karstnitz). Ludno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141upawie (Lupow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 na nabo\u017ce\u0144stwa chodzono do \u0141upawy \u2014 a na miejscu by\u0142 tylko cmentarz. W 1910 roku mieszka\u0142o tu 236 os\u00f3b, w 1933 roku 256, a w 1939 roku 264.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k i p\u00f3l uprawnych; prowadzi\u0142a do niego droga gruntowa, a po jej wschodniej stronie ro\u015bnie wysoki klon. Dawnej drogi polnej ju\u017c nie ma, wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne ledwie da si\u0119 rozpozna\u0107. Na ca\u0142ym obwodzie stoi niewysoki murek z cios\u00f3w kamiennych, a w po\u0142udniowych naro\u017cnikach posadzono lipy. Z pierwotnego zagospodarowania niewiele zosta\u0142o: jedyny kamienny krzy\u017c le\u017cy w zaro\u015blach, a wie\u0144czy\u0142 mogi\u0142\u0119 Emmy Horn, zmar\u0142ej 4 wrze\u015bnia 1940 roku.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie, a niemieck\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono w latach 1946\u20131947. Osadnicy powojenni byli w wi\u0119kszo\u015bci katolikami i nale\u017c\u0105 do parafii w \u0141upawie w diecezji pelpli\u0144skiej. Dzi\u015b Wieliszewo liczy oko\u0142o 202 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0644","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wielistowo/wielistowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43026,"lng":17.320674,"name_de":"Velsow","name_pl":"Wieliszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wieliszewo w gm. Pot\u0119gowo, powiat s\u0142upski \u2014 dawny cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w\u015br\u00f3d ok. 250 chronionych dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (serwis cmentarze.slupsk.pl, monografia powiatowa).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0849","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wielistowo/wielistowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.43026,"lng":17.320674,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"Wieliszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielka Pia\u015bnica (po niemiecku Gro\u00df Piasnitz) to niewielka wie\u015b kaszubska w dawnym powiecie puckim (Kreis Putzig) w Prusach Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej. Spis powszechny z 1885 roku zapisa\u0142 j\u0105 na stronie 64 pod pozycj\u0105 16: 97 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 78 katolik\u00f3w i 19 ewangelik\u00f3w. Do 1893 roku by\u0142a samodzielna, potem sta\u0142a si\u0119 przysi\u00f3\u0142kiem gminy Klein Dommatau (Domat\u00f3wko); w 1905 roku liczy\u0142a 40 mieszka\u0144c\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Mechowie (Mechau).\n\nEwangelicy z Wielkiej Pia\u015bnicy je\u017adzili pocz\u0105tkowo do Bolszewa w s\u0105siednim powiecie wejherowskim \u2014 tak zapisano ich przynale\u017cno\u015b\u0107 w 1885 roku. W\u0142asn\u0105 parafi\u0119 dostali dopiero pod koniec stulecia. \ud83d\udccc Agathon Harnoch opisa\u0142 to krok po kroku: 19 wrze\u015bnia 1887 roku Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna odkupi\u0142a od pana von Lojch plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 w Le\u015bniewie (Le\u00dfnau) za 24 000 marek, a 1 pa\u017adziernika 1888 roku Le\u015bniewo sta\u0142o si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano z pocz\u0105tku w plebanii, gdzie sta\u0142a fisharmonia, a dzwon podarowa\u0142a parafia w Krokowej. Pierwszym duchownym zosta\u0142 6 czerwca 1888 roku Gustav M\u00fcller, kt\u00f3ry nosi\u0142 wpierw tytu\u0142 pomocnika duchownego dla Bolszewa, Krokowej i Pucka. Parafia liczy\u0142a wtedy 485 dusz i notowa\u0142a rocznie 20 chrzt\u00f3w, trzy \u015bluby, 295 komunikuj\u0105cych i 11 pogrzeb\u00f3w; w jej okr\u0119gu szkolnym sta\u0142y obie Pia\u015bnice, Wielka i Ma\u0142a, obok Mechowa, obu Domat\u00f3w i kilkunastu innych osad. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w Le\u015bniewie w 1892 roku; w okresie mi\u0119dzywojennym parafia nale\u017ca\u0142a do superintendentury wejherowskiej Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Po 1945 roku niemieck\u0105 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Le\u015bniewie przej\u0119li katolicy.\n\n\ud83d\udfe1 Istnienia odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w samej Wielkiej Pia\u015bnicy nie potwierdza \u017cadne z odnalezionych \u017ar\u00f3de\u0142: Harnoch przy parafii le\u015bniewskiej nie wymienia ani jednego cmentarza, a ewidencja zabytk\u00f3w nie zna w tej wsi \u017cadnego za\u0142o\u017cenia cmentarnego. \u26a0 Najbardziej znanym miejscem poch\u00f3wku w okolicy jest Miejsce Pami\u0119ci w Pia\u015bnicy \u2014 Groby Pia\u015bnickie, gdzie spoczywaj\u0105 ofiary zbrodni z lat 1939\u20131940. To obiekt odr\u0119bny od ewentualnej nekropolii ewangelickiej i nie nale\u017cy ich myli\u0107.\n\n\ud83d\udccc Samej Wielkiej Pia\u015bnicy S\u0142ownik geograficzny nie ma osobnym has\u0142em, ale notuje Le\u015bniewo \u2014 parafi\u0119, do kt\u00f3rej wie\u015b nale\u017ca\u0142a wyznaniowo: wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska w \u00f3wczesnym powiecie wejherowskim, o mil\u0119 i trzy \u0107wierci od Wejherowa, 329 katolik\u00f3w i 258 ewangelik\u00f3w, ze szko\u0142\u0105 na miejscu, z parafi\u0105 katolick\u0105 w Mechowie i poczt\u0105 w Wejherowie. \ud83d\udfe1 Te liczby dotycz\u0105 Le\u015bniewa, nie Wielkiej Pia\u015bnicy. \ud83d\udfe1 Trzy z podanych wy\u017cej dat i liczb \u2014 rok utraty samodzielno\u015bci, czterdziestu mieszka\u0144c\u00f3w w 1905 roku i data murowanego ko\u015bcio\u0142a w Le\u015bniewie \u2014 nie maj\u0105 potwierdzenia \u017ar\u00f3d\u0142owego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Le\u015bniewo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Putzig, s. 64; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 450\u2013451; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Le\u015bniewo","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0953","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.684126,"lng":18.196431,"name_de":"Gro\u00df Piasnitz","name_pl":"Wielka Pia\u015bnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielka S\u0142o\u0144ca (po niemiecku Gro\u00df Schlanz) to wie\u015b kociewska o \u015bredniowiecznej metryce \u2014 pierwsza wzmianka pochodzi z 1245 roku, gdy sta\u0142 tu gr\u00f3d \u015awi\u0119tope\u0142ka. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach II Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim.\n\n\ud83d\udccc Dawna nazwa polska brzmia\u0142a \u201eS\u0142o\u0144ca polska\u201d \u2014 w odr\u00f3\u017cnieniu od s\u0105siedniej Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy, kt\u00f3r\u0105 indeks wizytacji archidiakonatu pomorskiego notuje jako \u201eS\u0142o\u0144ca niemiecka\u201d. Rozr\u00f3\u017cnienie zapisane w szesnastym stuleciu zgadza si\u0119 z tym, co wida\u0107 w liczbach trzysta lat p\u00f3\u017aniej.\n\nMieszkali tu przede wszystkim polscy katolicy, nale\u017c\u0105cy do parafii rzymskokatolickiej w Subkowach (Subkau). Ewangelicy \u2014 w wi\u0119kszo\u015bci Niemcy, potomkowie kolonist\u00f3w \u2014 byli garstk\u0105 i wida\u0107 to w liczbach: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 193 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 168 katolik\u00f3w i tylko 25 ewangelik\u00f3w (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 8). Meyers Gazetteer podaje dla czasu oko\u0142o 1900 roku 173 mieszka\u0144c\u00f3w, ale bez rozbicia na wyznania.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ta garstka nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Rudnie (Kirchspiel Rauden), tak samo jak s\u0105siednie wsie nadwi\u015bla\u0144skie. Byli to protestanci Ko\u015bcio\u0142a krajowego, luteranie i unijni; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, po drugiej stronie Wis\u0142y. Pozosta\u0142 po nich wiejski cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 203 \u2014 osobno od cmentarza w Subkowach.\n\n\ud83d\udfe1 Po 1920 roku niemiecka i ewangelicka mniejszo\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a si\u0119 z korytarza wycofywa\u0107, a po 1945 roku wsp\u00f3lnota usta\u0142a; przebiegu tego dla samej Wielkiej S\u0142o\u0144cy nie udokumentowano. Ewidencja nie podaje ani daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, ani jego powierzchni, ani numeru dzia\u0142ki, a liczby poch\u00f3wk\u00f3w i dzisiejszego stanu zachowania nie odnotowuje \u017cadne ze znanych nam \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 indeks miejscowo\u015bci.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Subkowy \u2014 Wielka S\u0142o\u0144ca","url":"https://www.subkowy.pl/art,5,wielka-slonca"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0346","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.98544,"lng":18.80018,"name_de":"Gro\u00df Schlanz","name_pl":"Wielka S\u0142o\u0144ca \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielka Wie\u015b, po niemiecku Gro\u00dfendorf, w formie dolnoniemieckiej Grotendorp, a w starszych zapisach Zarrentin, Sarrentin i Czarrentin, by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w G\u0142\u00f3wczycach (Kirchspiel Glowitz) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, licz\u0105cej w 1940 roku 6228 wiernych. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w G\u0142\u00f3wczycach, w rejonie osadnictwa S\u0142owi\u0144c\u00f3w, gdzie do XIX wieku rozbrzmiewa\u0142y kazania i pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Wielk\u0105 Wie\u015b dwoma wierszami: gmina wiejska \u2014 pozycja 34, strona 170 \u2014 liczy\u0142a 256 ewangelik\u00f3w, obw\u00f3d dworski, pozycja 205 na stronie 178, dalszych 133; ani jednego katolika w \u017cadnym z nich. \ud83d\udd34 Podawana niekiedy liczba 389 ewangelik\u00f3w jest sum\u0105 obu wierszy, a nie warto\u015bci\u0105 zapisan\u0105 w \u017ar\u00f3dle. Dalsze liczby: 136 mieszka\u0144c\u00f3w obszaru dworskiego w 1925 roku, 553 osoby w 102 gospodarstwach w 1939, 460 w 2008.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w\u015br\u00f3d upraw le\u015bnych na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 i wydzielono na planie prostok\u0105ta. Ca\u0142y teren pozbawiono starodrzewu, a granice przesta\u0142y by\u0107 czytelne. Stoi tu dzi\u015b pomnik z napisem \u201eW ho\u0142dzie bezimiennym Polakom pomordowanym przez okupanta\u201d, a nieopodal niego jest d\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego zepchni\u0119to pozosta\u0142o\u015bci kamieni nagrobnych z cmentarza. W\u015br\u00f3d nich le\u017cy pot\u0142uczony granitowy krzy\u017c z poch\u00f3wku z 1943 roku.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 wysiedlono \u2014 256 os\u00f3b do Republiki Federalnej Niemiec, 92 do Niemieckiej Republiki Demokratycznej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Wielka Wie\u015b \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 90.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0798","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.56771,"lng":17.35989,"name_de":"Gro\u00dfendorf","name_pl":"Wielka Wie\u015b \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielkie Walichnowy (po niemiecku Gro\u00df Falkenau) lokowano na prawie che\u0142mi\u0144skim w 1379 roku, w komturstwie gniewskim, na Nizinie Walichnowskiej nad Wis\u0142\u0105. \ud83d\udccc Rdze\u0144 wsi by\u0142 polsko-katolicki, ale i on na jaki\u015b czas zmieni\u0142 wyznanie: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela z po\u0142owy XIV wieku w okresie Reformacji przez oko\u0142o trzydzie\u015bci lat pozostawa\u0142 w r\u0119kach protestanckich, po czym wr\u00f3ci\u0142 do katolik\u00f3w; jego ksi\u0119gi metrykalne prowadzone s\u0105 od 1718 roku.\n\n\ud83d\udd34 Najstarsze liczby wyznaniowe s\u0105 tu o sto lat starsze od spis\u00f3w pruskich. Wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku notuje 28 katolik\u00f3w i 75 ewangelik\u00f3w \u2014 licz\u0105c razem z Ma\u0142ymi Walichnowami, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142y do tej samej parafii. Ewangelicy stanowiliby wi\u0119c trzy czwarte tej ludno\u015bci jeszcze przed pierwszym rozbiorem tej ziemi.\n\nLiczby z nast\u0119pnego stulecia oddaj\u0105 ju\u017c mieszanin\u0119 wyzna\u0144. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 506 mieszka\u0144c\u00f3w: 428 katolik\u00f3w, 52 ewangelik\u00f3w, dwudziestu dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach i Powi\u015blu oznacza\u0142o to zwykle mennonit\u00f3w \u2014 oraz czworo \u017byd\u00f3w. Ten sam spis, na stronie 76 pod pozycj\u0105 27, wskazuje, dok\u0105d chodzili tutejsi luteranie: do parafii ewangelickiej w Rudnie (Rauden) pod Pelplinem, kt\u00f3rej szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1796 roku pod patronatem prywatnym, z dwoma dzwonami i pi\u0119tnastog\u0142osowymi organami, i kt\u00f3ra oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a oko\u0142o 1600 dusz. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 586 mieszka\u0144c\u00f3w i 33 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 549 os\u00f3b, niemieck\u0105 trzydzie\u015bci.\n\n\u26a0 Trwa\u0142\u0105 warstw\u0119 protestanck\u0105 tworzyli tu jednak nie luteranie, lecz mennonici \u2014 osadnicy ol\u0119derscy, wsp\u00f3lnota anabaptystyczna odr\u0119bna od luteran i ewangelik\u00f3w unijnych. Po nich zosta\u0142 dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz z charakterystycznym \u017celiwnym ogrodzeniem i kamiennymi nagrobkami. Wojew\u00f3dzko-gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go wprost jako cmentarz mennonicki (pozycja 724), a osobno, pod pozycj\u0105 722, cmentarz przyko\u015bcielny z bram\u0105; jako poewangelicki opisuje go dopiero portal zabytek.pl i za nim cz\u0119\u015b\u0107 wykaz\u00f3w. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015bci do konkretnej gminy mennonickiej \u2014 prawdopodobnie M\u0105tawy \u2014 nie potwierdzono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego 1780, za: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. XII.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w Wielkich Walichnowych \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Wielkich_Walichnowych"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego 1780, za: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. XII","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0105","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.91396,"lng":18.8523,"name_de":"Gro\u00df Falkenau","name_pl":"Wielkie Walichnowy \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielki Garc, po niemiecku Gro\u00df Gartz \u2014 w starszych zapisach Gro\u00df Garz \u2014 le\u017cy oko\u0142o 6 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Pelplina. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka. Ma w\u0142asny gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny z szesnastego wieku, a proboszcza udokumentowanego od wieku osiemnastego. Ewangelicy \u2014 luteranie i unijni \u2014 stanowili tu mniejszo\u015b\u0107; \ud83d\udfe1 domys\u0142, \u017ce wzmocni\u0142o j\u0105 niemieckie osadnictwo ko\u0144ca dziewi\u0119tnastego wieku, nie ma pokrycia w \u017ar\u00f3d\u0142ach. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani zboru ewangelickiego we wsi nie by\u0142o, a jedynym materialnym \u015bladem tej wsp\u00f3lnoty pozosta\u0142 cmentarz, za\u0142o\u017cony na pocz\u0105tku dziewi\u0119tnastego wieku. Z osadnictwem mennonickim obiekt nie ma zwi\u0105zku.\n\n\ud83d\udccc Wykaz gmin z 1885 roku m\u00f3wi jednak wprost, do kogo tutejsi ewangelicy nale\u017celi: do parafii w Rudnie (w wykazie zniekszta\u0142cone \u201eRauben\u201d), gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Ten sam wiersz podaje 317 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 64 ewangelik\u00f3w i 253 katolik\u00f3w. Trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 we wsi 357 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 23 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 337 os\u00f3b, a niemieck\u0105 20.\n\n\ud83d\udccc Do Wielkiego Garca nale\u017cy te\u017c zapis, kt\u00f3ry w atlasie sta\u0142 dot\u0105d pod Rudnem. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego notuje przy ha\u015ble \u201eGarcz\u201d, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eodzyskano z r\u0105k lutera\u0144skiego ministra dnia dziesi\u0105tego sierpnia\u201d \u2014 i wymienia Rudno tylko jako jedn\u0105 z trzech wsi tutejszej parafii. \ud83d\udfe1 Zapis pochodzi z wizytacji z 1597 roku, a nie, jak podawano, z 1583.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-505, decyzj\u0105 z 28 czerwca 2016 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0221","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.94682,"lng":18.7786,"name_de":"Gro\u00df Gartz","name_pl":"Wielki Garc \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielki Klincz (po niemiecku Gro\u00df Klinsch, od 1942 roku Gro\u00dfklinsch) le\u017ca\u0142 przed 1945 rokiem w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent). To rdzennie kaszubska, katolicka wie\u015b i dawne gniazdo szlacheckiego rodu Kli\u0144skich herbu Jonasz.\n\n\ud83d\udccc Warstwa ewangelicka jest tu wt\u00f3rna i przysz\u0142a z decyzji urz\u0119du: w okresie pruskim rz\u0105d przej\u0105\u0142 tutejszy maj\u0105tek i osadzi\u0142 na nim niemieckich kolonist\u00f3w, protestant\u00f3w. Meyers notuje Gro\u00df Klinsch jako wie\u015b z maj\u0105tkiem, licz\u0105c\u0105 oko\u0142o 1905 roku 601 mieszka\u0144c\u00f3w. \ud83d\udfe1 Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 natomiast tylko 112 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 46 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 73 osoby, niemieck\u0105 trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107. Pi\u0119ciokrotna r\u00f3\u017cnica wobec 1905 roku wskazuje, \u017ce odczyt z 1921 roku dotyczy w\u0119\u017cszej jednostki ni\u017c ca\u0142a wie\u015b, wi\u0119c nie mo\u017cna go bra\u0107 za obraz ca\u0142o\u015bci.\n\n\ud83d\udfe1 Sporna jest te\u017c przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna: jedno \u017ar\u00f3d\u0142o wskazuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Ko\u015bcierzynie, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 18 kwietnia 1894 roku i gdzie s\u0142u\u017cy\u0142 do 1945 roku, a odczyt ze spisu z 1910 roku \u2014 parafi\u0119 w Wielkim Podlesiu. Katolicy do 1970 roku nale\u017celi prawdopodobnie do Ko\u015bcierzyny; samodzieln\u0105 parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 \u015awi\u0119tej Rodziny erygowano tu dopiero 25 pa\u017adziernika 1970 roku.\n\n\ud83d\udccc Dat\u0119 za\u0142o\u017cenia cmentarza podaje gminna ewidencja zabytk\u00f3w: 1783 rok. To ta sama data co w s\u0105siednim Nowym Kli\u0144czu i w Pucu \u2014 trzy cmentarze tej okolicy za\u0142o\u017cono w jednym roku, co dobrze pasuje do fali pruskiego osadnictwa po pierwszym rozbiorze. \ud83d\udfe1 Odr\u0119bnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego \u017ar\u00f3d\u0142a tu natomiast nie potwierdzaj\u0105.\n\n\ud83c\udfaf Dat\u0119 za\u0142o\u017cenia tego cmentarza znamy z dokumentu. Dzia\u0142ka nale\u017ca\u0142a pierwotnie do pobliskiego m\u0142yna i wydzielono j\u0105 na nekropoli\u0119 aktem z 3 grudnia 1783 roku, kt\u00f3rego odpis Hinc zamieszcza w aneksie. Inicjatorem by\u0142 Gottfried Lietfass, za\u0142o\u017cyciel zboru protestanckiego w Ko\u015bcierzynie. Cmentarz le\u017cy przy drodze wyjazdowej na Ma\u0142y Klincz i Ko\u015bcierzyn\u0119, na lekkim wzniesieniu, i zajmuje 0,22 hektara. Z ogrodzenia nie pozosta\u0142o nic, wiadomo jednak, \u017ce pierwotnie obsadzono go \u015bwierkami.\n\n\ud83d\udfe1 O pochodzeniu za\u0142o\u017cyciela \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie: Hinc pisze \u201ez Juch pod Gi\u017cyckiem\u201d, a Agathon Harnoch \u2014 przy pierwszym pastorze parafii ko\u015bcierskiej, w kt\u00f3rym trudno nie widzie\u0107 tej samej osoby \u2014 \u201eGottfried Litfah z Sucha pod E\u0142kiem\u201d. Obie formy prowadz\u0105 na Mazury i obie mog\u0105 by\u0107 odczytem tego samego zapisu; rozstrzygni\u0119cia nie ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; \u201eCmentarze ewangelickie\u201d, wykaz gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":1783,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""},{"typ":"ewidencja","tytul":"\u201eCmentarze ewangelickie\u201d, wykaz gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0150","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09947,"lng":18.06155,"name_de":"Gro\u00df Klinsch (od 25 VI 1942 Gro\u00dfklinsch)","name_pl":"Wielki Klincz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielki Podle\u015b (po niemiecku Gro\u00df Podless / Gro\u00df Podle\u00df) le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Ko\u015bcierzyny, przy jeziorze Zagnanie, na skraju dzisiejszego Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. Okolica jest rdzennie kaszubska i katolicka, ale sama wie\u015b stanowi\u0142a w niej wyj\u0105tek: ewangelicy byli tu w wi\u0119kszo\u015bci. Zosta\u0142 po nich cmentarz datowany na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Ko\u015bcierzyna.\n\nSkoro ewangelicy stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107, sta\u0107 ich by\u0142o na w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. W 1905 roku wznie\u015bli neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ten sam, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, filia parafii w Niedamowie; z tego samego roku pochodz\u0105 kaplica przedpogrzebowa i ogrodzenie ko\u015bcielne, uj\u0119te wraz z ko\u015bcio\u0142em w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. Wie\u015b dosta\u0142a wtedy r\u00f3wnie\u017c now\u0105 urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119: Poldersee w miejsce dawnej Gro\u00df Podless. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w pruskim spisie z 1 grudnia 1910 roku, trzyna\u015bcie okolicznych miejscowo\u015bci \u2014 w\u015br\u00f3d nich Nowy i Ma\u0142y Podle\u015b oraz Wielki Klincz \u2014 ma ju\u017c w rubryce ewangelickiego okr\u0119gu parafialnego wpisane w\u0142a\u015bnie \u201ePoldersee\u201d. Dla por\u00f3wnania Ko\u015bcierzyna, oddalona o nieca\u0142e siedem kilometr\u00f3w, mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki od 1894 roku i w\u0142asny okr\u0119g dziesi\u0119ciu wsi; granica mi\u0119dzy nimi bieg\u0142a przez Kli\u0144cze \u2014 Wielki Klincz nale\u017ca\u0142 do Podlesia, Nowy i Ma\u0142y do Ko\u015bcierzyny.\n\nJak dalece wie\u015b by\u0142a ewangelicka, pokazuje pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku: na 253 mieszka\u0144c\u00f3w 188 poda\u0142o wyznanie ewangelickie, czyli blisko trzy czwarte, a w ca\u0142ej gminie Podle\u015b na 385 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 262 ewangelik\u00f3w. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz utraci\u0142 opiek\u0119 wyznaniow\u0105; wzniesiony przez t\u0119 spo\u0142eczno\u015b\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 si\u0119 i ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83c\udfaf W\u0142a\u015bcicielem tego cmentarza gmina ko\u015bcielna sta\u0142a si\u0119 dopiero po 1898 roku, i to w darze. W aktach dotycz\u0105cych za\u0142o\u017cenia ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a w Wielkim Podlesiu stoi zapis, \u017ce dzia\u0142k\u0119 cmentarn\u0105 wraz z dodatkow\u0105 ziemi\u0105 Komisja Kolonizacyjna przekaza\u0142a gminie ko\u015bcielnej nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107. Wynika z tego, \u017ce wcze\u015bniej cmentarz do gminy nie nale\u017ca\u0142. Zapis pochodzi z relacji z podr\u00f3\u017cy radcy konsystorza gda\u0144skiego Starkego z 29\u201330 marca 1903 roku, przechowywanej w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku.\n\n\ud83d\udccc T\u0142o jest gospodarcze. W 1898 roku tutejsza domena liczy\u0142a 1127 hektar\u00f3w, mia\u0142a m\u0142yn parowy i gorzelni\u0119; rodzina Schnee sprzeda\u0142a j\u0105 wtedy Komisji Kolonizacyjnej, kt\u00f3ra podzieli\u0142a maj\u0105tek na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t parcel, z czego 265 hektar\u00f3w przypad\u0142o le\u015bnictwu. Przed powstaniem tutejszej wsp\u00f3lnoty ewangelicy chodzili na nabo\u017ce\u0144stwa do Ko\u015bcierzyny.\n\n\ud83c\udfaf I rzecz, kt\u00f3ra ustawia to miejsce w dziejach ca\u0142ego powiatu: to w\u0142a\u015bnie tutaj, na pocz\u0105tku XX wieku, za\u0142o\u017cono ostatni ko\u015bci\u00f3\u0142 i erygowano ostatni\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w powiecie ko\u015bcierskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0151","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0734,"lng":18.03601,"name_de":"Gro\u00df Podless (Gro\u00df Podle\u00df)","name_pl":"Wielki Podle\u015b \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wielkim Podlesiu wznie\u015bli w 1905 roku miejscowi luteranie. Wie\u015b by\u0142a w\u00f3wczas w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka: pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 w gminie Podle\u015b 385 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 262 wyznania ewangelickiego, a w samej wsi 253 osoby, z czego 188 ewangelik\u00f3w \u2014 blisko trzy czwarte.\n\n\ud83d\udccc Rok 1905 przyni\u00f3s\u0142 miejscowo\u015bci naraz trzy rzeczy: now\u0105 urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 \u2014 Poldersee w miejsce dawnego Gro\u00df Podless \u2014 w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i samodzielno\u015b\u0107 parafialn\u0105. W pruskim spisie z 1 grudnia 1910 roku trzyna\u015bcie okolicznych miejscowo\u015bci ma ju\u017c w rubryce ewangelickiego okr\u0119gu parafialnego wpisane \u201ePoldersee\u201d. Z tego samego roku pochodz\u0105 kaplica przedpogrzebowa i ogrodzenie ko\u015bcielne.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, filia parafii w Niedamowie. W prezbiterium zachowa\u0142y si\u0119 witra\u017ce z Chrystusem Zmartwychwsta\u0142ym i Dobrym Pasterzem. W tej samej wsi le\u017cy cmentarz ewangelicki z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, uj\u0119ty osobno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":1905,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie krajoznawcze","tytul":"Odkryj Kaszuby \u2014 Podle\u015b (ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1905 r. wzniesiony przez luteran)","url":"https://www.odkryjkaszuby.pl/podles.html"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"Zabytki nieruchome \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna (gminna ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://koscierzyna.pl/zabytki-nieruchome/"},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, GUS, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Gemeindelexikon \u2026 Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100085/edition/90250"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0528","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0734,"lng":18.03601,"name_de":"Poldersee (do 1904 Gro\u00df Podless)","name_pl":"Wielki Podle\u015b \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Andrzeja Boboli)","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wielog\u0142owach \u2014 po niemiecku Vielgelow, w formie po\u015bwiadczonej Vilgelow \u2014 le\u017cy w gminie Damnica w powiecie s\u0142upskim. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze, a ko\u015bcielnie do ewangelickiej parafii w Wieszynie, po niemiecku Vessin. \ud83d\udccc Potwierdza to wiersz spisu z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry daje tu 120 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika (strona 184, pozycja 313, w odczycie frakturowym \u201eWilgelow\u201d). Czternastowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Wieszynie; Wielog\u0142owy mia\u0142y wy\u0142\u0105cznie cmentarz, bez w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni.\n\nWie\u015b wzmiankowano w 1625 roku. W 1925 roku mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami \u2014 katolik\u00f3w naliczono pi\u0119cioro \u2014 a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 204 osoby w 38 gospodarstwach. Maj\u0105tek do 1945 roku zwi\u0105zany by\u0142 z rodzin\u0105 barona Ernsta von Duisburg, zmar\u0142ego w 1922 roku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz opisuje monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego i wyr\u00f3\u017cnia go spo\u015br\u00f3d innych. Le\u017cy przy drodze na p\u00f3\u0142noc od wsi, a prowadzi\u0142a do niego aleja ze szpalerem drzew; jest niewielki, na planie kwadratu. \ud83d\udccc Ma wysoki mur graniczny z cios\u00f3w kamiennych, z wej\u015bciem zaakcentowanym ceglanymi s\u0142upkami o czteroszczytowych zwie\u0144czeniach \u2014 a takie zachowane wygrodzenie monografia nazywa rzadko\u015bci\u0105. Udokumentowano tu nagrobek z 1875 roku, nale\u017c\u0105cy do szczotkarza Franza Preuchafta; s\u0105 te\u017c inne nagrobki przedwojenne i kilka poch\u00f3wk\u00f3w powojennych.\n\nWojska radzieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b 8 marca 1945 roku; cz\u0119\u015b\u0107 Niemc\u00f3w zosta\u0142a tu jeszcze do lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, a ostatni poch\u00f3wek odnotowano we wrze\u015bniu 1965 roku. Cmentarz jest nieczynny; zachowa\u0142y si\u0119 kamienny mur, kilka krzy\u017cy \u2014 \u017celiwnych, betonowych i granitowy \u2014 oraz obrysy mogi\u0142. \ud83d\udfe1 Podawana przy nim powierzchnia 625 metr\u00f3w kwadratowych nie ma potwierdzenia w \u017cadnym z wykorzystanych \u017ar\u00f3de\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wielog\u0142owy \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wielog\u0142owy.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wielog\u0142owy \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/wieloglowy/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0531","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.47369,"lng":17.15769,"name_de":"Vielgelow (forma po\u015bwiadczona: Vilgelow)","name_pl":"Wielog\u0142owy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wierciny, po niemiecku Horstenbusch, le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach, w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski. Dawny cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu pod koniec XIX albo na pocz\u0105tku XX wieku. Wymienia go gminny program opieki nad zabytkami, a mapy otwarto\u017ar\u00f3d\u0142owe oznaczaj\u0105 jako dawny cmentarz ewangelicki.\n\n\u26a0 Ewidencja zabytk\u00f3w notuje ten obiekt najskromniej z mo\u017cliwych \u2014 sam\u0105 nazw\u0105 wsi i s\u0142owem \u201ecmentarz\u201d, bez wyznania, bez datowania i bez numeru dzia\u0142ki \u2014 podczas gdy przy s\u0105siednich obiektach tej samej gminy, w Or\u0142owskim Polu, R\u00f3\u017cewie i Stawcu, wyznanie jest wpisane. \ud83d\udfe1 Ewangelickiego rodowodu tego za\u0142o\u017cenia nie da si\u0119 wi\u0119c oprze\u0107 na ewidencji, a liczb ludno\u015bci wsi nie ustalono.\n\n\ud83d\udccc Wiersze spisu z 1885 roku istniej\u0105 i s\u0105 odczytane poprawnie, bez przesuni\u0119cia kolumn: Horsterbusch w powiecie elbl\u0105skim, w dziale gmin wiejskich pod pozycj\u0105 37, liczy\u0142 424 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 322 ewangelik\u00f3w, 3 katolik\u00f3w i 99 innych chrze\u015bcijan, przy parafii ewangelickiej Gro\u00df Mausdorf i katolickiej Tannsee; obw\u00f3d dworski tej samej nazwy pod pozycj\u0105 108 mia\u0142 dwoje mieszka\u0144c\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny opisuje Horsterbusch jako wie\u015b powiatu elbl\u0105skiego z 49 zagrodami, 384 morgami, o\u015bmioma katolikami, 423 ewangelikami i 27 baptystami, z poczt\u0105 w Elbl\u0105gu.\n\nMapa rozstrzyga geografi\u0119, cho\u0107 nie rozstrzyga nazwy urz\u0119dowej. Na arkuszu Messtischblattu z 1918 roku, czytanym w skanie o pe\u0142nej rozdzielczo\u015bci, punkt rekordu wypada w osadzie Wolfsdorf i. Niederung, tu\u017c obok podpisanego na mapie zboru baptyst\u00f3w; Horsterbusch le\u017cy oko\u0142o kilometra na zach\u00f3d, a Hakendorf-Robach nieco ponad kilometr na p\u00f3\u0142noc. Urz\u0119dowy punkt dzisiejszych Wiercin, wzi\u0119ty z pa\u0144stwowego rejestru nazw geograficznych, pada jeszcze gdzie indziej \u2014 na rozdro\u017cu mi\u0119dzy Krebsfelde a Horsterbuschem. Wierciny s\u0105 wi\u0119c powojennym z\u0142o\u017ceniem kilku dawnych osad, a nie prostym odpowiednikiem Horsterbuscha, i \u017cadna pojedyncza nazwa niemiecka nie oddaje tej miejscowo\u015bci. Zapis w rekordzie jest przy tym b\u0142\u0119dny tak\u017ce w pisowni: mapa i \u017ar\u00f3d\u0142a z epoki znaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie form\u0119 \u201eHorsterbusch\u201d, przez \u201er\u201d. Osobno warto odnotowa\u0107, \u017ce s\u0105siedztwo punktu nale\u017ca\u0142o do baptyst\u00f3w, co zgadza si\u0119 z dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119cioma dziewi\u0119cioma innymi chrze\u015bcijanami w spisie z 1885 roku i z dwudziestoma siedmioma baptystami u S\u0142ownika geograficznego \u2014 pole wyznania warto przy okazji przemy\u015ble\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: gminny program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, red. E. Uetrecht, Leipzig 1912\u20131913; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1881 Zeyer, wydanie 1918; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii, us\u0142uga wyszukiwania miejscowo\u015bci.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"prawomiejscowe.pl","url":"https://prawomiejscowe.pl/api/file/GetZipxAttachment/420/2266976/false/preview"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/#map=18/54.14116/19.23925"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, red. E. Uetrecht, Leipzig 1912\u20131913","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1881 Zeyer, wydanie 1918","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii, us\u0142uga wyszukiwania miejscowo\u015bci","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0988","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14116,"lng":19.23925,"name_de":"","name_pl":"Wierciny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wierzchocino, po niemiecku Virchenzin, by\u0142o do 1945 roku wsi\u0105 i siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego (Amtsbezirk Virchenzin) w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a silnie ewangelicka \u2014 w 1925 roku mieszka\u0142 tu jeden katolik. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a miejscowo\u015b\u0107 nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Smo\u0142dzinie (Schmolsin), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Parafia smo\u0142dzi\u0144ska le\u017ca\u0142a w rdzeniu ziemi S\u0142owi\u0144c\u00f3w, lutera\u0144skiej spo\u0142eczno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej znad jezior Gardno i \u0141ebsko, a w samym Smo\u0142dzinie do XIX wieku rozbrzmiewa\u0142y kazania i pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku.\n\nCmentarz ewangelicki zajmowa\u0142 oko\u0142o 3744 metr\u00f3w kwadratowych i mie\u015bci kilkadziesi\u0105t poch\u00f3wk\u00f3w z XIX i XX wieku. \ud83d\udccc Istnia\u0142 ju\u017c w 1864 roku \u2014 z tego roku pochodzi najstarszy zachowany nagrobek, \u017celiwny krzy\u017c Johanna Augusta Heratscha zmar\u0142ego 21 marca; kiedy dok\u0142adnie cmentarz za\u0142o\u017cono, nie wiadomo. W 1927 roku stan\u0105\u0142 na nim pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n\ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go na niewielkim wzniesieniu na po\u0142udnie od zabudowa\u0144 \u2014 by\u0107 mo\u017ce cz\u0119\u015bciowo usypanym \u2014 i podaje, \u017ce wygrodzono go niewysokim kamiennym murem. Notuje przy tym rzecz rzadk\u0105: w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku pierwotna droga do nekropolii by\u0142a ju\u017c zatarta, ale p\u00f3\u017aniejsze podzia\u0142y w\u0142asno\u015bci przywr\u00f3ci\u0142y jej dawny przebieg i dzi\u015b dochodzi si\u0119 tam drog\u0105 poln\u0105 biegn\u0105c\u0105 historycznym \u015bladem. Sam cmentarz odcina si\u0119 od otoczenia monumentalnym starodrzewem d\u0119bowym, kt\u00f3ry stanowi\u0142 nasadzenia graniczne; z nagrobk\u00f3w zosta\u0142 przewr\u00f3cony du\u017cy g\u0142az narzutowy, niegdy\u015b cz\u0119\u015b\u0107 pomnika, oraz kilka kamiennych ram wyznaczaj\u0105cych miejsca poch\u00f3wku.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a w listopadzie tego roku przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i zaniedbany, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 terenu uporz\u0105dkowa\u0142y organizacje spo\u0142eczne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wierzchocino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wierzchocino.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wierzchocino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/wierzchocino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0721","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wierzchucino_kat/wierzchucino_kat__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.626293,"lng":17.262556,"name_de":"Virchenzin","name_pl":"Wierzchocino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wierzchowo, po niemiecku Firchau, w dokumencie z 1372 roku Virchow, le\u017ca\u0142o nad jeziorem tej samej nazwy w powiecie cz\u0142uchowskim; wody odprowadza st\u0105d rzeczka Kamionka do Brdy. Nadanie z 1372 roku S\u0142ownik geograficzny wi\u0105\u017ce z Henrykiem von Grobitz, komturem cz\u0142uchowskim. Powiat nale\u017ca\u0142 do lat 1919\u20131920 do Prus Zachodnich z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, w latach 1920\u20131938 do prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze. \ud83d\udfe1 Rejencji po tej ostatniej zmianie nie podaje \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 wykorzystanych przy tym wpisie.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka. S\u0142ownik geograficzny notuje tu urz\u0105d pocztowy trzeciej klasy, katolick\u0105 szko\u0142\u0119 \u017ce\u0144sk\u0105 i stacj\u0119 kolejow\u0105 \u2014 pierwsz\u0105 za Chojnicami w stron\u0119 Z\u0142otowa \u2014 a przy niej siedem dom\u00f3w i 84 mieszka\u0144c\u00f3w; obszar wsi wynosi\u0142 1240 hektar\u00f3w, w tym 1046 roli ornej, 75 \u0142\u0105k i 22 lasu. \ud83d\udccc Liczby ludno\u015bci z 1885 roku, powtarzane w opisach, daj\u0105 si\u0119 wskaza\u0107 w spisie co do wiersza: wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku prowadzi wie\u015b w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu cz\u0142uchowskiego na stronie 158 pod pozycj\u0105 27, w odczycie frakturowym \u201eGirschau\u201d, i podaje 445 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 212 m\u0119\u017cczyzn i 233 kobiety \u2014 w 50 domach i 73 gospodarstwach, w tym 275 katolik\u00f3w i 170 ewangelik\u00f3w. Parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowano w 1923 roku: drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 z oko\u0142o 1546 roku rozebrano w 1928, a nowy, pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Szkaplerznej, wzniesiono w latach 1927\u20131930. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 618 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nMniejszo\u015b\u0107 ewangelicka mia\u0142a przed 1945 rokiem niewielki dom modlitwy w cz\u0119\u015bci przydworcowej, zwanej Firchau-Bahnhof, i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Starym Gronowie, w diecezji z\u0142otowskiej Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej; potwierdza to kolumna parafii w wierszu spisu. By\u0142a to parafia du\u017ca i rozproszona: \ud83d\udfe1 wiersz odnoszony do Starego Gronowa w statystyce Harnocha z 1890 roku podaje 5750 dusz, 270 chrzt\u00f3w i 38 \u015blub\u00f3w rocznie oraz 21 cmentarzy ewangelickich w obwodzie parafialnym (strona 486); nazwa parafii jest w tym wierszu nieodczytana, a przypisanie opiera si\u0119 na miejscu w alfabecie diecezji i na zapisanej tam nazwie Grunau. Ostatnim niemieckim duchownym w Wierzchowie by\u0142 Theodor Haacke. Po 1945 roku wie\u015b ucierpia\u0142a nieznacznie, a dzisiejsi ewangelicy nale\u017c\u0105 do parafii w Pile, w diecezji pomorsko-wielkopolskiej Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego.\n\n\u26a0 Gdzie dok\u0142adnie le\u017cy opisywany tu cmentarz, wymaga rozstrzygni\u0119cia. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w zna w samym Wierzchowie cmentarz przyko\u015bcielny pod pozycj\u0105 126 i parafialny pod pozycj\u0105 127, a cmentarz ewangelicki prowadzi osobno, pod pozycj\u0105 129, dla Wierzchowa-L\u0119\u017cka. Punkt tego wpisu stoi tymczasem we wsi. \ud83d\udfe1 Datowania i dzisiejszego stanu nekropolii nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wierzchowo \u2014 Spis cmentarzy / Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-czluchowski/Gmina-Czluchow2/Wierzchowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Wierzchowo (niem. Firchau)","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0509","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wierzchucino_kat/wierzchucino_kat__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60672,"lng":17.42699,"name_de":"Firchau","name_pl":"Wierzchowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wierzchucino, po niemiecku Wierschutzin, to wie\u015b i dawna domena rz\u0105dowa w powiecie l\u0119borskim, dzi\u015b na skraju powiatu puckiego. Ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k darowa\u0142 j\u0105 w 1257 roku cysterkom z \u017barnowca, po nich obj\u0119\u0142y j\u0105 norbertanki, a od 1771 roku gospodarowali tu dzier\u017cawcy; po zaj\u0119ciu Pomorza przez Prusy rz\u0105d pozostawi\u0142 wie\u015b przy klasztorze.\n\nWyznanie zmieni\u0142o si\u0119 tu w ci\u0105gu jednego stulecia. W 1772 roku wie\u015b by\u0142a ca\u0142kowicie kaszubska i katolicka; sto lat p\u00f3\u017aniej odnotowano 92 ewangelik\u00f3w, a ich liczba szybko ros\u0142a. Nale\u017celi do rozleg\u0142ej parafii w Osiekach L\u0119borskich \u2014 dawnej wsi biskupiej z prawem do bursztynu, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 od oko\u0142o 1400 roku, a patronat od 1621 roku dzier\u017cy\u0142 r\u00f3d von Krockow. Parafie powiatu l\u0119borskiego liczy\u0142y wtedy po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi, a do ko\u015bcio\u0142a bywa\u0142o i po dwie mile drogi; po wizytacji generalnej 1887 roku zacz\u0119to je dzieli\u0107 i stawia\u0107 ko\u015bcio\u0142y pomocnicze. Potrzeb\u0119 wzniesienia \u015bwi\u0105tyni filialnej w Wierzchucinie zg\u0142oszono po wizytacji generalnej komisji Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego w Osiekach, 18 pa\u017adziernika 1887 roku.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w 1904 roku, i m\u00f3wi\u0105 to zgodnie oba \u017ar\u00f3d\u0142a: Schultz wylicza Wierzchucino w\u015br\u00f3d czterech ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych powiatu l\u0119borskiego, wzniesionych kolejno w 1904, 1909, 1910 i 1911 roku, a Marek Drzewiecki podaje dok\u0142adny dzie\u0144 zako\u0144czenia budowy \u2014 2 wrze\u015bnia 1904. Rok 1882 nale\u017cy do neogotyckiego ko\u015bcio\u0142a w Janowicach, tego samego, z kt\u00f3rego przeniesiono tu p\u00f3\u017aniej wyposa\u017cenie. Budowl\u0119 poprzedzi\u0142a \u015bwi\u0105tynia z muru pruskiego; now\u0105 postawi\u0142a firma C. Hahna z L\u0119borka, a do filii nale\u017ca\u0142y Bia\u0142og\u00f3ra, Wierzchucino, S\u0142uchowo, Prusiewo i Brzyno.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 opuszczony, a jego wyposa\u017cenie uleg\u0142o zniszczeniu. Dzi\u0119ki staraniom ksi\u0119dza seniora Edwarda Dietza zosta\u0142 ponownie po\u015bwi\u0119cony 10 wrze\u015bnia 1961 roku i wtedy w\u0142a\u015bnie przeniesiono do niego zabytkowe sprz\u0119ty z nieczynnej ju\u017c \u015bwi\u0105tyni w Janowicach: barokowy o\u0142tarz z 1693 roku, ufundowany przez Barbar\u0119 Mari\u0119 von Jannewitz, oraz chrzcielnic\u0119 z 1699 roku \u2014 starsze o dwa stulecia od budynku, w kt\u00f3rym stan\u0119\u0142y. \ud83d\udd34 Schultz datuje janowicki o\u0142tarz na 1623, a chrzcielnic\u0119 na 1629 rok; rozbie\u017cno\u015b\u0107 pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n\ud83d\udccc Ten sam ko\u015bci\u00f3\u0142 w Janowicach odda\u0142 te\u017c do kaplicy ewangelickiej w L\u0119borku kielich i mis\u0119 chrzcieln\u0105. Sprz\u0119ty jednej opustosza\u0142ej \u015bwi\u0105tyni rozesz\u0142y si\u0119 wi\u0119c do dw\u00f3ch, kt\u00f3re jeszcze \u017cy\u0142y. W Wierzchucinie odprawiane s\u0105 dzi\u015b sporadycznie nabo\u017ce\u0144stwa domowe.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-993, decyzj\u0105 z 27 sierpnia 1981 roku, a wykaz datuje go na wiek dziewi\u0119tnastego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Puzig\u201d, Gda\u0144sk 1907; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":1904,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zb\u00f3r ewangelicko-augsburski w Wierzchucinie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zb%C3%B3r_ewangelicko-augsburski_w_Wierzchucinie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIII, has\u0142o \u201eWierzchucin\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0245","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_wierzchucino_kat/wierzchucino_kat__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.78836,"lng":17.99338,"name_de":"Wierschutzin","name_pl":"Wierzchucino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wierschutzin)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Wieszynie (po niemiecku Vessin) otacza wiejski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 gotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z masywn\u0105 wie\u017c\u0105, zbudowan\u0105 z kamienia polnego i ceg\u0142y. \ud83d\udfe1 Datowanie rozchodzi si\u0119 w naszych \u017ar\u00f3d\u0142ach: opis parafialny m\u00f3wi o XV wieku, katalog cmentarzy powiatu s\u0142upskiego o XIV. Parafia ewangelicka powsta\u0142a w czasach Reformacji i obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Redzikowo, Niedarzyno, Wielog\u0142owy i Warblewo; a mieszka\u0144cy wsi byli ewangelikami. \ud83d\udccc List\u0119 tutejszych duchownych Ernst M\u00fcller otwiera nazwiskami z samych czas\u00f3w Reformacji: Martin Bildefemacher, Andreas Lucht zwany Aurifaber, Anton Potter, Fabian M\u00e4\u00df wzmiankowany w 1558 roku pod przydomkiem Bibliopega i Johann Friese. \ud83d\udccc Patronat przechodzi\u0142 z r\u0105k do r\u0105k i bywa\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142em spor\u00f3w. W XVIII wieku sprawowali go von Bandemerowie: Adrian Matthias Klatt, powo\u0142any 10 lipca 1759 roku i ordynowany trzy tygodnie p\u00f3\u017aniej, utrzyma\u0142 si\u0119 na urz\u0119dzie ledwie do pa\u017adziernika, bo popad\u0142 w sp\u00f3r z patronem, pu\u0142kownikiem von Bandemer; jego nast\u0119pc\u0119, Heinricha Christiana Friedricha Richardiego, powo\u0142a\u0142 11 marca 1763 roku pu\u0142kownik Friedrich Asmus von Bandemer. Pod koniec stulecia prawo patronatu nale\u017ca\u0142o ju\u017c do w\u0142a\u015bcicielki d\u00f3br, wdowy po nadle\u015bniczym zmar\u0142ym 14 lutego 1797 roku, a w XX wieku do rodzin von Goerne z Wieszyna i Arnold z Redzikowa. Nekropolia to wieloboczny teren wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, w\u015br\u00f3d p\u00f3l na po\u0142udniowo-zachodnim skraju wsi, nieopodal odr\u0119bnego cmentarza rodowego von Goerne.\n\nPo wojnie z dawnego cmentarza usuni\u0119to nagrobki i wyci\u0119to cz\u0119\u015b\u0107 drzewostanu. Dzi\u015b jedna jego cz\u0119\u015b\u0107 pozostaje zielon\u0105 przestrzeni\u0105, druga s\u0142u\u017cy jako cmentarz katolicki \u2014 czynny, wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni przej\u0119tej przez katolik\u00f3w. Z dawnego wyposa\u017cenia przetrwa\u0142 \u017celiwny krzy\u017c z 1924 roku, uzupe\u0142niony w 1966 roku tablic\u0105 nowego poch\u00f3wku, oraz wykorzystana wt\u00f3rnie ozdobna \u017celiwna tabliczka. \ud83d\udfe1 Katalog cmentarzy powiatu notuje tu natomiast dwa krzy\u017ce \u017celiwne, najstarszy z 1875 roku \u2014 rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygni\u0119to.\n\n\ud83d\udccc \u015awi\u0105tynia, przy kt\u00f3rej le\u017cy ten cmentarz, jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-342, decyzj\u0105 z 28 kwietnia 1964 roku; wykaz opisuje j\u0105 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem b\u0142. Urszuli, XV, XVIII\u201d.\n\n\ud83d\udccc W Wieszynie s\u0105 dwa cmentarze: parafialny i rodowy. Parafialny, na terenie przyko\u015bcielnym, jest nadal u\u017cywany. O przedwojennych mieszka\u0144cach \u015bwiadczy \u017celiwny krzy\u017c Marie Manzeck z domu Strider \u2014 wt\u00f3rnie wykorzystany jako pomnik przy wsp\u00f3\u0142czesnym poch\u00f3wku. Przy ogrodzeniu le\u017c\u0105 drobne fragmenty p\u0142yt i krzy\u017cy; jedyna zachowana w ca\u0142o\u015bci p\u0142yta nale\u017cy do Anny Ventzke z domu Paschelke, zmar\u0142ej w 1927 roku. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-wschodniej ocala\u0142y liczne podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce i zarysy grob\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz rodowy le\u017cy w d\u0119bowym gaju, na niewielkim wzniesieniu, oko\u0142o stu metr\u00f3w na wsch\u00f3d od parafialnego; spoczywaj\u0105 na nim cz\u0142onkowie rodu von Goerne. Stoj\u0105 tam trzy du\u017ce granitowe obeliski z inskrypcjami. \ud83d\udd34 Czwarty znikn\u0105\u0142 w ostatnich latach, skradziony \u2014 upami\u0119tnia\u0142 porucznika Wilhelma von Goerne, poleg\u0142ego w 1914 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2025.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0702","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45407,"lng":17.129276,"name_de":"Vessin","name_pl":"Wieszyno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wieszynie, po niemiecku Vessin, stoi od XV wieku \u2014 to gotycka \u015bwi\u0105tynia z masywn\u0105 wie\u017c\u0105, zbudowana z kamienia polnego i ceg\u0142y.\n\n\ud83d\udccc Parafia by\u0142a tu macierzysta, nie filialna, i obejmowa\u0142a okoliczne wsie. Wykaz duchownych Pomorza wymienia w jej sk\u0142adzie Redzikowo (Reitz), Warblewo (Warbelow) oraz Pilgelow, kt\u00f3rego dzisiejszej nazwy nie ustalono, a prawo obsadzania duchownego wi\u0105\u017ce z w\u0142a\u015bcicielami Wieszyna i Redzikowa. Pod koniec XVIII wieku kolacja nale\u017ca\u0142a do w\u0142a\u015bcicielki d\u00f3br Wieszyno, wdowy po zmar\u0142ym 14 lutego 1797 roku nadle\u015bniczym Prus Zachodnich Georgu Ludwigu von Katzelerze; w XX wieku patronat sprawowa\u0142y rodziny von Goerne z Wieszyna i Arnold z Redzikowa. Wszyscy mieszka\u0144cy wsi byli ewangelikami: w 1924 roku parafia liczy\u0142a 1 147 zborownik\u00f3w, w 1932 \u2014 oko\u0142o 1 200, a w 1940 \u2014 876 os\u00f3b.\n\nPo 1945 roku zborem kierowali \u015bwieccy g\u0142osiciele S\u0142owa, Herman Tietz i Paul Arnold, a opiek\u0119 duszpastersk\u0105 przej\u0119li ksi\u0119\u017ca ze S\u0142upska. Dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy wiernym rzymskokatolickim jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem b\u0142ogos\u0142awionej Urszuli Led\u00f3chowskiej.\n\nBy\u0142y tu dwa cmentarze \u2014 przyko\u015bcielny i rodowy. Przyko\u015bcielny, wieloboczny, le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi; usuni\u0119to z niego nagrobki i wyci\u0119to cz\u0119\u015b\u0107 drzewostanu, a cz\u0119\u015bci\u0105 terenu pos\u0142uguje si\u0119 dzi\u015b nekropolia wsp\u00f3\u0142czesna. \ud83d\udccc Z dawnych form nagrobnych ocala\u0142a jedna, i to przez przypadek: \u017celiwny krzy\u017c z 1924 roku uzupe\u0142niono w 1966 roku tablic\u0105 nowego poch\u00f3wku, wykorzystuj\u0105c dawn\u0105, ozdobn\u0105 tabliczk\u0119 jako t\u0142o wsp\u00f3\u0142czesnej. Cmentarz rodowy von Goerne le\u017cy nieopodal, na wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a; zachowa\u0142y si\u0119 na nim kamienie nagrobne cz\u0142onk\u00f3w rodu, w tym gr\u00f3b porucznika Wilhelma von Goerne, poleg\u0142ego w 1914 roku.\n\n\ud83d\udccc Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-342, decyzj\u0105 z 28 kwietnia 1964 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem b\u0142. Urszuli, XV, XVIII\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 481\u2013482 (Vessin); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Wieszyno; cykl Jana Wilda, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 12/2025.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicki (dzi\u015b rzym.-kat. fil. b\u0142. Urszuli Led\u00f3chowskiej)","denomination":"ewangelicki (dzi\u015b rzym.-kat. fil. b\u0142. Urszuli Led\u00f3chowskiej)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/478947678"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 12/2025","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0490","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45446,"lng":17.12932,"name_de":"Vessin","name_pl":"Wieszyno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Vessin)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiklino, do 1945 roku Beckel, le\u017ca\u0142o w Kreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 wsi by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii Freist \u2014 dzi\u015b Wrze\u015bcie \u2014 w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 354 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; w 1932 roku miejscowa szko\u0142a uczy\u0142a 68 dzieci, a w 1939 roku by\u0142o w Beckel 53 gospodarstwa.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o \u2014 jego miejsce zajmowa\u0142 cmentarz. Za\u0142o\u017cono go w XIX wieku i powi\u0119kszono na pocz\u0105tku XX: monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego czyta to z samego kszta\u0142tu za\u0142o\u017cenia, dzi\u015b wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, kt\u00f3rego cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocna jest w\u0142a\u015bnie owym powi\u0119kszeniem; z tego czasu pochodz\u0105 najpewniej tak\u017ce graniczne nasadzenia \u015bwierkowe. Cmentarz le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi ku Wrze\u015bciu, i tak jak pierwotnie s\u0105siaduje z zabudowaniami. \ud83d\udd34 Wcze\u015bniejszy zapis lokowa\u0142 go pi\u0119\u0107set metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od wsi, po lewej stronie drogi do \u017boruchowa \u2014 z opisem monografii tego nie da si\u0119 pogodzi\u0107.\n\n\ud83d\udccc W po\u0142udniowo-zachodnim naro\u017cniku sta\u0142 budynek, po kt\u00f3rym zosta\u0142y same fundamenty; \u017ar\u00f3d\u0142a kartograficzne i monografia zgodnie przypuszczaj\u0105, \u017ce by\u0142a to kaplica cmentarna. \ud83d\udd34 Wcze\u015bniejszy opis m\u00f3wi\u0142 o kaplicy z czerwonej ceg\u0142y krytej dach\u00f3wk\u0105 karpi\u00f3wk\u0105 jako o obiekcie istniej\u0105cym \u2014 dzi\u015b stoj\u0105 po niej tylko fundamenty.\n\nCmentarz by\u0142 czynny co najmniej od 1872 roku: najstarszy czytelny poch\u00f3wek to gr\u00f3b Anny Ruch, zmar\u0142ej w listopadzie 1872 roku. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nekropolia przesta\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 poch\u00f3wkom. Zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne relikty: p\u0142yta nagrobna z po\u0142owy XIX wieku i krzy\u017ce \u017celiwne, w tym ozdobny, z porcelanowymi tabliczkami.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci osady, za\u0142o\u017cony na planie prostok\u0105ta, kt\u00f3rego granice wyznacza starodrzew; prowadzi\u0142a do niego kr\u00f3tka alejka, przy kt\u00f3rej umieszczono dzi\u015b tablic\u0119 z napisem \u201eCMENTARZ EWANGELICKI / FRIEDHOF\u201d. Poza ro\u015blinno\u015bci\u0105 i wszechobecnym bluszczem zachowa\u0142y si\u0119 fundamenty kaplicy oraz p\u0142yta nagrobna upami\u0119tniaj\u0105ca Michaela Zessina, zmar\u0142ego w 1874 roku. W 1939 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 z 319 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142a ewangelikami, nale\u017c\u0105cymi do parafii we Wrze\u015bciu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wiklino.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wiklino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/wiklino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0703","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.557322,"lng":17.13806,"name_de":"Beckel","name_pl":"Wiklino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wilkowo le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje tutejszy cmentarz ewangelicki pod pozycj\u0105 400 arkusza gminy Gardeja. Nazwy niemieckiej przy tym obiekcie ewidencja nie odnotowuje i atlas jej nie dopisuje.\n\nWskaz\u00f3wka terenowa z ewidencji jest kr\u00f3tka, ale konkretna: cmentarz le\u017cy za wsi\u0105, po wschodniej stronie drogi z Wilkowa do Trumiej\u00f3w, na dzia\u0142ce numer 252/4. Takie umiejscowienie \u2014 za zabudow\u0105, przy drodze wyprowadzaj\u0105cej ze wsi \u2014 powtarza si\u0119 w ca\u0142ym powiecie i zwykle u\u0142atwia odnalezienie miejsca, gdy w terenie nie ma ju\u017c ogrodzenia ani bramy. Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne w atlasie pozostaj\u0105 jednak przybli\u017cone i wymagaj\u0105 u\u015bci\u015blenia na miejscu.\n\nTrzeba przy tym uwa\u017ca\u0107 na nazw\u0119. Materia\u0142 por\u00f3wnawczy, w kt\u00f3rym pojawia si\u0119 \u201eWilkowo\u201d, opisuje w istocie Wilkowo Nowowiejskie (po niemiecku Villkow) w powiecie l\u0119borskim, licz\u0105ce 288 mieszka\u0144c\u00f3w. To inna wie\u015b i inny powiat, wi\u0119c liczba ta nie mo\u017ce by\u0107 przypisana cmentarzowi w gminie Gardeja.\n\nO ludno\u015bci ewangelickiej Wilkowa, o parafii, do kt\u00f3rej wie\u015b nale\u017ca\u0142a, o dacie za\u0142o\u017cenia cmentarza i o nazwiskach na nagrobkach dost\u0119pne zapisy milcz\u0105. Milcz\u0105 te\u017c o tym, co sta\u0142o si\u0119 z miejscem po 1945 roku. Zostaje jedno pewne zdanie do zabrania w teren: wschodnia strona drogi na Trumieje, dzia\u0142ka 252/4.\n\n*Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Gardeja, pozycja 400), stan z 29 sierpnia 2026 roku.*\n\n\ud83d\udccc Wilkowo jest starsze, ni\u017c m\u00f3wi jego pierwsza wzmianka: istnia\u0142o zapewne ju\u017c przed 1308 rokiem jako wie\u015b fiskalna ksi\u0119stwa bia\u0142ogardzkiego. Bezpo\u015brednio wymieniono je dopiero w dokumencie z lat oko\u0142o 1335\u20131341, opisuj\u0105cym granice Redkowic, gdzie pada imi\u0119 Jakuba de Wilckow; w 1387 roku wraca ten sam r\u00f3d jako Jakob von Willkau. Najstarszy akt nadania wystawi\u0142 w 1376 roku komtur gda\u0144ski Walpod von Bessenheim \u2014 by\u0142o tu wtedy czterdzie\u015bci dwie w\u0142\u00f3ki, oko\u0142o sze\u015bciuset siedemdziesi\u0119ciu hektar\u00f3w. Fiskalnego charakteru wie\u015b nie zmieni\u0142a przez stulecia, co potwierdza akt przej\u0119cia ziemi l\u0119borsko-bytowskiej po \u015bmierci ksi\u0119cia Bogus\u0142awa XIV w 1637 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 400","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1072","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.62053,"lng":19.12449,"name_de":"","name_pl":"Wilkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wilkowo Nowowiejskie, do 1945 roku Villkow, to stara osada na kaszubskim skraju powiatu l\u0119borskiego, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Istnia\u0142a prawdopodobnie jeszcze przed 1308 rokiem, zapewne jako wie\u015b fiskalna ksi\u0119stwa bia\u0142ogardzkiego. Pierwsza bezpo\u015brednia wzmianka zachowa\u0142a si\u0119 w dokumencie z lat oko\u0142o 1335\u20131341 opisuj\u0105cym granice Redkowic, gdzie pojawia si\u0119 \u201eJakub de Wilckow\u201d; w 1387 roku wymieniany jest \u201eJakob von Willkau\u201d. Najstarszy akt nadania, wystawiony przez komtura gda\u0144skiego Walpoda von Bassenheima, pochodzi z 1376 roku i obejmuje 42 w\u0142\u00f3ki, czyli oko\u0142o 670 hektar\u00f3w. Fiskalny charakter wsi nie zmieni\u0142 si\u0119 przez stulecia \u2014 potwierdza to zar\u00f3wno akt przej\u0119cia ziemi l\u0119borsko-bytowskiej po \u015bmierci Bogus\u0142awa XIV w 1637 roku, jak i przekazanie tych ziem w lenno elektorowi brandenburskiemu w 1658 roku; ch\u0142opi Wilkowa odrabiali szarwark i p\u0142acili czynsz.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o. Jakub Fankidejski notuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Garcig\u00f3rzu, czyli Garczegorzu, patronatu rz\u0105dowego, obejmowa\u0142 cztery wioski: Garcig\u00f3rz, Wilkowo, Obliwice i w cz\u0119\u015bci Rekowo, a po Reformacji, gdy niemieccy parafianie prawie wszyscy przeszli na protestantyzm, przy\u0142\u0105czono go jako filialny do L\u0119borka. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w Villkow 288 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w, potwierdzaj\u0105c parafi\u0119 w Garczegorzu; urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Nowej Wsi (Neuendorf), a katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. Wie\u015b nie ma w spisie drugiego wiersza \u2014 nie by\u0142o tu obszaru dworskiego.\n\nCmentarz le\u017cy oko\u0142o kilometra za wsi\u0105, w stron\u0119 Garczegorza. Jego rozmiary pokazuj\u0105, \u017ce Wilkowo by\u0142o ludne i zamo\u017cne: teren otacza w ca\u0142o\u015bci kamienny mur, poza kamieniem granic\u0119 wytyczaj\u0105 drzewa, a poch\u00f3wki wype\u0142niaj\u0105 niemal ca\u0142\u0105 powierzchni\u0119. \ud83d\udd34 Wielko\u015b\u0107 podawana jest rozbie\u017cnie \u2014 jeden odczyt terenowy m\u00f3wi o oko\u0142o 0,27 hektara, drugi o prostok\u0105cie 50 na 25 metr\u00f3w, a wi\u0119c o po\u0142ow\u0119 mniejszym. W centralnym punkcie skupiaj\u0105 si\u0119 du\u017ce groby rodzinne, stoj\u0105ce tak blisko siebie, \u017ce tworzy\u0142y zapewne jedn\u0105 kwater\u0119; wszystkie nagrobki rozbito do poziomu ziemi. Groby zorientowano na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d; dzi\u015b teren zarasta samosiew \u2014 d\u0105b, brzoza, klon, bluszcz i paprocie \u2014 a w jednym z grob\u00f3w lis urz\u0105dzi\u0142 nor\u0119. Z tablic ocala\u0142a jedna, z napisem: Johann Beyer geb. Schlottag, urodzony 2 listopada 1862, zmar\u0142y 24 lutego 1936 roku. Obiekt figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako zabytkowy cmentarz na dzia\u0142ce numer 8.\n\n\ud83d\udccc Zdj\u0119cie tablicy rozstrzyga: nag\u0142\u00f3wek brzmi \u201eHier ruhen in Gott\u201d \u2014 w liczbie mnogiej, a wi\u0119c pochowano tu wi\u0119cej ni\u017c jedn\u0105 osob\u0119 \u2014 a czytelne imi\u0119 ma form\u0119 \u017ce\u0144sk\u0105 \u201eJohanna Beyer geb. Schlottag\u201d. Forma \u201eJohann\u201d w tek\u015bcie Drzewieckiego jest przej\u0119zyczeniem odczytu, nie osobliwo\u015bci\u0105 tablicy; \u201egeb.\u201d stoi na swoim miejscu, przy nazwisku panie\u0144skim kobiety.\n\n\ud83d\udccc Has\u0142a nie trzeba przemianowywa\u0107 \u2014 trzeba je zdj\u0105\u0107. S\u0142ownik geograficzny nie ma w og\u00f3le has\u0142a o tej wsi: w szesnastu tomach pe\u0142nego tekstu nie wyst\u0119puje ani \u201eWilkowo Nowomiejskie\u201d, ani \u201eWilkowo Nowowiejskie\u201d, ani niemieckie \u201eVillkow\u201d, a \u017cadne z hase\u0142 \u201eWilkowo\u201d w tomie XIII nie dotyczy powiatu l\u0119borskiego (s\u0105 to wsie powiatu z\u0142otowskiego, pozna\u0144skiego, namys\u0142owskiego, milickiego i \u015bwiebodzi\u0144skiego). Ca\u0142a warstwa dziejowa opisu \u2014 istnienie przed 1308 rokiem, \u201eJakub de Wilckow\u201d z dokumentu granicznego Redkowic oko\u0142o 1335\u20131341, \u201eJakob von Willkau\u201d w 1387, nadanie komtura gda\u0144skiego Walpoda z 1376 roku na 42 w\u0142\u00f3ki, szarwark i czynsz \u2014 pochodzi od Drzewieckiego, nie ze S\u0142ownika.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Wilkowo Nowomiejskie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Wilkowo \u2014 Villkow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d, has\u0142o o ko\u015bciele w Garcig\u00f3rzu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 188, poz. 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0861","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wilkowo/wilkowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.59587,"lng":17.75725,"name_de":"Villkow","name_pl":"Wilkowo Nowowiejskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wios\u0142o Ma\u0142e le\u017cy w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Po tutejszych ewangelikach zosta\u0142 cmentarz, kt\u00f3ry wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi jako dawny cmentarz ewangelicki \u2014 bez opisu po\u0142o\u017cenia i bez datowania. \ud83d\udfe1 Czasu za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\nW najbli\u017cszym s\u0105siedztwie ewidencja prowadzi osobno dwa dalsze za\u0142o\u017cenia: dawny cmentarz ewangelicki w lesie na skraju Widlic oraz relikty pomnika nagrobnego Gottlieba Schmidta w lesie na po\u0142udnie od Widlic, na pograniczu obu wsi. To trzy r\u00f3\u017cne miejsca i nic z inwentarza jednego nie nale\u017cy do pozosta\u0142ych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Gniew.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Gniew","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1119","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71227,"lng":18.79271,"name_de":"","name_pl":"Wios\u0142o Ma\u0142e \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wi\u015blina, po niemiecku Hochzeit, to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich nad Mot\u0142aw\u0105, jakie\u015b cztery kilometry na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Pruszcza Gda\u0144skiego. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do Prus Zachodnich, po podziale powiatu gda\u0144skiego w 1887 roku do powiatu \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. W XVII i XVIII wieku okolic\u0119 obj\u0119\u0142o osadnictwo ol\u0119derskie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o, a w\u0142a\u015bciwie przesta\u0142o by\u0107: S\u0142ownik geograficzny zapisa\u0142, \u017ce sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki a\u017c do Reformacji, po czym luteranie go zabrali i przenie\u015bli do s\u0105siedniego Mokrego Dworu, po niemiecku Nassenhuben. \ud83d\udccc To godzi ze sob\u0105 dwa zapisy, kt\u00f3re wygl\u0105da\u0142y na sprzeczne \u2014 budynek trafi\u0142 do Mokrego Dworu, ale siedzib\u0105 parafii ewangelickiej by\u0142o M\u00fcggenhahl, czyli Rokitnica, do kt\u00f3rej i Mokry Dw\u00f3r nale\u017ca\u0142. Tak stoi w wierszu spisu z 1 grudnia 1885 roku (Kreis Danziger Niederung, strona 18, pozycja 20) i tak samo u B\u00e4ra, kt\u00f3ry ksi\u0119gi metrykalne prowadzone dla Wi\u015bliny od 1727 roku umieszcza w\u0142a\u015bnie przy M\u00fcggenhahl. Katolicy chodzili natomiast do kr\u00f3lewskiej kaplicy w Gda\u0144sku \u2014 Fankidejski t\u0142umaczy dlaczego: po Reformacji przy\u0142\u0105czono do niej te wsie nizin, kt\u00f3re utraci\u0142y w\u0142asne ko\u015bcio\u0142y parafialne. Ten sam spis liczy tu 312 mieszka\u0144c\u00f3w w 38 domach i 59 gospodarstwach domowych: 239 ewangelik\u00f3w, 62 katolik\u00f3w, troje innych chrze\u015bcijan i jedn\u0105 osob\u0119 wyznania moj\u017ceszowego.\n\n\ud83d\udccc Na cmentarzu zachowa\u0142a si\u0119 zabytkowa drewniana dzwonnica z 1792 roku \u2014 obiekt starszy od wi\u0119kszo\u015bci tutejszych nagrobk\u00f3w i rzadki na \u017bu\u0142awach. Nosi inskrypcj\u0119 cie\u015bli Jakuba Jentzena, a to nazwisko z kr\u0119gu ol\u0119derskich rodzin mennonickich delty Wis\u0142y.\n\n\ud83d\udd34 Wyznania cmentarza wci\u0105\u017c nie da si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107, ale sp\u00f3r stoi ju\u017c na dw\u00f3ch dokumentach, nie na poszlace. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi przy ulicy Gda\u0144skiej dwie s\u0105siaduj\u0105ce pozycje: pod numerem 166 sam cmentarz, pod numerem 167 \u201ebram\u0119 cmentarn\u0105-dzwonnic\u0119 cmentarza menonickiego\u201d. Agathon Harnoch, spisuj\u0105c w 1890 roku cmentarze parafii ewangelickich, wymienia Wi\u015blin\u0119 z nazwy \u2014 w diecezji Danziger H\u00f6he, na stronie po\u015bwi\u0119conej parafii M\u00fcggenhahl \u2014 i notuje przy niej dzwonnic\u0119. Ta sama budowla jest wi\u0119c raz wyposa\u017ceniem cmentarza parafii ewangelickiej, raz bram\u0105 cmentarza mennonickiego. Nie pomagaj\u0105 liczby, bo i one si\u0119 rozchodz\u0105: spis z 1885 roku wykaza\u0142 we wsi zaledwie troje innych chrze\u015bcijan \u2014 a to w\u0142a\u015bnie ta rubryka obejmowa\u0142a na \u017bu\u0142awach mennonit\u00f3w \u2014 przy 239 ewangelikach i 62 katolikach, *S\u0142ownik geograficzny* za\u015b notuje 240 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i 17 mennonit\u00f3w, a wi\u0119c prawie sze\u015b\u0107 razy wi\u0119cej. Dop\u00f3ki obu odczyt\u00f3w nikt nie zestawi ze skanem, \u017cadna z tych liczb nie mo\u017ce by\u0107 podstaw\u0105 wniosku o wyznaniu cmentarza.\n\nLudno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono po 1945 roku. Obiekt jest dzi\u015b u\u017cytkowany jako rzymskokatolicki, w parafii Niepokalanego Serca Maryi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (zulawy.infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0230","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29452,"lng":18.72045,"name_de":"Hochzeit","name_pl":"Wi\u015blina \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiszno \u2014 po niemiecku Vieschen, dawniej te\u017c Vissen \u2014 by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Przed 1945 rokiem niemal wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami; w 1925 roku naliczono tu zaledwie dwoje katolik\u00f3w, a spis z 2 grudnia 1895 roku daje 399 ewangelik\u00f3w (strona 174, pozycja 136). Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Damnie w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto i w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a \u2014 tylko cmentarz. Maj\u0105tek trzyma\u0142y mi\u0119dzy innymi rodziny von Wobeser, von Schwerin od 1735 i von Schmude od 1752. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 398 w 1910 roku i 342 w 1939; dzi\u015b jest ich oko\u0142o dwudziestu sze\u015bciu.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz r\u00f3s\u0142, i wida\u0107 to na mapach. Na mapach dziewi\u0119tnasto- i dwudziestowiecznych przedstawiono go jako niewielkie, ogrodzone za\u0142o\u017cenie na planie kwadratu \u2014 o powierzchni oko\u0142o 1200 metr\u00f3w kwadratowych \u2014 ale w rzeczywisto\u015bci jego granice poszerzono ku wschodowi, a\u017c do mniej wi\u0119cej 2400 metr\u00f3w kwadratowych; rozszerzenie nast\u0105pi\u0142o oko\u0142o lat trzydziestych XX wieku. \ud83d\udccc Granic\u0119 mi\u0119dzy starsz\u0105 a nowsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wyznacza rz\u0105d \u015bwierk\u00f3w, a ka\u017cde drzewo dodatkowo podkre\u015blono wa\u0142em ziemno-kamiennym. W\u015br\u00f3d kamiennych pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w kryje si\u0119 forma rzadko dzi\u015b spotykana \u2014 niewielka granitowa stela, z inskrypcj\u0105 ju\u017c nieczyteln\u0105.\n\n\u26a0 Materia\u0142y nagrobk\u00f3w opis podawa\u0142 zamienione miejscami: w\u0142a\u015bciwy zapis m\u00f3wi o trzydziestu granitowych podstawach krzy\u017cy \u017celiwnych i siedmiu betonowych obramowaniach mogi\u0142, a nie o granitowych obramowaniach i kamiennych krzy\u017cach. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c nasadzenia klon\u00f3w, a groby w starszej cz\u0119\u015bci zorientowano na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d. Ostatniego poch\u00f3wku dokonano w marcu 1947 roku.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie 9 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 stopniowo wysiedlono. Cmentarz jest nieczynny, jego po\u0142udniow\u0105 granic\u0119 uszkodzono \u2014 stan z 2014 roku. \u26a0 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wpisu wskazuj\u0105 \u015brodek wsi, a nie sam\u0105 nekropoli\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wiszno.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 174 poz. 136","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0532","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.52789,"lng":17.35955,"name_de":"Vieschen (hist. te\u017c Vissen)","name_pl":"Wiszno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Witkowo, do 1945 roku Vietkow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej. Wie\u015b jest stara \u2014 dokument z 1280 roku wymienia j\u0105 jako Wicosouo; w 1605 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw nada\u0142 j\u0105 Wejherom.\n\nWitkowo nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Smo\u0142dzinie, kt\u00f3ra obejmowa\u0142a pr\u00f3cz wsi ko\u015bcielnej Cz\u0142uchy, Smo\u0142dzi\u0144ski Las, Kluki, \u017belazo, Wierzchocino, w\u0142a\u015bnie Witkowo i Siecie, a prawo obsady duchownego przys\u0142ugiwa\u0142o w niej panuj\u0105cemu. By\u0142 to rdze\u0144 osadnictwa S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 s\u0142owia\u0144skiej grupy znad jezior Gardno i \u0141ebsko, kt\u00f3ra przyj\u0119\u0142a Reformacj\u0119. Tetzner wymienia Witkowo w\u015br\u00f3d wsi s\u0142owi\u0144skich le\u017c\u0105cych mi\u0119dzy strug\u0105 Pustynik a \u0141upaw\u0105, a w swoim podziale tutejszej mowy stawia je obok Wierzchocina i Siecia. W ko\u015bciele smo\u0142dzi\u0144skim kaszubskie kazania i pie\u015bni utrzyma\u0142y si\u0119 d\u0142u\u017cej ni\u017c w s\u0105siednich parafiach \u2014 nabo\u017ce\u0144stwo w tej mowie usta\u0142o tam dopiero w 1832 roku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; zosta\u0142 po niej cmentarz.\n\nLiczby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w jedn\u0105, d\u0142ug\u0105 lini\u0119 spadkow\u0105. Oko\u0142o 1784 roku gospodarstw by\u0142o tu pi\u0119tna\u015bcie. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 390 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wszystkich ewangelik\u00f3w. Oko\u0142o 1912 roku by\u0142o ich 324, w 1939 \u2014 281 os\u00f3b w 75 domach. Dzi\u015b Witkowo liczy oko\u0142o czterdziestu mieszka\u0144c\u00f3w. Spadek zacz\u0105\u0142 si\u0119 wi\u0119c na d\u0142ugo przed 1945 rokiem, kiedy wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a na jej miejsce przyszli osadnicy polscy.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy na wsch\u00f3d od g\u0142\u00f3wnej zabudowy, nieopodal dawnego wiatraka, po zachodniej stronie drogi w kierunku Cho\u0107mir\u00f3wka. Ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, wyznaczonego kamiennym wa\u0142em i \u015bwierkowymi nasadzeniami; wchodzi\u0142o si\u0119 od wschodu, nieistniej\u0105c\u0105 ju\u017c drog\u0105 poln\u0105.\n\n\u26a0 Rozplanowania wn\u0119trza nie spos\u00f3b dzi\u015b odtworzy\u0107: teren pozbawiono nadziemnej cz\u0119\u015bci grob\u00f3w i nie zachowa\u0142 si\u0119 ani jeden fragment kamiennego czy \u017celiwnego pomnika. Zosta\u0142y tylko wa\u0142 kamienny na ca\u0142ym obwodzie i stare \u015bwierki wzd\u0142u\u017c wschodniej granicy. Z zapis\u00f3w \u2014 nie z nagrobk\u00f3w \u2014 znamy natomiast dwa poch\u00f3wki: Karla Pigorscha, zmar\u0142ego w 1921 roku, oraz so\u0142tysa Wilhelma Friedricha Gustava Schiewera, zmar\u0142ego w 1941.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Witkowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/witkowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIII, has\u0142o \u201eWitkowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 510 (has\u0142o Schmolsin) = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Tetzner, Die Slowinzen; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 216","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0722","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.618684,"lng":17.249812,"name_de":"Vietkow","name_pl":"Witkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142adys\u0142awowo pod Elbl\u0105giem \u2014 przed 1945 rokiem *Ellerwald I. Trift* \u2014 nie ma nic wsp\u00f3lnego z nadmorskim miastem tej samej nazwy. To osada na terenie XVI- i XVII-wiecznego osadnictwa mennonicko-ol\u0119derskiego, dzi\u015b w gminie Elbl\u0105g, w powiecie elbl\u0105skim.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, ale nie w ca\u0142o\u015bci: spis z 1885 roku pokazuje wie\u015b licz\u0105c\u0105 309 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 256 ewangelik\u00f3w, 15 katolik\u00f3w i 38 os\u00f3b zapisanych jako \u201einni chrze\u015bcijanie\u201d \u2014 a pod tym okre\u015bleniem urz\u0119dnicy pruscy kryli na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Elbl\u0105gu; \ud83d\udd34 Harnoch pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej wymienia pierwsz\u0105, drug\u0105 i pi\u0105t\u0105 Trift Ellerwaldu w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii Zeyer, licz\u0105cej 4600 dusz, a cz\u0119\u015bci pierwszej i drugiej przypisuje do parafii Neuheide.\n\nPo mennonitach zosta\u0142a w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi ich nekropolia \u2014 cmentarz z licznymi zachowanymi nagrobkami: stelami i tumbami. Wi\u0105za\u0142 si\u0119 z mennonickim domem modlitwy w Ellerwaldzie, rozebranym prawdopodobnie po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Wsp\u00f3lnota by\u0142a zorganizowana i pi\u015bmienna: gmina mennonicka Elbing-Ellerwald prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi urodze\u0144, chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1825 roku.\n\n\ud83d\udccc Sk\u0105d mennonici wzi\u0119li si\u0119 akurat tutaj, t\u0142umaczy historia elbl\u0105ska. W 1550 roku \u201eHolendrzy i nowochrzcze\u0144cy\u201d osiedleni na wolno\u015bci miejskiej Elbl\u0105ga stali si\u0119 przedmiotem skargi do kr\u00f3la Zygmunta \u2014 \u017ce zabieraj\u0105 mieszczanom chleb; kr\u00f3l nakaza\u0142 im opu\u015bci\u0107 miasto w czterna\u015bcie dni. Wyszli, ale wielu mieszczan wskaza\u0142o im siedziby na swoich maj\u0105tkach wiejskich. \ud83d\udd34 W 1565 roku Ellerwald przydzielono domom miejskim do wykarczowania \u2014 i pos\u0142u\u017cono si\u0119 przy tym w\u0142a\u015bnie nimi. Wie\u015b, przy kt\u00f3rej le\u017cy ten cmentarz, powsta\u0142a wi\u0119c z pracy tych, kt\u00f3rych z miasta wyproszono.\n\n\u26a0 Nie by\u0142 to koniec sporu. W 1571 roku rada miejska uchwali\u0142a 24 pa\u017adziernika, \u017ce obcy maj\u0105 opu\u015bci\u0107 terytorium miasta do Wielkanocy 1572 roku, ale panowie gruntowi niech\u0119tnie ich puszczali: termin przed\u0142u\u017cono najpierw do jesieni 1572, \u201ea\u017c mennonici zbior\u0105 swoje zbo\u017ce\u201d, potem do Trzech Kr\u00f3li 1575 \u2014 a p\u00f3\u017aniej poszed\u0142 ca\u0142kiem w zapomnienie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. G. Mannhardt o mennonitach; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-elblag/wladyslawowo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.elblag.pl","url":"https://powiat.elblag.pl/pl/turystyka/t-mennonici"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0959","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1609,"lng":19.3555,"name_de":"Ellerwald I. Trift","name_pl":"W\u0142adys\u0142awowo \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142ynk\u00f3wko \u2014 po niemiecku Neu Flinkow, z osad\u0105 Neum\u00fchle, po wojnie przemianowan\u0105 na Korzec \u2014 powsta\u0142o w XVI wieku jako niewielki folwark przy wsi W\u0142ynkowo; rozwin\u0119\u0142o si\u0119 przestrzennie w wieku XIX. W 1939 roku W\u0142ynkowo i W\u0142ynk\u00f3wko liczy\u0142y razem 743 mieszka\u0144c\u00f3w, ewangelik\u00f3w nale\u017c\u0105cych do parafii mariackiej w S\u0142upsku.\n\n\ud83d\udccc Osada mia\u0142a w\u0142asny cmentarz, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi biegn\u0105cej z centrum W\u0142ynk\u00f3wka, na zboczu wzniesienia. By\u0142a to nekropolia bardzo ma\u0142a \u2014 sze\u015b\u0107 na dziesi\u0119\u0107 metr\u00f3w \u2014 po\u0142o\u017cona w\u015br\u00f3d starych buk\u00f3w i otoczona kamiennym murem. Ju\u017c w latach trzydziestych XX wieku by\u0142a zaniedbana.\n\n\ud83d\udd34 Dzi\u015b jej obszar graniczy bezpo\u015brednio z terenem przyko\u015bcielnym, a inwentaryzacja z 2020 roku stawia przypuszczenie, kt\u00f3rego nie da si\u0119 dzi\u015b sprawdzi\u0107 inaczej ni\u017c wykopem: szcz\u0105tki i nagrobki szesna\u015bciorga pochowanych tu cz\u0142onk\u00f3w rodziny Notzke mog\u0105 znajdowa\u0107 si\u0119 pod nowo wybudowanym parkingiem.\n\n\ud83d\udfe1 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne w atlasie s\u0105 przybli\u017cone \u2014 wskazuj\u0105 wie\u015b, nie sam cmentarz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentaryzacja","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d)","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1131","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4611,"lng":17.04,"name_de":"Neu Flinkow","name_pl":"W\u0142ynk\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142ynkowo, do 1945 roku Flinkow, by\u0142o wsi\u0105 rz\u0119d\u00f3wk\u0105 w Landkreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1281 roku, w formie Flinco: dziesi\u0119cina nale\u017ca\u0142a w\u00f3wczas do kaplicy Mariackiej na zamku, potem do klasztoru premonstratensek w S\u0142upsku, a w 1522 roku dobra klasztorne przej\u0105\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw X. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka, a wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tej Marii w S\u0142upsku, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 779 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; w 1925 roku mieszka\u0142o we wsi zaledwie pi\u0119cioro katolik\u00f3w, czyli 0,7 procent, a w 1939 roku gmina \u2014 razem z Neu Flinkow-Neum\u00fchl \u2014 liczy\u0142a 734 mieszka\u0144c\u00f3w w 189 gospodarstwach.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono z dala od zabudowa\u0144, na wsch\u00f3d od wsi nad S\u0142upi\u0105, a prowadzi do niego droga polna od zachodu; s\u0105siaduje z uprawami le\u015bnymi i polami. Ma kszta\u0142t prostok\u0105ta, kt\u00f3ry podkre\u015bla zachowany graniczny starodrzew \u015bwierkowy, a jego wschodni\u0105 i zachodni\u0105 granic\u0119 znaczy niewysoki wa\u0142 z cios\u00f3w kamiennych. Dzi\u015b teren zdominowa\u0142 samosiew drzew i krzew\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie sosnowy; z nagrobk\u00f3w zosta\u0142o tylko kilka element\u00f3w kamiennych, w\u015br\u00f3d nich postument z fragmentem podstawy \u017celiwnego krzy\u017ca, udokumentowany w 1994 roku.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono jeszcze w tym samym roku.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy w znacznej odleg\u0142o\u015bci od zabudowa\u0144, na wsch\u00f3d od wsi, w lesie nieopodal zakola S\u0142upi. Graniczny \u015bwierkowy starodrzew wyznacza jego prostok\u0105tny kszta\u0142t. Zachowa\u0142o si\u0119 wiele element\u00f3w nagrobk\u00f3w \u2014 przede wszystkim postumenty pod krzy\u017ce \u017celiwne, ale i same krzy\u017ce z porcelanowymi tabliczkami inskrypcyjnymi. Miejsce zosta\u0142o upami\u0119tnione, a jego granice wyznaczono tabliczkami informacyjnymi. W 1939 roku W\u0142ynkowo i W\u0142ynk\u00f3wko liczy\u0142y razem 734 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego, nale\u017c\u0105cych do parafii mariackiej w S\u0142upsku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o W\u0142ynkowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0704","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5162,"lng":17.00997,"name_de":"Flinkow","name_pl":"W\u0142ynkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Woc\u0142awy (po niemiecku Wotzlaff) to wie\u015b ko\u015bcielna na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, dwie mile na wsch\u00f3d od Gda\u0144ska, w dawnym Kreis Danziger Niederung; *S\u0142ownik geograficzny* liczy jej 1015 hektar\u00f3w, z czego 896 \u017cyznej roli, wykazuje w niej 18 gburstw i 5 zagr\u00f3d, a pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 datuje na 1308 rok, kiedy ksi\u0105\u017c\u0119 W\u0142adys\u0142aw nada\u0142 Oteslawe synom Unis\u0142awa. Parafi\u0119 wzmiankowano w 1384 roku, a gotyckie prezbiterium tutejszego ko\u015bcio\u0142a pochodzi z XIV wieku.\n\nOd Reformacji do 1945 roku \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom \u2014 luteranom i unijnym. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 w Woc\u0142awiu (Wotzlaff)\u201d w grupie \u015bwi\u0105ty\u0144 dawnego dekanatu steblewskiego, kt\u00f3re przesz\u0142y do ewangelik\u00f3w pod patronatem magistratu gda\u0144skiego. We wsi istnia\u0142a samodzielna parafia ewangelicka z wsiami filialnymi, a *S\u0142ownik* notuje tu ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki i szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105; katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach.\n\n\ud83d\udccc Ksi\u0119gi metrykalne tutejszej parafii ewangelickiej zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1612 roku \u2014 tak podaje wykaz ksi\u0105g ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich, wydany przez R. Rose w 1909 roku, i tak samo datuje chrzty starszy o rok wykaz B\u00e4ra. U B\u00e4ra ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 otwiera si\u0119 rokiem 1605, \u015bluby wpisywano od 1703, pogrzeby od 1688, a w parafialnych zapiskach zachowa\u0142y si\u0119 notatki o rozebraniu kaplicy w 1605 roku, o po\u017carze ko\u015bcio\u0142a w 1729 i lista proboszcz\u00f3w. Liczby wyznaniowe pochodz\u0105 z dw\u00f3ch pomiar\u00f3w i dlatego si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105: dla 1868 roku S\u0142ownik podaje 497 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 363 ewangelik\u00f3w, 101 katolik\u00f3w i 33 mennonit\u00f3w w 41 domach \u2014 a drugi zapis m\u00f3wi o 552 mieszka\u0144cach, w\u015br\u00f3d nich 179 katolikach, 355 ewangelikach i osiemnastu dysydentach. Oba zestawienia sumuj\u0105 si\u0119 do w\u0142asnych liczb ludno\u015bci. Mennonici z Woc\u0142aw nale\u017celi do zboru w Gda\u0144sku, a cmentarz przy ko\u015bciele by\u0142 ewangelicki.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku i pozosta\u0142 ruin\u0105 \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 mury obwodowe, fragment prezbiterium i \u015bciana zachodnia z ostro\u0142ukowym portalem. Nie by\u0142 to zreszt\u0105 pierwszy po\u017car tej \u015bwi\u0105tyni: parafialne zapiski notuj\u0105 wcze\u015bniejszy, z 1729 roku. \ud83d\udccc Z rozproszonych nagrobk\u00f3w utworzono lapidarium: stel\u0119, dwie p\u0142yty epitafijne i kilka nagrobk\u00f3w. Obok ruin wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142; \u26a0 katolicka \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a jednak w Woc\u0142awach ju\u017c wcze\u015bniej \u2014 Fankidejski notuje dzia\u0142aj\u0105c\u0105 tu od 1870 roku stacj\u0119 misyjn\u0105 \u201ez pi\u0119knym ko\u015bcio\u0142em\u201d, a B\u00e4r datuje pocz\u0105tek tutejszych katolickich ksi\u0105g metrykalnych na 1869 rok. Poch\u00f3wki na dawnym cmentarzu przyko\u015bcielnym, licz\u0105cym 0,55 hektara przy ulicy W\u0142adys\u0142awa \u0141okietka, usta\u0142y po wysiedleniu ewangelik\u00f3w. Drugi, osobny cmentarz poewangelicki o powierzchni 0,44 hektara le\u017cy przy drodze z Osic do Bystrej, oko\u0142o 600 metr\u00f3w na po\u0142udnie od ko\u015bcio\u0142a; stoi na nim krzy\u017c.\n\n\ud83d\udccc Drugi cmentarz poewangelicki w Woc\u0142awach jest w ewidencji opisany, cho\u0107 bez numeru dzia\u0142ki: le\u017cy przy drodze z Osic do Bystrej, po jej zachodniej stronie, oko\u0142o sze\u015bciuset metr\u00f3w na po\u0142udnie od ko\u015bcio\u0142a, ma czterdzie\u015bci cztery ary i zachowany krzy\u017c. \u26a0 Nie nale\u017cy go myli\u0107 z cmentarzem na dzia\u0142ce 98/2, kt\u00f3ry ewidencja gminna prowadzi jako katolicki z 1867 roku \u2014 to osobny obiekt i nie ma podstaw, by przypisywa\u0107 mu ewangelick\u0105 metryk\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Woc\u0142awy","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0061","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.28068,"lng":18.76888,"name_de":"Wotzlaff","name_pl":"Woc\u0142awy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wotzlaff (dzi\u015b Woc\u0142awy, gm. Cedry Wielkie, pow. gda\u0144ski) \u2014 wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, przed 1920 w Kreis Danziger Niederung (RB Danzig, Prusy Zachodnie), w latach 1920\u20131939 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a (po\u0142. XIV w., wzmiankowany 1384) \u2014 pierwotnie tr\u00f3jnawowa bazylika z masywn\u0105 wie\u017c\u0105 zachodni\u0105 \u2014 po reformacji przej\u0119ty przez ewangelik\u00f3w i od XVI w. s\u0142u\u017cy\u0142 jako lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w\u015br\u00f3d przewa\u017caj\u0105cej ludno\u015bci protestanckiej. W 1729 w znacznej cz\u0119\u015bci sp\u0142on\u0105\u0142, odbudowany skromniej ok. 1736. Zniszczony w 1945, do dzi\u015b w ruinie. Odr\u0119bna, mniejszo\u015bciowa parafia katolicka (Polacy i Kaszubi) dzia\u0142a\u0142a w latach 1868\u20131945 przy nowym ko\u015bciele neogotyckim; obecna wsp\u00f3lnota katolicka powsta\u0142a w 1982. Na terenie przyko\u015bcielnym zachowano mennonicki nagrobek z 1739, przeniesiony z s\u0105siedniego Wr\u00f3blewa \u2014 \u015blad odr\u0119bnej wsp\u00f3lnoty menonickiej \u017bu\u0142aw, nie lutera\u0144skiej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / pruszczanie.pl \u2014 Woc\u0142awy","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0466","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2894,"lng":18.7714,"name_de":"Wotzlaff","name_pl":"Woc\u0142awy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wotzlaff, nieistniej\u0105cy)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Woc\u0142awy, po niemiecku Wotzlaff, to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym powiecie Danziger Niederung \u2014 do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a od 1939 do 1945 roku w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Parafi\u0119 wzmiankowano tu w 1384 roku, a stoj\u0105cy we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 gotycki, tr\u00f3jnawowy, ceglany.\n\nPo Reformacji \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li ewangelicy. Rhesa prowadzi w 1834 roku Wotzlaff jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 z d\u0142ug\u0105 list\u0105 pastor\u00f3w i ze wsiami filialnymi: Sch\u00f6nau, Spettingsdorf, Scharfenberg oraz cz\u0119\u015bci\u0105 Landau i Hochzeit. \u201eS\u0142ownik geograficzny\u201d notuje przewag\u0119 ewangelik\u00f3w \u2014 363 wobec 101 katolik\u00f3w \u2014 oraz szko\u0142\u0119 katolick\u0105 i ewangelick\u0105 w miejscu. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wsi nale\u017ca\u0142a jednak do mennonit\u00f3w, a ci zwi\u0105zani byli ze zborem w Gda\u0144sku, nie z miejscowym ko\u015bcio\u0142em; pami\u0105tk\u0105 po nich jest stela z 1739 roku, przeniesiona z Wr\u00f3blewa. Odr\u0119bnie, w latach 1868\u20131945, dzia\u0142a\u0142a tu katolicka parafia \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, utworzona dla robotnik\u00f3w polskich i kaszubskich.\n\n\ud83d\udccc Jak g\u0142\u0119boka by\u0142a tu zmiana wyznaniowa, pokazuje wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku: przy ka\u017cdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. Woc\u0142awy, dawniej filia Steblewa, utrzymywa\u0142y ju\u017c wtedy w\u0142asnego duchownego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 jeden \u0142an, za kt\u00f3ry p\u0142acono sze\u015b\u0107dziesi\u0105t grzywien pruskich \u2014 a wizytator zapisa\u0142 wprost, \u017ce \u201eteraz odliczaj\u0105 je lutera\u0144skiemu duchownemu\u201d \u2014 oraz dwadzie\u015bcia korcy owsa i tyle\u017c j\u0119czmienia.\n\n\u015awi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1729 roku i zosta\u0142a odbudowana skromniej. \ud83d\udfe1 Rok odbudowy podawany jest rozbie\u017cnie: oko\u0142o 1730 albo 1736. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono w 1945 roku; do dzi\u015b stoj\u0105 z niego fragmenty mur\u00f3w i ostro\u0142ukowy portal. Od 1982 roku dzia\u0142a we wsi parafia rzymskokatolicka.\n\n\ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny liczy tu 497 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 363 ewangelik\u00f3w, 101 katolik\u00f3w i 33 mennonit\u00f3w \u2014 ci ostatni nale\u017celi do zboru w Gda\u0144sku, nie do miejscowego ko\u015bcio\u0142a.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w rozstrzyga, do czego nale\u017cy wezwanie \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a: prowadzi pod nim tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny z po\u0142owy XIV wieku, dzi\u015b ruin\u0119 (numer A-806 z 7 lutego 1974). S\u0142ownik geograficzny opisuje t\u0119 sam\u0105 budowl\u0119 pod koniec XIX wieku jako ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, przy kt\u00f3rym sta\u0142a szko\u0142a ewangelicka; katolicy nale\u017celi wtedy do parafii w Giemlicach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; L. Rhesa, wykaz duchownych ewangelickich prowincji pruskiej (1834); Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885\u201387).*","built_year":1384,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Woc\u0142awy (Wotzlaff) \u2013 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-cedry-wielkie/woclawy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Woc\u0142awy","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ruiny ko\u015bcio\u0142a Woc\u0142awy","id":"KOS-0194","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.28515,"lng":18.77117,"name_de":"Wotzlaff","name_pl":"Woc\u0142awy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wodnica (niem. Hohenstein) le\u017cy na lewym brzegu S\u0142upi, oko\u0142o 3 kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od Ustki. Wie\u015b lokowano w XIV wieku, a pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1337 roku; do 1945 roku nale\u017ca\u0142a do Kreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a. Tutejsi ewangelicy chodzili do parafii Arnshagen (dzi\u015b Charnowo) w synodzie s\u0142upskim miejskim, gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a \u015bwi\u0105tynia w Gro\u00df Strellin (Strzelino), a do parafii nale\u017ca\u0142y ponadto Klein-Strellin i \u00dcberlauf. Kolacja spoczywa\u0142a w r\u0119kach magistratu S\u0142upska, przy Gro\u00df Strellin za\u015b w r\u0119kach tamtejszej szlachty dziedzicznej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 380 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika (strona 170, pozycja 48); w 1925 roku odnotowano tu tylko jednego katolika, a w 1939 roku Hohenstein liczy\u0142o 379 mieszka\u0144c\u00f3w. Lutera\u0144scy S\u0142owi\u0144cy, z kt\u00f3rymi ludno\u015b\u0107 tych stron bywa kojarzona, mieszkali dalej na wsch\u00f3d, nad jeziorami \u0141ebsko i Gardno.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, nieopodal S\u0142upi. Kiedy dok\u0142adnie \u2014 nie wiadomo: fragment mapy obejmuj\u0105cy Wodnic\u0119 nie zosta\u0142 zaktualizowany po 1889 roku, a nekropolii nie naniesiono na p\u00f3\u017aniejsze przedruki; nie zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c \u017cadne inskrypcje z datami poch\u00f3wk\u00f3w. Teren ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, starodrzew jest mocno przetrzebiony, a z nagrobk\u00f3w pozosta\u0142y tylko nieliczne szcz\u0105tki. W 2006 roku ustawiono na cmentarzu kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy miejsce spoczynku dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Wodnicy.\n\nWie\u015b ewakuowano 8 marca 1945 roku, polsk\u0105 administracj\u0119 wprowadzono od 6 pa\u017adziernika 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Cmentarz przesta\u0142 wtedy s\u0142u\u017cy\u0107 wsi i jest dzi\u015b silnie zaro\u015bni\u0119ty.\n\n\ud83d\udccc \u201eP\u00f3\u0142noc\u201d pochodzi z monografii: K. Mazurkiewicz-Palacz pisze wprost, \u017ce cmentarz \u201eznajduje si\u0119 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, nieopodal rzeki S\u0142upi\u201d. \u201eWsch\u00f3d\u201d pochodzi z portalu cmentarze.slupsk.pl, kt\u00f3ry opisuje cmentarz za\u0142o\u017cony w 1892 roku \u201ena E skraju wsi\u201d i z kt\u00f3rego wzi\u0119to punkt 54\u00b033\u203237\u2033 szeroko\u015bci i 16\u00b052\u203210\u2033 d\u0142ugo\u015bci, przyj\u0119ty potem jako wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne atlasu. Wedle obowi\u0105zuj\u0105cej hierarchii portal nie rozstrzyga przeciwko monografii, wi\u0119c w opisie zostaje po\u0142o\u017cenie p\u00f3\u0142nocne. Sprzeczno\u015b\u0107 jest przy tym najpewniej pozorna \u2014 oba \u015bwiadectwa opisuj\u0105 jeden i ten sam silnie zaro\u015bni\u0119ty cmentarz nad S\u0142upi\u0105, kt\u00f3ra p\u0142ynie po wschodniej stronie wsi, a wi\u0119c p\u00f3\u0142nocny kraniec i kraniec wschodni mog\u0105 by\u0107 tym samym naro\u017cnikiem; rozstrzygn\u0105\u0107 to mo\u017ce dopiero arkusz Messtischblattu dla Wodnicy albo teren, a takiego arkusza nie mamy (w korpusie s\u0105 tylko arkusze Ossecken i \u017barnowiec).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Szczecin 1912; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (portal cmentarze.slupsk.pl, Jaros\u0142aw D\u0105browski), has\u0142o gminy Ustka.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Ustka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 237); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eArnshagen, Mater \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 467\u2013468]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 170, pozycja 48)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Szczecin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (portal cmentarze.slupsk.pl, Jaros\u0142aw D\u0105browski), has\u0142o gminy Ustka","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0768","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5603,"lng":16.8694,"name_de":"Hohenstein","name_pl":"Wodnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wojciechowo nale\u017ca\u0142o do 1945 roku do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.), a wi\u0119c do rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; le\u017cy oko\u0142o 11 km na wsch\u00f3d od Wicka. Ziemia to od dawna protestancka \u2014 Pomorze przyj\u0119\u0142o luteranizm w XVI wieku \u2014 i przed 1945 rokiem wie\u015b zamieszkiwa\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ludno\u015b\u0107 ewangelicka, \ud83d\udfe1 ci\u0105\u017c\u0105ca ku parafii (Kirchspiel) w Charbrowie.\n\nCharbrowska parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego Unii Staropruskiej. Jej patronami by\u0142 r\u00f3d von Somnitz wyznania reformowanego, a w 1817 roku dosz\u0142o tu do po\u0142\u0105czenia luteran i reformowanych w jedn\u0105 gmin\u0119; fili\u0105 by\u0142a kaplica w Roszczycach, kazania d\u0142ugo g\u0142oszono po polsku, a nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie odprawiano mniej wi\u0119cej do 1870 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, wzniesiony w 1669 roku, sta\u0142 w\u0142a\u015bnie w Charbrowie; w Wojciechowie w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni nie by\u0142o i pozostawa\u0142 sam cmentarz. W\u015br\u00f3d duchownych ostatnich pokole\u0144 wymienia si\u0119 Heinricha Bechtolda (1867\u20131911) i jego nast\u0119pc\u0119 Mahlendorfa, a jako ostatniego pastora \u2014 Kurta Trowitzscha.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono \u2014 do oko\u0142o 1947 roku \u2014 a dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Charbrowie przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 parafialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca. \ud83d\udfe1 Niemieckiej nazwy Wojciechowa nie uda\u0142o si\u0119 odczyta\u0107 z dost\u0119pnych wykaz\u00f3w: w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku przejrzano wszystkie 166 wierszy powiatu l\u0119borskiego i nazwy daj\u0105cej si\u0119 z ni\u0105 zwi\u0105za\u0107 tam nie ma, wykaz wsi parafii charbrowskiej u M\u00fcllera jej nie wymienia, a indeks cmentarzy ziemi l\u0119borskiej, podaj\u0105cy dla gminy Wicko dziesi\u0119\u0107 nekropolii wraz z nazwami niemieckimi, Wojciechowa nie zna. Wyci\u0105g ewidencji konserwatorskiej, kt\u00f3rym dysponujemy, gminy Wicko nie obejmuje, wi\u0119c i datowania cmentarza nie ma sk\u0105d wzi\u0105\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Karla Trowitzscha, t\u0142um. M. Baar, reiseleiter-leba.eu","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0082","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.686226,"lng":17.762419,"name_de":"nie ustalona","name_pl":"Wojciechowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wojciechowo (Adlig Sarbske, so\u0142ectwo gmina Wicko) \u2014 cmentarz ewangelicki udokumentowany w regionalnym katalogu cmentarzy ziemi l\u0119borskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Cmentarze ziemi l\u0119borskiej, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ziemi l\u0119borskiej, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0894","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.686226,"lng":17.762419,"name_de":"Georgenthal","name_pl":"Wojciechowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi \u015awietlino (po niemiecku Schweslin), z kt\u00f3rym administracyjnie zwi\u0105zana jest kolonia Wojewo. Przed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w Kreis Lauenburg i. Pom. (rejencja K\u00f6slin, Prowincja Pomorze) \u2014 potwierdza to Meyers Gazetteer, gdzie Schweslin by\u0142 siedzib\u0105 Amtsbezirk obejmuj\u0105cego mi\u0119dzy innymi Lanz (\u0141\u0119czyce). Ewangeliccy mieszka\u0144cy (mniejszo\u015b\u0107 niemiecka w kaszubsko-katolickiej okolicy) nale\u017celi do parafii ewangelicko-unijnej w Bresinie (Brze\u017ano L\u0119borskie). By\u0142 to wy\u0142\u0105cznie cmentarz \u2014 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w \u015awietlinie/Wojewie \ud83d\udfe1 brak; \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w Bresinie. Nekropolia za\u0142o\u017cona w po\u0142owie XIX wieku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka wysiedlona, cmentarz porzucony i zdewastowany. Dzi\u015b czytelny nie\u017ale zachowany mur cmentarny ze s\u0142upkami po bramie oraz aleja lipowa; nagrobki przewr\u00f3cone, pozbawione tablic inskrypcyjnych, teren zaro\u015bni\u0119ty.\n\n\ud83d\udccc Samo Wojewo to osada na po\u0142udnie od \u015awietlina, a cmentarz le\u017cy za niewielkim stawem, przy kt\u00f3rym stoi le\u015bnicz\u00f3wka \u2014 na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. Jest male\u0144ki i ogrodzony niskim p\u0142otkiem. Dobrze wida\u0107 jeden gr\u00f3b z podstaw\u0105 u\u0142amanego krzy\u017ca, a w trawie ledwie odczyta\u0107 mo\u017cna zarysy dw\u00f3ch dalszych. \ud83d\udfe1 Kto tu le\u017cy, nie wiadomo: najprawdopodobniej le\u015bniczowie, cho\u0107 r\u00f3wnie dobrze mog\u0105 to by\u0107 \u015blady ludzkich tragedii z ko\u0144ca wojny.\n\n\ud83d\udccc \u015awietlino doczeka\u0142o si\u0119 w ko\u0144cu w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni: Franz Schultz wymienia tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy z 1911 roku w\u015br\u00f3d czterech takich ko\u015bcio\u0142\u00f3w powiatu l\u0119borskiego \u2014 obok Wierzchucina z 1904, Lubowidza z 1909 i Lisewa z 1910 roku. \ud83d\udfe1 Nie zmienia to jednak statusu Wojewa, kt\u00f3re pozosta\u0142o osad\u0105 bez \u015bwi\u0105tyni.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0940","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wojewo/PICT7537.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.592222,"lng":17.923889,"name_de":"Schweslin","name_pl":"Wojewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wola-Sosenka, po niemiecku Wolla, to osada \u015br\u00f3dle\u015bna w gminie Kwidzyn, w powiecie kwidzy\u0144skim. Ca\u0142y ten wpis stoi na jednej pozycji ewidencji cmentarzy Pomorza, w kt\u00f3rej obiekt zapisano jako cmentarz ewangelicki \u2014 ale ze znakiem zapytania. Innego potwierdzenia nie ma: ani na sam cmentarz, ani na jego wyznanie, ani na to, co si\u0119 z nim sta\u0142o po 1945 roku. Nazw\u0119 niemieck\u0105 ustalono z gazetera, a nie ze spisu.\n\nObiekt le\u017cy w lesie i bez ogl\u0119dzin nie da si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107, co z za\u0142o\u017cenia pozosta\u0142o. \ud83d\udfe1 Wpis czeka na potwierdzenie w terenie.\n\nTrzeba te\u017c zapisa\u0107, czego do Woli-Sosenki przypisa\u0107 nie wolno. W dawnych spisach wyznaniowych figuruje miejscowo\u015b\u0107 o nazwie Wolla licz\u0105ca czternastu ewangelik\u00f3w, przypisana jednak do powiatu starogardzkiego. Robocze zestawienie danych spornych uzna\u0142o to za dwie r\u00f3\u017cne wsie, wi\u0119c owej liczby nie nale\u017cy wi\u0105za\u0107 z osad\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105. W\u0142asnego wiersza spisowego Wola-Sosenka w naszych wypisach nie ma, a ilu ewangelik\u00f3w tu mieszka\u0142o, pozostaje pytaniem otwartym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wola-Sosenka \u2014 Gmina Kwidzyn / Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wola-Sosenka \u2014 Gmina Kwidzyn / Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]","url":"https://web.archive.org/web/20240526174347/http://kwidzynopedia.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0419","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77163,"lng":19.07948,"name_de":"Wolla","name_pl":"Wola - Sosenka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wolinia, po niemiecku Wollin, w zapisach dawniejszych Wolineke i Vellin, by\u0142a folwarkiem rodu von Puttkamer, po\u015bwiadczonym w ich r\u0119kach co najmniej od 1457 roku; to oni wznie\u015bli tu reprezentacyjny dw\u00f3r. W 1878 roku baron Georg von Puttkamer utraci\u0142 posiad\u0142o\u015b\u0107, a maj\u0105tek przeszed\u0142 do Filipa Georga von Braunschweig. Do pierwszej po\u0142owy XX wieku wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki; parafi\u0119, podporz\u0105dkowan\u0105 wcze\u015bniej Stowi\u0119cinu, w 1923 roku w\u0142\u0105czono do Cecenowa w synodzie S\u0142upsk-Stare Miasto.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Wolini\u0119 dwoma wierszami: gmina wiejska \u2014 pozycja 150, strona 176 \u2014 liczy\u0142a 129 ewangelik\u00f3w i troje \u017byd\u00f3w, obw\u00f3d dworski, pozycja 328 na stronie 184, dalszych 363 ewangelik\u00f3w; katolika nie by\u0142o ani jednego. \ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105ca liczba 492 ewangelik\u00f3w jest sum\u0105 obu wierszy, a nie warto\u015bci\u0105 ze \u017ar\u00f3d\u0142a. Oba wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 \u2014 w Stowi\u0119cinie.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz wiejski za\u0142o\u017cono w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, w\u015br\u00f3d \u00f3wczesnych upraw i \u0142\u0105k, i zachowa\u0142o si\u0119 na nim wiele kompletnych nagrobk\u00f3w z inskrypcjami, g\u0142\u00f3wnie z lat trzydziestych i czterdziestych XX wieku; najstarszy datowany jest na 1869 rok. Licznie wyst\u0119puje tu forma rzadko gdzie indziej tak dobrze zachowana: naturalny kamie\u0144 ze \u015bci\u0119t\u0105 p\u0142aszczyzn\u0105 frontow\u0105 i wyryt\u0105 na niej inskrypcj\u0105. Przetrwa\u0142o te\u017c kilka drewnianych krzy\u017cy z 1945 roku. Przy wej\u015bciu stoi wsp\u00f3\u0142czesna aran\u017cacja z kamieniem upami\u0119tniaj\u0105cym dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Wolini. Nekropoli\u0119 zamkni\u0119to w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, cho\u0107 ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 we wrze\u015bniu 1976 roku \u2014 spocz\u0119\u0142a tu Anna Schr\u00f6der, zmar\u0142a 12 wrze\u015bnia.\n\n\ud83d\udfe1 Po tutejszym ko\u015bciele nie ma dzi\u015b \u015bladu. Na mapie z pocz\u0105tku XX wieku zaznaczono go jeszcze wraz z wygrodzonym terenem o kszta\u0142cie wrzecionowatym \u2014 i to tam m\u00f3g\u0142 le\u017ce\u0107 cmentarz przyko\u015bcielny, cho\u0107 rozstrzygn\u0105\u0107 si\u0119 tego nie da: zagospodarowanie wsi zmieni\u0142o si\u0119, a po obu obiektach nie zosta\u0142o nic.\n\n\ud83d\udccc Wolinia nosi\u0142a kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *W\u00f3\u0142en*. Tetzner wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d wsi ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 wzd\u0142u\u017c strugi Pustynik, na po\u0142udnie od jeziora \u0141ebsko \u2014 obok Cecenowa (*C\u00e9cenowo*), Pob\u0142ocia (*Pobl\u00f3ce*), Prebendowa (*Prebedowo*), Dargolezy (*D\u00e1rgolese*) i Witkowa (*Wek\u00f3sowo*).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Wolinia \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 91.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pa\u0142ac Wolinia - historia, DIPP","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-slupski/gmina-glowczyce/palac-wolinia"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0799","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.61475,"lng":17.54027,"name_de":"Wollin","name_pl":"Wolinia \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wrac\u0142awek, po niemiecku Warzeln, a w zapisach dawnych 1388 Warzlaw, 1414 Froczelsdorf i oko\u0142o 1420 Warczil, to dawne dobra rycerskie na Powi\u015blu, w gminie Gardeja. \ud83d\udccc Histori\u0119 w\u0142a\u015bcicieli daje si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 przez pi\u0119\u0107 stuleci. Miejscowo\u015b\u0107 wzmiankowano ju\u017c w 1388 roku, gdy mieszka\u0142 tu Piotr; w 1543 roku wymienione s\u0105 Anna, Urszula i El\u017cbieta, c\u00f3rki zmar\u0142ego Tomasza Czerli\u0144skiego, p\u00f3\u017aniej pojawiaj\u0105 si\u0119 Biberszteinowie i Pilchowscy. Topografia Goldbecka z 1789 roku zapisuje Wrac\u0142awek jako folwark szlachecki nale\u017c\u0105cy do Trumiej, o dwudziestu dymach. Pod koniec XIX wieku maj\u0105tek liczy\u0142 527 hektar\u00f3w, w tym 387 roli, 57 \u0142\u0105k i 26 lasu. \u26a0 Wymienione sk\u0142adniki daj\u0105 razem 470 hektar\u00f3w, a nie 527 \u2014 pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu siedmiu hektar\u00f3w wypis nie przypisuje \u017cadnej kategorii. Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny von Rosenberg z pobliskiego Klecewa.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka, co dobrze t\u0142umaczy obecno\u015b\u0107 cmentarza: spis z 1885 roku wykaza\u0142 162 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 153 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119cioro katolik\u00f3w. Ci ostatni nale\u017celi do parafii w Szynwa\u0142dzie, a poczta mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Trumiejkach.\n\n\ud83d\udfe1 Cmentarz nie ma jednoznacznego potwierdzenia katalogowego \u2014 zastrze\u017cenie pozostaje w mocy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gardeja \u2014 cmentarze ewangelickie [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Wrac\u0142awek","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0413","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.641,"lng":19.17255,"name_de":"Warzeln","name_pl":"Wrac\u0142awek \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wrac\u0142awek, po niemiecku Warzeln, le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wie\u015b by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka \u2014 *S\u0142ownik geograficzny* notuje tu 153 ewangelik\u00f3w wobec zaledwie dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. \u26a0 W odczycie spisu z 1 grudnia 1885 roku wiersz Wrac\u0142awka stoi z pustymi kolumnami, wi\u0119c liczb tamtego spisu przytoczy\u0107 si\u0119 nie da.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni wie\u015b nie mia\u0142a; pozosta\u0142 po tutejszej wsp\u00f3lnocie cmentarz. \ud83d\udfe1 Daty jego za\u0142o\u017cenia ani stanu, w jakim si\u0119 zachowa\u0142, nie ustalono; ewidencja nie podaje nawet numeru dzia\u0142ki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, poz. 414.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 414","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Wrac\u0142awek","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1073","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.64198,"lng":19.16833,"name_de":"Warzeln","name_pl":"Wrac\u0142awek \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pw. Wniebowzi\u0119cia NMP (rejestr zabytk\u00f3w nr 312, 06.09.1962), konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej ceg\u0142\u0105, korpus z 1593 r. (pierwotnie prywatna kaplica rodziny Scheweke), wie\u017ca i cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia z XVIII w. Od 1639 r. pod zarz\u0105dem Gda\u0144ska; do 1945 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do ewangelik\u00f3w.","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":["https://biuletyn.net/powiat-gdanski/fls/bip_pliki/2020_10/BIPF5B0AF39F19DFBZ/27_XXVII_189_2020.pdf","https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/wroblewo","https://turystyczny.powiat-gdanski.pl/?product=wroblewo-kosciol"]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0476","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.25849,"lng":18.74721,"name_de":"Sperlingsdorf","name_pl":"Wr\u00f3blewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Sperlingsdorf)","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Wr\u00f3blewo, po niemiecku Sperlingsdorf, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich \u2014 dok\u0142adniej na \u017bu\u0142awach Stebleckich, nad Mot\u0142aw\u0105 \u2014 w gminie Suchy D\u0105b w powiecie gda\u0144skim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do Kreis Danziger Niederung: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\n\ud83d\udccc Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 zacz\u0105\u0142 si\u0119 od prywatnej kaplicy. Szachulcowy korpus, konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej ceg\u0142\u0105, postawiono w 1593 roku dla rodziny Scheweke; wie\u017c\u0119 z barokowym he\u0142mem i cz\u0119\u015b\u0107 wschodni\u0105 dobudowano w XVII i XVIII wieku. Od 1639 roku \u015bwi\u0105tynia znalaz\u0142a si\u0119 pod zarz\u0105dem Gda\u0144ska, a po Reformacji s\u0142u\u017cy\u0142a luteranom \u2014 albo, w p\u00f3\u017aniejszym okresie, wiernym Ko\u015bcio\u0142a unijnego. Wpisano j\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w 6 wrze\u015bnia 1962 roku pod numerem 312.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje we wsi 194 mieszka\u0144c\u00f3w: 130 ewangelik\u00f3w, 61 katolik\u00f3w i troje dysydent\u00f3w. Osadnicy mennoniccy byli na \u017bu\u0142awach obecni, ale w\u0142asnego zboru w tej wsi nie mieli.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 o\u0142tarz ze skrzyd\u0142ami; orygina\u0142y trafi\u0142y do Muzeum Narodowego w Gda\u0144sku, a od 2009 roku stoj\u0105 tu ich wierne kopie. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i jest dzi\u015b czynn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny.\n\n\ud83d\udccc Stron\u0119 katolick\u0105 reprezentuje tu ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, kt\u00f3ry w\u015br\u00f3d utraconych ko\u015bcio\u0142\u00f3w diecezji che\u0142mi\u0144skiej wymienia i ten: \u015bwi\u0105tynia we Wr\u00f3blewie, jak zapisa\u0142, \u201ezachodzi jako zlutrzona w drugiej po\u0142owie XVI wieku\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Biuletyn Informacji Publicznej powiatu gda\u0144skiego (uchwa\u0142a XXVII/189/2020); zulawy.infopl.info \u2014 Wr\u00f3blewo, gmina Suchy D\u0105b; turystyczny.powiat-gdanski.pl \u2014 Wr\u00f3blewo, ko\u015bci\u00f3\u0142.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zulawy.infopl.info / Wikipedia \u2014 Wr\u00f3blewo (Sperlingsdorf)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0385","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2555,"lng":18.7476,"name_de":"Sperlingsdorf","name_pl":"Wr\u00f3blewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Sperlingsdorf, ob. Wniebowzi\u0119cia NMP)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wronkowo, po niemiecku Idashof, to niewielkie dobra w powiecie cz\u0142uchowskim, za\u0142o\u017cone w 1853 roku. S\u0142ownik geograficzny podaje dla nich 1894 morgi obszaru, dziewi\u0119\u0107 budynk\u00f3w, jeden dom mieszkalny i dziewi\u0119tna\u015bcioro mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wszystkich wyznania ewangelickiego; parafia i poczta mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Czarnem.\n\n\u26a0 W\u0142asnego wiersza w wykazie gmin z 1885 roku Wronkowo nie ma. W dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu cz\u0142uchowskiego numeracja biegnie bez przerwy od Hohenkamp (strona 162, pozycja 109) do Klausfelde (pozycja 110), a wi\u0119c przez to samo miejsce, w kt\u00f3rym alfabet oddaje liter\u0119 I; w dziale gmin wiejskich po Heinrichswaldem (strona 160, pozycja 39) id\u0105 od razu nazwy na K. W odczycie ca\u0142ego spisu, obejmuj\u0105cym siedemna\u015bcie powiat\u00f3w Prus Zachodnich, nazwa Idashof nie pada ani razu. Dobra o jednym domu mieszkalnym bywa\u0142y w tym wykazie liczone jako miejsce zamieszkane w obr\u0119bie wi\u0119kszej jednostki i osobnego wiersza nie dostawa\u0142y.\n\n\ud83d\udfe1 O samym cmentarzu nie wiadomo dot\u0105d nic ponad to, \u017ce obiekt figuruje w ewidencji. Wojew\u00f3dzki wykaz cmentarzy ma dla gminy Czarne siedem wierszy i wszystkie dotycz\u0105 cmentarzy w samym mie\u015bcie \u2014 wojennego z lat 1914\u20131918, dw\u00f3ch historycznych, garnizonowego, cmentarza obozu Stalag II B Hammerstein, komunalnego, parafialnego i \u017cydowskiego. Istnienie i lokalizacja wronkowskiego cmentarza pozostaj\u0105 wi\u0119c na poziomie poszlak i wymagaj\u0105 sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Osada Wronkowo \u2014 polskawliczbach.pl","url":"https://www.polskawliczbach.pl/osada_Wronkowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0483","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69346,"lng":16.96905,"name_de":"Idashof","name_pl":"Wronkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wrz\u0105ca, po niemiecku Franzen, do 1945 roku le\u017ca\u0142a nie w powiecie s\u0142upskim, lecz w s\u0142awie\u0144skim (Kreis Schlawe) w rejencji koszali\u0144skiej, cho\u0107 dzi\u015b nale\u017cy do gminy Kobylnica w powiecie s\u0142upskim. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, w Ko\u015bciele unijnym staropruskim. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie postawiono nigdy \u2014 Wrz\u0105ca nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Gro\u00df Schl\u00f6nwitz, czyli w S\u0142onowicach, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142awno. Maj\u0105tek rycerski (Rittergut) do 1945 roku pozostawa\u0142 w r\u0119kach von Puttkamer\u00f3w. Wie\u015b ros\u0142a powoli: 215 mieszka\u0144c\u00f3w w 1818 roku, oko\u0142o 640 w 1939.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na zach\u00f3d od wsi, w znacznej odleg\u0142o\u015bci od zabudowa\u0144 \u2014 dochodzi\u0142a do niego droga polna, kt\u00f3ra okr\u0105\u017ca\u0142a go jeszcze od po\u0142udnia. Nie jest to zwyk\u0142y prostok\u0105t: nekropolia ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017cony, a ten w\u0105ski pas terenu usypano sztucznie i obsadzono d\u0119bami i \u015bwierkami. Dzisiaj ziele\u0144 cmentarza zla\u0142a si\u0119 w jedno z s\u0105siednim zagajnikiem i z zewn\u0105trz trudno powiedzie\u0107, gdzie si\u0119 ko\u0144czy jedno, a zaczyna drugie. Nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142o niewiele, ale to, co zosta\u0142o \u2014 cho\u0107by u\u0142amek marmurowego krzy\u017ca z wykutym napisem \u2014 m\u00f3wi o bogatych formach i o pierwotnym rozplanowaniu za\u0142o\u017cenia.\n\nW marcu 1945 roku wydano nakaz ewakuacji; cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wywieziono do Zwi\u0105zku Sowieckiego, reszt\u0119 ludno\u015bci niemieckiej wysiedlono do 1947 roku. Dzi\u015b Wrz\u0105ca jest wsi\u0105 rzymskokatolick\u0105, w parafii S\u0142onowice, w diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej.\n\n\u26a0 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne w atlasie wskazuj\u0105 \u015brodek wsi, nie cmentarz \u2014 ten le\u017cy od niej wyra\u017anie na zach\u00f3d. Do sprostowania po obje\u017adzie terenowym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Miejscowo\u015bci \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Miejscowo\u015bci \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Mazurkiewicz, M. Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0591","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35567,"lng":16.89358,"name_de":"Franzen","name_pl":"Wrz\u0105ca \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wrze\u015bcie, do 1945 roku Freist, by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 w Landkreis Stolp, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Notowane jest od 1285 roku, a miejsce kultu wzmiankowano tu w 1493 roku. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Freist) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, obejmuj\u0105cej mi\u0119dzy innymi Bi\u0119cino, Lubuczewo i Swochowo; w 1940 roku parafia liczy\u0142a 1485 cz\u0142onk\u00f3w. \ud83d\udccc Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 tej parafii daje si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 od 1585 roku \u2014 wtedy ordynowano tu Joachima G\u00f6tego, pierwszego z d\u0142ugiego szeregu duchownych spisanego przez Ernsta M\u00fcllera; powo\u0142ywali ich dziedzice, najpierw von Lettow, potem von Gutzmerow, a plebania sp\u0142on\u0119\u0142a 8 listopada 1825 roku. Sama miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a niemal jednolicie ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 205 ewangelik\u00f3w wobec jednego katolika, a w 1925 roku na 540 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142 r\u00f3wnie\u017c jeden katolik.\n\nDo ko\u0144ca XVIII wieku kazano tu po kaszubsku. Franz Tetzner podaje, \u017ce kaszubskie nabo\u017ce\u0144stwa usta\u0142y we Wrze\u015bciu oko\u0142o 1778 roku, a z tutejszych ksi\u0105g ko\u015bcielnych przytacza zapis z 1636 roku o przyj\u0119ciu ko\u015bcielnego znaj\u0105cego kaszubski \u2014 mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 ksi\u0119dzu przy starych kaszubskich ludziach, uczy\u0107 kaszubskie dzieci niemieckiego katechizmu i jak zwykle \u015bpiewa\u0107 oraz czyta\u0107 w ko\u015bciele po kaszubsku. Miejscowo\u015b\u0107 le\u017cy przy tym poza rejonem s\u0142owi\u0144skim: w\u0142a\u015bciwych S\u0142owi\u0144c\u00f3w Tetzner umieszcza w Gardnie, Smo\u0142dzinie, G\u0142\u00f3wczycach, Cecenowie i \u0141ebie.\n\nZachowany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki wzniesiono w latach 1872\u20131874 wed\u0142ug projektu inspektora Heithausa, a organy zbudowa\u0142 Christian Friedrich V\u00f6lkner. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; poewangelick\u0105 warstw\u0105 tego miejsca pozosta\u0142 cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go jako du\u017ce za\u0142o\u017cenie w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po wschodniej stronie drogi ku L\u0119kwicy, wykorzystywane do dzi\u015b zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem \u2014 mie\u015bci si\u0119 tam cmentarz parafialny. W\u0142a\u015bnie to nieprzerwane u\u017cytkowanie, wraz z licznymi aktami dewastacji, sprawi\u0142o, \u017ce niezagospodarowana zosta\u0142a ju\u017c tylko cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowo-zachodnia. \ud83d\udd34 Skal\u0119 strat monografia podaje wprost: dokumentacja archiwalna wskazuje, \u017ce u schy\u0142ku XX wieku by\u0142o tu ponad sto rozpoznawalnych miejsc poch\u00f3wku, z krzy\u017cami \u017celiwnymi z 1860 i 1861 roku \u2014 a na pocz\u0105tku XXI wieku wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych krzy\u017cy pad\u0142a \u0142upem poszukiwaczy z\u0142omu. Z pomnik\u00f3w udokumentowanych w 1995 roku zosta\u0142y fragmenty; jeden z nich nosi tablic\u0119 z poch\u00f3wkiem z 1918 roku.\n\n\ud83d\udccc We Wrze\u015bciu by\u0142y kolejno dwa cmentarze. Pierwszy otacza\u0142 pi\u0119tnastowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a po\u015bwiadczaj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 tu ju\u017c w 1493 roku, a jeszcze do 1708 roku g\u0142oszono w niej kazania po kaszubsku. Dzi\u015b na terenie przyko\u015bcielnym, ogrodzonym kamiennym murem, stoi tylko jeden wsp\u00f3\u0142czesny nagrobek: d\u0142ugoletniego proboszcza ksi\u0119dza Jerzego Liera, zmar\u0142ego w 2000 roku. Now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w stylu neogotyckim w latach 1872\u20131874.\n\n\ud83d\udd34 Przy drodze ku K\u0119pnu le\u017cy czynny cmentarz parafialny, na kt\u00f3rym chowano dawnych mieszka\u0144c\u00f3w. Od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku wida\u0107 tu proces zaw\u0142aszczania starego cmentarza na potrzeby wsp\u00f3\u0142czesnych poch\u00f3wk\u00f3w: przedwojenne groby s\u0105 likwidowane, a znacz\u0105ce je nagrobki usuwane na zaniedban\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 po drugiej stronie alejki. To jeden z niewielu przypadk\u00f3w w atlasie, gdzie niszczenie nie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 w PRL, lecz trwa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170, poz. 24; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 495 (has\u0142o Freist); F. Tetzner, Die Slowinzen und Lebakaschuben; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wrze\u015bcie.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0705","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.550122,"lng":17.109945,"name_de":"Freist","name_pl":"Wrze\u015bcie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wrze\u015bcie (po niemiecku Freist) to dawna wie\u015b w Kreis Lauenburg i. Pom. (Prowincja Pomorze), siedziba Amtsbezirk Freist. Historycznie dzieli\u0142a si\u0119 na cz\u0119\u015b\u0107 szlacheck\u0105 (Adlig Freist) i kr\u00f3lewsk\u0105 (K\u00f6niglich Freist), wzmiankowane ju\u017c w 1437 roku. Ludno\u015b\u0107 w silnie zluteranizowanym regionie by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Charbrowie (Charbrow, od 1937 Degendorf); katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. We wsi nie by\u0142o w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego \u2014 zachowa\u0142 si\u0119 natomiast cmentarz ewangelicki przy drodze do \u0141eby, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku Liczba mieszka\u0144c\u00f3w: 393 (1852), 679 (1925), 596 (1939). Po zaj\u0119ciu terenu przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 wiosn\u0105 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Cmentarz jest dzi\u015b zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty \u2014 ocala\u0142y ramy grob\u00f3w i coko\u0142y, brak czytelnego uk\u0142adu kwater, cho\u0107 granice nekropolii pozostaj\u0105 widoczne.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 Wrze\u015bcia do parafii w Charbrowie potwierdza Ernst M\u00fcller, wymieniaj\u0105c wie\u015b w jej sk\u0142adzie obok \u0141ebie\u0144ca, Wici\u0105\u017ca, Sp\u0119gawska i Nie\u015bmiachowa. Pierwszym znanym duchownym tej parafii by\u0142 Michael Quandt, ordynowany w 1553 roku przez doktora Johanna Funcke; s\u0142u\u017cy\u0142 wcze\u015bniej w Cz\u0142uchowie, No\u017cynie i Gardnie Wielkiej, a oko\u0142o 1564 roku przyszed\u0142 do Charbrowa.\n\n\ud83d\udccc We wrzeszcza\u0144skim ko\u015bciele m\u00f3wiono kiedy\u015b po kaszubsku. Franz Tetzner, wyliczaj\u0105c parafie, w kt\u00f3rych g\u0142oszono kazania \u201ew mowie, kt\u00f3ra jest z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d, dodaje, \u017ce nied\u0142ugo przedtem robiono to jeszcze we Wrze\u015bciu, \u0141upawie i D\u0119bnicy, a w powiecie miasteckim w Ko\u0142czyg\u0142owach i Cetyniu. Wie\u015b dawa\u0142a te\u017c Ko\u015bcio\u0142owi ludzi: Wilhelm Theodor Johannes Palis, urodzony tu 22 grudnia 1856 roku i ordynowany 1 pa\u017adziernika 1881, by\u0142 potem pastorem w Jassowie, a od 1905 roku w Langkafel.\n\n\u26a0 Nazw\u0119 wsi \u0142atwo pomyli\u0107 z drug\u0105. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego ma osobne has\u0142o \u201eWrze\u015bcie (d. nazwa: Freist)\u201d, ale opisuje pod nim inn\u0105 wie\u015b \u2014 le\u017c\u0105c\u0105 w gminie S\u0142upsk, z cmentarzem parafialnym w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, po wschodniej stronie drogi ku L\u0119kwicy. Ta druga miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w synodzie s\u0142upskim staromiejskim; tutejsze Wrze\u015bcie, w Kreis Lauenburg, nale\u017ca\u0142o do parafii w Charbrowie i Ernst M\u00fcller wymienia je w jej sk\u0142adzie pod nazw\u0105 Freest. S\u0142ownik geograficzny prowadzi obie osobno: Wrzeszcze Kr\u00f3lewskie i Wrzeszcze Szlacheckie (Freest) w powiecie l\u0119borskim oraz Wrze\u015bcie w powiecie s\u0142upskim.\n\nRozdzielno\u015b\u0107 obu Wrze\u015b\u0107 potwierdza tak\u017ce sam spis z 2 grudnia 1895 roku. W powiecie s\u0142upskim Freist wyst\u0119puje r\u00f3wnocze\u015bnie jako gmina wiejska, jako obw\u00f3d dworski i jako siedziba w\u0142asnej parafii ewangelickiej, do kt\u00f3rej nale\u017cy kilkana\u015bcie okolicznych wsi; w powiecie l\u0119borskim jest tylko jedna miejscowo\u015b\u0107 tej nazwy \u2014 Freist K\u00f6niglich \u2014 i podlega ona parafii w Charbrowie. Dwa powiaty, dwie parafie, osobne wiersze druku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze gminy Wicko \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013 (s. 200); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz. II, Szczecin 1912, has\u0142a Charbrow (s. 246) i Freist (s. 495); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIV, has\u0142o \u201eWrzeszcz\u201d; Baza punkt\u00f3w GPS Marka Drzewieckiego (pomiary terenowe 2013\u20132017); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze gminy Wicko \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013 (s. 200)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz. II, Szczecin 1912, has\u0142a Charbrow (s. 246) i Freist (s. 495)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIV, has\u0142o \u201eWrzeszcz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Baza punkt\u00f3w GPS Marka Drzewieckiego (pomiary terenowe 2013\u20132017)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0779","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.68576,"lng":17.6108,"name_de":"Freist","name_pl":"Wrze\u015bcie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wrze\u015bcie, po niemiecku Freist, le\u017cy oko\u0142o 10 km na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska i przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. By\u0142 to silny o\u015brodek ewangelicki \u2014 siedziba parafii w superintendenturze S\u0142upsk-Stare Miasto w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej, obejmuj\u0105cej mi\u0119dzy innymi Beckel, Kempen, L\u00fcbzow, Roggatz, Schwuchow i Seddin. Dwie z tych wsi trafi\u0142y tu z powodu bardzo ludzkiego: proboszcz Michael Grote poprosi\u0142 na pocz\u0105tku XVII wieku o do\u0142\u0105czenie jeszcze jednej wsi i o powi\u0119kszenie dochod\u00f3w, wi\u0119c do parafii Freist przy\u0142\u0105czono Schwuchow i Roggatz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano ju\u017c w 1493 roku, przebudowano w 1620, a obecn\u0105 budowl\u0119 wzniesiono w latach 1872\u20131874, z organami Christiana Friedricha V\u00f6lknera. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1485 wiernych, a sama wie\u015b 484 mieszka\u0144c\u00f3w w 1939 roku, niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelickich.\n\n\ud83d\udccc Dawniej m\u00f3wiono tu jednak inaczej. Z ksi\u0105g ko\u015bcielnych wynika, \u017ce w 1636 roku przyj\u0119to we Wrze\u015bciu ko\u015bcielnego, kt\u00f3ry rozumia\u0142 po kaszubsku \u2014 po to, by s\u0142u\u017cy\u0142 duchownemu przy starych kaszubskich ludziach, uczy\u0142 kaszubskie dzieci niemieckiego katechizmu, a w ko\u015bciele, jak by\u0142o w zwyczaju, \u015bpiewa\u0142 i czyta\u0142 po kaszubsku. Kaszubski jako j\u0119zyk nabo\u017ce\u0144stwa zanik\u0142 tu oko\u0142o 1778 roku; proboszcz Carl Georg Gottlob Riese, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 parafi\u0119 w latach 1786\u20131826, ju\u017c po kaszubsku nie g\u0142osi\u0142. \u26a0 Pami\u0119\u0107 o tym niemal nie mia\u0142a czego si\u0119 chwyci\u0107: plebania sp\u0142on\u0119\u0142a 8 listopada 1825 roku, a akta ko\u015bcielne sp\u0142on\u0119\u0142y w 1835 roku.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, latem 1945 roku przej\u0119li j\u0105 polscy osadnicy, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przeszed\u0142 w r\u0119ce Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego i jest dzi\u015b siedzib\u0105 parafii.\n\n\ud83d\udccc Tutejszy cmentarz to du\u017ce za\u0142o\u017cenie w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po wschodniej stronie drogi do L\u0119kwicy, u\u017cywane do dzi\u015b zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem jako cmentarz parafialny. W\u0142a\u015bnie dlatego zachowa\u0142o si\u0119 z niego niewiele: intensywne u\u017cytkowanie i akty dewastacji dawnych nagrobk\u00f3w sprawi\u0142y, \u017ce nietkni\u0119ta pozosta\u0142a tylko cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowo-zachodnia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska \u2014 Wrze\u015bcie; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 312.*","built_year":1874,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska \u2014 Wrze\u015bcie","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wrze%C5%9Bcie_(powiat_s%C5%82upski)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0265","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.550122,"lng":17.109945,"name_de":"Freist","name_pl":"Wrze\u015bcie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Freist)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki wsi Wrze\u015bcie (po niemiecku K\u00f6niglich Freist), gmina Wicko, powiat l\u0119borski. Po\u0142o\u017cony poza zabudow\u0105, w lesie przy drodze z Charbrowa do Wrze\u015bcia, oko\u0142o 2 km od zjazdu; granice nekropolii wyznacza zachowany murek obwodowy. Za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX w. Uk\u0142ad kwater zatarty, zachowany pierwotny uk\u0142ad zieleni, mi\u0119dzy innymi dwa d\u0119by. W centralnym punkcie pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej \u2014 bry\u0142a oko\u0142o 150 \u00d7 90 \u00d7 30 cm na cokole z kamiennej kostki, wysoko\u015b\u0107 oko\u0142o 2 m, z czarn\u0105 tablic\u0105 inskrypcyjn\u0105 wymieniaj\u0105c\u0105 trzynastu poleg\u0142ych i zaginionych z gminy K\u00f6niglich Freist; monument odnowiony, tablica zrekonstruowana. Nagrobki zdewastowane, teren przekopany, zachowa\u0142y si\u0119 kamienne postumenty i ramy mogi\u0142. \ud83d\udfe1 Wszystkie dane pochodz\u0105 z jednego \u017ar\u00f3d\u0142a (dokumentacja terenowa FotoExploracje L\u0119bork, 2013) \u2014 do potwierdzenia kart\u0105 cmentarza WUOZ Delegatura w S\u0142upsku.\n\n\u26a0\ud83d\udd34 Sprostowanie nazwy, 3 IX 2026. Obiekt figurowa\u0142 w atlasie jako \u201eWrze\u015bnia\u201d \u2014 to pomy\u0142ka: pole miejscowo\u015bci, nazwa niemiecka (*K\u00f6niglich Freist*) i ca\u0142a tre\u015b\u0107 opisu m\u00f3wi\u0105 o Wrze\u015bciu w gminie Wicko. Wrze\u015bnia le\u017cy w Wielkopolsce i nie ma z t\u0105 wsi\u0105 nic wsp\u00f3lnego.\n\n\ud83d\udccc Wrze\u015bcie dzieli\u0142o si\u0119 na cz\u0119\u015b\u0107 kr\u00f3lewsk\u0105 i szlacheck\u0105. Ten obiekt dotyczy kr\u00f3lewskiej (*K\u00f6niglich Freist*); cz\u0119\u015b\u0107 szlachecka \u2014 *Adlig Freest* \u2014 to dzisiejsze Wrze\u015bcienko, uj\u0119te osobno jako CM-0895. W atlasie jest te\u017c CM-0779 Wrze\u015bcie (*Freist*) w tej samej gminie.\n\n\ud83d\udfe1 Ten opis nie ma podanego \u017ar\u00f3d\u0142a. Rekord nie zawiera odsy\u0142acza do literatury ani ewidencji, a tekst podaje fakty sprawdzalne \u2014 nazw\u0119 niemieck\u0105, przynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjn\u0105, daty. Przed publikacj\u0105 wymaga uzupe\u0142nienia atrybucji.\n\n\ud83d\udccc Na opuszczonym cmentarzu poza wsi\u0105 stoi granitowy pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 p\u0142yta o wymiarach stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu na dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t centymetr\u00f3w, wysoka na jakie\u015b dwa metry, ustawiona na podstawie z kamiennych kostek. Na przedniej p\u0142aszczy\u017anie umieszczono czarn\u0105 tablic\u0119 inskrypcyjn\u0105 zdobion\u0105 motywem li\u015bci jemio\u0142y i d\u0119bu, a napis g\u0142osi: \u201eW wojnie \u015bwiatowej zmarli \u015bmierci\u0105 bohatera za ojczyzn\u0119 z gminy Wrze\u015bcie Kr\u00f3lewskie\u201d. Pomnik niedawno odnowiono \u2014 oczyszczono tablic\u0119 i uzupe\u0142niono ubytki podstawy \u2014 ale wie\u0144cz\u0105cy go dawniej wizerunek Krzy\u017ca \u017belaznego zosta\u0142 zniszczony.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0954","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":null,"lng":null,"name_de":"K\u00f6niglich Freist","name_pl":"Wrze\u015bcie (K\u00f6niglich Freist) \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wrze\u015bcienko, po niemiecku Adlig Freest (spotyka si\u0119 te\u017c zapis Adlig Freist), by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim w powiecie l\u0119borskim, w prowincji Pomorze; od 1781 roku nale\u017ca\u0142o do rodu von Somnitz, w 1925 roku liczy\u0142o 256 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1928 w\u0142\u0105czono je do gminy Wrze\u015bcie. Obie miejscowo\u015bci bywaj\u0105 mylone, cho\u0107 spisy prowadz\u0105 je osobno: w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Wrze\u015bcie wyst\u0119puje jako gmina wiejska z 357 ewangelikami i czworgiem \u017byd\u00f3w, a Wrze\u015bcienko jako obw\u00f3d dworski z 233 ewangelikami i jednym katolikiem. Urz\u0105d stanu cywilnego obie mia\u0142y w Roszczycach, Wrze\u015bcienko nale\u017ca\u0142o przy tym do okr\u0119gu urz\u0119dowego Szczenurze.\n\nEwangelicy z Wrze\u015bcienka chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie \u2014 M\u00fcller wymienia Freest na pierwszym miejscu w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii. Charbrowsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w 1669 roku kosztem 4904 talar\u00f3w, a patronat sprawowali von Somnitzowie, sami wyznania reformowanego; luteranie i reformowani po\u0142\u0105czyli si\u0119 tam w jeden Ko\u015bci\u00f3\u0142 unijny w 1817 roku. W samym Wrze\u015bcienku nie by\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy \u2014 tylko cmentarz, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku i u\u017cytkowany g\u0142\u00f3wnie do lat trzydziestych XX wieku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Charbrowie przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Cmentarz we Wrze\u015bcienku jest dzi\u015b zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty, przekopany przez poszukiwaczy; zosta\u0142y z niego kamienne postumenty i ramy mogi\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ziemi l\u0119borskiej, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 186, pozycja 10 oraz strona 190, pozycja 81); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912, has\u0142o Charbrow, s. 246; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, L\u0119bork 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ziemi l\u0119borskiej, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 190, pozycja 81 (\u201eFreckt, Adlig\u201d) oraz strona 186, pozycja 10 (\u201eFreist, K\u00f6niglich\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Charbrow, s. 246; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, pozycja 3 (Charbrowo); M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eWrze\u015bcie \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej\u201d; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 200","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0895","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.688839,"lng":17.652417,"name_de":"Adlig Freest (Adlig Freist); niem. nazwa zespo\u0142u wsi: Freist, Kr. Lauenburg i. Pom.","name_pl":"Wrze\u015bcienko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wycinki w gminie Osiek, w powiecie starogardzkim, by\u0142y wsi\u0105 katolick\u0105 z niewielk\u0105 ewangelick\u0105 mniejszo\u015bci\u0105. Spis z 1885 roku i S\u0142ownik geograficzny zgodnie podaj\u0105 467 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 48 ewangelik\u00f3w i 419 katolik\u00f3w; ci ostatni nale\u017celi do parafii w Osieku.\n\nPo tej mniejszo\u015bci zosta\u0142 cmentarz ewangelicki, czynny do 1945 roku. Po wojnie go opuszczono i dzi\u015b stoi w zadrzewieniu, w kt\u00f3rym rozpozna\u0107 mo\u017cna ju\u017c tylko relikty mogi\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Wycinki","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0213","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70441,"lng":18.48851,"name_de":"Wittschinken","name_pl":"Wycinki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wyczechy, po niemiecku Geglenfelde, a w zapisie z 1360 roku *Geylenfelda*, le\u017ca\u0142y w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim.\n\n\ud83d\udd34 Liczby, kt\u00f3re dot\u0105d sta\u0142y w tym opisie \u2014 342 mieszka\u0144c\u00f3w, 337 ewangelik\u00f3w, czworo \u017byd\u00f3w i jeden katolik przy pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu domach \u2014 nale\u017c\u0105 do zupe\u0142nie innej wsi. Sprawdzi\u0142em wykaz gmin z 1885 roku: to wiersz Gro\u00df Wittfelde (strona 158, pozycja 35), le\u017c\u0105cego na drugim kra\u0144cu powiatu i przypisanego do parafii ewangelickiej w Baldenburgu. Wyczechy maj\u0105 w tym samym wykazie w\u0142asny wiersz (strona 162, pozycja 100, w odczycie frakturowym \u201eSeglenfelde\u201d): 152 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 144 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Olszanowie i katolickiej w Czarnem \u2014 a wi\u0119c dok\u0142adnie przy tej parafii, kt\u00f3r\u0105 opis sam wymienia\u0142. P\u00f3\u017aniejsze liczby mieszka\u0144c\u00f3w: 178 os\u00f3b w 1925 roku, 211 w 1933 i 179 w 1939, zgadzaj\u0105 si\u0119 z t\u0105, mniejsz\u0105 skal\u0105 wsi.\n\n\ud83d\udd34 Odpada wraz z tym zdanie, jakoby nieliczni katolicy nale\u017celi do parafii w Nadziejewie: Nadziejewo nigdy nie by\u0142o siedzib\u0105 parafii katolickiej. Ci z Wyczech chodzili do Czarnego.\n\nWe wsi nie by\u0142o czynnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 ewangelicy chodzili do \u015bwi\u0105tyni w Olszanowie, dzia\u0142a\u0142a natomiast szko\u0142a ewangelicka. \ud83d\udd34 Opowie\u015b\u0107 o dawnej \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3ra w czasach Reformacji sta\u0142a si\u0119 protestancka i wkr\u00f3tce przesta\u0142a istnie\u0107, a po kt\u00f3rej \u015blad odnalaz\u0142 si\u0119 w 1869 roku wraz z kamienn\u0105 kropielnic\u0105 wykopan\u0105 na starym cmentarzu katolickim, stoi w \u017ar\u00f3dle przy innym ha\u015ble i do Wyczech si\u0119 nie odnosi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Mapa Wyczech \u2014 emiejsca.pl","url":"https://mapy.emiejsca.pl/wyczechy_czarne_czluchowski_pomorskie,mapa.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Wittfelde, w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0482","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.68911,"lng":17.04057,"name_de":"Geglenfelde","name_pl":"Wyczechy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wysokie, po niemiecku Hohenfelde, le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Nie by\u0142a to zwyk\u0142a wie\u015b: inwentarz starostwa l\u0119borskiego z 1658 roku, wydrukowany przez Cramera, opisuje Wysokie jako folwark urz\u0119du kr\u00f3lewskiego i wylicza je na pierwszym miejscu w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105cych do ko\u015bcio\u0142a w Brze\u017anie \u2014 obok samego Brze\u017ana, \u015awietlina oraz zapisanych po niemiecku Lanz, Relow i Kotzow, a tak\u017ce szlacheckiego dworu w Strzel\u0119cinie. Ten sam inwentarz zapisa\u0142, \u017ce zim\u0105 1656 roku folwark spalono doszcz\u0119tnie i \u017ce zosta\u0142y po nim tylko stara owczarnia i piekarnia; dwa lata p\u00f3\u017aniej Wysokie zn\u00f3w obsiewano ozimin\u0105.\n\nZwi\u0105zek z Brze\u017anem przetrwa\u0142 do ko\u0144ca. Tam by\u0142a parafia ewangelicka i tam te\u017c urz\u0105d stanu cywilnego; katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku, s\u0105d by\u0142 l\u0119borski, a obw\u00f3d urz\u0119dowy nosi\u0142 nazw\u0119 Schweslin, czyli \u015awietlino. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; mia\u0142a tylko cmentarz. \ud83d\udccc Dwie niezale\u017cne liczby \u0142adnie si\u0119 tu schodz\u0105: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 326 ewangelik\u00f3w i zaledwie jednego katolika, a Meyers Gazetteer oko\u0142o 1905 roku podaje 327 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 dok\u0142adnie tylu, ilu dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej naliczono wyznawc\u00f3w obu Ko\u015bcio\u0142\u00f3w razem.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku na powierzchni oko\u0142o dwudziestu ar\u00f3w i otoczono kamiennym murem. Le\u017cy w lesie, po po\u0142udniowej stronie polnej drogi z Wysokiego do Brze\u017ana L\u0119borskiego, jakie\u015b dziewi\u0119\u0107set metr\u00f3w na zach\u00f3d od dawnej szko\u0142y. Po 1945 roku ewangelicka, niemiecka ludno\u015b\u0107 wsi odesz\u0142a, a nekropolia zosta\u0142a opuszczona i zaros\u0142a lasem \u2014 ocala\u0142e fragmenty nagrobk\u00f3w trudno dzi\u015b odnale\u017a\u0107. W dawnym budynku szko\u0142y od 2005 roku dzia\u0142a filialna kaplica katolicka pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Faustyny Kowalskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1939,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0193","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wysokie/wysokie__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.63582,"lng":17.89394,"name_de":"Hohenfelde","name_pl":"Wysokie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Sobieszewie (po niemiecku Bohnsack). \u015awi\u0105tynia nieznanego pierwotnie wezwania istnia\u0142a tu prawdopodobnie ju\u017c w XVI wieku (odnotowana w aktach wizytacji biskupa Rozdra\u017cewskiego z 1583 roku) i zosta\u0142a przej\u0119ta przez luteran. Duchowni lutera\u0144scy s\u0105 tu po\u015bwiadczeni od 1590 roku. Budowla o konstrukcji szachulcowej, sze\u015bcioosiowa, na rzucie prostok\u0105ta, kryta dachem dwuspadowym z karpi\u00f3wki. W latach 1683\u20131687, za pastora Petera Rechoviusa, przeprowadzono gruntown\u0105 przebudow\u0119 w duchu baroku: dobudowano wie\u017c\u0119 i nowy ch\u00f3r dla organ\u00f3w. W 1689 roku zawieszono dzwon odlany przez Absalona Witlowskiego (przelany w 1702 roku). Nowy o\u0142tarz sprawiono w 1741 roku, kaplic\u0119 dobudowano w 1745 roku, ambon\u0119 w 1771 roku. Renowacje przeprowadzono w 1823 i 1845 roku po zniszczeniach huraganu 1818 i powodzi 1840 roku. W 1945 roku zb\u00f3r cz\u0119\u015bciowo rozebrano \u2014 materia\u0142 zu\u017cyto na budow\u0119 schron\u00f3w dla Wehrmachtu \u2014 a cz\u0119\u015bciowo uleg\u0142 zniszczeniu wskutek ostrza\u0142u artyleryjskiego (wie\u017ca, kruchta, dachy, ch\u00f3r, galerie, okna i drzwi). W lipcu 1946 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekazano saletynom; 1 stycznia 1947 roku erygowano parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Salety\u0144skiej, a 5 pa\u017adziernika 1947 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 konsekrowano, wi\u0105\u017c\u0105c to z objawieniami w La Salette. \ud83d\udfe1 Uzasadnienie rocznicowe si\u0119 nie liczy: objawienia mia\u0142y miejsce 19 wrze\u015bnia 1846 roku, wi\u0119c setna rocznica wypad\u0142a w 1946, i to we wrze\u015bniu. Sama data konsekracji mo\u017ce by\u0107 prawdziwa \u2014 pow\u00f3d podany w \u017ar\u00f3dle wymaga sprawdzenia. Budowla sp\u0142on\u0119\u0142a ca\u0142kowicie 22 lutego 1986 roku; na jej miejscu stan\u0105\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142. Przy \u015bwi\u0105tyni funkcjonowa\u0142 od XVII wieku cmentarz ewangelicki (0,4 ha), u\u017cytkowany do 1945 roku, a od ko\u0144ca XIX wieku ju\u017c tylko sporadycznie; zdewastowany teren zniwelowano w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Zachowa\u0142y si\u0119 dwie rokokowe stele z piaskowca z drugiej po\u0142owy XVIII wieku \u2014 Gerharda Bartscha (1704\u20131777), so\u0142tysa i starszego zwierzchnika ko\u015bcio\u0142a w Sobieszewie, oraz Korneliusa Kohna i Jakoba Grosznika, starszych ko\u015bcielnych \u2014 ustawione dzi\u015b na trawniku przy wej\u015bciu do ko\u015bcio\u0142a.\n\n\ud83d\udccc Prawo patronatu nad tutejszym ko\u015bcio\u0142em mia\u0142o miasto Gda\u0144sk \u2014 i dlatego, jak pisze Fankidejski, nie da\u0142o si\u0119 go utrzyma\u0107 w r\u0119kach katolickich.\n\n\ud83d\udd34 Jako pierwszego lutera\u0144skiego pastora \u017ar\u00f3d\u0142o wymienia Miko\u0142aja Mensla w 1594 roku.\n\n\ud83d\udccc Sobieszewo dzieli\u0142o ten los z ca\u0142ym pasem wsi wok\u00f3\u0142 Gda\u0144ska, kt\u00f3re Fankidejski wylicza jednym ci\u0105giem, bo mechanizm by\u0142 wsz\u0119dzie ten sam: rada miejska, sama lutera\u0144ska, obsadza\u0142a duchownych bez pytania biskupa. Dlatego w\u0142a\u015bnie z tych parafii znamy nazwiska i daty \u2014 magistrat prowadzi\u0142 spisy swoich pastor\u00f3w.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii (jako \u201eBohnsack\u201d, diecezja Danziger Nehrung): po\u015bwi\u0119cony 11 stycznia 1824 roku, konstrukcji szachulcowej, pod patronatem magistratu, 3800 dusz w parafii. \n\nSpis duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa notuje, \u017ce w 1709 roku obj\u0105\u0142 tutejsz\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 Daniel Hartsch, kt\u00f3ry przedtem, od 1703 roku, by\u0142 duchownym w mie\u015bcie (pierwsze kazanie wyg\u0142osi\u0142 w pierwszy dzie\u0144 Wielkanocy). W spisie zapisano to jednym zdaniem: \u201eWard Pred. in Bohnsack\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 396; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, Gda\u0144sk 1713, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105 do 1799 roku, s. 26; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":1687,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sobieszewo (Gda\u0144sk) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Sobieszewo_(Gda%C5%84sk)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 396","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0011","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3443119,"lng":18.8256616,"name_de":"Bohnsack","name_pl":"Wyspa Sobieszewska / Sobieszewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Bohnsack)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wytowno (niem. Weitenhagen), wie\u015b w Kreis Stolp w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, by\u0142a przed 1945 rokiem rdzennie ewangelicka i stanowi\u0142a siedzib\u0119 w\u0142asnej parafii lutera\u0144skiej w synodzie s\u0142upskim miejskim. Ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a \u015bwi\u0105tynia w Gro\u00df-Machmin (Machowino), a do parafii nale\u017ca\u0142y jeszcze Klein-Machmin (Machowinko), Bedlin (Bydlino) i Carzin (Karzcino); kolacja spoczywa\u0142a w r\u0119kach w\u0142a\u015bcicieli tych d\u00f3br oraz d\u00f3br Klein-Machmin. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1910 wiernych. We wsi zachowa\u0142 si\u0119 \u015bredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ceglana wie\u017ca z XIV wieku i szachulcowy korpus z XVII wieku \u2014 dzi\u015b rzymskokatolicki, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Wytowno w dw\u00f3ch wierszach, bo wie\u015b i maj\u0105tek prowadzono osobno: gmina wiejska (strona 174, pozycja 142) liczy\u0142a 257 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, obw\u00f3d dworski (strona 184, pozycja 318) \u2014 264 ewangelik\u00f3w i \u017cadnego katolika.\n\nDawny cmentarz za\u0142o\u017cono na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, przy drodze prowadz\u0105cej ku wsi Smu\u017cki, i do dzi\u015b u\u017cytkowany jest jako parafialny. Pierwotnie by\u0142 dwukwaterowy, a jego uk\u0142ad dzieli\u0142a wzd\u0142u\u017cna aleja obsadzona w cz\u0119\u015bci daglezjami \u2014 to jedyny cmentarz w powiecie z tak\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105. W 1994 roku odnotowano, \u017ce nagrobki dawnego cmentarza usuni\u0119to z ich miejsc i z\u0142o\u017cono w jego centralnej cz\u0119\u015bci; na pocz\u0105tku 2012 roku regionalna prasa zosta\u0142a powiadomiona o usuni\u0119ciu pozosta\u0142o\u015bci po kamiennych nagrobkach, kt\u00f3re mia\u0142y wr\u00f3ci\u0107 na dawne miejsca. Z krzy\u017cy \u017celiwnych ocala\u0142 jeden, upami\u0119tniaj\u0105cy Auguste Ratzke, zmar\u0142\u0105 w 1930 roku.\n\nPo 1945 roku powsta\u0142a we wsi polska parafia rzymskokatolicka (1946, ksi\u0105dz Jan Zieja), a cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza pozostaje w u\u017cyciu. W 1907 roku parafia ewangelicka nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego miejskiego (\u201eSynode Stolp Stadt\u201d) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze.\n\n\ud83d\udccc Sprzeczno\u015bci nie ma \u2014 oba \u015bwiadectwa opisuj\u0105 ten sam czynny cmentarz parafialny po zachodniej stronie wsi, tylko z r\u00f3\u017cn\u0105 dok\u0142adno\u015bci\u0105. Monografia podaje kierunek i drog\u0119: \u201ena po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, przy drodze prowadz\u0105cej w kierunku wsi Smu\u017cki. Do dzisiaj u\u017cytkowany jest jako cmentarz parafialny\u201d. Portal cmentarze.slupsk.pl m\u00f3wi og\u00f3lniej o zachodnim skraju wsi przy drodze do Ustki, ale sam umieszcza ocala\u0142y krzy\u017c Auguste Ratzke na skraju po\u0142udniowo-zachodnim, a punkt GPS przesuni\u0119to w dossierze o oko\u0142o 0,9 kilometra w\u0142a\u015bnie na po\u0142udniowy zach\u00f3d. Mocniejsze i dok\u0142adniejsze jest \u015bwiadectwo monografii, wi\u0119c zostaje \u201ena po\u0142udniowy zach\u00f3d, przy drodze ku Smu\u017ckom\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Szczecin 1912; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (portal cmentarze.slupsk.pl, Jaros\u0142aw D\u0105browski), has\u0142o Wytowno.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wytowno \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/wytowno/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 238); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eWeitenhagen, Mater, adelig \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 483\u2013484]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 142) i (strona 184, pozycja 318)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Szczecin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (portal cmentarze.slupsk.pl, Jaros\u0142aw D\u0105browski), has\u0142o Wytowno","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0769","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58273,"lng":16.96456,"name_de":"Weitenhagen","name_pl":"Wytowno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wytowno, po niemiecku Weitenhagen, to wie\u015b nad jeziorem, wzmiankowana ju\u017c w XIV wieku, kt\u00f3ra przyj\u0119\u0142a protestancki charakter wraz z reformacyjnymi postanowieniami sejmu trzebiatowskiego z 13 grudnia 1534 roku. Tutejszy zb\u00f3r nale\u017ca\u0142 odt\u0105d do synodu s\u0142upskiego, a ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142o Machowino (Gro\u00df Machmin), kt\u00f3re ma w atlasie w\u0142asny wpis, podobnie jak tamtejszy cmentarz; do parafii nale\u017ca\u0142y ponadto Klein-Machmin, Bedlin i Carzin, a prawo powo\u0142ywania duchownego mieli w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br. W 1940 roku parafia liczy\u0142a wraz z fili\u0105 w Machowinie blisko 1910 wiernych, a w 1907 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego miejskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze.\n\nSam ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z drugiej po\u0142owy XVII wieku \u2014 to budowla z muru pruskiego, bez wyodr\u0119bnionego prezbiterium, kt\u00f3rej murowana wie\u017ca i zachodnia przybud\u00f3wka s\u0105 starsze od nawy. Ca\u0142o\u015b\u0107 odnowiono w 1880 roku. We wn\u0119trzu zachowa\u0142o si\u0119 bogate dziedzictwo ewangelickie: o\u0142tarz z drugiej po\u0142owy XVII wieku z gotyckimi rze\u017abami, ambona \u0142\u0105cz\u0105ca elementy barokowe i neogotyckie, empora z po\u0142owy XVIII wieku, pi\u0119kny prospekt organowy z XIX wieku, a tak\u017ce zawieszony pod sufitem model statku wotywnego z napisem \u201eSoli Deo Gloria\u201d i z\u0142ocony srebrny kielich z 1662 roku, ufundowany przez Margaret\u0119 Agnes von Winterfeld. Przed ko\u015bcio\u0142em stoi przedwojenny pomnik parafian poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n\ud83d\udccc W\u015br\u00f3d zabytk\u00f3w wn\u0119trza jest jeden, kt\u00f3ry ma \u015bwiadka w zapisie sprzed stu lat: epitafium pastora Marcina Westphala z 1680 roku, przedstawiaj\u0105ce duchownego z rodzin\u0105 u st\u00f3p ukrzy\u017cowanego Zbawiciela. Westphal prowadzi\u0142 t\u0119 parafi\u0119 od 1652 roku, ordynowany w Szczecinie przez Jakoba Fabriciusa, i zmar\u0142 w 1690 roku \u2014 a jego pomnik w ko\u015bciele, z rodzin\u0105 pod krzy\u017cem Chrystusa, odnotowa\u0142 w wykazie duchownych Pomorza Ernst M\u00fcller.\n\nLista tutejszych duchownych zaczyna si\u0119 jeszcze przed sejmem trzebiatowskim: kronika parafialna wymienia oko\u0142o 1530 roku niejakiego Zinkla. O jego nast\u0119pcy Joachimie L\u00fcdeke, powo\u0142anym w 1563 roku, matryku\u0142a ko\u015bcielna w Machowinie z 12 lipca 1590 roku notuje, \u017ce przyby\u0142 z Polski, sk\u0105d musia\u0142 uchodzi\u0107 z powodu wyznania. Paul Klein zrezygnowa\u0142 w 1724 roku, straciwszy wzrok, i zmar\u0142 w 1740 roku w wieku 76 lat. Za Andreasa Joachima Albertiego, syna proboszcza z Wrze\u015bcia, wybudowano w 1770 roku now\u0105 plebani\u0119 i dom ko\u015bcielnego. Potem przez trzy czwarte wieku parafi\u0119 trzyma\u0142a jedna rodzina: Johann Ludwig Arnold od 1804 do 1838 roku i jego syn Heinrich Ludwig, urodzony 18 wrze\u015bnia 1808 roku w Wytownie, do 1879 roku \u2014 ten przybra\u0142 nazwisko Eggebert po przodku, lekarzu Johannie Eggebercie (1671), bo takim warunkiem obwarowane by\u0142o rodzinne stypendium. Ernst Friedrich Hentschel, proboszcz od 1879 roku, zosta\u0142 w lutym 1894 roku superintendentem synodu s\u0142upskiego miejskiego.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; kielich z 1662 roku i pomnik poleg\u0142ych zosta\u0142y na miejscu.\n\n\ud83d\udccc Dawny cmentarz le\u017cy na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, przy drodze do Smu\u017cek, i s\u0142u\u017cy do dzi\u015b jako parafialny. Pierwotnie dwukwaterowy, dzielony wzd\u0142u\u017cn\u0105 alej\u0105 obsadzon\u0105 w cz\u0119\u015bci daglezjami \u2014 to jedyny cmentarz w powiecie z tak\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105. W 1994 roku odnotowano, \u017ce nagrobki dawnego cmentarza usuni\u0119to z ich miejsc i z\u0142o\u017cono w cz\u0119\u015bci centralnej; na pocz\u0105tku 2012 roku prasa regionalna donosi\u0142a o usuni\u0119ciu pozosta\u0142o\u015bci po kamiennych nagrobkach, kt\u00f3re mia\u0142y wr\u00f3ci\u0107 na dawne miejsca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) / cmentarze.slupsk.pl \u2014 Wytowno; ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka \u2014 Zabytek.pl; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2024; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 237.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Zabytek.pl (NID) / cmentarze.slupsk.pl \u2014 Wytowno","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki par. pw. \u015bw. Franciszka \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/wytowno-kosciol-par-pw-sw-franciszka-z-asyzu"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0268","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5881,"lng":16.9754,"name_de":"Weitenhagen","name_pl":"Wytowno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Franciszka z Asy\u017cu)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Z\u0105binowice, po niemiecku Gersdorf, po kaszubsku Z\u00e3bienica, le\u017ca\u0142y przed 1945 rokiem w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w pruskiej prowincji Pomorze. Wie\u015b jest stara: ju\u017c w 1350 roku komtur domowy Bytowa, brat Niclas von der Frantz, nada\u0142 cztery wolne w\u0142\u00f3ki w Borzytuchomiu \u201eswojemu wiernemu so\u0142tysowi Jerzemu z Gersdorfu\u201d. U Cramera miejscowo\u015b\u0107 wyst\u0119puje pod pe\u0142niejsz\u0105 nazw\u0105 Georgendorf i to tutaj \u2014 obok w\u0142asnego Pomyska \u2014 od 1390 roku siedzia\u0142 r\u00f3d von Pomeiske, z kt\u00f3rego wychodzili s\u0119dziowie ziemscy ziemi bytowskiej. Meyers notuje tu oko\u0142o 1900 roku wie\u015b licz\u0105c\u0105 385 mieszka\u0144c\u00f3w, z w\u0142asnym urz\u0119dem stanu cywilnego i w\u0142asnym obwodem urz\u0119dowym. Ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a \u017cadna z tutejszych wsp\u00f3lnot: i ewangelicy, i katolicy nale\u017celi do parafii w Bytowie.\n\nPrzewaga ewangelik\u00f3w by\u0142a przy tym wyra\u017ana. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Z\u0105binowice w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska ze strony 196, spod pozycji 8, liczy\u0142a 102 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a obw\u00f3d dworski ze strony 198, spod pozycji 50 \u2014 192 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w; razem daje to 294 ewangelik\u00f3w wobec 20 katolik\u00f3w.\n\nTo jedna z tych wsi bytowskich, gdzie kaszubska ludno\u015b\u0107 pozosta\u0142a przy luteranizmie, a jedynym miejscem ko\u015bcielnym w\u0142asnej wsp\u00f3lnoty by\u0142 cmentarz.\n\nPo 1945 roku wie\u015b w\u0142\u0105czono do Polski, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Cmentarz nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w, figuruje natomiast w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w jako historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142ce numer 22. \ud83d\udfe1 Stanu nekropolii nie sprawdzono na miejscu; opisywano j\u0105 jako teren o zatartej granicy z lasem, z nieczytelnym uk\u0142adem \u015bcie\u017cek i podzia\u0142em na kwatery. Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia ani danych o poch\u00f3wkach nie ustalono. Dzi\u015b Z\u0105binowice licz\u0105 422 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki / pomorskie / powiat bytowski \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0457","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15114,"lng":17.53873,"name_de":"Gersdorf","name_pl":"Z\u0105binowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017babno, po niemiecku Zabno, le\u017ca\u0142o w powiecie chojnickim i by\u0142o wsi\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci katolick\u0105, z wyra\u017an\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 ewangelick\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 124 mieszka\u0144c\u00f3w: 79 katolik\u00f3w i 45 ewangelik\u00f3w. \ud83d\udccc Ci ostatni nie chodzili do Chojnic, cho\u0107 powiat by\u0142 chojnicki \u2014 spis kieruje ich do Friedrichsbruch, filii parafii chojnickiej, kt\u00f3ra od 1863 roku prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne, a akta zast\u0119pcze dla niej spisywano w Kosobudach. Katolicy nale\u017celi do Brus.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku i przetrwa\u0142 w miejscowej pami\u0119ci pod nazw\u0105 \u201eRitinek\u201d. Le\u017cy w pobli\u017cu stacji kolejowej \u017babno, przy le\u015bnej drodze do Czarni\u017ca, niedaleko szosy z Chojnic do Brus, nieogrodzony i wch\u0142oni\u0119ty przez las. Zachowa\u0142 si\u0119 szcz\u0105tkowo, o nieczytelnym uk\u0142adzie, z najstarszym nagrobkiem z lat siedemdziesi\u0105tych XIX wieku.\n\n\ud83d\udccc Reszty dope\u0142ni\u0142a nawa\u0142nica z nocy z 11 na 12 sierpnia 2017 roku \u2014 ta sama, kt\u00f3ra po\u0142o\u017cy\u0142a bory tucholskie. Zabra\u0142a las i pozosta\u0142e nagrobki naraz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Brusy, poz. 321.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.brusy.pl","url":"https://bip.brusy.pl/pliki/brusy/zalaczniki/12272/gminny-program-opieki-nad-zabytkami.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Zabno","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1031","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.852,"lng":17.712,"name_de":"Zabno","name_pl":"Zabno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017babno w gminie Starogard Gda\u0144ski ma dawny cmentarz ewangelicki. \u26a0 To \u017babno starogardzkie \u2014 nie nale\u017cy go myli\u0107 ani z \u017babnem w gminie Brusy, kt\u00f3re ma w\u0142asny cmentarz przy przystanku kolejowym na szlaku Chojnice\u2013Brusy, ani z Saaben w powiecie miasteckim, ani z \u017babnem wielkopolskim, na kt\u00f3re trafiaj\u0105 wyszukiwania w sieci.\n\n\ud83d\udccc O zmianie wyznania w tej wsi m\u00f3wi zdanie starsze ni\u017c jakikolwiek tutejszy nagrobek. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzona z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego w latach 1582\u20131583, notuje, \u017ce \u017babno by\u0142o wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, a siedmiu jej poddanych p\u0142aci\u0142o dawniej proboszczowi po p\u00f3\u0142tora korca \u017cyta i tyle\u017c owsa. W chwili wizytacji nie p\u0142acili ju\u017c nic \u2014 jak zapisano, dlatego \u017ce \u201es\u0105 heretykami i ucz\u0119szczaj\u0105 do Starogardu\u201d. Wie\u015b przesz\u0142a wi\u0119c na luteranizm i korzysta\u0142a z pos\u0142ugi duchownego w Starogardzie Gda\u0144skim, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego by\u0142 w\u00f3wczas w r\u0119kach ewangelik\u00f3w. Parafi\u0105 katolick\u0105, od kt\u00f3rej si\u0119 odsuni\u0119to, by\u0142y Kokoszkowy.\n\nPrzewaga utrzyma\u0142a si\u0119 przez stulecia. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 367 mieszka\u0144c\u00f3w: 258 ewangelik\u00f3w, 102 katolik\u00f3w i siedmioro \u017byd\u00f3w, a parafi\u0119 ewangelick\u0105 notuje przy tej wsi w samym Starogardzie \u2014 czyli tam, dok\u0105d chodzono ju\u017c trzysta lat wcze\u015bniej. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 529 mieszka\u0144c\u00f3w i 143 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 384 osoby, niemieck\u0105 145.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz po tej spo\u0142eczno\u015bci figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 117 dla gminy Starogard Gda\u0144ski, opisany wprost jako poewangelicki. \ud83d\udfe1 Ewidencja poprzestaje na tym: nie podaje ani daty za\u0142o\u017cenia, ani powierzchni, ani numeru dzia\u0142ki, a stanu zachowania nikt nie opisa\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacja z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, 1582\u20131583; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Starogard Gda\u0144ski, pozycja 117.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u017babno \u2014 Cmentarz ewangelicki (eksploratorzy.com.pl)","url":"https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=166&t=8702"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo Vladislaviensi et Pomeraniae factae (1582\u20131583), zapis o wsi \u017babno","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0338","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.98306,"lng":18.47792,"name_de":"Saaben","name_pl":"\u017babno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017babno, do 1945 roku Saaben, le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej. By\u0142a to wie\u015b czysto ch\u0142opska, za\u0142o\u017cona w XVI wieku \u2014 oko\u0142o 1590 roku \u2014 przez r\u00f3d von Puttkamer, i pozbawiona maj\u0105tku dworskiego. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie postawiono: pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym Saaben nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Wa\u0142dowie (Waldow), oddalonym o oko\u0142o 5,5 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d, a nieliczni katolicy podlegali \u2014 wedle stanu z 1932 roku \u2014 parafii w Miastku. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Ponickel. W\u0142asny cmentarz wie\u015b jednak za\u0142o\u017cy\u0142a.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 123 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; w 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 112 mieszka\u0144c\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelik\u00f3w. 3 marca 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewakuowano, a zabudowa ucierpia\u0142a od ostrza\u0142u i po\u017car\u00f3w. Miejscowo\u015b\u0107 przesz\u0142a do Polski i przemianowano j\u0105 na \u017babno.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz przetrwa\u0142 jako relikt \u2014 pozosta\u0142y nagrobki i \u017celiwne krzy\u017ce. W 2006 roku w pobliskim lesie niemieckie stowarzyszenia z Hamburga i Bad Fallingbostel ufundowa\u0142y obelisk po\u015bwi\u0119cony zmar\u0142ym z Rolle, Saaben i Wa\u0142dowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u017babno \u2014 cmentarz ewangelicki, eksploratorzy.com.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u017babno \u2014 Cmentarz ewangelicki (eksploratorzy.com.pl)","url":"https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=166&t=8702"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0626","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10724,"lng":17.12992,"name_de":"Saaben","name_pl":"\u017babno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Z\u0105browo (Hinterfeld), pow. malborski. Po 1945 r. przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 czynny.","built_year":1772,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=48998"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda Gemini (westpreussen.de / NID) \u2014 weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0334","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.164343,"lng":18.947382,"name_de":"Hinterfeld","name_pl":"Z\u0105browo","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Z\u0105brsko Dolne \u2014 po niemiecku Niedersommerkau \u2014 to wie\u015b na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na Kaszubach, w gminie Przywidz i dzisiejszym powiecie gda\u0144skim. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Karthaus w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Kreis Danziger H\u00f6he na terenie Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Landkreis Danzig.\n\nBy\u0142 to obszar pogranicza katolicko-ewangelickiego i wida\u0107 to w liczbach: spis z 1885 roku zasta\u0142 tu 93 osoby, z czego 56 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego, zwanego staropruskim; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Wy\u017cynie. O\u015brodkiem \u017cycia ko\u015bcielnego by\u0142 pobliski Mariensee, czyli Przywidz, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1830\u20131832 i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku. \ud83d\udfe1 Przypisywany Przywidzowi ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z 1832 roku to najpewniej pomy\u0142ka z tym samym rokiem po\u015bwi\u0119cenia \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono i wsp\u00f3lnota si\u0119 rozproszy\u0142a. \u015aladem po niej mia\u0142by by\u0107 cmentarz poewangelicki, \u26a0 kt\u00f3rego istnienia i po\u0142o\u017cenia nie potwierdza jednak \u017cadne niezale\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142o \u2014 zapisany punkt to zaokr\u0105glony \u015brodek wsi, a obiekt czeka na sprawdzenie w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Przywidz / Mapcarta \u2014 Z\u0105brsko Dolne [kopia archiwalna 2009-10-05]","url":"https://web.archive.org/web/20091005012022/http://mapcarta.com:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0260","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23333,"lng":18.35,"name_de":"Nieder Sommerkau","name_pl":"Z\u0105brsko Dolne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zagony \u2014 do 1945 roku Neufeld, wcze\u015bniej Neuenfeld \u2014 le\u017ca\u0142y w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; s\u0105d rejonowy dla wsi mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Bytowie, co spis powszechny odnotowuje osobnym odsy\u0142aczem.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w przewadze ewangelicka, wyznania lutera\u0144skiego: w 1917 roku na 116 uczni\u00f3w miejscowej szko\u0142y 107 stanowili ewangelicy. Nale\u017celi do parafii w Ko\u0142czyg\u0142owach (Alt Kolziglow) \u2014 a ta, od Reformacji zwi\u0105zana z synodem s\u0142upskim, w latach 1817\u20131871 tworzy\u0142a w\u0142asn\u0105 diecezj\u0119 ko\u0142czyg\u0142owsk\u0105, po czym wesz\u0142a do powiatu ko\u015bcielnego bytowskiego (Kirchenkreis B\u00fctow) Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. \ud83d\udccc T\u0119 sam\u0105 drog\u0119 opisuje Ernst M\u00fcller: parafia \u201enale\u017ca\u0142a wcze\u015bniej do synodu s\u0142upskiego, przesz\u0142a do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego, a przy zniesieniu tego synodu zosta\u0142a doliczona do Bytowa\u201d; jako jej ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny wymienia Lubben, czyli \u0141ubno, a w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci filii \u2014 Lindenbusch. Nieliczni katolicy podlegali p\u00f3\u017aniej parafii w Miastku (Rummelsburg); w 1895 roku w\u0142asnej parafii w okolicy jeszcze nie mieli i spis odsy\u0142a\u0142 ich do miejscowo\u015bci le\u017c\u0105cej ju\u017c w Prusach Zachodnich.\n\nWie\u015b mia\u0142a w\u0142asny cmentarz ewangelicki i szko\u0142\u0119, otwart\u0105 w 1906 roku, ale nie mia\u0142a ko\u015bcio\u0142a \u2014 \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w Ko\u0142czyg\u0142owach; to w niej 28 lipca 1847 roku pob\u0142ogos\u0142awiono \u015blub Ottona von Bismarcka z Joann\u0105 von Puttkamer. \ud83d\udccc Udzieli\u0142 go tamtejszy proboszcz Ernst Heinrich Wilhelm Zauer, ordynowany na to stanowisko 1 sierpnia 1821 roku i urz\u0119duj\u0105cy a\u017c do \u015bmierci 14 czerwca 1852 roku; M\u00fcller zapisa\u0142 przy nim kr\u00f3tko, \u017ce \u201ew 1847 roku da\u0142 w ko\u015bciele w Alt-C\u00f6lziglow \u015blub ksi\u0119ciu Bismarckowi\u201d. Mieszka\u0144c\u00f3w przybywa\u0142o: 208 os\u00f3b w 1871 roku, 323 w 1910, 310 w 1939.\n\n\ud83d\udccc W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Zagony nie maj\u0105 w\u0142asnego wiersza, poniewa\u017c nie by\u0142y osobn\u0105 jednostk\u0105 administracyjn\u0105. Nazwa Neufeld nie pada w \u017cadnym ze 129 wierszy powiatu miasteckiego \u2014 na stronach od 160 do 166 oraz na stronie 168 \u2014 ani w dziale gmin wiejskich, ani w dziale obwod\u00f3w dworskich. Alfabetyczny skorowidz Gemeindelexikonu prowadzi j\u0105 natomiast jako miejsce zamieszkane wewn\u0105trz jednostki numer 87 tego powiatu, czyli obwodu dworskiego Lindenbusch, a Lindenbusch spis przypisuje w\u0142a\u015bnie parafii ewangelickiej w Ko\u0142czyg\u0142owach i okr\u0119gowi urz\u0119dowemu Lubben, licz\u0105c tam 378 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro katolik\u00f3w. \ud83d\udfe1 Skorowidz podaje sam numer jednostki, bez rozpisania, ile dom\u00f3w i mieszka\u0144c\u00f3w liczy\u0142 sam Neufeld.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; sp\u0142on\u0119\u0142y dwa budynki, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nazw\u0119 spolszczono. Cmentarz pozosta\u0142 poewangelicki \u2014 w 2014 roku dzisiejsi mieszka\u0144cy postawili na nim kamie\u0144 pami\u0105tkowy ku czci pochowanych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze","url":"http://krajobraz.kolczyglowy.pl/index.php/2015-08-12-18-56-08/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0601","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11599,"lng":17.26828,"name_de":"Neufeld (dawniej Neuenfeld)","name_pl":"Zagony \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zag\u00f3rki, po niemiecku *Sagerke*, znane te\u017c jako *Brackenberg*, nale\u017ca\u0142y od XVIII wieku do rodziny von Boehn i z ko\u0144cem XIX wieku mia\u0142y a\u017c trzy cmentarze: dwa wiejskie i rodowy w\u0142a\u015bcicieli.\n\nMieszka\u0144cy byli ewangelikami \u2014 w gminie wiejskiej spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 ich 160, a katolika ani jednego \u2014 i nale\u017celi do parafii w Zirchow, dzisiejszym Sierakowie S\u0142upskim, gdzie pierwszego ewangelickiego duchownego ordynowano ju\u017c w 1547 roku.\n\nCmentarz rodowy von Boehn\u00f3w le\u017cy na zach\u00f3d od wsi, przy drodze do Wrz\u0105cej, w niewielkim zagajniku, przy \u00f3wczesnej granicy miejscowo\u015bci. Do dzi\u015b stoi w dobrym stanie kamienny mur ogrodzenia na rzucie prostok\u0105ta, z p\u00f3\u0142\u0142ukiem od p\u00f3\u0142nocy i wej\u015bciem od po\u0142udnia. Kamiennych pomnik\u00f3w nie ma na nim \u017cadnych, wida\u0107 tylko wkopy poszczeg\u00f3lnych mogi\u0142.\n\nOba cmentarze wiejskie za\u0142o\u017cono po przeciwnej stronie wsi, przy drodze biegn\u0105cej na po\u0142udnie, blisko siebie i po przeciwnych stronach jezdni. Ten po zachodniej stronie powsta\u0142 wcze\u015bniej i s\u0142u\u017cy\u0142 prawdopodobnie mieszka\u0144com Zag\u00f3rek i Zbyszewa; zosta\u0142 zaorany pod nasadzenia szk\u00f3\u0142ki le\u015bnej. Ten po stronie wschodniej za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku, na co wskazuj\u0105 inskrypcje na nagrobkach, chowano na nim d\u0142u\u017cej, a jako teren szk\u00f3\u0142ki le\u015bnej zosta\u0142 ogrodzony. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3ry z dw\u00f3ch przetrwa\u0142 w widocznych dzi\u015b resztkach, pozostaje nierozstrzygni\u0119te.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart (1912), has\u0142o Zirchow; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej, has\u0142o Zag\u00f3rki; OpenStreetMap, obiekt way/362647474.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zagorki/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/362647474"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1017","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.33115,"lng":16.93107,"name_de":"Sagerke/Brackenberg","name_pl":"Zag\u00f3rki \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zag\u00f3rzyca, po niemiecku Sageritz, by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w urz\u0119dzie s\u0142upskim, w powiecie s\u0142upskim, rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu od \u015bredniowiecza, a od Reformacji by\u0142 ko\u015bcio\u0142em macierzystym samodzielnej parafii w synodzie s\u0142upskim staromiejskim, z prawem prezenty w r\u0119ku panuj\u0105cego. Wykaz duchownych otwiera Johann Driese, kt\u00f3ry wed\u0142ug matryku\u0142y z 24 lipca 1590 roku sprawowa\u0142 urz\u0105d ju\u017c od dwudziestu dziewi\u0119ciu lat, a wi\u0119c mniej wi\u0119cej od 1561 roku. Obecn\u0105 murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w latach 1830\u20131844 i przebudowano na pocz\u0105tku XX wieku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w Zag\u00f3rzycy 573 ewangelik\u00f3w i dwunastu \u017byd\u00f3w, katolika za\u015b ani jednego; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Machowinie.\n\nCmentarz roz\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 w samym sercu wsi, wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a. Mia\u0142 kszta\u0142t nieregularny i by\u0142 g\u0119sto zape\u0142niony krzy\u017cami znacz\u0105cymi mogi\u0142y, z kt\u00f3rych wiele otacza\u0142y \u017celiwne, a\u017curowe ogrodzenia.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i otaczaj\u0105cy go cmentarz przej\u0119\u0142a parafia rzymskokatolicka, a teren oczyszczono z nagrobk\u00f3w; pozyskany kamie\u0144 pos\u0142u\u017cy\u0142 do wzniesienia muru opasuj\u0105cego \u015bwi\u0105tyni\u0119. Przetrwa\u0142y jednak dwie bramy wej\u015bciowe z datami 1924 i 1936 oraz fragment krzy\u017ca z grobu naczelnika gminy Reinholda Wenzlaffa, pochowanego w 1944 roku. Pami\u0119\u0107 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w utrwala granitowy pomnik ku czci spoczywaj\u0105cych tu w latach 1485\u20131948, z tr\u00f3jj\u0119zyczn\u0105 \u2014 niemieck\u0105, polsk\u0105 i angielsk\u0105 \u2014 inskrypcj\u0105 wymieniaj\u0105c\u0105 wsie nale\u017c\u0105ce do parafii. Cz\u0119\u015b\u0107 dawnego cmentarza, ocieniona starodrzewem klon\u00f3w, lip i d\u0119bu, s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako miejsce wsp\u00f3\u0142czesnych poch\u00f3wk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 10/2023; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 42; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Szczecin 1912, has\u0142o Sageritz, s. 509; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 174, pozycja 108).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 42, has\u0142o \u201eZag\u00f3rzyca (d. nazwa: Sageritz)\u201d; E. M\u00fcller, has\u0142o Sageritz, synod Stolp-Altstadt, s. 509; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, strona 174, pozycja 108","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony_wies","id":"CM-0903","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4794,"lng":17.2222,"name_de":"Sageritz","name_pl":"Zag\u00f3rzyca \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (Sageritz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, odnotowano ju\u017c w 1284 roku \u2014 by\u0142a to drewniana \u015bwi\u0105tynia, w kt\u00f3rej g\u0142oszono S\u0142owo po niemiecku. Reformacja obj\u0119\u0142a te strony po postanowieniach sejmu trzebiatowskiego z 1534 roku, a Sageritz by\u0142o wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w domenie s\u0142upskiej, wi\u0119c prawo obsadzania parafii nale\u017ca\u0142o do panuj\u0105cego. Najstarszy znany tutejszy proboszcz, Johann Driese, mia\u0142 w lipcu 1590 roku za sob\u0105 29 lat s\u0142u\u017cby, obj\u0105\u0142 wi\u0119c urz\u0105d oko\u0142o 1561 roku; jeden z jego osiemnastowiecznych nast\u0119pc\u00f3w, Michael M\u00fcller, sprawowa\u0142 jednocze\u015bnie urz\u0105d duchownego przy ko\u015bciele zamkowym w S\u0142upsku.\n\nGdy oko\u0142o 1820 roku drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 od uderzenia pioruna, w latach 1830\u20131844 wzniesiono dzisiejsz\u0105 murowan\u0105 budowl\u0119, po cz\u0119\u015bci z kamienia pozosta\u0142ego po dawnym zamku. Pierwotnie by\u0142a to prosta bry\u0142a bez wie\u017cy; wie\u017c\u0119 dobudowano w 1903 roku, a zakrysti\u0119 ju\u017c po wojnie. Z ewangelickiego wyposa\u017cenia pami\u0119\u0107 przetrwa\u0142a o poz\u0142acanym kielichu komunijnym z 1603 roku ze scenami ukrzy\u017cowania, zaginionym w 1945 roku, o cynowej misie chrzcielnej z 1681 roku oraz o trzech dzwonach \u2014 jeden nosi\u0142 napis \u201eChristian Tim Anno 1661\u201d, inny przetopiono w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Zag\u00f3rzycy 573 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i 12 \u017byd\u00f3w, a przy wsi \u2014 w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105. W 1936 roku zb\u00f3r liczy\u0142 blisko dwa tysi\u0105ce wiernych. W\u015br\u00f3d dziewi\u0119tnastu znanych proboszcz\u00f3w, od oko\u0142o 1561 roku do 1945 szczeg\u00f3lne miejsce zajmuje Annemarie Winter, pierwsza duchowna w regionie, kt\u00f3ra pos\u0142ugiwa\u0142a w czasie wojny, a w 1945 roku zosta\u0142a zes\u0142ana na Syberi\u0119 i tam zmar\u0142a.\n\nPo wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy \u2014 1 czerwca 1951 roku erygowano tu rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Otaczaj\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142 cmentarz oczyszczono wtedy z nagrobk\u00f3w, a kamie\u0144 z nich poszed\u0142 na ogrodzenie, kt\u00f3re opasuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 do dzi\u015b. Z dawnego za\u0142o\u017cenia zosta\u0142y dwie bramy wej\u015bciowe z datami 1924 i 1936 oraz u\u0142amek krzy\u017ca z grobu naczelnika gminy Reinholda Wenzlaffa, pochowanego w 1944 roku; pochowanych tu mieszka\u0144c\u00f3w Zag\u00f3rzycy z lat 1485\u20131948 upami\u0119tnia dzi\u015b granitowy pomnik.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 509 (has\u0142o Sageritz, synod Stolp-Altstadt); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 174, pozycja 108; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 42; Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Zag\u00f3rzycy \u2014 Gmina Damnica (archiwum); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 10/2023.*","built_year":1844,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Zag\u00f3rzycy \u2014 Gmina Damnica (archiwum)","url":"http://archiwum.damnica.pl/gmina/zabytki/kosciol-w-zagorzycy/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"przyblizony_wies","id":"KOS-0212","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4794,"lng":17.2222,"name_de":"Sageritz","name_pl":"Zag\u00f3rzyca \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Sageritz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Zaj\u0105czkowo, po niemiecku *Sanskow*, by\u0142o wsi\u0105 ewangelick\u0105 w parafii Zirchow \u2014 dzisiejszym Sierakowie S\u0142upskim. W gminie wiejskiej spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 51 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; osobny wiersz spis prowadzi\u0142 dla tutejszego obwodu dworskiego. Cmentarze wiejskie by\u0142y dwa.\n\nStarszy z nich, dziewi\u0119tnastowieczny, za\u0142o\u017cono na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k; dzi\u015b jest to skraj lasu, a granice wyznaczaj\u0105 \u015bwierki. Rozplanowano go na rzucie prostok\u0105ta o powierzchni oko\u0142o 966 m\u00b2, z czytelnymi \u015bladami pi\u0119ciu rz\u0119d\u00f3w grob\u00f3w, pozosta\u0142o\u015bciami nagrobk\u00f3w i kwater\u0105 dzieci\u0119c\u0105 w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-zachodniej.\n\nW cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-wschodniej sta\u0142 granitowy g\u0142az upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ych w 1941 roku syn\u00f3w Waltera i Charlotte Mickley, ostatnich w\u0142a\u015bcicieli Zaj\u0105czkowa w latach 1938\u20131945 \u2014 Hansa Ullricha i Joachima. W 2013 roku obelisk zosta\u0142 wywieziony.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart (1912), has\u0142o Zirchow; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej, has\u0142o Zaj\u0105czkowo; OpenStreetMap, obiekt way/484981761.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zajaczkowo/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/484981761"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1018","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39063,"lng":17.01582,"name_de":"Sanskow","name_pl":"Zaj\u0105czkowo \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"M\u0142odszy z dw\u00f3ch cmentarzy wiejskich Zaj\u0105czkowa, po niemiecku *Sanskow*, pochodzi z pocz\u0105tku XX wieku. Le\u017cy jakie\u015b pi\u0119\u0107set metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od wsi i dzi\u015b przylega do lasu; pierwotne wej\u015bcie wch\u0142on\u0119\u0142o poszycie le\u015bne.\n\n\ud83d\udccc Kszta\u0142t zdradza dawne za\u0142o\u017cenie. Romboidalny obrys wyznaczaj\u0105 przerzedzone ju\u017c nasadzenia \u015bwierkowe, a przy zachodniej granicy czytelne pozostaj\u0105 trzy rz\u0119dy poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 tyle zosta\u0142o z porz\u0105dku, w jakim tu grzebano.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Zirchow, dzisiejszym Sierakowie S\u0142upskim, i by\u0142a jednolita wyznaniowo: w gminie wiejskiej spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku nie zanotowa\u0142 ani jednego katolika.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart (1912), has\u0142o Zirchow; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej, has\u0142o Zaj\u0105czkowo; OpenStreetMap, obiekt way/484981762.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zajaczkowo/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/484981762"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1019","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.40068,"lng":17.01733,"name_de":"Sanskow","name_pl":"Zaj\u0105czkowo \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zakrzewo, po niemiecku Werder, nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen, a w administracji ni\u017cszego szczebla do obwodu urz\u0119dowego Okalice; 24 pa\u017adziernika 1940 roku przeniesiono je do obwodu Linde, czyli Linii. \ud83d\udccc Osada wywodzi si\u0119 z osiemnastowiecznego osadnictwa ol\u0119derskiego, zapocz\u0105tkowanego przez Zakrzewskich. W XIX wieku nap\u0142yn\u0119li tu niemieccy koloni\u015bci i w\u0142a\u015bciciele wyznania ewangelickiego \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a wymieniaj\u0105 Ottona Timrecka od 1840 roku i O. Reitzkego od 1870 roku. Franz Schultz notuje, \u017ce w 1869 roku tutejsze dobra rycerskie by\u0142y rozdzielone na dwie cz\u0119\u015bci i mia\u0142y 170 mieszka\u0144c\u00f3w, niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelik\u00f3w. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w 1879 roku, wie\u015b podzielono na Werder, czyli Zakrzewo, oraz Wilhelmsdorf \u2014 Zakrzewo Li\u0144skie.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141ebuni; t\u0119 przynale\u017cno\u015b\u0107 notuje spis z 1 grudnia 1910 roku, a niezale\u017cnie potwierdza j\u0105 Ernst M\u00fcller, kt\u00f3ry w wykazie duchownych pomorskich wymienia Okalice i Werder w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii \u0142ebu\u0144skiej. Sama \u0141ebunia by\u0142a wcze\u015bniej fili\u0105 Bukowiny, a swoich duchownych ma udokumentowanych od oko\u0142o 1570 roku. Spis z 1921 roku zasta\u0142 we wsi 280 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu wyznania ewangelickiego, przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 247 os\u00f3b, a niemieck\u0105 trzydzie\u015bci trzy. \ud83d\udfe1 W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Zakrzewie nie potwierdzono \u2014 jedynym obiektem wsp\u00f3lnoty by\u0142a nekropolia.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b, a cmentarz porzucono; dzisiejszego stanu nie zweryfikowano.\n\n\u26a0 Uwaga na myl\u0105ce \u017ar\u00f3d\u0142a: opisy neogotyckiego ko\u015bcio\u0142a z 1887 roku i przej\u0119cia \u015bwi\u0105tyni przez arcybiskupa Strob\u0119 w 1986 roku dotycz\u0105 innego Zakrzewa \u2014 w gminie Dopiewo pod Poznaniem. Z tym obiektem nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig, oko\u0142o s. 539; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 239 (has\u0142o Labuhn).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Linia \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0162","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.464394,"lng":17.863408,"name_de":"Werder","name_pl":"Zakrzewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zalesie, po niemiecku Richenwalde, po kaszubsku Z\u00f4l\u00e9s\u00e9, to niewielka osada w gminie Rzeczenica w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 w 2025 roku mieszka\u0142y tu 83 osoby. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Schlochau, a jej przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 trzykrotnie: do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a po 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3rej rejencji podlega\u0142a w tym ostatnim okresie, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie.\n\nTo historyczne pogranicze katolicko-ewangelickie Bor\u00f3w Tucholskich. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 ewangelicka jest ustalona: Adolf Harnoch wymienia Richenwalde w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii zbiorczej w Olszanowie (Elsenau), w jednym ci\u0105gu z Rittersbergiem \u2014 dzisiejszym Grodziskiem, s\u0105siedni\u0105 wsi\u0105 \u2014 i z Ruthenbergiem. Parafia liczy\u0142a 4537 dusz, dwadzie\u015bcia siedem miejscowo\u015bci i trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich; do kt\u00f3rej z o\u015bmiu jej szk\u00f3\u0142 chodzi\u0142y tutejsze dzieci, Harnoch nie zapisa\u0142.\n\nPobliska Rzeczenica, do kt\u00f3rej parafii dzi\u015b nale\u017cy Zalesie, by\u0142a w 1925 roku katolicka w 74,3 procentach \u2014 1268 katolik\u00f3w wobec 438 ewangelik\u00f3w \u2014 i dopiero pod koniec XIX wieku doczeka\u0142a si\u0119 w\u0142asnej gminy ewangelickiej oraz ko\u015bcio\u0142a, po\u015bwi\u0119conego w 1901 roku; wcze\u015bniej tutejsi ewangelicy je\u017adzili w\u0142a\u015bnie do Olszanowa.\n\n\u26a0 Przynale\u017cno\u015bci katolickiej samego Zalesia nie ustalono: Harnoch wymienia w tej parafii cztery ko\u015bcio\u0142y katolickie \u2014 w Barkenfelde, Biskupnicy, F\u00f6rstenau i Rzeczenicy \u2014 ale nie rozpisuje ich na wsie, a dost\u0119pny odczyt wykazu z 1 grudnia 1885 roku urywa si\u0119 dla tego powiatu na literze L dzia\u0142u obwod\u00f3w dworskich, wi\u0119c nazwy Richenwalde w nim nie ma. Obiekt figuruje w ewidencji jako cmentarz ewangelicki; datowania, los\u00f3w po 1945 roku i dzisiejszego stanu nie ustalono.\n\n\u26a0 Uwaga na has\u0142a o tej samej nazwie: przypisywane niekiedy tej wsi liczby \u2014 134 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, parafia katolicka w Brusach \u2014 pochodz\u0105 z has\u0142a *S\u0142ownika* dla innego Zalesia, w powiecie chojnickim. Tej miejscowo\u015bci nie dotycz\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0673","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71782,"lng":17.09898,"name_de":"Richenwalde","name_pl":"Zalesie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zalesin, po niemiecku Salesker Strand, by\u0142 nadmorsk\u0105 osad\u0105 ryback\u0105 w dzisiejszej gminie Ustka. \ud83d\udd34 Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zapisa\u0142a, \u017ce do 1852 roku mieszka\u0142y tu siostry bernardynki, a po ich odej\u015bciu osad\u0119 opuszczono i rozebrano zar\u00f3wno budynki mieszkalne, jak i ko\u015bci\u00f3\u0142; innego \u017ar\u00f3d\u0142a na to nie ma. \u26a0 W\u0142asnego wiersza w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Zalesin nie ma \u2014 s\u0105siednie Zaleskie liczy\u0142o wtedy 259 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, przy parafii ewangelickiej w Duninowie. T\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 wskazuj\u0105 dla Zalesina dane z 1925 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rych wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na rozstaju dr\u00f3g, na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, dzi\u015b w lesie. Rozplanowano go na kwadracie, z wej\u015bciem od p\u00f3\u0142nocy, kt\u00f3re zaakcentowano betonowymi s\u0142upkami bramnymi; poch\u00f3wki uk\u0142adano na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, a w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-zachodniej wydzielono kwater\u0119 dzieci\u0119c\u0105. Zachowa\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107 \u017celiwnych krzy\u017cy i pi\u0119\u0107 kamiennych podstaw po krzy\u017cach, sze\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w betonowych i jeden granitowy, pi\u0119\u0107 betonowych tumb, obrys jednej mogi\u0142y oraz dwa filary bramy. Najstarszym datowanym elementem jest \u017celiwny krzy\u017c Emilie Henriette H., zmar\u0142ej 11 czerwca 1865 roku; z p\u00f3\u017aniejszych zachowa\u0142y si\u0119 oczyszczone krzy\u017ce \u017celiwne z 1882 i 1927 roku oraz kamienny nagrobek z 1927.\n\nW 2005 roku cmentarz uporz\u0105dkowano i ogrodzono, a stan\u0105\u0142 na nim kamie\u0144 pami\u0105tkowy; porz\u0105dki podj\u0119to z inicjatywy mieszka\u0144ca Ustki Stanis\u0142awa Burmana.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Zalesin, s. 239; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/zalesin/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"ustka.travel","url":"https://ustka.travel/a318-cmentarz-w-zalesinie.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"usmh.ustka.pl","url":"http://usmh.ustka.pl/2018/02/07/cmentarze/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1030","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.548,"lng":16.7258,"name_de":"Salesker Strand","name_pl":"Zalesin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zaleskie (niem. Saleske, wcze\u015bniej Salleske; kasz. \u017belescz\u00e9) le\u017cy oko\u0142o 10 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Ustki. Do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Landkreis Stolp, a do 1876 roku do Landkreis Schlawe, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wzmiankowano j\u0105 w 1344 roku; maj\u0105tek pozostawa\u0142 w r\u0119kach rodu von Below od 1461 do 1945 roku, a okr\u0119g dworski liczy\u0142 706 mieszka\u0144c\u00f3w w 1925 roku i 967 w 1939. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 z ko\u0144ca szesnastego wieku \u2014 pierwsza \u015bwi\u0105tynia powsta\u0142a w 1590 roku, wed\u0142ug innego zapisu w 1606; wie\u017c\u0119 datuje si\u0119 na 1754 rok, rozbudow\u0119 na wiek osiemnasty. Organy zbudowa\u0142 w 1869 roku Christian Friedrich Voelkner. We wn\u0119trzu znajdowa\u0142y si\u0119 ponadto p\u00f3\u017anogotycki tryptyk z pocz\u0105tku pi\u0119tnastego wieku, siedemnastowieczna ambona i dwa dzwony z tego samego stulecia, odlane w ludwisarniach ko\u0142obrzeskich \u2014 jeden z nich datowany na 1697 rok. W 1940 roku zb\u00f3r liczy\u0142 1054 wiernych, ca\u0142a parafia 3090.\n\n\ud83d\udccc Zaleskie by\u0142o fili\u0105 parafii D\u00fcnnow (Duninowo) w synodzie s\u0142upskim miejskim; nale\u017ca\u0142y do niej jeszcze Lindow i Muddel, a kolacja spoczywa\u0142a w r\u0119kach w\u0142a\u015bcicieli tych d\u00f3br. Tak samo prowadzi wie\u015b spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry przy obu jej wierszach wpisuje parafi\u0119 D\u00fcnnow. Wie\u015b i maj\u0105tek policzono w nim osobno: gmina wiejska (strona 174, pozycja 110) liczy\u0142a 259 ewangelik\u00f3w i \u017cadnego katolika, obw\u00f3d dworski (strona 182, pozycja 285) \u2014 jednego katolika i troje innych chrze\u015bcijan. \ud83d\udfe1 Marginaln\u0105 obecno\u015b\u0107 kaszubsk\u0105 (S\u0142owi\u0144c\u00f3w) w tej cz\u0119\u015bci Kreis Stolp odnotowano w 1867 roku.\n\nW Zaleskiem jest nie jeden cmentarz, lecz cztery: rodowy, przyko\u015bcielny i dwa wiejskie. Rodowy \u2014 von Below\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli wsi \u2014 le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, w parku. Przyko\u015bcielny za\u0142o\u017cono wok\u00f3\u0142 siedemnastowiecznego ko\u015bcio\u0142a; jego teren jest wyr\u00f3wnany, a jedynymi \u015bladami po poch\u00f3wkach pozostaj\u0105 krzy\u017c \u017celiwny postawiony w latach 1825\u20131853 ku pami\u0119ci jednego z w\u0142a\u015bcicieli Zaleskiego oraz resztki kamienia coko\u0142owego z dawnego pomnika \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej. Cmentarz dziewi\u0119tnastowieczny, w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, jest dzi\u015b terenem mieszkalnym \u2014 stoi na nim dom, a z dawnego zagospodarowania zosta\u0142 fragment ogrodzenia i przypuszczalnie cz\u0119\u015b\u0107 starodrzewu. Drugi cmentarz wiejski, datowany na wiek dwudziesty, le\u017cy we wschodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci i s\u0142u\u017cy jako parafialny; starodrzewu pozbawiono go ca\u0142kowicie, udokumentowano tylko trzy kamienne ramy mogi\u0142 bez inskrypcji, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 obszaru zajmuj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne nagrobki. Cmentarz przyko\u015bcielny figuruje w wojew\u00f3dzkiej i gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie 7 marca 1945 roku, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 parafii w Duninowie. \ud83d\udfe1 Wezwanie podawane jest dwojako \u2014 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela, rekonsekrowany 15 lipca 1945 roku, albo jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa; pod tym drugim wezwaniem notuj\u0105 go karty ewidencyjne.\n\n\ud83d\udccc Zaleskie by\u0142o o\u015brodkiem parafialnym w okr\u0119gu S\u0142upsk-Miasto \u2014 w 1940 roku parafia liczy\u0142a 1 054 cz\u0142onk\u00f3w. Wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a datuje si\u0119 na 1754 rok, ambon\u0119 na XVII wiek, a organy zbudowa\u0142 w 1869 roku Christian Friedrich Voelkner; zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c dwa dzwony z siedemnastego stulecia. Cmentarz jest przyko\u015bcielny, z dziewi\u0119tnastowiecznym krzy\u017cem upami\u0119tniaj\u0105cym zmar\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 7 marca 1945 roku, ludno\u015b\u0107 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 do katolik\u00f3w jako filia parafii w Duninowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Szczecin 1912.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Ustka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 240); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eD\u00fcnnow, Mater \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 471\u2013472]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 110) i (strona 182, pozycja 285)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Szczecin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0770","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5220247,"lng":16.7658967,"name_de":"Saleske (dawniej Salleske; kaszb. \u017belescz\u00e9)","name_pl":"Zaleskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zaleskie (niem. Saleske) \u2014 wie\u015b w Kreis Stolp (rej. K\u00f6slin, Pomorze). Ludno\u015b\u0107 przed 1945 niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z ko\u0144ca XVI w. (pierwsza \u015bwi\u0105tynia 1590, prawdopodobnie 1606, rozbudowa w XVIII w.), wie\u017ca datowana 1754, organy zbudowane przez Christiana Friedricha Voelknera w 1869. Saleske by\u0142o o\u015brodkiem parafialnym (Kirchspiel) w ramach Kirchenkreis Stolp-Stadt; w 1940 parafia liczy\u0142a 1054 cz\u0142onk\u00f3w. Cmentarz jest przyko\u015bcielny (ewangelicki), z zachowanym XIX-wiecznym krzy\u017cem upami\u0119tniaj\u0105cym zmar\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w. Gutsbezirk liczy\u0142 706 mieszka\u0144c\u00f3w (1925) i 967 (1939). 7 marca 1945 wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie, niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 u\u017cytkowany dzi\u015b jako rzymskokatolicki filialny pw. \u015bw. Stanis\u0142awa Biskupa; cmentarz w ewidencji zabytk\u00f3w.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Ustka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0771","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.5192533,"lng":16.7702579,"name_de":"Saleske (wcze\u015bniej Salleske), Kirchdorf","name_pl":"Zaleskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Saleske (Zaleskie), wie\u015b w Kreis Stolp (rej. K\u00f6slin, prow. Pomorze), przed 1945 niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. Od 1590 filia parafii D\u00fcnnow (Duninowo), z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em z ko\u0144ca XVI w. (wie\u017ca 1754); w 1940 liczy\u0142a 1054 parafian ewangelickich. W ko\u015bciele znajdowa\u0142 si\u0119 m.in. p\u00f3\u017anogotycki tryptyk (pocz. XV w.), ambona z XVII w., organy Voelknera (1869) i dwa dzwony z XVII w. z ludwisarni ko\u0142obrzeskich. Po zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 (7 III 1945) ludno\u015b\u0107 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki (dzi\u015b filia parafii Duninowo). Cmentarz ewangelicki zwi\u0105zany z tym obiektem zosta\u0142 zlikwidowany, a na jego terenie stoi obecnie budynek mieszkalny. Cmentarz przyko\u015bcielny w Zaleskiem figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w. [?] Marginalna obecno\u015b\u0107 kaszubska (S\u0142owi\u0144cy) w tej cz\u0119\u015bci Kreis Stolp odnotowana w 1867.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Ustka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0772","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.52184,"lng":16.76587,"name_de":"Saleske","name_pl":"Zaleskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Zaleskiem, po niemiecku Saleskie, wzniesiono w latach 1754\u20131757 i przebudowano w pierwszej po\u0142owie XIX wieku; dzi\u015b s\u0142u\u017cy wiernym rzymskokatolickim pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa i M\u0119czennika. \ud83d\udfe1 Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego okre\u015bla \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako siedemnastowieczn\u0105, co z podanym wy\u017cej datowaniem si\u0119 nie zgadza; rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygni\u0119to.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodziny von Below od 1461 do 1945 roku \u2014 niemal pi\u0119\u0107set lat w jednych r\u0119kach. Ten sam r\u00f3d da\u0142 nazwisko ruchowi przebudzeniowemu braci von Below, separatystycznemu nurtowi luteranizmu Pomorza \u015arodkowego z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem by\u0142 dw\u00f3r w Pie\u0144kowie; Zaleskie wymienia si\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci z nim zwi\u0105zanych.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 259 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i trzech innych chrze\u015bcijan.\n\nCmentarzy jest w Zaleskiem cztery: rodowy, przyko\u015bcielny i dwa wiejskie. Rodowy le\u017cy w parku w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi. Przyko\u015bcielny za\u0142o\u017cono wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni; jego teren jest dzi\u015b wyr\u00f3wnany, a jedynymi \u015bladami poch\u00f3wk\u00f3w pozostaj\u0105 \u017celiwny krzy\u017c upami\u0119tniaj\u0105cy jednego z w\u0142a\u015bcicieli wsi oraz resztki coko\u0142u dawnego pomnika poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w potwierdza datowanie: prowadzi tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa\u201d i datuje j\u0105 na lata 1754\u20131757, z przekszta\u0142ceniami w pierwszej po\u0142owie wieku dziewi\u0119tnastego (numer A-213 z 2 lutego 1961).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Zaleskie; cykl Jana Wilda, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 4/2022 (ruch braci von Below); metryka budowli Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (dawny, ob. rzym.-kat.)","denomination":"ewangelickie (dawny, ob. rzym.-kat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"ustka.travel","url":"https://ustka.travel/a179-zaleskie.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/zalesin/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 4/2022 (kontekst ruchu von Below); metryka budowli z NID/dotychczasowego opisu","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0493","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.52202,"lng":16.7659,"name_de":"Saleskie","name_pl":"Zaleskie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Saleskie)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicko-augsburski w Za\u0142\u0119\u017cu w gminie Przodkowo datowany jest na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; karta krajowej ewidencji podaje szerzej \u2014 wiek XIX. Uj\u0119to go w ewidencji na podstawie karty cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku; do rejestru zabytk\u00f3w nie trafi\u0142. \u26a0 Gminna ewidencja zabytk\u00f3w Przodkowa cmentarza nie wymienia: z Za\u0142\u0119\u017ca notuje kapliczk\u0119 z 1931 roku, trzy domy mieszkalne i budynek dawnej szko\u0142y.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci katolicka. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku \u2014 wykaz gmin powiatu kartuskiego, strona pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta czwarta, pozycja sto trzydziesta druga \u2014 notuje tu 496 mieszka\u0144c\u00f3w, 489 katolik\u00f3w i siedmiu ewangelik\u00f3w, przypisuj\u0105c tych ostatnich do parafii ewangelickiej w Kartuzach, a katolik\u00f3w do parafii w Przodkowie. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej nic si\u0119 w tym nie zmieni\u0142o: spis z 1 grudnia 1910 roku zn\u00f3w odsy\u0142a Za\u0142\u0119\u017ce do Kartuz. \ud83d\udfe1 \u017be w\u0142a\u015bnie ta si\u00f3demka za\u0142o\u017cy\u0142a i utrzymywa\u0142a osobny cmentarz, nie wynika z \u017cadnego \u017ar\u00f3d\u0142a; wiadomo tylko, \u017ce cmentarz ewangelicki tu by\u0142 i jest w ewidencji. W spisie z 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 659 os\u00f3b, z czego zaledwie osiem poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty.\n\nSama osada jest znacznie starsza od tej statystyki. Koloni\u0119 za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1639 roku, a w 1654 roku nada\u0142 j\u0105 Jan Kazimierz; w XVIII wieku dw\u00f3r mia\u0142 tu w\u0142asn\u0105 kaplic\u0119 domow\u0105. \ud83d\udd34 Kto j\u0105 utrzymywa\u0142, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: *S\u0142ownik geograficzny* przypisuje j\u0105 Lubi\u0144skim, Jakub Fankidejski w spisie utraconych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic diecezji che\u0142mi\u0144skiej \u2014 \u0141ebi\u0144skim. Ta sama ksi\u0105\u017cka przypomina, \u017ce w pobliskim Kosowie, w tej samej parafii przodkowskiej, przy zaginionym dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142ku osiad\u0142 w czasach Reformacji duchowny ewangelicki, a wizytator biskupa Rozra\u017cewskiego dopytywa\u0142 w Przodkowie w 1584 roku, kto go stamt\u0105d wydali\u0142.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 starodrzew i tumby \u2014 nagrobki w formie kamiennych skrzy\u0144 \u2014 ale uk\u0142ad kompozycyjny jest zatarty, nagrobki zdewastowane, a teren poprzerastany samosiewami. Powiatowy program opieki nad zabytkami zaleca prace porz\u0105dkowe, usuni\u0119cie samosiew\u00f3w i uczytelnienie nagrobk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIV, has\u0142o \u201eZa\u0142\u0119\u017ce\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0234","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39046,"lng":18.25429,"name_de":"Zalensee","name_pl":"Za\u0142\u0119\u017ce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zamkowa G\u00f3ra w gminie Skarszewy to niewielka osada w obr\u0119bie wsi Junkrowy, licz\u0105ca kilkana\u015bcie os\u00f3b. Le\u017cy w dolinie Wietcisy, na Kociewiu \u015brodkowym. Junkrowy nale\u017ca\u0142y do d\u00f3br cysters\u00f3w pelpli\u0144skich. \ud83d\udccc Przed 1920 rokiem okolica wchodzi\u0142a w sk\u0142ad Kreis Berent, a nie Preu\u00dfisch Stargard: spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wymienia Jungfernberg \u2014 niemieck\u0105 nazw\u0119 Junkrow\u00f3w \u2014 pod pozycj\u0105 trzydziest\u0105 dziewi\u0105t\u0105 powiatu ko\u015bcierskiego. W latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142a do Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami unijnymi.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 wskazuj\u0105 zgodnie dwa \u017ar\u00f3d\u0142a. Ten sam spis z 1910 roku przypisuje Jungfernberg ewangelickiej parafii w Skarszewach (Sch\u00f6neck), a Agathon Harnoch wymienia Schlo\u00dfberg \u2014 niemieck\u0105 nazw\u0119 Zamkowej G\u00f3ry \u2014 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci okr\u0119gu parafialnego Sch\u00f6neck. \ud83d\udfe1 Spisy nazywaj\u0105 ca\u0142\u0105 wie\u015b, nie sam\u0105 osad\u0119, wi\u0119c przypisania cmentarza do konkretnej parafii \u017caden zapis nie stwierdza wprost; kierunek jest jednak jeden. Harnoch liczy w parafii skarszewskiej osiem cmentarzy ewangelickich, ale nie wymienia \u017cadnego z nazwy.\n\nSam cmentarz opisuje ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego, pod pozycj\u0105 pi\u0119\u0107set sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 sz\u00f3st\u0105: le\u017cy na wzniesieniu po po\u0142udniowej stronie drogi gruntowej z Zamkowej G\u00f3ry do Wolnego Dworu, o kilometr od Zamkowej G\u00f3ry. Ta sama droga wraca w wykazie jeszcze raz \u2014 pod pozycj\u0105 siedemdziesi\u0105t\u0105 \u00f3sm\u0105, przy cmentarzu ewangelickim dawnej osady Cztery W\u0142\u00f3ki, o powierzchni czterech ar\u00f3w. \ud83d\udfe1 Ani daty za\u0142o\u017cenia, ani okresu u\u017cytkowania, ani stanu zachowania ewidencja nie podaje. Obiekt wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0292","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.08009,"lng":18.37875,"name_de":"Jungferberg","name_pl":"Zamkowa G\u00f3ra \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki przy ul. Wejherowskiej (dzia\u0142ka 486/4). Wed\u0142ug Gminnego programu opieki nad zabytkami zachowa\u0142 pierwotne granice zaznaczone starodrzewem, czytelny uk\u0142ad alejek i grob\u00f3w, cz\u0119\u015bciowo ogrodzenie oraz fragmenty nagrobk\u00f3w; w 2007 roku staraniem gminy uporz\u0105dkowany i zaopatrzony w tablic\u0119 z informacj\u0105 historyczn\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: https://bip.ugwejherowo.pl/pliki/ugwejherowo/zalaczniki/7556/uchwala_nr_xxxviii_455_2018_w_sprawie_gminnego_programu_opieki_nad_zabytkami_na_lata_2018_2021.pdf.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.ugwejherowo.pl","url":"https://bip.ugwejherowo.pl/pliki/ugwejherowo/zalaczniki/7556/uchwala_nr_xxxviii_455_2018_w_sprawie_gminnego_programu_opieki_nad_zabytkami_na_lata_2018_2021.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1059","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6495,"lng":18.103,"name_de":"\u00dcberbr\u00fcck","name_pl":"Zamostne \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017barnowiec (po niemiecku Zarnowitz) nale\u017ca\u0142 do lat 1919\u20131920 do powiatu puckiego, w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142 po polskiej stronie korytarza, a w latach 1939\u20131945 w powiecie wejherowskim. Wie\u015b wyros\u0142a przy klasztorze: Cramer podaje, \u017ce \u017ce\u0144ski konwent istnia\u0142 tu ju\u017c w 1235 roku, podlega\u0142 Oliwie i zarz\u0105dza\u0142 nim jako prepozyt zakonnik stamt\u0105d, a w 1257 roku ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k, za zgod\u0105 Racibora, nada\u0142 tutejszym mniszkom wie\u015b Wierzchucino. Benedyktynkami zakonnice sta\u0142y si\u0119 dopiero pod koniec XVI wieku. \ud83d\udccc Klasztor by\u0142 w tej okolicy si\u0142\u0105, z kt\u00f3r\u0105 liczono si\u0119 daleko poza wsi\u0105: w 1486 roku zawarto w \u017barnowcu kontrakt w sprawie ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Pucku, a dokument otwiera formu\u0142a \u201esiostra Katarzyna przeorysza i wszystkie panny \u015bwi\u0119tego zgromadzenia w \u017barnowcu\u201d. Wzd\u0142u\u017c brzegu, od Wis\u0142ouj\u015bcia po \u017barnowiec, dokumenty po\u015bwiadczaj\u0105 dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 stacji rybackich, kt\u00f3rych granice znaczy\u0142y wystaj\u0105ce rafy i uj\u015bcia strumieni.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja z lipca 1596 roku pokazuje t\u0119 wie\u015b od podszewki. \ud83d\udfe1 Metryka tego zapisu nie jest pewna: nag\u0142\u00f3wek wskazuje wizytacj\u0119 biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1596 roku, ale przypis wydawcy odsy\u0142a do kodeksu pelpli\u0144skiego z wizytacj\u0105 biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku. W samym \u017barnowcu mieszka\u0142o w\u00f3wczas siedmiu zagrodnik\u00f3w, z kt\u00f3rych dwaj \u2014 tkacz i kowal \u2014 byli ewangelikami i nie p\u0142acili nic; pozostali, katolicy, dawali po dwa solidy i dwana\u015bcie jaj. O klasztorze wizytator zapisa\u0142, \u017ce by\u0142 \u201eniegdy\u015b opustosza\u0142y i niemal przez heretyk\u00f3w zaj\u0119ty\u201d \u2014 do przej\u0119cia jednak nie dosz\u0142o, a konwent odnowiono staraniem biskupa w\u0142oc\u0142awskiego. Ten sam zapis pokazuje, jak wyznanie przesuwa\u0142o granice parafii: w\u0142a\u015bciciel s\u0105siedniej Wysokiej, pan Krokowski, nie dawa\u0142 tutejszemu proboszczowi nic, poniewa\u017c od\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 od parafii \u017carnowieckiej i przysta\u0142 do krokowskiej.\n\nEwangelicy z \u017barnowca nale\u017celi do parafii w Krokowej. \ud83d\udccc Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce pod koniec XVI albo na pocz\u0105tku XVII wieku \u00f3wczesny hrabia Krokowski, kt\u00f3ry za Henryka IV bra\u0142 udzia\u0142 w wojnach religijnych we Francji, sprowadzi\u0142 do swoich d\u00f3br duchownego reformowanego. Za kadencji Johanna Samuela de Younga, w latach 1747\u20131762, wybuch\u0142 sp\u00f3r mi\u0119dzy reformowanymi a luteranami, kt\u00f3rym sprzyja\u0142 \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Krokowej; po \u015bmierci de Younga parafia sta\u0142a pusta dziewi\u0119tna\u015bcie lat, a\u017c w 1763 roku hrabia powo\u0142a\u0142 lutera\u0144skiego duchownego Petera Bronkowskiego. Po jego odej\u015bciu w 1781 roku dekret kr\u00f3lewski ustanowi\u0142 w Krokowej simultaneum \u2014 obie konfesje mog\u0142y odt\u0105d korzysta\u0107 z tego samego ko\u015bcio\u0142a \u2014 i w tym samym roku powo\u0142ano reformowanego duchownego Samuela Hartmanna. Obie wsp\u00f3lnoty po\u0142\u0105czono dopiero za Adolpha Wijselinda, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d 30 listopada 1828 roku; od tej pory by\u0142a w Krokowej jedna gmina ewangelicka, licz\u0105ca w czasach Harnocha 3600 dusz. W\u0142asnych ksi\u0105g metrykalnych ewangelicy w \u017barnowcu nie prowadzili \u2014 wykaz ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra zna tu wy\u0142\u0105cznie ksi\u0119gi rzymskokatolickie dekanatu puckiego, si\u0119gaj\u0105ce 1593 roku.\n\nW dziewi\u0119tnastym wieku \u017barnowiec pozosta\u0142 wsi\u0105 katolick\u0105 z niewielk\u0105, ale realn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 ewangelick\u0105, a spis prowadzi\u0142 go dwoma wierszami. Gmina wiejska, zapisana na stronie 66 pod pozycj\u0105 57, liczy\u0142a w 1885 roku 357 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 314 katolik\u00f3w i 39 ewangelik\u00f3w; obw\u00f3d dworski, na tej samej stronie pod pozycj\u0105 91, mia\u0142 176 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 134 katolik\u00f3w i 42 ewangelik\u00f3w. Spis z 1910 roku notuje ewangelik\u00f3w oko\u0142o 135, z czego 41 w gminie, a 94 w obszarze dworskim rodu von Krockow. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 399 mieszka\u0144c\u00f3w i ju\u017c tylko 36 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 368 os\u00f3b, niemieck\u0105 trzydzie\u015bci jeden. \ud83d\udccc Ewangelik\u00f3w by\u0142o wi\u0119c wi\u0119cej ni\u017c os\u00f3b podaj\u0105cych narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 \u2014 kilkoro z nich uwa\u017ca\u0142o si\u0119 za Polak\u00f3w.\n\nNajbli\u017cszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 w Wierzchucinie \u2014 murowany, neogotycki, z 1882 roku \u2014 a w okresie mi\u0119dzywojennym w \u017barnowcu rezydowa\u0142 pastor Kurt Reich, kt\u00f3ry 24 lipca 1927 roku po\u015bwi\u0119ci\u0142 w Wierzchucinie pomnik poleg\u0142ych. \ud83d\udd34 Odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w samym \u017barnowcu \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105. Harnoch notuje przy parafii krokowskiej jeden cmentarz \u2014 w Krokowej, b\u0119d\u0105cy w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a. Ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w gminie Krokowa siedem dawnych cmentarzy ewangelickich: w Bia\u0142og\u00f3rze, Brzynie, Karwie\u0144skich B\u0142otach II, Krokowej, S\u0142uchowie, Ty\u0142owie i Wierzchucinie, a w \u017barnowcu jedynie cmentarz przyko\u015bcielny przy ulicy Klasztornej, datowany na wiek XIV i na rok 1873, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 146. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka ust\u0105pi\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Putzig, s. 66; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 448\u2013450; Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, 1858, t. 1; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Neustadt und Putzig\u201d, Gda\u0144sk 1907.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0955","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.788722,"lng":18.081211,"name_de":"Zarnowitz","name_pl":"\u017barnowiec \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w \u017barnowskiej (po niemiecku Lebafelde, do oko\u0142o 1925 roku Sarnowske/Czarnowske), nad jeziorem \u0141ebsko, w dawnym Kreis Lauenburg i. Pom. (Prowincja Pomorze). Osad\u0119 ryback\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142y w 1747 roku rodziny Schoth. Wie\u015b by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebie, nie mia\u0142a jednak w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 utrzymywa\u0142a za to odr\u0119bny cmentarz. W 1930 roku liczy\u0142a 643 mieszka\u0144c\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka zosta\u0142a wysiedlona, a nekropolia popad\u0142a w zapomnienie. W 2007 roku staraniem stowarzyszenia Bund der Lebaer, we wsp\u00f3\u0142pracy z w\u0142adzami polskimi, cmentarz uporz\u0105dkowano i urz\u0105dzono jako miejsce pami\u0119ci. Daty za\u0142o\u017cenia samego cmentarza oraz przynale\u017cno\u015bci katolickiej \ud83d\udfe1 nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\n\ud83d\udccc Wie\u015b ma metryk\u0119 dobrze udokumentowan\u0105 i nazw\u0119, kt\u00f3ra zmienia\u0142a si\u0119 cztery razy. Za\u0142o\u017cyli j\u0105 dwaj bracia, Martin (1709\u20131799) i Christian Schoth, po polsku Szotowie, kt\u00f3rzy w 1748 roku szukali miejsca na osiedlenie i wybrali ten teren \u2014 cho\u0107 trudno nazwa\u0107 ich kolonizatorami, bo pochodzili z \u0141\u0105cka po drugiej stronie jeziora, na Mierzei \u0141ebskiej. Pierwsza nazwa brzmia\u0142a Sarnowske, od ko\u0144ca XVIII wieku Czarnowske, od 1925 roku Lebafelde, a od 1945 \u017barnowska; dzisiejsza forma polska bierze si\u0119 st\u0105d, \u017ce po niemiecku Sarnowske wymawiano jako *Zarnowske*. O samym Czarnowske s\u0142yszano po raz pierwszy w 1747 roku, a wi\u0119c rok przed przybyciem Szot\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0941","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_zarnowska/mapa.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.719424,"lng":17.526576,"name_de":"Lebafelde (do ok. 1925 Czarnowske/Sarnowske; pol. dawniej Czarnowska)","name_pl":"\u017barnowska \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zaskoczyn \u2014 po niemiecku Saskoschin \u2014 by\u0142 przed 1945 rokiem wsi\u0105 z dobrami rycerskimi na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w powiecie Danziger H\u00f6he: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, potem w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\n\ud83d\udccc Maj\u0105tek by\u0142 spory \u2014 831 hektar\u00f3w, z czego 493 hektary lasu, a wi\u0119c blisko trzy pi\u0105te powierzchni. Las decydowa\u0142 tu o wszystkim: o zaj\u0119ciach, o rozrzuceniu zabudowy, o tym, \u017ce wie\u015b nigdy nie uros\u0142a.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a mieszana wyznaniowo, z niewielk\u0105 przewag\u0105 katolick\u0105: w 1885 roku na 184 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 98 katolik\u00f3w i 86 ewangelik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Pr\u0119gowie. \ud83d\udfe1 Parafii ewangelickiej \u017ar\u00f3d\u0142a dla Zaskoczyna wprost nie nazywaj\u0105, a wiersz spisu z 1885 roku, kt\u00f3ry podaje j\u0105 dla ka\u017cdej miejscowo\u015bci, w naszej kopii nie wyst\u0119puje: odczyt powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego urywa si\u0119 w sekcji obwod\u00f3w dworskich na literze H, a Saskoschin sta\u0142by pod liter\u0105 S. Najlepiej umocowany w \u017ar\u00f3d\u0142ach jest Sobowidz \u2014 wykaz Agathona Harnocha z 1890 roku obejmuje parafi\u0105 sobowidzk\u0105 ca\u0142\u0105 okolic\u0119, a spis z 1885 roku przypisuje do niej s\u0105siednie Czerniewo. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i ewangelikami unijnymi Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego; mennonici osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, nie na Wy\u017cynie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Zosta\u0142 po niej cmentarz, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 146, po 1945 roku nieczynny i zachowany jako relikt poewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 146, Zaskoczyn)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Zaskoczyn","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0377","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1952165,"lng":18.4759609,"name_de":"Saskoschin","name_pl":"Zaskoczyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zawada, po niemiecku Zawadda, by\u0142a maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau), o cztery kilometry od Przechlewa. W 1789 roku sta\u0142o tu dwana\u015bcie dom\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 164 pod pozycj\u0105 141, wykaza\u0142 135 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 62 m\u0119\u017cczyzn i 73 kobiety \u2014 w tym 78 ewangelik\u00f3w, 53 katolik\u00f3w i 4 \u017byd\u00f3w, mieszkaj\u0105cych w siedmiu budynkach i dwudziestu jeden gospodarstwach domowych skupionych w jednym miejscu zamieszkania; te same liczby podaje *S\u0142ownik geograficzny*, tom XIV, strona 473. Ewangelicy mieli wi\u0119c we wsi przewag\u0119 wzgl\u0119dn\u0105.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicy z Zawady nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie \u2014 tak przypisuje ich spis z 1885 roku, a niezale\u017cnie potwierdza to Harnoch, wymieniaj\u0105c wie\u015b w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii cz\u0142uchowskiej. Katolicy nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tej Anny w Przechlewie, a wcze\u015bniej \u2014 jak zapisa\u0142 ks. Jakub Fankidejski \u2014 do gminy ko\u015bcio\u0142a filialnego w Szczytnie, razem ze Szczytnem, Lisewem, P\u0142aszczyc\u0105, Pakotulskiem, Paw\u0142\u00f3wkiem i Pokrzywnic\u0105. \ud83d\udccc Ewangelicka parafia w Przechlewie prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w ju\u017c od 1829 roku \u2014 daty 1889 i 1893, podawane niekiedy jako rok jej usamodzielnienia, oznaczaj\u0105 pocz\u0105tki ksi\u0105g konfirmacji i komunikant\u00f3w. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 postawi\u0142a w 1911 roku; czy Zawada wtedy do niej przesz\u0142a, nie wiadomo.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 trzykrotnie: Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Kwidzynie do prze\u0142omu 1919/20 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile w latach 1922\u20131938, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. \ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 rejencyjna po 1 pa\u017adziernika 1938 roku wymaga potwierdzenia: po zniesieniu Marchii Granicznej powiat wszed\u0142 do prowincji Pomorze, ale rozstrzygaj\u0105cego \u017ar\u00f3d\u0142a co do rejencji brak \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w wskazuje rejencj\u0119 koszali\u0144sk\u0105, cz\u0119\u015b\u0107 pilsk\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Zawadzie nie by\u0142o; pozosta\u0142 sam cmentarz. W 1939 roku we wsi stacjonowa\u0142y wojska niemieckie i dzia\u0142a\u0142o lotnisko polowe, a dw\u00f3r sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku. \ud83d\udfe1 Los\u00f3w cmentarza po wojnie i jego dzisiejszego stanu nie ustalono \u2014 gminy Przechlewo nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parafia pw. \u015awi\u0119tej Anny w Przechlewie \u2013 Diecezja Pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietej-anny-w-przechlewie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0658","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7733,"lng":17.2171,"name_de":"Zawadda","name_pl":"Zawada \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zawiaty, po niemiecku Saviat, a w latach 1938\u20131945 Seeblick, by\u0142y niewielkim maj\u0105tkiem ziemskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze \u2014 dzi\u015b le\u017c\u0105 w powiecie bytowskim. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Czarnej D\u0105br\u00f3wce. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 66 mieszka\u0144c\u00f3w, 27 m\u0119\u017cczyzn i 39 kobiet; Meyers oko\u0142o 1900 roku podaje 84 osoby. \u26a0 Wyznaniowej rubryki tej strony spisu nie da si\u0119 dzi\u015b odczyta\u0107, wi\u0119c liczby tutejszych ewangelik\u00f3w pozostaj\u0105 nieznane.\n\nMiejscowi ewangelicy nale\u017celi do parafii w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin) w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Parafia ta do 1817 roku wchodzi\u0142a w sk\u0142ad synodu s\u0142upskiego, nast\u0119pnie synodu Stary Kolczyg\u0142\u00f3w, a w 1871 roku zosta\u0142a przeniesiona do synodu bytowskiego. W samych Zawiatach nie by\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy \u2014 \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w No\u017cynie, a miejscowy cmentarz pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 wiejskiej nekropolii.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w No\u017cynie przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki (dekanat \u0141upawa, diecezja pelpli\u0144ska), nieliczni za\u015b ewangelicy okolicy nale\u017c\u0105 dzi\u015b do parafii \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani stanu, w jakim si\u0119 zachowa\u0142, nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201373.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 287 (strona 182); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona lewa: 27 m\u0119\u017cczyzn, 39 kobiet) i (strona prawa, rubryki wyznaniowe uszkodzone); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 73","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0834","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.334,"lng":17.621,"name_de":"Saviat (1938\u20131945 Seeblick)","name_pl":"Zawiaty \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zbeniny, po niemiecku Zbenin, le\u017c\u0105 w gminie Chojnice, w dawnym powiecie chojnickim. Wie\u015b by\u0142a niewielka i \u2014 rzecz w tych stronach niecz\u0119sta \u2014 w przewadze ewangelicka: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 107 mieszka\u0144c\u00f3w, 76 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w, bez ani jednego \u017byda. \ud83d\udccc Jedni i drudzy chodzili do tego samego miasta: spis wskazuje przy Zbeninach parafi\u0119 ewangelick\u0105 i katolick\u0105 w Chojnicach. Zapis \u201eKonig\u201d, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by myli\u0107, to Konitz we frakturze \u2014 ta sama pu\u0142apka, co przy s\u0105siednim Rytlu i Zandersdorfie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o; pozosta\u0142 po tych ludziach cmentarz. Le\u017cy przy drodze wojew\u00f3dzkiej numer 235, za\u0142o\u017cony na planie regularnego czworoboku. Zachowa\u0142 si\u0119 starodrzew i fragmenty grob\u00f3w: obudowy, coko\u0142y krzy\u017cy, prostok\u0105tne stele i jedna w formie \u015bci\u0119tego pnia drzewa \u2014 kszta\u0142t, kt\u00f3ry na cmentarzach ewangelickich oznacza\u0142 zwykle \u017cycie przerwane przedwcze\u015bnie. \ud83d\udfe1 Kiedy przestano tu chowa\u0107 i co dzia\u0142o si\u0119 z tym miejscem po 1945 roku, nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, has\u0142o Zbenin, powiat Konitz, poz. 121; Program opieki nad zabytkami gminy Chojnice.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"edziennik.gdansk.uw.gov.pl","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/344/Oryginal/Zalacznik1.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1033","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74939,"lng":17.62623,"name_de":"Zbenin","name_pl":"Zbeniny \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zblewo, po niemiecku Hoch St\u00fcblau, to du\u017ca wie\u015b kociewska, do 1920 roku w Kreis Preu\u00dfisch Stargard, w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim, a w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.\n\nOkolica by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka; miejscowa parafia ma neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a z lat 1879\u20131880. Ewangelicy \u2014 w wi\u0119kszo\u015bci Niemcy, luteranie i unijni \u2014 stanowili mniejszo\u015b\u0107 i w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Zblewie nie mieli; podlegali parafii ewangelickiej w Borzechowie. Mennonici, z kt\u00f3rymi bywa si\u0119 ich myli, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach, a nie na Kociewiu.\n\n\ud83d\udccc Zblewo spisywano dwukrotnie: osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105, osobno obw\u00f3d dworski \u2014 i st\u0105d bierze si\u0119 liczba, kt\u00f3ra wygl\u0105da\u0142a na kilkakrotnie za nisk\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku podaje dla gminy wiejskiej Hoch St\u00fcblau 1513 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 275 ewangelik\u00f3w, 1214 katolik\u00f3w i 24 \u017byd\u00f3w (strona 32, pozycja 16), a dla tutejszego obwodu dworskiego 295 mieszka\u0144c\u00f3w, 46 ewangelik\u00f3w i 249 katolik\u00f3w (strona 34, pozycja 84). To ten drugi wiersz trafi\u0142 do naszego rekordu. Meyers notuje oko\u0142o 1905 roku 2547 mieszka\u0144c\u00f3w, bez rozbicia wyznaniowego, a spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku \u2014 2169 os\u00f3b, w tym 109 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 2050 os\u00f3b, niemieck\u0105 118.\n\n\ud83d\udccc \u015aladem tej spo\u0142eczno\u015bci jest cmentarz ewangelicki przy ulicy Starogardzkiej, z drugiej po\u0142owy XIX wieku, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w. W maju 2023 roku uporz\u0105dkowa\u0142o go ponad sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu wolontariuszy ze stowarzyszenia Kociewscy Poszukiwacze.\n\nO tym, jak daleko si\u0119ga\u0142 tu wp\u0142yw protestanckiego Starogardu, m\u00f3wi wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku. Opisa\u0142a ona Zblewo jako dobra kr\u00f3lewskie nale\u017c\u0105ce do Ostrowa, w dzier\u017cawie Micha\u0142a Izy, mieszka\u0144ca Kr\u00f3lewca; ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany wymaga\u0142 znacznej naprawy, cmentarz by\u0142 ogrodzony, \u015bwi\u0105tyni\u0119 konsekrowano pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a mia\u0142a cztery \u0142any. O s\u0105siedniej Nowej Wsi wizytator napisa\u0142, \u017ce trzeba \u201epowa\u017cnie pomy\u015ble\u0107 o wyrwaniu tego ko\u015bcio\u0142a z r\u0105k starogardzkiego duchownego\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 Dwie rzeczy przytaczane dot\u0105d przy tej wizytacji wykraczaj\u0105 poza wypis, kt\u00f3rym dysponujemy, bo urywa si\u0119 on w obu miejscach wielokropkiem: lista wsi parafialnych \u2014 Borzechowo, Zadzieiowo, Nieradowo i Bia\u0142ochowo (\ud83d\udccc najpewniej s\u0105siednie Bia\u0142achowo, a nie odleg\u0142e Bia\u0142ochowo pod Grudzi\u0105dzem) \u2014 oraz dalszy ci\u0105g zdania o duchownym, z \u017cyczeniem str\u0105cenia go \u201edo piekielnych cieni\u201d. Jedno i drugie do sprawdzenia na skanie; ten ostatni zwrot, gdy si\u0119 potwierdzi, nale\u017cy czyta\u0107 jako j\u0119zyk polemiczny wizytatora, nie jako ocen\u0119.\n\n\ud83d\udccc Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, korzystaj\u0105c z wypisk\u00f3w Lilienthala, po\u015bwiadcza, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wiecznie by\u0142 fili\u0105 parafii zblewskiej, a jego cztery \u0142any zagarn\u0105\u0142 dzier\u017cawca starostwa borzechowskiego; w samym Zblewie zaj\u0119to jeden z czterech \u0142an\u00f3w parafialnych. To \u015blad tego, jak w czasach zam\u0119tu wyznaniowego uposa\u017cenie ko\u015bcielne przechodzi\u0142o w r\u0119ce \u015bwieckie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kociewie24.eu \u2014 Cmentarz Ewangelicki Zblewo","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-zblewo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preussisch_Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 16 (gmina wiejska) i s. 34 poz. 84 (obw\u00f3d dworski)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0389","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93373,"lng":18.32685,"name_de":"Hochst\u00fcblau","name_pl":"Zblewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Zdrzewnie (Zdrewen) po\u0142o\u017cony pod koniec wsi w kierunku na Maszewko, granicz\u0105cy z szos\u0105 i strumieniem p\u0142yn\u0105cym przez wie\u015b; po przeciwnej stronie drogi stoj\u0105 bloki popegeerowskie. Teren ma kszta\u0142t trapezu o wymiarach ocenianych na oko\u0142o 50\u00d770 m, z nielicznymi starymi drzewami. W 2012 roku zosta\u0142 oczyszczony i uporz\u0105dkowany staraniem w\u0142a\u015bciciela pobliskiego pa\u0142acu. Nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017cadne \u015blady granic ani muru, a pozosta\u0142o\u015bci grob\u00f3w s\u0105 nieliczne i rozproszone \u2014 pojedyncze podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy oraz tablice nagrobne. Wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 pomniki kamienne: du\u017cy, ostro zako\u0144czony g\u0142az ze \u015bladami po tablicach oraz drugi z polnego kamienia z wykutym, wype\u0142nionym czarn\u0105 farb\u0105 napisem \u201eGeliebt, beweint und unvergessen\u201d. Najlepiej zachowany jest pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej (1914\u20131918) mieszka\u0144c\u00f3w Zdrzewna i Maszewka (Klein-Massow), stoj\u0105cy na niewielkim wzniesieniu pod okaza\u0142ym, obro\u015bni\u0119tym bluszczem drzewem; na jego szczycie wykuto wizerunek Krzy\u017ca \u017belaznego, a inskrypcje wype\u0142niono czarnym kolorem. Pomnik zawiera 13 nazwisk, cho\u0107 oficjalna lista poleg\u0142ych z 1923 roku wymienia ich 18.\n\n\ud83d\udccc Formu\u0142a nagrobna brzmi \u201eGeliebt, beweint und unvergessen\u201d \u2014 kochani, op\u0142akiwani i niezapomniani. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w tej miejscowo\u015bci 196 ewangelik\u00f3w, 1 katolika.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Zdrzewnie 196 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 poda\u0142 \u0141ebuni\u0119 \u2014 nazw\u0119 zapisano fraktur\u0105 jako \u201eZabuhn\u201d, bo w tym pi\u015bmie L \u0142atwo bra\u0107 za Z. \ud83d\udfe1 Sam wykaz miejscowo\u015bci parafii \u0142ebu\u0144skiej u Ernsta M\u00fcllera Zdrzewna nie wymienia: stoj\u0105 w nim Zwartowo, \u0141upawsko, Maszewo Wielkie, Popowo, Osieki i Werder. Parafia by\u0142a zreszt\u0105 m\u0142oda \u2014 dawniej stanowi\u0142a fili\u0119 Bukowiny \u2014 wi\u0119c rozbie\u017cno\u015b\u0107 mo\u017ce bra\u0107 si\u0119 z r\u00f3\u017cnicy czasu mi\u0119dzy obu zapisami.\n\n\ud83d\udccc Zdrzewno nosi\u0142o kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *Zdrzewno* i pod ni\u0105 wymienia je Tetzner w wykazie wsi ziemi l\u0119borskiej, obok Sasina, Ulini, Barg\u0119dzina, Roszczyc, Strzy\u017cyna, Maszewa, Kopaniewa, Wicka, Wrze\u015bcia i Charbrowa. \ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 rozstrzyga Ernst M\u00fcller: wie\u015b stoi w sk\u0142adzie parafii Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144 (Belgard-Labehn), utworzonej w 1893 roku z wikariatu istniej\u0105cego od 1890 \u2014 obok Bia\u0142ogardy, Kr\u0119py, G\u0119si, L\u0119dziechowa, Maszewka i Kopaniewa. Spis z 1895 roku zapisa\u0142 t\u0119 parafi\u0119 w postaci frakturowej, kt\u00f3r\u0105 odczyt oddaje jako \u201eZabuhn\u201d, i st\u0105d bierze si\u0119 mylenie \u0141ebienia z \u0141ebuni\u0105 \u2014 dwiema r\u00f3\u017cnymi parafiami synodu l\u0119borskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze gmina Wicko \u2014 Zdrzewno, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0780","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_zdrzewno/zdrzewno__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.674478,"lng":17.706233,"name_de":"Zdrewen","name_pl":"Zdrzewno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Z\u0119bowo, po niemiecku Symbow, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie s\u0142awie\u0144skim (Kreis Schlawe) w rejencji koszali\u0144skiej, tu\u017c przy granicy z powiatem s\u0142upskim \u2014 i by\u0142o o\u015brodkiem samodzielnej parafii ewangelickiej, jedynym w tej okolicy. Parafia obejmowa\u0142a sze\u015b\u0107 wsi po obu stronach owej granicy: samo Z\u0119bowo, Reblino (Reblin), Bierkowo (Birkow), Ga\u0107 (Gatz), Red\u0119cin (Reddentin) i Sycewice (Zitzewitz). Do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Miasto przy\u0142\u0105czono j\u0105 zarz\u0105dzeniem kr\u00f3lewskiej rejencji w Koszalinie z 2 listopada 1814 roku \u2014 wcze\u015bniej nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu Dar\u0142owo. Aktem z 6 sierpnia 1895 roku Bierkowo otrzyma\u0142o w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, z\u0142\u0105czon\u0105 z Z\u0119bowem pod jedn\u0105 parafi\u0105.\n\nList\u0119 duchownych M\u00fcller prowadzi od 1611 roku, gdy Joachim Silaff zosta\u0142 powo\u0142any przez Georga i Paula von Below i ordynowany w Dar\u0142owie. Wojna trzydziestoletnia zapisa\u0142a si\u0119 tu dwoma zdarzeniami: Silaff wraz z synem zosta\u0142 doszcz\u0119tnie ograbiony z mienia, a we wrze\u015bniu 1631 roku po okolicznych ko\u015bcio\u0142ach zbierano sk\u0142adk\u0119 dla z\u0119bowskiego pastora Jana Praetoriusa, kt\u00f3ry straci\u0142 dobytek w po\u017carze. Starsze akta parafialne sp\u0142on\u0119\u0142y. Kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Z\u0119bowo, prawo patronatu przesz\u0142o za\u015b na w\u0142a\u015bcicieli Red\u0119cina i Sycewic \u2014 a wi\u0119c na von Below\u00f3w i von Zitzewitz\u00f3w; Bierkowo pozosta\u0142o bez patrona.\n\nMurowany ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony w XV wieku, s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom od Reformacji, kt\u00f3r\u0105 przyj\u0119to tu w 1535 roku, a\u017c do 1945. W XVIII wieku cz\u0119\u015bciowo sp\u0142on\u0105\u0142 i wkr\u00f3tce zosta\u0142 odbudowany staraniem von Below\u00f3w. Sama wie\u015b by\u0142a ma\u0142a \u2014 w 1910 roku liczy\u0142a 145 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 ale parafia rozleg\u0142a: w 1940 roku 2374 wiernych.\n\n\ud83d\udccc Z\u0119bowo mia\u0142o jeden tylko cmentarz: przyko\u015bcielny, kt\u00f3ry od \u015bredniowiecza po dzi\u015b nie zmieni\u0142 swojego przeznaczenia. Chowano tu von Below\u00f3w; niekt\u00f3rym wmurowano epitafia w \u015bciany \u015bwi\u0105tyni. Najbli\u017cej ko\u015bcio\u0142a, przed wej\u015bciem na cmentarz, stoj\u0105 resztki dawnych pomnik\u00f3w nagrobnych, w\u015br\u00f3d nich marmurowe krzy\u017ce; pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 frontow\u0105 obsiano traw\u0105, a teren za ko\u015bcio\u0142em s\u0142u\u017cy poch\u00f3wkom wsp\u00f3\u0142czesnym. Zachowa\u0142a si\u0119 osiemnastowieczna brama i kamienny mur d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 200 metr\u00f3w \u2014 monografia opisuje go jako murek grodz\u0105cy cmentarz i ko\u015bci\u00f3\u0142 od strony frontowej, ewidencja mierzy go jako obwodowy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz wpisano do rejestru zabytk\u00f3w. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, usuwaj\u0105c empory patronackie i ambon\u0119.\n\n\ud83d\udd34 Datowanie cmentarza rozchodzi si\u0119: ewidencja wskazuje drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku, monografia za\u015b stwierdza, \u017ce przyko\u015bcielne miejsce grzebalne utrzyma\u0142o sw\u00f3j status od \u015bredniowiecza po czasy wsp\u00f3\u0142czesne. R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\n\ud83d\udfe1 Dok\u0142adnego roku budowy ko\u015bcio\u0142a \u017ar\u00f3d\u0142a nie przekazuj\u0105: has\u0142o Symbow u M\u00fcllera zaczyna si\u0119 od listy duchownych z 1611 roku i o samym budynku milczy, a monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego m\u00f3wi wy\u0142\u0105cznie o cz\u0119\u015bciowym po\u017carze w XVIII wieku i odbudowie staraniem von Below\u00f3w. Zostaje samo stulecie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0592","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.44616,"lng":16.88668,"name_de":"Symbow","name_pl":"Z\u0119bowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Z\u0119bowie, po niemiecku Symbow, to gotycka budowla ceglana z drugiej po\u0142owy XV wieku \u2014 salowa, z wie\u017c\u0105 od zachodu. Powsta\u0142 jako \u015bwi\u0105tynia katolicka, a po Reformacji do 1945 roku u\u017cytkowali go ewangelicy; prawo patronatu nale\u017ca\u0142o do w\u0142a\u015bcicieli wsi \u2014 w 1910 roku do w\u0142a\u015bciciela Z\u0119bowa.\n\n\ud83d\udccc Z\u0119bowo nie by\u0142o fili\u0105 \u2014 mia\u0142o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119, i to o zmiennej przynale\u017cno\u015bci. Wykaz duchownych Pomorza notuje, \u017ce nale\u017ca\u0142a ona dawniej do synodu dar\u0142owskiego, a zarz\u0105dzeniem rejencji koszali\u0144skiej z 2 listopada 1814 roku przy\u0142\u0105czono j\u0105 do synodu miejskiego S\u0142upsk. Obejmowa\u0142a Z\u0119bowo, Reblino, Barcino, Ga\u0107, Red\u0119cin i Sycewice, a aktem z 6 sierpnia 1895 roku utworzono osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Barcinie, z\u0142\u0105czon\u0105 z Z\u0119bowem pod jedn\u0105 parafi\u0105. Kolacja nale\u017ca\u0142a do w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br Z\u0119bowo, a prawo patronatu przys\u0142ugiwa\u0142o obok niego w\u0142a\u015bcicielom Red\u0119cina i Sycewic.\n\nTo wyja\u015bnia, kto odbudowa\u0142 spalon\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119: \ud83d\udccc uczyni\u0142 to Paul von Below z Red\u0119cina, kt\u00f3rego nazwisko widnieje na nadpro\u017cu drzwi wie\u017cowych \u2014 a Red\u0119cin by\u0142 w\u0142a\u015bnie jedn\u0105 z dw\u00f3ch wsi wsp\u00f3\u0142patronackich. \ud83d\udfe1 Czasu po\u017caru \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: opis wi\u0105\u017ce go z ko\u0144cem XIX wieku, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego m\u00f3wi o cz\u0119\u015bciowym po\u017carze w XVIII wieku i szybkiej odbudowie staraniem rodziny von Below.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 przebudowano w 1777 roku, o czym m\u00f3wi data na chor\u0105giewce wie\u017cowej; przy \u015bcianie po\u0142udniowej stoi neogotycka przybud\u00f3wka z zakrysti\u0105, zapewne z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, a renowacj\u0119 przeprowadzono w 1932 roku. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Wspomo\u017cenia Wiernych, nale\u017c\u0105cy do parafii w Sycewicach.\n\nWok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni le\u017cy cmentarz przyko\u015bcielny z zachowan\u0105 bram\u0105, murem ogrodzeniowym i nagrobkami rodziny von Below; to tu chowano cz\u0142onk\u00f3w rodu, a niekt\u00f3rym wmurowano epitafia w \u015bciany ko\u015bcio\u0142a. \ud83d\udfe1 Datowanie cmentarza r\u00f3wnie\u017c jest rozbie\u017cne: opis podaje drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku, monografia \u2014 trwanie od \u015bredniowiecza. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 225 (dawny numer s\u0142upski 196) decyzj\u0105 z 8 maja 1961 roku, wraz z otoczeniem.\n\n\ud83d\udccc Wykaz rejestru zabytk\u00f3w datuje tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 wieku pi\u0119tnastego, z przekszta\u0142ceniem w 1777 roku (numer A-225 z 8 maja 1961). Nie zna natomiast \u017cadnych prac z wieku dziewi\u0119tnastego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 479\u2013480 (Symbow); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Z\u0119bowo; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicki (dzi\u015b rzymskokatolicki)","denomination":"ewangelicki (dzi\u015b rzymskokatolicki)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"kobylnica.pl","url":"https://kobylnica.pl/zebowo.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/434932940"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0486","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.448319,"lng":16.885887,"name_de":"Symbow","name_pl":"Z\u0119bowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Symbow)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Zebrdowo, po niemiecku Seubersdorf, le\u017ca\u0142o w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim, i by\u0142o w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelickie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 143 mieszka\u0144c\u00f3w: 133 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w. \ud83d\udfe1 *S\u0142ownik geograficzny* podaje liczby wy\u017csze \u2014 208 ewangelik\u00f3w i trzynastu katolik\u00f3w \u2014 obejmuj\u0105ce zapewne szerszy obszar; proporcja wyznaniowa pozostaje jednak ta sama.\n\n\ud83d\udccc Do ko\u015bcio\u0142a chodzi\u0142o si\u0119 w dwie strony: ewangelicy do Gardei, katolicy do Gro\u00df Sch\u00f6nwalde. Parafia gardejska by\u0142a jedn\u0105 z wi\u0119kszych w diecezji kwidzy\u0144skiej \u2014 jej ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi\u0142 z 1649 roku, mia\u0142 trzy dzwony i organy o trzynastu g\u0142osach, a wiernych liczy\u0142a 6100.\n\n\ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani stanu, w jakim si\u0119 zachowa\u0142, nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 508; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 424","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Zebrdowo","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1074","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.62081,"lng":18.99673,"name_de":"Seubersdorf","name_pl":"Zebrdowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017belazno \u2014 do 2007 roku urz\u0119dowo \u017belazna, a przed 1945 rokiem Zelasen, przemianowane w latach 1937/38 na Hohenwaldheim \u2014 nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze i rejencji koszali\u0144skiej. Wie\u015b jest stara. Cramer w dziejach ziem l\u0119borskiej i bytowskiej przedrukowa\u0142 przywilej wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, wystawiony w Gda\u0144sku w pi\u0105tek po Bo\u017cym Ciele, na po\u0142ow\u0119 dobra zapisanego w jednym zdaniu na trzy sposoby \u2014 Zelaschno, Gela\u00dfno, Zelasen \u2014 oraz na po\u0142ow\u0119 s\u0105siedniego Miromina; nowy dokument zast\u0119powa\u0142 starszy przywilej wielkiego mistrza Karola z Trewiru, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142. \ud83d\udfe1 Rok tego nadania jest w naszym odczycie urwany, wi\u0119c go nie przytaczam; sam fakt odes\u0142ania do spalonego dokumentu ka\u017ce szuka\u0107 pocz\u0105tk\u00f3w wsi jeszcze przed jego wystawieniem.\n\nEwangelicy mieli tu zdecydowan\u0105 przewag\u0119: w 1925 roku na 442 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o ich 418. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken), gdzie \u015bredniowieczn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelicy przej\u0119li po Reformacji, oko\u0142o 1566 roku. Pierwszym z osieckich pastor\u00f3w na li\u015bcie M\u00fcllera jest Valentinus Labischus, odnotowany bez dat, ze wzmiank\u0105, \u017ce przyj\u0105\u0142 \u015bwi\u0119cenia od arcybiskupa gnie\u017anie\u0144skiego i dopiero potem przeszed\u0142 na luteranizm. Patronat sprawowa\u0142 r\u00f3d von Krockow, od 1621 roku wy\u0142\u0105cznie; dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Osiekach powsta\u0142 po 1726 roku, organy sprawiono w 1826. Parafia by\u0142a rozleg\u0142a \u2014 w 1887 roku obejmowa\u0142a dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci, a dwa lata p\u00f3\u017aniej odda\u0142a pi\u0119\u0107 wsi nowo utworzonej parafii w Gniewinie.\n\nPo tej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 w \u017belaznie stary cmentarz ewangelicki; ewidencja konserwatorska prowadzi go dla gminy Choczewo pod pozycj\u0105 151, na dzia\u0142ce 89/3. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, wie\u015b obj\u0119li polscy osadnicy katoliccy, a teren nale\u017cy dzi\u015b do rzymskokatolickiej parafii w Choczewie.\n\n\ud83d\udfe1 Kiedy cmentarz za\u0142o\u017cono, \u017ar\u00f3d\u0142a milcz\u0105, i milcz\u0105 w spos\u00f3b, kt\u00f3ry da si\u0119 nazwa\u0107. W ha\u015ble parafii Ossecken u M\u00fcllera (strona 257) jest liczba miejscowo\u015bci i wykaz wsi od\u0142\u0105czonych w 1889 roku, ale nazwa Zelasen w nim nie pada. Wykaz cmentarzy Agathona Harnocha z 1890 roku si\u0119ga rejencji gda\u0144skiej i kwidzy\u0144skiej, a powiat l\u0119borski le\u017ca\u0142 w koszali\u0144skiej, wi\u0119c go nie obejmuje. W pomorskim spisie z 1895 roku has\u0142o Ossecken w naszym odczycie nie wyst\u0119puje ani razu. Sam wpis ewidencyjny podaje numer dzia\u0142ki, nie rok za\u0142o\u017cenia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Cmentarze regionu \u2014 Pa\u0142ac Ciekocinko.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze regionu \u2014 Pa\u0142ac Ciekocinko","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0085","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.724228,"lng":17.867375,"name_de":"Hohenwaldheim (do 1937/38 Zelasen)","name_pl":"\u017belazno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017belazo, do 1945 roku Selesen, by\u0142o wsi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Kreis Stolp i w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142o. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Smo\u0142dzinie (Schmolsin), wcze\u015bniej ci\u0105\u017cyli ku Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde) \u2014 to rdze\u0144 osadnictwa s\u0142owi\u0144skiego, ewangelickiej ludno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej znad jezior Gardno i \u0141ebsko. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 145 ewangelik\u00f3w i jednego katolika.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocno-wschodnim skraju wsi, oko\u0142o 500 metr\u00f3w od centrum. \ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nazywa go du\u017cym za\u0142o\u017ceniem z centralnie usytuowan\u0105 kaplic\u0105 i zwraca uwag\u0119 na jego \u0142ukowaty kszta\u0142t, podyktowany ukszta\u0142towaniem terenu: le\u017cy na wzniesieniu, a zachowany starodrzew wskazuje, \u017ce obsadzono go d\u0119bami i \u015bwierkami. Po\u015brodku stoj\u0105 ruiny kaplicy i trzy komory grobowe rodziny von Bandemer, w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku od XV wieku, z nagrobkami Corduli i Rudolpha von Bandemer; murowane fragmenty kaplicy i przylegaj\u0105cego do niej grobowca zachowa\u0142y si\u0119 w kwaterze zachodniej. Chowano tu od 1825 do 1945 roku, a formy nagrobk\u00f3w \u2014 jak zauwa\u017ca monografia \u2014 by\u0142y wyra\u017anie zr\u00f3\u017cnicowane.\n\n\ud83d\udccc W cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-zachodniej sta\u0142 jeden z najstarszych tutejszych pomnik\u00f3w: postument z inskrypcj\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105, kt\u00f3r\u0105 monografia oddaje s\u0142owami: \u201eTen, kt\u00f3ry wzni\u00f3s\u0142 dla Ojczyzny mury Poznania i Ulm, to miejsce spoczynku r\u0119k\u0105 s\u0119dziw\u0105 c\u00f3rce przygotowa\u0142 1872\u201d. Zmar\u0142a by\u0142a wi\u0119c c\u00f3rk\u0105 budowniczego fortyfikacji obu tych miast, a nagrobek postawi\u0142 jej ojciec \u2014 u kresu w\u0142asnego \u017cycia.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz mocno zdewastowano \u2014 elementy kamienne i metalowe rozebrano, zosta\u0142y fragmenty nagrobk\u00f3w i mury kom\u00f3r grobowych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina Smo\u0142dzino; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o \u017belazo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina Smo\u0142dzino","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0723","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.650643,"lng":17.262982,"name_de":"Selesen","name_pl":"\u017belazo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017belice, po niemiecku Seelitz, le\u017c\u0105 w gminie K\u0119pice w powiecie s\u0142upskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu miasteckiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Osad\u0119 z m\u0142ynem notowano od oko\u0142o 1590 roku, a od 1853 do 1945 roku by\u0142a folwarkiem maj\u0105tku Warcino rodziny von Bismarck; w 1939 roku liczy\u0142a oko\u0142o 371 mieszka\u0144c\u00f3w w 67 gospodarstwach.\n\nOd Reformacji XVI wieku okolica by\u0142a lutera\u0144ska, a \u017belice \u2014 jako wie\u015b filialna bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142y do ewangelickiej parafii w Barcinie, po niemiecku Bartin, gdzie prowadzono metryki. \ud83d\udccc Potwierdza to spis z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry prowadzi miejscowo\u015b\u0107 w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 113 ewangelik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski 284 ewangelik\u00f3w i jednego katolika \u2014 obie jednostki przy tej samej parafii.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz opisuje monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, i to z zagadk\u0105 kartograficzn\u0105 w tle. Za\u0142o\u017cono go na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci, jako niewielki obszar na planie kwadratu, wygrodzony kamiennym murkiem i granicznymi nasadzeniami drzew li\u015bciastych. Dzi\u015b jednak jego granice wyznaczaj\u0105 teren zbli\u017cony kszta\u0142tem do prostok\u0105ta \u2014 a monografia nie rozstrzyga, czy za\u0142o\u017cenie kiedy\u015b poszerzono, czy te\u017c mapa z 1934 roku oznaczy\u0142a je mylnie. Dzi\u0119ki zachowanemu starodrzewowi cmentarz wci\u0105\u017c odcina si\u0119 od otaczaj\u0105cych p\u00f3l uprawnych, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w zniszczono i usuni\u0119to; zosta\u0142y nieliczne szcz\u0105tki kamiennych p\u0142yt i postument\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono. Dzi\u015b wie\u015b nale\u017cy do katolickiej parafii \u015bwi\u0119tej Anny w Barcinie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o \u017belice.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Rummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0574","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22315,"lng":16.93707,"name_de":"Seelitz (Kr. Rummelsburg)","name_pl":"\u017belice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cyganek \u2014 do 1945 roku Tiege \u2014 jest osad\u0105 w so\u0142ectwie \u017belichowo na \u017bu\u0142awach. Lokowa\u0142 j\u0105 w 1352 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode na prawie che\u0142mi\u0144skim z uposa\u017ceniem 60 w\u0142\u00f3k. Przed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Landkreis Gro\u00dfes Werder w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a od 1939 roku do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nOko\u0142o 1640 roku wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 tu o\u015brodek religijny mennonit\u00f3w tej cz\u0119\u015bci \u017bu\u0142aw, podleg\u0142y pocz\u0105tkowo flamandzkiej gminie Wielkich \u017bu\u0142aw w Gda\u0144sku; w 1735 roku \u2014 wraz z R\u00f3\u017canami, Or\u0142owem i Nied\u017awiedzic\u0105 \u2014 usamodzielni\u0142 si\u0119 jako odr\u0119bna gmina. W 1768 roku uzyskano od biskupa che\u0142mi\u0144skiego pozwolenie na budow\u0119 drewnianego domu modlitwy, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce stan\u0105\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi. W latach 1892\u20131893 zast\u0105pi\u0142 go zb\u00f3r murowany: ceglany, wzniesiony na planie prostok\u0105ta, jednonawowy, o salowym wn\u0119trzu z emporami zawieszonymi z trzech stron, dwuspadowym dachu i elewacjach bocznych opi\u0119tych lizenami, z pi\u0119cioma wysokimi ostro\u0142ukowymi oknami z maswerkiem. Elewacj\u0119 frontow\u0105 wie\u0144czy\u0142 szczyt schodkowy z fryzem ostro\u0142ukowych arkadek, a nad masywnym ostro\u0142ukowym portalem umieszczono maswerkow\u0105 rozet\u0119.\n\nLuteranie mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 gdzie indziej. Tiege by\u0142o miejscem szkolnym ewangelickiej parafii w Lubieszewie (Ladekopp), przy kt\u00f3rej Harnoch zapisa\u0142 kr\u00f3tko: \u201ewielu mennonit\u00f3w\u201d. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony w 1708 roku z pomoc\u0105 Szwed\u00f3w, sp\u0142on\u0105\u0142 w 1826 roku, a jego szachulcowego nast\u0119pc\u0119 po\u015bwi\u0119cono 16 wrze\u015bnia 1827 roku pod patronatem gospodarzy z Lubieszewa i z Tiege. Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tiege by\u0142 fili\u0105 parafii w Marienau.\n\nW 1885 roku we wsi mieszka\u0142o 198 mennonit\u00f3w obok 671 katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w; \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105, \u017ce w latach czterdziestych XX wieku by\u0142o ich w tej okolicy oko\u0142o 800. \ud83d\udd34 Has\u0142o \u201eCyganek\u201d w S\u0142owniku geograficznym opisuje natomiast inn\u0105 wie\u015b \u2014 w \u00f3wczesnym powiecie gda\u0144skim g\u00f3rnym, przy stacji pocztowej w Szydlicach, licz\u0105c\u0105 w 1885 roku 34 domy i 446 mieszka\u0144c\u00f3w; liczby 11 ewangelik\u00f3w i 6 katolik\u00f3w oraz parafie w Dalkowie i Gro\u00df Kauer, wi\u0105zane z tym has\u0142em, pochodz\u0105 z s\u0105siednich szpalt opisuj\u0105cych wsie \u015bl\u0105skie w powiatach g\u0142ogowskim i g\u00f3rskim.\n\nZb\u00f3r rozebrano po 1945 roku; na cmentarzu mennonickim w zakolu Tugi, oko\u0142o 200 m na wsch\u00f3d od szosy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski\u2013Stegna, widoczne s\u0105 jeszcze jego fundamenty, a z nagrobk\u00f3w pozosta\u0142y betonowe obramienia grob\u00f3w i pami\u0105tkowy g\u0142az. Wsp\u00f3lnota korzysta\u0142a tak\u017ce z Cmentarza Jedenastu Wsi, za\u0142o\u017conego prawdopodobnie w 1639 roku dla luteran\u00f3w i mennonit\u00f3w z \u017belichowa, Cyganka, Cyganki, cz\u0119\u015bci Nowego Dworu Gda\u0144skiego, Starocina, Stobca, Neuendorf i Haberhorst; w utworzonym tam lapidarium, filii \u017bu\u0142awskiego Parku Historycznego, zgromadzono oko\u0142o 70\u201380 piaskowcowych stel i kamieni nagrobnych z gmerkami, pochodz\u0105cych od ko\u0144ca XVII do ko\u0144ca XVIII wieku.\n\n\ud83d\udccc Obok zboru stoi czternastowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, w 1952 roku przekazany grekokatolikom, a przy nim, na sztucznym wzniesieniu, Cmentarz Jedenastu Wsi. Luteranie i mennonici grzebali tam zmar\u0142ych obok siebie, cho\u0107 w sprawach chrztu i przysi\u0119gi dzieli\u0142a ich r\u00f3\u017cnica zasadnicza \u2014 wsp\u00f3lnota miejsca wyprzedza\u0142a wsp\u00f3lnot\u0119 wyznania, bo o poch\u00f3wek trzeba by\u0142o zadba\u0107 wcze\u015bniej ni\u017c o sp\u00f3r. Na zachowanych stelach widniej\u0105 gmerki \u017cu\u0142awskich zagr\u00f3d: znaki, kt\u00f3rymi gospodarstwa oznacza\u0142y swoj\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107, a kt\u00f3re trafi\u0142y tak\u017ce na kamienie nagrobne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Cyganek \u2014 wie\u015b wielu kultur, Region Gda\u0144ski NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tomy X i XIV, has\u0142o Cyganek; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cyganek \u2014 wie\u015b wielu kultur (Region Gda\u0144ski NSZZ Solidarno\u015b\u0107)","url":"https://solidarnosc.gda.pl/po-godzinach-z-solidarnoscia/cudze-chwalicie-swego-nie-znacie/cyganek-wies-wielu-kultur/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0081","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2302029,"lng":19.0837232,"name_de":"Tiege","name_pl":"\u017belichowo-Cyganek \u2014 gmina mennonicka Tiege (zb\u00f3r nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w \u017belichowie-Cyganku, po niemiecku Petershagen, w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, to \u015bwi\u0105tynia p\u00f3\u017anogotycka; zezwolenie na jej budow\u0119 wydano 12 sierpnia 1352 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 gotycki szczyt wschodni, natomiast \u015bciany pod\u0142u\u017cne przebudowano w konstrukcji ryglowej w latach 1637\u20131647, a drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 odbudowano w 1687 roku.\n\nWe wsi mieszkali obok siebie ewangelicy, mennonici i katolicy. Spis z 1885 roku zapisa\u0142 tu 463 mieszka\u0144c\u00f3w: 284 ewangelik\u00f3w, 109 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w \u2014 i 70 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Tiegenhof, dzisiejszym Nowym Dworze Gda\u0144skim.\n\nSam ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pierwotnie rzymskokatolicki. W 1574 roku przej\u0119\u0142a go gmina lutera\u0144ska, a 7 wrze\u015bnia 1629 roku zosta\u0142 zwr\u00f3cony katolikom \u2014 i to jest jedyna ewangelicka warstwa w dziejach tej \u015bwi\u0105tyni. Od 1952 roku u\u017cytkowa\u0142y go wsp\u00f3lnie parafia greckokatolicka i rzymskokatolicka, a w 2002 roku przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 parafii greckokatolickiej; jest czynny. Zabytek wpisano do rejestru pod numerem 236 (dawniej 126/N) 25 wrze\u015bnia 1961 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Inwentaryzacja \u017cu\u0142awska prowadzi te dzieje inaczej i rozbie\u017cno\u015bci nie da si\u0119 tu rozstrzygn\u0105\u0107: notuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Cyganku, le\u017c\u0105cy w starostwie nowodworskim, pozosta\u0142 katolicki, i \u017ce jeszcze w 1592 roku przypisani byli do niego mieszka\u0144cy Tujska \u2014 na mocy rozporz\u0105dzenia burmistrza gda\u0144skiego Daniela Czirenberga. Dopiero w 1604 roku Tujsk zbudowa\u0142 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a 28 kwietnia 1606 roku Rada Gda\u0144ska wyda\u0142a zezwolenie dla tamtejszych poddanych. To samo opracowanie datuje wschodni\u0105 po\u0142ow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Cyganku na czas po 1352 roku, zgodnie z dat\u0105 zezwolenia.\n\nOdr\u0119bnym elementem dziedzictwa jest s\u0105siednie lapidarium mennonickie w \u017belichowie-Cyganku, oddzia\u0142 Muzeum \u017bu\u0142awskiego \u2014 nagrobki mennonit\u00f3w, wsp\u00f3lnoty anabaptystycznej odr\u0119bnej od luteran. \ud83d\udccc Tutejszy cmentarz mennonicki wymieniono w\u015br\u00f3d najlepiej utrzymanych nekropolii regionu, obok cmentarza katolickiego w Lichnowach, obu cmentarzy w Ostaszewie, ewangelickiego w Tujsku i mennonickiego w Lubieszewie.\n\n\ud83d\udfe1 Nazwa Petershagen powtarza si\u0119 na Pomorzu co najmniej trzy razy i \u0142atwo o pomy\u0142k\u0119. Fankidejski opisuje pod ni\u0105 gda\u0144skie przedmie\u015bcie, gdzie po zburzeniu ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Gertrudy stan\u0105\u0142 lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 Salwatora, a wykaz duchownych Pomorza prowadzi jeszcze Petershagen pod Dar\u0142owem. \u017badnego z tych miejsc nie nale\u017cy wi\u0105za\u0107 z \u017belichowem-Cygankiem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; ewidencja i metryki gmin \u017cu\u0142awskich (opis cmentarzy).*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1788,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"cyganek.ndg.pl \u2014 Historia \u015bwi\u0105tyni","url":"https://www.cyganek.ndg.pl/historia-swiatyni/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0454","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2395,"lng":19.1455,"name_de":"Petershagen","name_pl":"\u017belichowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Miko\u0142aja (Petershagen, ob. greckokatolicki)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz na p\u00f3\u0142noc od miejscowo\u015bci, dzi\u015b w zwartym lesie; prostok\u0105t z wej\u015bciem od zachodu, szcz\u0105tkowy murek z cios\u00f3w kamiennych, \u017celiwne krzy\u017ce i ramy mogi\u0142 (mi\u0119dzy innymi pe\u0142ny krzy\u017c z poch\u00f3wku z 1904 roku) oraz rzadki a\u017curowy krzy\u017c \u017celiwny bez tabliczki inskrypcyjnej.\n\n\ud83d\udccc Obie wsie \u2014 \u017belki i \u017belk\u00f3wko, po niemiecku Gro\u00df i Klein Silkow \u2014 nale\u017ca\u0142y do tej samej parafii ewangelickiej, kt\u00f3r\u0105 Ernst M\u00fcller prowadzi w sk\u0142adzie siedmiu miejscowo\u015bci: obok nich Krussen, \u0141ebunia, Cunsow, Cothlow, S\u00fcllemin i Wendisch Plassow, z gmin\u0105 c\u00f3rk\u0105 w Wobeser i Missow. Prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili dziedzice na Quackenburgu i na \u017belk\u00f3wku \u2014 ci drudzy jako w\u0142a\u015bciciele zarazem \u017belek.\n\n\ud83d\udccc W\u015br\u00f3d ocala\u0142ej kamieniarki jest tu rzecz, jakiej na cmentarzach powiatu s\u0142upskiego prawie si\u0119 nie spotyka: a\u017curowy krzy\u017c \u017celiwny, niestety pozbawiony tabliczki inskrypcyjnej. Obok stoi pe\u0142ny krzy\u017c \u017celiwny z poch\u00f3wku z 1904 roku, a po ca\u0142ym terenie rozrzucone s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci kamiennych pomnik\u00f3w i ramy wyznaczaj\u0105ce po\u0142o\u017cenie mogi\u0142. Cmentarz za\u0142o\u017cono w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k \u2014 dopiero p\u00f3\u017aniej otoczy\u0142 go las z uprawami le\u015bnymi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912; https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zelki/; https://www.openstreetmap.org/way/1324727292.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zelki/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/1324727292"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1020","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34609,"lng":17.06809,"name_de":"Gr. Silkow","name_pl":"\u017belki \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz wiejski na p\u00f3\u0142noc od wsi, po zachodniej stronie rozdro\u017ca ku Komi\u0142owu i Lubuniowi, dzi\u015b otoczony lasem; plan zbli\u017cony do kwadratu, niewysokie kamienne ogrodzenie i graniczne nasadzenia d\u0119bowe, ponad 80 czytelnych miejsc poch\u00f3wku z fragmentami nagrobk\u00f3w, inskrypcje z lat 20.\u201340. XX wiek.\n\n\ud83d\udccc Obie wsie \u2014 \u017belki i \u017belk\u00f3wko, po niemiecku Gro\u00df i Klein Silkow \u2014 nale\u017ca\u0142y do tej samej parafii ewangelickiej, kt\u00f3r\u0105 Ernst M\u00fcller prowadzi w sk\u0142adzie siedmiu miejscowo\u015bci: obok nich Krussen, \u0141ebunia, Cunsow, Cothlow, S\u00fcllemin i Wendisch Plassow, z gmin\u0105 c\u00f3rk\u0105 w Wobeser i Missow. Prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili dziedzice na Quackenburgu i na \u017belk\u00f3wku \u2014 ci drudzy jako w\u0142a\u015bciciele zarazem \u017belek.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y w \u017belk\u00f3wku dwa. Ten opisany wy\u017cej jest wiejski; drugi, rodowy, nale\u017ca\u0142 do rodziny Neumann\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli wsi od 1852 roku, i le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, na niewielkim wzniesieniu po wschodniej stronie drogi. To niewielkie za\u0142o\u017cenie z resztkami kamiennych wzmocnie\u0144 i \u015bwierkowym starodrzewem granicznym, dzi\u015b zamkni\u0119te drewnianym ogrodzeniem z \u017cerdzi; stoj\u0105 na nim dwie mogi\u0142y zaznaczone kamieniami narzutowymi \u2014 przy jednym z nich nie spos\u00f3b rozstrzygn\u0105\u0107, czy to gr\u00f3b, czy tylko miejsce pod niego przygotowane.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Szczecin 1912; https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zelkowko/; https://www.openstreetmap.org/way/1327949545.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zelkowko/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/1327949545"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1021","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34863,"lng":17.08943,"name_de":"Kl. Silkow","name_pl":"\u017belk\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017belkowo \u2014 po niemiecku Wendisch Silkow, a w latach 1937\u20131945 Schwerinsh\u00f6he \u2014 by\u0142o wsi\u0105 ewangelick\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Przydomek \u201eWendisch\u201d wskazuje na s\u0142owia\u0144skie korzenie osady: le\u017cy w rejonie S\u0142owi\u0144c\u00f3w, lutera\u0144skiej grupy pomorskiej znad \u0141ebska i Gardna, a jej macierzysta parafia w Gardnie Wielkiej nale\u017ca\u0142a do rdzenia obszaru s\u0142owi\u0144skiego, gdzie jeszcze w XIX wieku rozbrzmiewa\u0142y kazania i pie\u015bni w mowie s\u0142owi\u0144sko-kaszubskiej.\n\n\ud83d\udccc Dzieje ko\u015bcielne wsi to powolne usamodzielnianie si\u0119. Do 1820 roku \u017belkowo by\u0142o filia\u0142em Gardny Wielkiej, w 1820 uzyska\u0142o w\u0142asn\u0105 gmin\u0119, w 1891 wikariat, a w 1899 pe\u0142n\u0105 samodzielno\u015b\u0107. Granitowy, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono 29 stycznia 1879 roku, a przy nim urz\u0105dzono cmentarz.\n\n\ud83d\udccc Miejsc poch\u00f3wku by\u0142o tu jednak wi\u0119cej ni\u017c jedno, i monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego rozdziela je wyra\u017anie. Z cmentarza przyko\u015bcielnego nie zosta\u0142o nic pr\u00f3cz kamienia upami\u0119tniaj\u0105cego mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Drugi, wiejski, za\u0142o\u017cono na zach\u00f3d od miejscowo\u015bci, na niewielkim wzniesieniu przy polnej drodze; jego granice, wyznaczone kamiennym wa\u0142em, zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tkowo, starodrzew w wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0119to, a o dawnej funkcji miejsca \u015bwiadczy ju\u017c tylko kilka fragment\u00f3w kamiennych nagrobk\u00f3w \u2014 jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych obrys wyznacza\u0142y brzozy sadzone wzd\u0142u\u017c granicy. \ud83d\udccc W zachodniej cz\u0119\u015bci parku stoi nadto wysoki kamienny pomnik, wzniesiony ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie albo ku czci w\u0142a\u015bcicieli \u017belkowa, rodziny von Schwerin; dzi\u015b to on wyznacza uk\u0142ad i o\u015b wsp\u00f3\u0142czesnego cmentarza.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; tego samego dnia zastrzelono hrabin\u0119 Margarete von Schwerin. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono od 1946 roku. \u015awi\u0105tynia stoi i s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o \u017belkowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0561","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.595263,"lng":17.205968,"name_de":"Wendisch Silkow (1937/38\u20131945 Schwerinsh\u00f6he; formy starsze: Sillichow, Selkow)","name_pl":"\u017belkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017belkowo, po niemiecku Wendisch Silkow, a w latach 1938\u20131945 Schwerinsh\u00f6he, le\u017cy nad \u0141upaw\u0105, w dawnym powiecie s\u0142upskim rejencji koszali\u0144skiej. Okolica nale\u017ca\u0142a do dawnego obszaru lutera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w, a nazwa wsi w dialekcie s\u0142owi\u0144skim brzmia\u0142a \u017delk\u0289\u0300\u0275\u032fv\u00e4. Mieszka\u0144cy byli niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelikami \u2014 katolik\u00f3w naliczono tu w 1925 roku zaledwie 2. Wie\u015b ros\u0142a powoli, ale stale: 380 os\u00f3b w 1910 roku, 648 w 1933, 615 w 1939.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u017belkowo d\u0142ugo nie mia\u0142o. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Gardnie Wielkiej, a usamodzielnianie si\u0119 miejscowej wsp\u00f3lnoty zacz\u0119\u0142o si\u0119 od kaplicy filialnej w 1820 roku. W 1891 roku utworzono tu wikariat parafialny, obs\u0142ugiwany kolejno przez Paula Veddera, Richarda Brunnemanna i Ottona Poettera, a 31 marca 1899 roku zniesiono zwi\u0105zek duszpasterski Gardny Wielkiej i \u017belkowa i ustanowiono w \u017belkowie samodzielne probostwo \u2014 pierwszym proboszczem zosta\u0142 Poetter. Parafia nie mia\u0142a patrona i obejmowa\u0142a, obok samego \u017belkowa, Alt- i Neu-Gutzmerow, Bandsechow, Sorchow oraz dobra rycerskie Schojow; w 1940 roku, ju\u017c jako Kirchspiel Schwerinsh\u00f6he, liczy\u0142a pi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci i 1580 wiernych. Murowany, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z kamienia polnego wznoszono w latach 1871\u20131879 i po\u015bwi\u0119cono 29 stycznia 1879 roku.\n\n\ud83d\udccc Drugim proboszczem zosta\u0142 w 1909 roku ten sam Richard Brunnemann, kt\u00f3ry bywa\u0142 tu wcze\u015bniej wikariuszem: w mi\u0119dzyczasie pracowa\u0142 jako pastor i misjonarz w Maraszu w Azji Mniejszej, a do \u017belkowa wr\u00f3ci\u0142 po latach i obj\u0105\u0142 parafi\u0119 na sta\u0142e.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a od wrze\u015bnia 1946 roku wysiedlano ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105. \u015awi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego; dzi\u015b \u017belkowo liczy oko\u0142o 280 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze by\u0142y tu dwa i po obu zosta\u0142o niewiele. Z przyko\u015bcielnego nie przetrwa\u0142o nic pr\u00f3cz kamienia upami\u0119tniaj\u0105cego poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Wiejski, za\u0142o\u017cony na zach\u00f3d od wsi na niewielkim wzniesieniu przy drodze polnej, ma szcz\u0105tkowo zachowany kamienny wa\u0142 graniczny i kilka fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w; starodrzew w wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0119to, a jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych granice wyznacza\u0142y brzozy. W zachodniej cz\u0119\u015bci parku stoi wysoki kamienny pomnik ku czci poleg\u0142ych albo cz\u0142onk\u00f3w rodziny von Schwerin, w\u0142a\u015bcicieli wsi \u2014 dzi\u015b wyznacza o\u015b wsp\u00f3\u0142czesnego cmentarza.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wikipedia \u2014 \u017belkowo; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; K. Mazurkiewicza-Palacz, M. Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 156.*","built_year":1878,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia \u2014 \u017belkowo","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%BBelkowo"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0262","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.595263,"lng":17.205968,"name_de":"Wendisch Silkow","name_pl":"\u017belkowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wendisch Silkow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Zgierz, przed 1945 rokiem Fichtkaten, by\u0142 osad\u0105 w parafii ewangelickiej G\u0142\u00f3wczyce (Kirchspiel Glowitz) w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Le\u017cy w sercu ziemi S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 s\u0142owia\u0144skiej, lutera\u0144skiej grupy znad jezior \u0141ebsko i Gardno \u2014 a w ko\u015bciele w G\u0142\u00f3wczycach jeszcze do 1886 roku g\u0142oszono kazania po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku. Ludno\u015b\u0107 wsi by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do tamtejszej parafii, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny wzniesiono w 1891 roku. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ani kaplicy Zgierz nie mia\u0142 \u2014 pozosta\u0142 po nim sam cmentarz.\n\n\ud83d\udccc To miejsce dzi\u015b bardziej upami\u0119tnienie ni\u017c nekropolia. Le\u017cy oko\u0142o czterystu metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, na wsch\u00f3d od g\u0142\u00f3wnej drogi z Ciemina do Zgierza, na lekkim wzniesieniu po\u015br\u00f3d lasu. Stoi na nim zdewastowany pomnik wywy\u017cszony na kilku stopniach. Mieszka\u0144cy Zgierza potwierdzaj\u0105, \u017ce jeszcze na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142 on na swoim miejscu, a pod nim znajdowa\u0142a si\u0119 krypta. \ud83d\udfe1 Czy upami\u0119tnia\u0142 poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, rozstrzygn\u0105\u0107 si\u0119 nie da, bo tablica inskrypcyjna nie zachowa\u0142a si\u0119 \u2014 za tak\u0105 wyk\u0142adni\u0105 przemawiaj\u0105 jednak i forma pomnika, i miejsce, w kt\u00f3rym go postawiono.\n\n\ud83d\udfe1 Danych spisowych dla tej osady nie uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107: w wykazie z 2 grudnia 1895 roku nazwa Fichtkaten nie pada w\u015br\u00f3d 351 wierszy powiatu s\u0142upskiego, a jedyne Neuhof w tym odczycie nale\u017cy do powiatu l\u0119borskiego.\n\nPo zaj\u0119ciu okolicy przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 8 marca 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i s\u0142owi\u0144sk\u0105 wysiedlono, a teren ko\u015bcielny przej\u0119\u0142a parafia katolicka w G\u0142\u00f3wczycach.\n\n\ud83d\udccc Nazwa niemiecka to Fichtkaten, nie Neuhof \u2014 potwierdza to monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (has\u0142o na stronie 93 i indeks nazw dawnych). Osobnego wiersza w spisie z 2 grudnia 1895 roku nie ma, bo Fichtkaten nie tworzy\u0142 gminy: figuruje w wykazie osad wchodz\u0105cych w sk\u0142ad jednostek gminnych (Wohnpl\u00e4tze als Theile der Gemeindeeinheiten) na stronie 184, w przypisie do pozycji 336 \u2014 obwodu dworskiego Zezenow (Cecenowo) w powiecie s\u0142upskim \u2014 jako \u201eFichtkathen 1 u. 12\u201d, czyli jeden budynek mieszkalny i dwana\u015bcioro mieszka\u0144c\u00f3w. Sam obw\u00f3d Zezenow, strona 184, pozycja 336, liczy\u0142 252 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, przy parafii ewangelickiej w Cecenowie.\n\nPrzypisanie potwierdza si\u0119 na samym druku: w wykazie osad wchodz\u0105cych w sk\u0142ad jednostek gminnych zapis przy pozycji 336 \u2014 obwodzie dworskim Cecenowa \u2014 wylicza Bottke, Fichtkathen i Neu Zezenow, a przy Fichtkathen podaje jeden budynek mieszkalny i dwana\u015bcioro mieszka\u0144c\u00f3w. Zapis ten stoi u do\u0142u strony 185, nie 184, bo przypisy strony 184 urywaj\u0105 si\u0119 na pozycji 321. Sam obw\u00f3d dworski liczy\u0142 252 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich ewangelik\u00f3w, przy parafii, urz\u0119dzie stanu cywilnego i obwodzie urz\u0119dowym w Cecenowie, a obie kontrole sumy si\u0119 domykaj\u0105. Zgierz nale\u017ca\u0142 zatem w 1895 roku do Cecenowa, a nie do G\u0142\u00f3wczyc, i rozbicia wyznaniowego samej osady spis nie podaje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Zgierz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 92; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0800","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.64036,"lng":17.40301,"name_de":"Fichtkaten","name_pl":"Zgierz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zgojewo, po niemiecku Schojow, by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 i maj\u0105tkiem szlacheckim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Okolica by\u0142a silnie lutera\u0144ska od Reformacji XVI wieku. Sama nazwa s\u0105siedniego \u017belkowa \u2014 po niemiecku Wendisch Silkow, czyli \u201es\u0142owia\u0144skie\u201d \u2014 i wywodzenie tutejszej parafii z Gardny Wielkiej osadzaj\u0105 Zgojewo na obrze\u017cu ziemi S\u0142owi\u0144c\u00f3w, lutera\u0144skiej grupy s\u0142owia\u0144skiej znad jezior \u0141ebsko i Gardno. Do 1899 roku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a w\u0142a\u015bnie do starszej parafii w Gardnie Wielkiej; to z niej wyodr\u0119bniono \u017belkowo.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Zgojewo nie mia\u0142o. Nale\u017ca\u0142o do parafii w \u017belkowie, od 1937 roku zwanej Schwerinsh\u00f6he, kt\u00f3rej granitowy ko\u015bci\u00f3\u0142 konsekrowano 29 stycznia 1879 roku, a swoich zmar\u0142ych grzeba\u0142o na miejscowym cmentarzu ewangelickim. Maj\u0105tek dzier\u017cyli kolejno von Rexinowie, von Bellingowie od 1763 roku i von Schwerinowie od 1855; ostatnia w\u0142a\u015bcicielka, hrabina Margarete von Schwerin, zgin\u0119\u0142a w 1945 roku. Po 1945 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz pozostaje nieczynny.\n\n\ud83d\udccc Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go dok\u0142adnie. Le\u017cy w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze ku \u017boruchowu, na skraju lasu; jest dwukwaterowy, za\u0142o\u017cony na planie prostok\u0105ta. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej zachowa\u0142y si\u0119 graniczne nasadzenia \u015bwierkowe, a na ca\u0142ej d\u0142ugo\u015bci od strony drogi ogranicza go niewysoki wa\u0142 z cios\u00f3w kamiennych. Mapa, na kt\u00f3rej monografia go pokazuje, pochodzi z lat 1889\u20131891 \u2014 cmentarz istnia\u0142 wi\u0119c ju\u017c wtedy.\n\n\ud83d\udd34 Do sprawdzenia: przypisywan\u0105 tu S\u0142ownikowi geograficznemu liczb\u0119 siedmiu ewangelik\u00f3w niesie w druku s\u0105siednie has\u0142o, a nie has\u0142o \u201eZgojewo\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Zgojewo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Zgojewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0560","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.572447,"lng":17.210039,"name_de":"Schojow","name_pl":"Zgojewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zielenin \u2014 po niemiecku Zelenin, dawniej Alte H\u00fctte, po kaszubsku Zeleni\u00f4 \u2014 le\u017ca\u0142 w Kreis Berent w Prusach Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej, i by\u0142 obwodem dworskim (Gutsbezirk) w okr\u0119gu urz\u0119dowym Putz (Puc), podleg\u0142ym s\u0105dowi obwodowemu w Ko\u015bcierzynie. Okolica by\u0142a rdzennie kaszubska i katolicka, a wsp\u00f3lnot\u0119 ewangelick\u0105 skupia\u0142 tutejszy maj\u0105tek i jego niemiecka obsada. W 1820 roku mieszka\u0142o tu 40 os\u00f3b przy 7 paleniskach, w 1905 roku \u2014 75. W\u0142asnej parafii Zielenin nie mia\u0142: ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Ko\u015bcierzynie (Berent), katolicy do tamtejszej parafii katolickiej \u2014 to drugie wymaga jeszcze potwierdzenia.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej we wsi nigdy nie postawiono; po protestanckiej mniejszo\u015bci zosta\u0142 cmentarz za\u0142o\u017cony w 1824 roku. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 tu 117 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 49 wyznania ewangelickiego. \ud83d\udd34 I tu liczby przecz\u0105 obrazowi, jaki opis dot\u0105d rysowa\u0142: narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o wszystkich 117 mieszka\u0144c\u00f3w, a wi\u0119c tak\u017ce wszyscy ewangelicy. Tutejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka nie by\u0142a zatem \u2014 przynajmniej w 1921 roku \u2014 niemiecka.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany. Dzi\u015b figuruje w wykazie poewangelickich cmentarzy gminy Ko\u015bcierzyna jako obiekt nieczynny.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l s\u0142u\u017c\u0105cych za pastwiska, na wzg\u00f3rzu widocznym z daleka. Ogrodzenia nie ma; mia\u0142o posta\u0107 wa\u0142u kamiennego, po kt\u00f3rym zosta\u0142y sterty kamieni, a granice podpowiada dzi\u015b rozmieszczenie drzew. Dzia\u0142ka ma 0,18 hektara. Zachowa\u0142y si\u0119 trzy zaznaczone miejsca poch\u00f3wku os\u00f3b doros\u0142ych i dwa dzieci\u0119ce, bez \u017cadnych napis\u00f3w.\n\n\ud83c\udfaf To miejsce jest w dziejach gminy wa\u017cniejsze, ni\u017c wygl\u0105da dzisiaj: przed powstaniem cmentarza w B\u0119dominku chowano tu ludno\u015b\u0107 z tamtej wsi, co po\u015bwiadczaj\u0105 ksi\u0119gi metrykalne z Nowego Barkoczyna z lat 1824\u20131874.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, wyd. Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0152","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12208,"lng":18.08726,"name_de":"Zelenin (dawniej Alte H\u00fctte)","name_pl":"Zielenin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zielin, po niemiecku Sellin, wzmiankowany po raz pierwszy w 1301 roku, by\u0142 dawnym lennem rodu von Puttkamer; w 1927 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1291 hektar\u00f3w. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu miasteckiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani parafii nie mia\u0142a \u2014 ewangelicy chodzili do Cetynia (Zettin), a w\u0142a\u015bciciele Zielina byli wsp\u00f3\u0142kolatorami tamtejszej parafii; katolicy podlegali Miastku.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi wie\u015b dwoma wierszami: gmina wiejska \u2014 pozycja 39, strona 162 \u2014 liczy\u0142a 202 ewangelik\u00f3w, obw\u00f3d dworski, pozycja 112 na stronie 166, dalszych 234; katolika nie by\u0142o w \u017cadnym z nich ani jednego. \ud83d\udd34 Kr\u0105\u017c\u0105ca liczba 436 ewangelik\u00f3w jest sum\u0105 obu wierszy, a nie warto\u015bci\u0105 ze \u017ar\u00f3d\u0142a. Dalsze liczby: 312 os\u00f3b w maj\u0105tku w 1925 roku, 480 w gminie wiejskiej w 1939.\n\nPo tutejszej spo\u0142eczno\u015bci ewangelickiej zosta\u0142 cmentarz z drugiej po\u0142owy XIX wieku \u2014 dzi\u015b zdewastowany, z uszkodzonymi nagrobkami i w wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0119tym starodrzewem. Na pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zielin (wie\u015b w wojew\u00f3dztwie pomorskim) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zielin_(wie%C5%9B_w_wojew%C3%B3dztwie_pomorskim)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Rummelsburg","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0804","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24655,"lng":17.09922,"name_de":"Sellin","name_pl":"Zielin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zielona G\u00f3ra (po niemiecku Gr\u00fcneberg) to le\u015bna miejscowo\u015b\u0107 na skraju Bor\u00f3w Tucholskich, przed 1920 rokiem w Kreis Preu\u00dfisch Stargard, potem w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. Wzmiankowano j\u0105 w 1373 roku, a okolica ma rodow\u00f3d kolonizacji le\u015bnej \u2014 pobliska kolonia Budda powsta\u0142a przy dawnym piecu smolnym. \ud83d\udccc Co najmniej raz wie\u015b przesta\u0142a istnie\u0107: wizytacja archidiakonatu pomorskiego, wyliczaj\u0105c na stronie 236 druku miejscowo\u015bci uposa\u017caj\u0105ce parafi\u0119 w Lubichowie, zapisa\u0142a, \u017ce Zielona G\u00f3ra \u201eby\u0142a wsi\u0105, lecz opustosza\u0142a, a teraz mieszka w niej dzier\u017cawca staro\u015bci\u0144ski\u201d, i \u017ce nic z niej do parafii nie wp\u0142ywa.\n\nWarstwa ewangelicka by\u0142a tu nieliczna i g\u0142\u00f3wnie niemiecka. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje Gr\u00fcneberg na stronie 34, pod pozycj\u0105 82, w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu Preu\u00dfisch Stargard: 240 mieszka\u0144c\u00f3w, po 120 m\u0119\u017cczyzn i kobiet, w dziewi\u0119tnastu domach i czterdziestu czterech gospodarstwach domowych, a w\u015br\u00f3d nich 16 ewangelik\u00f3w i 224 katolik\u00f3w. Ewangelik\u00f3w przypisuje \u2014 pod zapisem \u201eBordzichow\u201d \u2014 do parafii w Borzechowie, katolik\u00f3w do parafii w Lubichowie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 w tym samym obwodzie dworskim 45 budynk\u00f3w i 389 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dziesi\u0119cioro wyznania ewangelickiego; tyle samo os\u00f3b poda\u0142o narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105, a 379 polsk\u0105.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku w lesie za wsi\u0105, a grunt u\u017cyczy\u0142 \ud83d\udfe1 prawdopodobnie Paul Priebe, niemiecki w\u0142a\u015bciciel Zielonej G\u00f3ry. Chowano tu ewangelik\u00f3w z samej wsi oraz \ud83d\udfe1 z Mo\u015bcisk, Szteklina i Wysokiej. Nekropolia liczy\u0142a oko\u0142o dwudziestu grob\u00f3w i by\u0142a czynna do 1945 roku; zachowa\u0142a si\u0119 jako relikt i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 270 wykazu gminy Lubichowo.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, tom XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Zielonej G\u00f3rze \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-w-zielonej-gorze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0173","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87609,"lng":18.46321,"name_de":"Gr\u00fcneberg","name_pl":"Zielona G\u00f3ra \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w Zielonce Pas\u0142\u0119ckiej, po niemiecku Gr\u00fcnhagen, wzniesiono w latach 1778\u20131792. Jest barokowy i ceglany, a wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym obj\u0119ty jednym wpisem do rejestru zabytk\u00f3w \u2014 pod numerem 596/69, decyzj\u0105 z 12 marca 1968 roku.\n\nDo XVII wieku wie\u015b by\u0142a fili\u0105 parafii w Kwitajnach, potem sta\u0142a si\u0119 siedzib\u0105 samodzielnej parafii lutera\u0144skiej; ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 ewangelicki do 1945 roku, dzi\u015b jest rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105. \ud83d\udfe1 Studium gminne zaznacza, \u017ce budowla nie nale\u017cy do typu oberlandzkiego, rozpowszechnionego w tych stronach, lecz nosi cechy baroku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (dawny, ob. rzym.-kat.)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (dawny, ob. rzym.-kat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Pas%C5%82%C4%99k_(gmina_miejsko-wiejska)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0517","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99612,"lng":19.69798,"name_de":"Gr\u00fcnhagen","name_pl":"Zielonka Pas\u0142\u0119cka \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gr\u00fcnhagen)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Zabytkowy cmentarz po\u0142o\u017cony na po\u0142udnie od wsi Zielony Gr\u0105d. Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k (2009) nakazuje jego ochron\u0119 i rewaloryzacj\u0119 oraz wprowadza zakaz zabudowy jego terenu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1047","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.08864,"lng":19.60413,"name_de":"","name_pl":"Zielony Gr\u0105d \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Z\u0142a Wie\u015b \u2014 po niemiecku B\u00f6sendorf \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger H\u00f6he: do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Wie\u015b by\u0142a niewielka i mieszana wyznaniowo, jak ca\u0142e to kaszubskie pogranicze. \ud83d\udfe1 Oko\u0142o 1905 roku mia\u0142y tu mieszka\u0107 153 osoby \u2014 liczba ta nie ma jednak w naszych \u017ar\u00f3d\u0142ach potwierdzenia \u2014 a w 1910 roku by\u0142o ich ju\u017c tylko 138: spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142, \u017ce 137 z nich poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w K\u0142odawie. Ewangelicy \u2014 luteranie i ewangelicy unijni Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego \u2014 chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Sobowidzu, \ud83d\udfe1 a po wydzieleniu parafii w K\u0142odawie, kt\u00f3re przypisuje si\u0119 rokowi 1897, do niej; samej daty nie potwierdza \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 tego wpisu. Mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach.\n\n\u26a0 Przy sprawdzaniu tej wsi w spisach trzeba uwa\u017ca\u0107 na nazw\u0119. W wykazie z 1885 roku, na stronie 22 pod pozycj\u0105 2, stoi wie\u015b zapisana jako \u201eB\u00f6jendorf\u201d, ale jej parafie \u2014 Steegen i F\u00fcrstenwerder \u2014 le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach, a nie na Wy\u017cynie; to inna miejscowo\u015b\u0107 i jej 150 mieszka\u0144c\u00f3w z nasz\u0105 Z\u0142\u0105 Wsi\u0105 nic nie \u0142\u0105czy.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a, wi\u0119c zmar\u0142ych chowano na miejscu, na cmentarzu uj\u0119tym w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 148. \ud83d\udfe1 Ani daty jego za\u0142o\u017cenia, ani powierzchni, ani los\u00f3w po 1945 roku i stanu dzisiejszego dokumentacja nie odnotowuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 148, Z\u0142a Wie\u015b)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0378","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19109,"lng":18.6019,"name_de":"B\u00f6sendorf","name_pl":"Z\u0142a Wie\u015b \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Z\u0142otnica, po niemiecku G\u00fcldenfelde, le\u017ca\u0142a u styku \u017bu\u0142aw z wysoczyzn\u0105, w \u00f3wczesnym powiecie sztumskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 144 mieszka\u0144c\u00f3w: 78 ewangelik\u00f3w, 27 katolik\u00f3w i 39 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach byli to zwykle mennonici. Zar\u00f3wno parafi\u0119 ewangelick\u0105, jak i katolick\u0105 wie\u015b mia\u0142a w Lichtfelde. \ud83d\udccc Trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b poza dwoma wielkimi wyznaniami przy 144 mieszka\u0144cach to udzia\u0142 wysoki nawet jak na t\u0119 okolic\u0119 \u2014 i przy takim udziale w\u0142asny cmentarz mennonicki nie dziwi.\n\nSam cmentarz le\u017cy poza wsi\u0105, po po\u0142udniowej stronie drogi Stalewo\u2013Zwierzno, a administracyjnie ju\u017c w obr\u0119bie ewidencyjnym Jasna, w gminie Dzierzgo\u0144, powiecie sztumskim, tu\u017c przy granicy wojew\u00f3dztw. Zachowa\u0142y si\u0119 dwie piaskowcowe stele, tumby, podstawy pod krzy\u017ce oraz resztki betonowej bramy dawnego ogrodzenia. \ud83d\udfe1 Do rejestru zabytk\u00f3w obiektu nie wpisano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"dzieje.pl","url":"https://dzieje.pl/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0965","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02849,"lng":19.32882,"name_de":"G\u00fcldenfelde","name_pl":"Z\u0142otnica \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Z\u0142otowo w gminie Stare Pole, na \u017bu\u0142awach Malborskich, wyst\u0119puje w \u017ar\u00f3d\u0142ach krzy\u017cackich jako \u201eReychenvelt\u201d. Wie\u015b powsta\u0142a za komtura dzierzgo\u0144skiego G\u00fcnthera von Schwarzburg, kt\u00f3ry w latach 1331\u20131335 wystawi\u0142 jej pierwszy przywilej. 8 stycznia 1342 roku najwy\u017cszy szatny i komtur dzierzgo\u0144ski Alexander von Korner odnowi\u0142, obni\u017caj\u0105c czynsz, starsze przywileje G\u00fcnthera oraz Hartunga von Sonnenborn z lat 1335\u20131339: wie\u015b mia\u0142a zachowa\u0107 35 w\u0142\u00f3k, kt\u00f3re na prawie che\u0142mi\u0144skim osadzi\u0142 Hannus Halczte, a pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym przypisano j\u0105 do Notzendorf. W 1411 roku Z\u0142otowo trafi\u0142o do krzy\u017cackiej ksi\u0119gi szk\u00f3d, a 21 sierpnia 1629 roku cz\u0119\u015b\u0107 gospodarstw spalili \u017co\u0142nierze cesarscy i wie\u015b doszcz\u0119tnie spl\u0105drowano. W pierwszej Rzeczypospolitej by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska wojew\u00f3dztwa malborskiego.\n\nOkolica by\u0142a protestancka, a obok ewangelik\u00f3w mieszkali tu mennonici: w 1776 roku wzmiankowano rodziny Dick i Penner, a w 1820 roku wie\u015b liczy\u0142a 175 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 5 mennonit\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku pokazuje j\u0105 ju\u017c wyra\u017anie mieszan\u0105: na 304 mieszka\u0144c\u00f3w 167 by\u0142o ewangelikami, 120 katolikami, 9 \u017bydami, a 8 zapisano jako innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy tu nie mieli. Z\u0142otowo nale\u017ca\u0142o do parafii w Starym Polu (Altfelde), licz\u0105cej 555 dusz i maj\u0105cej jeden cmentarz, w samym Starym Polu; tutejsza szko\u0142a by\u0142a drug\u0105 \u2014 obok staropolskiej \u2014 szko\u0142\u0105 tej parafii i uczy\u0142y si\u0119 w niej tak\u017ce dzieci z Klettendorf, Leckau, Rogendorf, Barwalt i Bruppendorf. \ud83d\udfe1 Nazw\u0119 parafii ewangelickiej zapisano w wykazie z 1885 roku w postaci, kt\u00f3rej nie odpowiada \u017cadna miejscowo\u015b\u0107 okolicy; podana obok parafia katolicka to Notzendorf \u2014 ta sama, do kt\u00f3rej wie\u015b przypisa\u0142 przywilej z 1342 roku.\n\nZ dawnej zabudowy Bernhard Schmid opisa\u0142 w 1919 roku trzy domy podcieniowe stoj\u0105ce przy wiejskiej ulicy, a dwa z nich, po p\u00f3\u0142nocnej stronie, uzna\u0142 za godne uwagi. Dom Frost\u00f3w by\u0142 parterowy, z otynkowanej ceg\u0142y, z podcieniem na siedmiu s\u0142upach i bogato ciosanymi szczytami; wzni\u00f3s\u0142 go Johann Gabriel Preu\u00df, urodzony w 1756 roku, \u017conaty od 1790 i zmar\u0142y w 1802, a wi\u0119c budowa przypad\u0142a na ostatnie dziesi\u0119ciolecie XVIII wieku; w 1772 roku gospodarstwo liczy\u0142o oko\u0142o 4,5 w\u0142\u00f3ki. Dom Rempl\u00f3w by\u0142 pi\u0119trowy, z murowanym przyziemiem i szachulcowym pi\u0119trem, o rzucie w kszta\u0142cie w\u0119gielnicy. Zabytkowy dom podcieniowy numer 24, z ko\u0144ca XVIII wieku, sp\u0142on\u0105\u0142 w nocy z 9 na 10 marca 2014 roku.\n\n\ud83d\udccc W\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich \u015bwi\u0105ty\u0144 zbli\u017conych kszta\u0142tem do budowli centralnej \u2014 Lubieszewa z 1707 roku, Maryn\u00f3w z 1708 roku, Stalewa z lat 1707\u20131708, a jako wyj\u0105tk\u00f3w tak\u017ce \u015awierk\u00f3w i Ko\u0144czewic \u2014 Schmid Z\u0142otowa nie wymienia. \ud83d\udd34 O\u015bmiobocznego ko\u015bcio\u0142a szachulcowego z 1725 roku, wi\u0105zanego niekiedy ze Z\u0142otowem, nie zna ani jego inwentaryzacja, w kt\u00f3rej has\u0142o wsi wype\u0142niaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie domy podcieniowe, ani ewidencja zabytk\u00f3w, notuj\u0105ca tu dawn\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, dzi\u015b dom mieszkalny, oraz park wiejski zwi\u0105zany z jej terenem. \u26a0 Przy \u017cu\u0142awskich ko\u015bcio\u0142ach \u0142atwo zreszt\u0105 o pomy\u0142k\u0119, przed kt\u00f3r\u0105 Schmid przestrzega: o\u015bmiobok latarni dzwonnej to nie o\u015bmiobok rzutu ko\u015bcio\u0142a \u2014 drewniane dzwonnice tej okolicy zwie\u0144czano o\u015bmioboczn\u0105 latarni\u0105, co bywa mylone z kszta\u0142tem samej budowli.\n\nPo 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego, potem elbl\u0105skiego, a dzi\u015b do pomorskiego. Zachowa\u0142 si\u0119 uk\u0142ad owalnicowy, cho\u0107 krajobraz kulturowy zanika.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 257\u2013258 oraz s. 101\u2013102 (Kunzendorf); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 426 (Altfelde); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0373","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0191,"lng":19.2185,"name_de":"Reichfelde","name_pl":"Z\u0142otowo","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Z\u0142ot\u00f3w \u2014 Flatow \u2014 nale\u017cy do miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych ewangelicka obecno\u015b\u0107 ma metryk\u0119 wcze\u015bniejsz\u0105 ni\u017c stoj\u0105cy dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142. Zb\u00f3r istnia\u0142 tu od 1642 roku, a po 1772 roku odrodzi\u0142 si\u0119 na nowo; te dwie daty wyznaczaj\u0105 dwa r\u00f3\u017cne pocz\u0105tki jednej wsp\u00f3lnoty.\n\n\ud83d\udccc Miasto le\u017ca\u0142o na styku dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w wyznaniowych, i tak te\u017c je opisywano. Po pomorskiej stronie granicy protestanci stanowili dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery do dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu sze\u015bciu procent ludno\u015bci; katolicy trzymali si\u0119 \u2014 jak zapisano \u2014 jedynie przy granicy Kaszub oraz w okolicy Z\u0142otowa. Ziemia z\u0142otowska by\u0142a wi\u0119c katolick\u0105 wysp\u0105 w protestanckim otoczeniu, a nie odwrotnie. \ud83d\udfe1 Powtarzane w opracowaniach zdanie, \u017ce w 1905 roku ewangelicy stanowili w samym mie\u015bcie wi\u0119kszo\u015b\u0107, nie ma w zebranych wypisach odsy\u0142acza do konkretnego spisu \u2014 proporcja wymaga potwierdzenia w \u017ar\u00f3dle statystycznym, zw\u0142aszcza \u017ce dotyczy miasta, nie okolicy.\n\n\ud83d\udccc Katolicka strona tej granicy zostawi\u0142a w\u0142asny \u015blad. Wizytacja Trebnica z 1653 roku zapisa\u0142a, \u017ce po spaleniu ko\u015bcio\u0142a parafialnego wystawiono \u201eprzed wielu laty\u201d w pruski mur ko\u015bci\u00f3\u0142, a raczej kaplic\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny \u2014 z trzema o\u0142tarzami, dachem, podniebieniem, posadzk\u0105 i sprz\u0119tami w dobrym stanie. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tam d\u0142ugo, zanim w 1664 roku stan\u0119\u0142a nowa \u015bwi\u0105tynia. Na starym cmentarzu, gdzie Andrzej Grudzi\u0144ski, wojewoda pozna\u0144ski, zwozi\u0142 ceg\u0142\u0119 na t\u0119 budow\u0119, sta\u0142a wtedy ma\u0142a murowana kaplica z jednym o\u0142tarzem, a pod ni\u0105 sklepione groby rodzinne Grudzi\u0144skich. \ud83d\udfe1 Ten sam r\u00f3d ufundowa\u0142 zb\u00f3r ewangelicki w pobliskiej Tarn\u00f3wce \u2014 je\u015bli chodzi o t\u0119 sam\u0105 rodzin\u0119, jej droga od luteranizmu do fundacji katolickich powtarza typow\u0105 kolej wielkopolskiej szlachty mi\u0119dzy XVI a XVII wiekiem; to\u017csamo\u015bci rodowej nie potwierdzono jednak osobno.\n\nObecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ufundowa\u0142 kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III, a wzniesiono j\u0105 w latach 1829\u20131830 wed\u0142ug projektu Karla Friedricha Schinkla. Z\u0142otowscy ewangelicy nie budowali wi\u0119c ko\u015bcio\u0142a z w\u0142asnej sk\u0142adki: budowla powsta\u0142a z fundacji monarszej, a nazwisko projektanta wi\u0105\u017ce j\u0105 z najlepszym warsztatem architektonicznym \u00f3wczesnych Prus.\n\nOd 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy Ko\u015bcio\u0142owi rzymskokatolickiemu, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki. Zmiana ludno\u015bci nie poci\u0105gn\u0119\u0142a tu za sob\u0105 zniszczenia mur\u00f3w \u2014 budowla przetrwa\u0142a w ca\u0142o\u015bci i pozostaje jednym z tych miejsc, gdzie ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 kamienia okaza\u0142a si\u0119 trwalsza ni\u017c ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 wyznania.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki \u2014 Zabytek.pl; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; A. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008.*","built_year":1642,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=214"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/zlotow-kosciol-ewangelicki-ob-rzymsko-katolicki-fil-pw-sw-s"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0156","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.3591987,"lng":17.043816,"name_de":"Flatow","name_pl":"Z\u0142ot\u00f3w (parafia)","powiat":"z\u0142otowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017bochowo, po niemiecku Sochow, nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Wendisch Karstnitz, od 1939 roku Ramnitz. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141upawie (Lupow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. W 1913 roku wzniesiono tu kaplic\u0119 ewangelick\u0105, uszkodzon\u0105 w 1945. Wie\u015b liczy\u0142a 440 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku, 343 w 1933 i 331 w 1939.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje \u017bochowo pod pozycj\u0105 121 na stronie 174, w zapisie frakturowym \u201eSodhow\u201d: 23 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i pi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w \u0141upawie. \u26a0 Wsi odpowiada w spisie tak\u017ce drugi wiersz, obwodu dworskiego \u2014 pozycja 298 \u2014 ale stoi on na stronie, kt\u00f3rej kolumna ewangelik\u00f3w jest pusta we wszystkich trzydziestu dziewi\u0119ciu wierszach, wi\u0119c liczb z niej nie spos\u00f3b przytoczy\u0107.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz, rozplanowany na rzucie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, po zachodniej stronie dzisiejszej drogi krajowej numer 6. Niewiele po nim zosta\u0142o, ale dzi\u0119ki charakterystycznemu po\u0142o\u017ceniu na owalnym wzniesieniu pozostaje czytelny w krajobrazie; prostok\u0105tny obw\u00f3d od zachodu, wschodu i po\u0142udnia znaczy kamienny wa\u0142 graniczny. W pa\u017adzierniku 2013 roku znaleziono nieopodal skupisko zniszczonych nagrobk\u00f3w \u2014 z zapowiedzi\u0105 powrotu na pierwotne miejsce.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b mieszka tu oko\u0142o stu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu siedmiu os\u00f3b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u017bochowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 165.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0848","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.455998,"lng":17.398874,"name_de":"Sochow","name_pl":"\u017bochowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zolnica \u2014 po niemiecku Sollnitz, razem z przysi\u00f3\u0142kiem Klein Sollnitz \u2014 jest osad\u0105 ko\u0142o D\u0105browy Brzezi\u0144skiej (Damerow) w dzisiejszej gminie \u0141\u0119czyce. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do gminy wiejskiej Wysokie (Hohenfelde) w obwodzie urz\u0119dowym Schweslin, w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern), a wi\u0119c w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze \u2014 nie w Prusach Zachodnich, do kt\u00f3rych bywa mylnie zaliczana. By\u0142a to osada niewielka: w 1905 roku mieszka\u0142o w niej 28 os\u00f3b.\n\nMiejscowi ewangelicy podlegali parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresin), gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; katolicy nale\u017celi do L\u0119borka. W samej Zolnicy nie by\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy \u2014 pozostawa\u0142 cmentarz, zwyczajna wiejska nekropolia. Kiedy go za\u0142o\u017cono, nie zosta\u0142o ustalone.\n\nCmentarz zamkni\u0119to w 1945 roku. Dzi\u015b jest zdewastowany; zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty kamiennego muru, aleja dojazdowa oraz rozbite tumby i betonowe p\u0142yty \u2014 tak opisuje go dokumentacja terenowa M. Drzewieckiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0194","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_zolnica/zolnica__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.629443,"lng":17.918086,"name_de":"Sollnitz (mit Klein Sollnitz)","name_pl":"Zolnica ( D\u0105browa Brzezi\u0144ska ) \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017boruchowo, do 1945 roku Sorchow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, a jego mieszka\u0144cy byli niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelikami: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 105 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w za\u015b ani jednego. Ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o. Do 1899 roku nale\u017ca\u0142a ona do parafii w Gardnie Wielkiej \u2014 jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w s\u0142owi\u0144skiego rejonu nad jeziorem Gardno \u2014 a od 1899 do parafii w \u017belkowie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Ostatnim niemieckim pastorem by\u0142 Fritz K\u00e4ding.\n\nWie\u015b si\u0119 kurczy\u0142a: w 1910 roku liczy\u0142a 404 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 ju\u017c tylko 316. Maj\u0105tek od 1841 do 1945 roku nale\u017ca\u0142 do rodziny von Braunschweig; ostatni w\u0142a\u015bciciel, Egon von Braunschweig, gospodarowa\u0142 w 1938 roku na 1249 hektarach. Do dzi\u015b stoi tu dw\u00f3r z 1833 roku, park i zesp\u00f3\u0142 folwarczny.\n\n\ud83d\udccc Cmentarzy by\u0142o tu dwa i le\u017c\u0105 naprzeciw siebie \u2014 na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po obu stronach drogi g\u0142\u00f3wnej. Ten po wschodniej stronie rozplanowano na rzucie kwadratu; wej\u015bcie wyznaczaj\u0105 ceglane s\u0142upki, a granic\u0119 wa\u0142 z cios\u00f3w kamiennych. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim kamienne pozosta\u0142o\u015bci pomnik\u00f3w i kamienie narzutowe z inskrypcjami, w\u015br\u00f3d nich kamie\u0144 z poch\u00f3wku z 1934 roku, oraz osobliwo\u015b\u0107, kt\u00f3rej monografia nie potrafi jednoznacznie rozstrzygn\u0105\u0107: postument z p\u0142askorze\u017ab\u0105 w formie krzy\u017ca \u2014 ozdoba pomnika albo podstawa pod krzy\u017c. Ten po zachodniej stronie drogi za\u0142o\u017cono na rzucie prostok\u0105ta i wzniesiono na nim pomnik ku czci mieszka\u0144c\u00f3w okolicy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y bez walki wojska sowieckie. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, ostatnich mieszka\u0144c\u00f3w w sierpniu 1947 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o \u017boruchowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0562","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57115,"lng":17.18914,"name_de":"Sorchow","name_pl":"\u017boruchowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017bu\u0142awka, po niemiecku *Klein Saalau*, wbrew nazwie nie le\u017cy na \u017bu\u0142awach, lecz na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, nad K\u0142odaw\u0105. Wie\u015b szlachecka, wzmiankowana w XVI wieku; \ud83d\udd34 podawana obok tego wiadomo\u015b\u0107, \u017ce od 1454 roku nale\u017ca\u0142a do patrymonium wiejskiego Gda\u0144ska, nie da si\u0119 pogodzi\u0107 ani z tym okre\u015bleniem, ani z ci\u0105giem w\u0142a\u015bcicieli: w 1583 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Piotra B\u0105kowskiego, a w drugiej po\u0142owie osiemnastego wieku do Trembeckich. Po reformie z 1887 roku znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (*Kreis Danziger H\u00f6he*) w Prusach Zachodnich, od 1920 roku w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w latach 1939\u20131945 w Rzeszy, a po 1945 roku w Polsce.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, unijna lub lutera\u0144ska. Spis z 1885 roku policzy\u0142 we wsi 341 mieszka\u0144c\u00f3w w 42 domach i 68 gospodarstwach domowych: 262 ewangelik\u00f3w, 76 katolik\u00f3w i 3 \u017byd\u00f3w; parafi\u0119 ewangelick\u0105 odczytano w tym samym wierszu jako Sobowidz. \ud83d\udfe1 Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej, w 1905 roku, ewangelik\u00f3w naliczono ju\u017c tylko 133 \u2014 tej liczby nie potwierdza \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 wymienionych na ko\u0144cu. Zachowa\u0142 si\u0119 opuszczony cmentarz ewangelicki z nagrobkami datowanymi co najmniej na 1863 rok; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w stoi pod pozycj\u0105 209 dla gminy Pruszcz Gda\u0144ski, przy ulicy Le\u015bnej, na dzia\u0142kach 201/1 i 207/3.\n\n\ud83d\udccc Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku pokazuje tu s\u0105siedztwo podzielone wyznaniowo. \u017bu\u0142awka nale\u017ca\u0142a do Piotra B\u0105kowskiego, kt\u00f3rego wizytator wyra\u017anie nazywa katolikiem; ko\u015bcio\u0142a nie uda\u0142o si\u0119 dok\u0142adnie obejrze\u0107, bo pana Piotra nie by\u0142o, a to u niego przechowywano klucze. Wizytator poleci\u0142 zadba\u0107 dla tej \u015bwi\u0105tyni o kap\u0142ana i o cz\u0119stsze nabo\u017ce\u0144stwa. S\u0105siedni Czapielsk nale\u017ca\u0142 do Wilhelma B\u0105kowskiego, o kt\u00f3rym to samo \u017ar\u00f3d\u0142o pisze, \u017ce \u201ewszystko po heretycku ka\u017ce za\u0142atwia\u0107\u201d. \ud83d\udfe1 Czy obaj byli bra\u0107mi, wizytacja nie m\u00f3wi.\n\n\ud83d\udccc Ta sama wizytacja zapisa\u0142a, czym takie podzia\u0142y ko\u0144czy\u0142y si\u0119 w praktyce maj\u0105tkowej: o Piotrze B\u0105kowskim wizytator notuje, \u017ce nale\u017cy go zmusi\u0107 prawem ziemskim do zwrotu czterech \u0142an\u00f3w ko\u015bcielnych (*cogendus nobilis iure terrestri ad restituendos 4 mansos ecclesiae*). Przej\u015bcie ziemi ko\u015bcielnej w r\u0119ce dziedzica powtarza si\u0119 w tym materiale obok Ka\u0142pina i Krokowej \u2014 a o Lublewie wizytator pisze wprost, \u017ce wizytacji tam nie przyj\u0119to i \u017ce potrzeba ramienia \u015bwieckiego kr\u00f3la.\n\nDwie\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Trembeckich, rodziny hojnej wobec Ko\u015bcio\u0142a: Jan Trembecki, chor\u0105\u017cy malborski, by\u0142 obro\u0144c\u0105 i syndykiem reformat\u00f3w wejherowskich, a oko\u0142o 1762 roku odbudowa\u0142 im niemal ca\u0142y klasztor na Stolzenbergu; jego \u017cona \u0142o\u017cy\u0142a na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Rozembergu, dostarczaj\u0105c w 1742 roku drewna i ceg\u0142y na wie\u017c\u0119 oraz pieni\u0119dzy na dzwony. Poniewa\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 w samej \u017bu\u0142awce by\u0142 ju\u017c tylko filialny i nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim rzadko, rodzina urz\u0105dzi\u0142a sobie we dworze osobn\u0105 kaplic\u0119 z kapelanem domowym; kapelanem by\u0142 ksi\u0105dz Andrzej Bielski. \ud83d\udccc Kaplicy dworskiej zapisanej w inwentaryzacji Zirkwitza pod nazw\u0105 *Gro\u00df-Saalau* nie nale\u017cy z ni\u0105 myli\u0107: Gro\u00df Saalau to \u017bu\u0142awa, odr\u0119bna wie\u015b \u2014 indeks wizytacji rozdziela obie wprost \u2014 z w\u0142asn\u0105 kaplic\u0105 \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty, filialn\u0105 wobec Pr\u0119gowa i w latach 1583 oraz 1596 protestanck\u0105. W wykazie gmin z 1885 roku \u017bu\u0142awa ma parafi\u0119 ewangelick\u0105 w L\u00f6blau i katolick\u0105 w Nieder Prangenau, \u017bu\u0142awka za\u015b w Sobowidzu i w K\u0142odawie.\n\n\u26a0 Odczyt spisowy pochodzi ze strony 22 powiatu Danziger H\u00f6he, a ta strona jest w naszej kopii podejrzana: kolumna parafii daje tam Stegn\u0119 na \u017bu\u0142awach jako parafi\u0119 Br\u0119towa i Emaus, a Mierzeszynowi 178 ewangelik\u00f3w przy 497 w 1868 i 580 w 1910 roku. Liczby mog\u0105 by\u0107 dobre, parafia nie \u2014 do sprawdzenia na skanie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacja z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (dobra B\u0105kowskich, kaplica dworska Trembeckich).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u017bu\u0142awka: tradycja mieszka\u0144c\u00f3w pami\u0119taj\u0105cych o dawnym cmentarzu ewangelickim (naszemiasto.pl)","url":"https://pruszczgdanski.naszemiasto.pl/zulawka-piekna-tradycja-mieszkancow-wsi-ktorzy-pamietaja-o/ar/c1-7979947"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0231","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22344,"lng":18.50231,"name_de":"Klein Saalau","name_pl":"\u017bu\u0142awka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017bu\u0142awka Sztumska, dawniej zwana Pozyli\u0105, po niemiecku Posilge, to stara wie\u015b ko\u015bcielna w Pomezanii, wzmiankowana w dokumencie z 1249 roku, w 1672 zapisana jako Pozylia, a w 1774 jako Posilge. *S\u0142ownik geograficzny* daje jej 1623 hektary, w tym 1355 hektar\u00f3w roli ornej i 161 hektar\u00f3w \u0142\u0105k, i przypomina, \u017ce osada jest stara \u2014 znaleziono tu groby skrzynkowe.\n\nW 1885 roku mieszka\u0142o w niej 1200 os\u00f3b w 102 domach: 605 ewangelik\u00f3w, 588 katolik\u00f3w i siedmioro dysydent\u00f3w. Katolicy mieli parafi\u0119 na miejscu, ewangelicy nale\u017celi do zboru w Stalle, w diecezji malborskiej \u2014 Agathon Harnoch wymienia \u017bu\u0142awk\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tamtej parafii i odnotowuje, \u017ce ko\u015bcio\u0142y katolickie s\u0105siaduj\u0105ce z ni\u0105 sta\u0142y w Thiergart i w Posilge. \ud83d\udccc Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej wie\u015b by\u0142a ju\u017c mniejsza i mniej protestancka: spis z 1905 roku wykaza\u0142 972 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 424 wyznania ewangelickiego, czyli oko\u0142o czterdziestu czterech procent.\n\nCmentarz, o kt\u00f3ry tu chodzi, pochodzi z drugiej po\u0142owy XIX wieku i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 358. \u26a0 Jest odr\u0119bny od cmentarza przyko\u015bcielnego przy tutejszym ko\u015bciele parafialnym z 1695 roku. Nieczynny od 1945 roku.\n\n\ud83d\udd34 Wyznanie tego cmentarza pozostaje nierozstrzygni\u0119te. Ewidencja prowadzi w \u017bu\u0142awce Sztumskiej dwa za\u0142o\u017cenia \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny i cmentarz mennonicki \u2014 a osobnego cmentarza ewangelickiego w tej wsi nie zna. Rozr\u00f3\u017cnienie ma znaczenie, bo mennonici byli na \u017bu\u0142awach i Powi\u015blu wsp\u00f3lnot\u0105 odr\u0119bn\u0105 od luteran, z w\u0142asnym chrztem doros\u0142ych i w\u0142asnymi zborami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XIV, has\u0142o \u017bu\u0142awka; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strony 70\u201371, pozycja 55; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Stalle, s. 440; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0997","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01408,"lng":19.25063,"name_de":"Posilge","name_pl":"\u017bu\u0142awka Sztumska \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017bu\u0142awki, po niemiecku F\u00fcrstenwerder, le\u017c\u0105 w gminie Stegna w powiecie nowodworskim i by\u0142y wsi\u0105 ewangelicko-mennonick\u0105 na \u017bu\u0142awach Wi\u015blanych. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu w 73 domach mieszkalnych i 159 gospodarstwach domowych 768 os\u00f3b: 395 ewangelik\u00f3w, 309 katolik\u00f3w i 64 innych chrze\u015bcijan, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Baarenhof, dzisiejszym Dworku \u2014 Harnoch prowadzi j\u0105 zreszt\u0105 jako jedn\u0105 parafi\u0119 obu miejscowo\u015bci, licz\u0105c\u0105 1375 dusz, z organami o siedemnastu g\u0142osach, 63 chrztami, 18 \u015blubami, 1436 komunikantami i 37 pogrzebami rocznie. Ksi\u0119gi metrykalne si\u0119ga\u0142y tu g\u0142\u0119boko: chrzty zapisywano od 1714 roku, \u015bluby od 1726, zgony od 1725, z przerw\u0105 w latach 1775\u20131783.\n\n\ud83d\udccc Ewangelicka obecno\u015b\u0107 w \u017bu\u0142awkach jest znacznie starsza ni\u017c jakikolwiek murowany ko\u015bci\u00f3\u0142. Viktor Zirkwitz notuje lutera\u0144skiego duchownego ju\u017c w 1579 roku, a protok\u00f3\u0142 wizytacyjny z 1647 roku okre\u015bla tutejszy dom modlitwy s\u0142owem \u201esynagoga\u201d \u2014 tak kancelaria ko\u015bcielna nazywa\u0142a wtedy zbory ewangelickie, podobnie jak w Kaczynosie. Z wyposa\u017cenia znane s\u0105 pozytyw ufundowany w 1716 roku, puszka na hostie z 1706 roku, dar \u201eFr. Elisabet M\u00fcllerin\u201d, roboty gda\u0144skiego z\u0142otnika Jakoba Beckhausena, oraz dzban z inskrypcj\u0105 \u201eMein Gott! Gedencke Meiner im Besten 1757\u201d. \u017bu\u0142awki bywa\u0142y te\u017c stron\u0105 w narodzinach s\u0105siednich parafii: pierwsze kazanie w odbudowanym ko\u015bciele w Starej Wsi wyg\u0142osi\u0142 27 listopada 1644 roku, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, ksi\u0105dz George Heineccius z F\u00fcrstenwerder \u2014 wkr\u00f3tce potem Sch\u00f6nbaum i F\u00fcrstenwerder sta\u0142y si\u0119 osobnymi parafiami.\n\nW latach 1890\u20131891 wzniesiono we wsi ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z masywn\u0105 wie\u017c\u0105, na rzucie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta z wyodr\u0119bnionym prezbiterium; konsekrowa\u0142 go w 1891 roku Emil Heinrich Taube. Prawdopodobnie stan\u0105\u0142 w miejscu starszej \u015bwi\u0105tyni protestanckiej. Zdewastowany po 1945 roku, zosta\u0142 rozebrany w 1967 roku, a jego fundamenty ods\u0142oni\u0119to podczas prac porz\u0105dkowych na cmentarzu. Zachowa\u0142a si\u0119 natomiast wzniesiona w\u00f3wczas neogotycka kaplica cmentarna w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi: murowana z ceg\u0142y z cegielni w Knybawie pod Tczewem, na rzucie kwadratu 6,4 \u00d7 6,4 metra, z krypt\u0105 grzebaln\u0105 pod posadzk\u0105. Wyremontowano j\u0105 w 2019 roku. Cmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony prawdopodobnie w pierwszej po\u0142owie osiemnastego wieku, s\u0142u\u017cy\u0142 zar\u00f3wno ewangelikom, jak i mennonitom; wraz z kaplic\u0105 wpisano go w 1994 roku do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 1450.\n\nOdr\u0119bna flamandzka gmina mennonicka \u017bu\u0142awki\u2013Nied\u017awiedzica, samodzielna od 1740 roku, mia\u0142a drewniany dom modlitwy wzniesiony w 1768 roku za zgod\u0105 biskupa che\u0142mi\u0144skiego, po\u0142o\u017cony na gruncie \u017bu\u0142awek \u2014 budynek zr\u0119bowy na kamiennej podmur\u00f3wce, na rzucie prostok\u0105ta o wymiarach oko\u0142o 21 \u00d7 11 metr\u00f3w. Przetrwa\u0142 wojn\u0119 i lata powojenne, a sp\u0142on\u0105\u0142 w 1990 roku jako ostatni tradycyjny drewniany dom modlitwy mennonit\u00f3w w Polsce.\n\n\ud83d\udccc Trop duplikatu prowadzi gdzie indziej, ni\u017c zak\u0142ada\u0142a uwaga. \u017bu\u0142awki (F\u00fcrstenwerder) nie pokrywaj\u0105 si\u0119 ani z KOS-0081, ani z CM-0014 \u2014 oba te rekordy dotycz\u0105 Cyganka i \u017belichowa (Tiegenhagen, Tiege), nie \u017bu\u0142awek. Pokrywaj\u0105 si\u0119 natomiast ze sob\u0105: KOS-0081 (\u201e\u017belichowo-Cyganek \u2014 gmina mennonicka Tiege\u201d) i CM-0014 (\u201eCyganek \u2014 lapidarium nagrobk\u00f3w mennonickich\u201d) maj\u0105 identyczne wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne 54,2302029 / 19,0837232, cho\u0107 jeden jest zborem, a drugi cmentarzem. To tam warto skierowa\u0107 sprawdzenie.\n\nAdres zg\u0142oszenia jest s\u0142uszny \u2014 \u017bu\u0142awki nie dubluj\u0105 \u017cadnego z tych rekord\u00f3w \u2014 ale wniosek o duplikacie tamtej pary trzeba z\u0142agodzi\u0107. Wsp\u00f3lny punkt bierze si\u0119 st\u0105d, \u017ce oba rekordy zosta\u0142y zgeokodowane do \u015brodka wsi, a nie do obiektu; ten sam punkt nosi\u0142 jeszcze trzeci rekord atlasu, dzi\u015b ju\u017c nieobecny w zbiorze, opisany wprost jako lapidarium przy ko\u015bciele. Ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi w Cyganku-\u017belichowie trzy odr\u0119bne miejsca poch\u00f3wku: cmentarz katolicki przy ko\u015bciele, obecnie lapidarium, cmentarz mennonicki obecnie lapidarium na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a oraz cmentarz mennonicki na zachodnim brzegu Tugi. Jedna miejscowo\u015b\u0107 mo\u017ce wi\u0119c nie\u015b\u0107 kilka obiekt\u00f3w i identyczne wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne niczego nie dowodz\u0105 \u2014 to problem lokalizacji, nie duplikatu. Do sprawdzenia zostaje co innego: oba rekordy maj\u0105 r\u00f3\u017cne nazwy niemieckie, Tiegenhagen i Tiege, a najwy\u017cej jedna z nich mo\u017ce by\u0107 poprawna. Przy okazji: puste pole gminy w rekordzie \u017bu\u0142awek da si\u0119 domkn\u0105\u0107, bo pa\u0144stwowy rejestr nazw prowadzi \u017bu\u0142awki w gminie Stegna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Gda\u0144sk 1908; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa 1933, druk Gda\u0144sk 1940; katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w na ziemiach polskich; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski (stan 29 VIII 2026); Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii.*","built_year":1891,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w na ziemiach polskich \u2014 holland.org.pl","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=polska&id=12_1"},{"typ":"portal regionalny","tytul":"\u017bu\u0142awki (F\u00fcrstenwerder) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/zulawki"},{"typ":"kwerenda","tytul":"Menonici \u2014 reformacja-pomorze.pl (dom modlitwy F\u00fcrstenwerder-B\u00e4rwalde 1768)","url":"https://www.reformacja-pomorze.pl/2025/06/16/menonici/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0036","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2829497,"lng":18.9699772,"name_de":"F\u00fcrstenwerder","name_pl":"\u017bu\u0142awki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i gmina mennonicka (F\u00fcrstenwerder)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u26a0 To wpis zbiorczy, bez jednej lokalizacji \u2014 o cmentarzach mennonickich i ewangelicko-mennonickich \u017bu\u0142aw.\n\nS\u0105 one \u015bladem osadnictwa mennonit\u00f3w, kt\u00f3rzy przybyli z Niderland\u00f3w oko\u0142o po\u0142owy XVI wieku; wie\u015b Stogi oddano osadnikom holenderskim w 1565 roku. W\u0142asne domy modlitwy i nekropolie zak\u0142adali dopiero od XVIII wieku. Zachowane nagrobki to przede wszystkim pionowe stele \u2014 w XVIII i XIX wieku najcz\u0119\u015bciej z piaskowca, rzadziej z marmuru i wapienia, na pocz\u0105tku XX wieku z betonu i lastryko. Inskrypcje podaj\u0105 daty \u017cycia, pe\u0142nione w gminie funkcje i liczb\u0119 dzieci, a na odwrocie umieszczano cytaty biblijne albo epitafia. Cmentarze przetrwa\u0142y w wielu miejscowo\u015bciach, mi\u0119dzy innymi w Markusach, K\u0119pniewie, Szale\u0144cu, Rozgarcie i w Stogach \u2014 ten ostatni jest najwi\u0119kszy, ma 2,6 hektara i oko\u0142o 300 nagrobk\u00f3w \u2014 a w Fiszewie zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicko-mennonicki.\n\n\ud83d\udccc Mennonit\u00f3w odr\u00f3\u017cnia\u0142 od luteran nie tylko chrzest doros\u0142ych, ale i zasada bezbronno\u015bci (*Wehrlosigkeit*): odmowa noszenia broni i s\u0142u\u017cby wojskowej. Po\u015bwi\u0119ci\u0142 jej osobn\u0105 rozpraw\u0119 doktor Wilhelm Mannhardt \u2014 *Die Wehrfreiheit der Altpreu\u00dfischen Mennoniten*, wydan\u0105 w Malborku w 1863 roku nak\u0142adem samych gmin. Zasada nie by\u0142a martw\u0105 liter\u0105, bo egzekwowano j\u0105 wykluczeniem. Mannhardt t\u0142umaczy, \u017ce dawniej cz\u0142onka gminy, kt\u00f3ry trafi\u0142 na wojn\u0119 z przymusowego zaci\u0105gu, przyjmowano z powrotem, je\u015bli odby\u0142 pokut\u0119; odk\u0105d jednak jednorazowa s\u0142u\u017cba zobowi\u0105zywa\u0142a trwale do wojska, wykluczenie stawa\u0142o si\u0119 nieodwo\u0142alne.\n\n\ud83d\udd34 Najlepiej pokazuje to sprawa z Elbl\u0105ga. W 1815 roku tamtejszy mennonita wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w kampanii przeciw Napoleonowi \u2014 i gmina uzna\u0142a go przez to za wyst\u0119puj\u0105cego z niej. W 1816 roku pr\u00f3bowa\u0142 drog\u0105 urz\u0119dow\u0105, przez w\u0142adze pa\u0144stwowe, wymusi\u0107 ponowne przyj\u0119cie; starsi i nauczyciele elbl\u0105skiej gminy z\u0142o\u017cyli w tej sprawie o\u015bwiadczenie przed prezydentem miasta 27 czerwca 1816 roku. Zderzy\u0142y si\u0119 tu dwa porz\u0105dki: dla pa\u0144stwa pruskiego udzia\u0142 w wojnie wyzwole\u0144czej by\u0142 zas\u0142ug\u0105, dla gminy \u2014 z\u0142amaniem zasady wiary. Sp\u00f3r szed\u0142 przy tym nie o wiar\u0119 prywatn\u0105, lecz o to, czy pa\u0144stwo mo\u017ce nakaza\u0107 wsp\u00f3lnocie religijnej przyj\u0119cie kogo\u015b z powrotem.\n\nWyznanie wiary mennonit\u00f3w pruskich wydano drukiem w Elbl\u0105gu w 1837 roku; starsi gmin uznawali za zgodne ze swoj\u0105 nauk\u0105 tak\u017ce wyznanie Cornelisa Risa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: W. Mannhardt, \u201eDie Wehrfreiheit der Altpreu\u00dfischen Mennoniten\u201d, Malbork 1863 (nak\u0142adem staropruskich gmin mennonickich).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze mennonickie \u2014 \u015blad osadnictwa z Holandii, dzieje.pl","url":"https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/cmentarze-mennonickie-slad-osadnictwa-ludnosci-z-terenow-dzisiejszej-holandii"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0015","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.15,"lng":18.9,"name_de":"","name_pl":"\u017bu\u0142awy \u2014 cmentarze mennonickie i ewangelicko-mennonickie (inskrypcje wysokoniemieckie i niderlandzkie)","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u26a0 To wpis zbiorczy, bez jednej lokalizacji \u2014 dotyczy ca\u0142ej grupy cmentarzy mennonickich \u017bu\u0142aw.\n\nNa \u017bu\u0142awach zinwentaryzowano ponad 40 cmentarzy mennonickich. Do najcenniejszych nale\u017c\u0105 Markusy oraz Fiszewo, gdzie nekropolia jest ewangelicko-mennonicka; w obu zachowa\u0142y si\u0119 stele z piaskowca. Wsp\u00f3lnoty mennonickie by\u0142y odr\u0119bne od ewangelickich: to anabapty\u015bci, nie luteranie ani unijni, i chowali swoich zmar\u0142ych osobno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Cmentarze mennonickie \u2014 \u015blad osadnictwa holenderskiego (dzieje.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze mennonickie \u2014 \u015blad osadnictwa holenderskiego (dzieje.pl)","url":"https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/cmentarze-mennonickie-slad-osadnictwa-ludnosci-z-terenow-dzisiejszej-holandii"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0007","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2284763,"lng":19.0497216,"name_de":"","name_pl":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze mennonickie (Markusy, Fiszewo, Tropiszewo)","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017burawiec, po niemiecku Schwansdorf, by\u0142 wsi\u0105 wyra\u017anie ewangelick\u0105: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 323 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 208 ewangelik\u00f3w i tylko 15 katolik\u00f3w. Do tego 99 os\u00f3b zapisano w rubryce innych chrze\u015bcijan, a jedn\u0105 w rubryce wyznania moj\u017ceszowego. Ci \u201einni chrze\u015bcijanie\u201d to tutejsi mennonici \u2014 Agathon Harnoch, opisuj\u0105c parafi\u0119 Thiensdorf, do kt\u00f3rej \u017burawiec nale\u017ca\u0142, wymienia ich domy modlitwy w samym Thiensdorfie i w Marchshofie, czyli w Jeziorze i Markusach. Katolicy chodzili do Thiergarthu.\n\nCmentarz mennonicki le\u017cy na granicy \u017burawca i W\u0119gli-\u017bukowa, na kwadratowej parceli otoczonej rowami melioracyjnymi, po po\u0142udniowej stronie drogi z W\u0119gli do \u017burawca. Jest silnie zdewastowany: z drzew obwiedniowych zosta\u0142 tylko szpaler po\u0142udniowy, alej\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 wyci\u0119to, nagrobki s\u0105 po\u0142amane i rozkradzione. Pozosta\u0142y fragmenty tumb, wsporniki w formie pni drzew, betonowy krzy\u017c grobu wojennego oraz jeden s\u0142up bramy wjazdowej. W ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje pod adresem W\u0119gle-\u017bukowo, z datowaniem na po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Nidzica 1890, s. 429; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytki.ocalicodzapomnienia.eu","url":"https://zabytki.ocalicodzapomnienia.eu/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"dzieje.pl","url":"https://dzieje.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0966","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.08681,"lng":19.40683,"name_de":"Schwansdorf","name_pl":"\u017burawiec \u2014 cmentarz (mennonickie)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zwart\u00f3wko, po niemiecku Klein Schwartow, to niewielka kaszubska wie\u015b w gminie Choczewo; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze i rejencji koszali\u0144skiej. Jej metryka si\u0119ga czas\u00f3w krzy\u017cackich: sprawozdanie wizytacyjne z 1437 roku wymienia Kleyne Schwartow w\u015br\u00f3d lenn w\u00f3jtostwa l\u0119borskiego wydanych na prawie polskim. \ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny notuje tu stan z 1885 roku: 218 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 213 ewangelik\u00f3w i 5 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, przy 19 domach i 34 dymach \u2014 wie\u015b by\u0142a wi\u0119c niemal jednolicie ewangelicka.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a, a jej przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna rozstrzyga si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142owo. \ud83d\udccc Wizytacja z 1658 roku wylicza Wielkie i Ma\u0142e Zwartowo w\u015br\u00f3d wsi parafii w Salinie (Saulin), kt\u00f3rej ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a \u015bwi\u0105tynia w Zwartowie; oba ko\u015bcio\u0142y obs\u0142ugiwa\u0142 ksi\u0105dz sali\u0144ski. \ud83d\udccc Tak\u017ce spis z 2 grudnia 1895 roku przypisuje Zwart\u00f3wko do Salina \u2014 zapisuj\u0105c tu 240 ewangelik\u00f3w i 3 osoby wyznania moj\u017ceszowego \u2014 cho\u0107 urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142o ju\u017c wtedy w Zwartowie. Do parafii zwartowskiej wie\u015b przesz\u0142a wi\u0119c dopiero wraz z jej powstaniem, \ud83d\udfe1 a to datuje si\u0119 rozmaicie: Schultz liczy parafi\u0119 od 1889 roku, M\u00fcller od 1902, wedle dokumentu z 14./23 listopada 1901. Z ko\u015bcio\u0142em z 1929 roku przej\u015bcie to nie mia\u0142o zwi\u0105zku.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono prawdopodobnie u schy\u0142ku XIX wieku \u2014 najstarszy odczytany nagrobek pochodzi z 1898 roku. Zajmuje oko\u0142o 0,26 hektara, z czego dzi\u015b oko\u0142o 0,18 hektara wolnej przestrzeni, na planie kwadratu lub prostok\u0105ta, z alej\u0105 osiow\u0105; ewidencja konserwatorska notuje go na dzia\u0142ce 29. Zachowa\u0142y si\u0119 groby dzieci\u0119ce, ziemne, z krzy\u017cami, murowane groby doros\u0142ych i kwatery rodzinne. Po 1945 roku cmentarz przekszta\u0142cono w katolicki i cz\u0119\u015b\u0107 niemieckich nagrobk\u00f3w pozostawiono, ale teren jest zaniedbany i zaro\u015bni\u0119ty, a napisy tylko cz\u0119\u015bciowo czytelne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0084","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_zwartowko/zwartowko__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.68844,"lng":17.8127,"name_de":"Klein Schwartow","name_pl":"Zwart\u00f3wko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Schwartow \u2014 dzi\u015b Zwartowo \u2014 le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), a wi\u0119c w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b ma metryk\u0119 krzy\u017cack\u0105: w 1364 roku komtur gda\u0144ski Ludeke von Essen nada\u0142 j\u0105 na prawie polskim Piotrowi Littow (Lettow), a list lenny wystawiony w Szczecinie 3 lipca 1527 roku wymienia \u201egroten Schwartow\u201d w\u015br\u00f3d d\u00f3br rodziny Jatzkow. Katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku, ewangelicy mieli tu zdecydowan\u0105 przewag\u0119: w 1925 roku na 835 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 793 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w i 8 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w Zwartowie od dawna, ale parafia jest m\u0142oda. Ks. Jakub Fankidejski odnotowa\u0142, \u017ce przed Reformacj\u0105 Damalewicz wymienia zwartowsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u015br\u00f3d parafialnych, a Cramer zalicza j\u0105 do ko\u015bcio\u0142\u00f3w szlacheckich wzniesionych w czasach krzy\u017cackich; poniewa\u017c patronat by\u0142 prywatny, ko\u015bcio\u0142a nie odzyskali ju\u017c katolicy. \ud83d\udccc Wizytacja z 1658 roku zapisuje uk\u0142ad, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 ponad dwa stulecia: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 sali\u0144ski macierzysty, ko\u015bci\u00f3\u0142 zwartowski filialny\u201d \u2014 oba obs\u0142ugiwa\u0142 ksi\u0105dz z Salina, i to on, jak notuje Fankidejski, odprawia\u0142 w 1658 roku nabo\u017ce\u0144stwo w Zwartowie. Dlatego w spisie z 2 grudnia 1895 roku i Zwartowo, i s\u0105siednie Zwart\u00f3wko figuruj\u0105 jeszcze przy parafii w Salinie; ten sam spis zapisa\u0142 tu 462 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. \ud83d\udd34 Daty usamodzielnienia i budowy ko\u015bcio\u0142a rozchodz\u0105 si\u0119: Schultz liczy parafi\u0119 od 1889 roku i podaje po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a w 1897, M\u00fcller datuje utworzenie parafii na 1902 rok wedle dokumentu z 14./23 listopada 1901, a dzisiejsz\u0105 murowan\u0105, neogotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 datuje si\u0119 na 1929 rok \u2014 \ud83d\udfe1 datowanie na 1929 rok pozostaje bez potwierdzenia w \u017ar\u00f3d\u0142ach drukowanych z pocz\u0105tku XX wieku.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 i konsekrowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 parafialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Z parafi\u0105 ewangelick\u0105 wi\u0105za\u0142 si\u0119 cmentarz, dzi\u015b poewangelicki, po\u0142o\u017cony przy wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych 54,6949 N i 17,8131 E \u2014 ewidencja konserwatorska notuje go na dzia\u0142ce 8/8, po wschodniej stronie wsi, obok za\u0142o\u017cenia dworsko-parkowego, i odnotowuje, \u017ce s\u0142u\u017cy jako cmentarz parafialny katolicki.\n\n\ud83d\udccc S\u0142ownik geograficzny notuje stan z 1885 roku: 393 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 391 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w, przy 30 domach i 73 dymach, 1196 morgach roli ornej, 68 \u0142\u0105k i 394 lasu \u2014 wie\u015b by\u0142a wi\u0119c wyznaniowo niemal jednorodna. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, zapisano tu 462 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. \u26a0 Liczby ze S\u0142ownika pochodz\u0105 z has\u0142a u\u0142o\u017conego dla powiatu l\u0119borskiego w \u00f3wczesnym podziale administracyjnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\", Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0083","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_zwartowo_kat/zwartowo_kat__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.694919,"lng":17.813144,"name_de":"Schwartow","name_pl":"Zwartowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zwartowo \u2014 po niemiecku Schwartow \u2014 by\u0142o przed 1945 rokiem wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 w powiecie l\u0119borskim, siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej i okr\u0119gu urz\u0119dowego. Wie\u015b mia\u0142a charakter zdecydowanie ewangelicki: w 1925 roku spo\u015br\u00f3d 835 mieszka\u0144c\u00f3w 793 by\u0142o ewangelikami, 20 katolikami, a o\u015bmioro wyznania moj\u017ceszowego. Wcze\u015bniejszy spis powszechny, z 2 grudnia 1895 roku, notuje tu 462 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, a S\u0142ownik geograficzny \u2014 391 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Piskorzynie i katolick\u0105 w Schoenberg.\n\n\ud83d\udccc Warstwa protestancka si\u0119ga tu g\u0142\u0119biej ni\u017c budynek ko\u015bcio\u0142a. W latach 1677\u20131737 rezydowali w Zwartowie polscy duchowni kalwi\u0144scy i ewangeliccy \u2014 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat obecno\u015bci, o kt\u00f3rej nie m\u00f3wi \u017caden mur.\n\n\ud83d\udccc Parafi\u0119 wydzielono p\u00f3\u017ano i w tej samej fali co s\u0105siednie. Po wizytacji generalnej z 1887 roku utworzono tu wikariat, obsadzony od 1889 roku przez Karla Friedricha Bertraugotta Reicherta; samodzieln\u0105 parafi\u0105 Zwartowo sta\u0142o si\u0119 na mocy dokumentu z 14 i 23 listopada 1901 roku, a wi\u0119c od 1902. Duchowni zmieniali si\u0119 przez pierwsze lata co rok albo dwa, a\u017c do Eduarda Richarda Karla Roi, wprowadzonego 27 listopada 1904 roku. \ud83d\udfe1 Rok wzniesienia murowanego, ceglanego ko\u015bcio\u0142a neogotyckiego podaje si\u0119 dwojako \u2014 1889 albo 1929; wcze\u015bniejsza data odpowiada pocz\u0105tkom wikariatu i zgadza si\u0119 z rytmem s\u0105siednich fundacji, ale rozstrzygni\u0119cia brak.\n\nPo drugiej wojnie ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119to na rzecz Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa, uj\u0119ty w rejestrze zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Szczecin 1912.*","built_year":1889,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia pw. \u015bw. J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca NMP w Zwartowie (Diecezja Pelpli\u0144ska)","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietego-jozefa-oblubienca-najswietszej-maryi-panny-w-zwartowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0224","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_zwartowo_kat/zwartowo_kat__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.694982,"lng":17.813157,"name_de":"Schwartow","name_pl":"Zwartowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017bychce w gminie Konarzyny (powiat chojnicki) by\u0142y, podobnie jak s\u0105siednie Ciecholewy i Konarzyny, wsi\u0105 kaszubskiej drobnej szlachty. \ud83d\udccc Benedykt Reszka wymienia je w\u015br\u00f3d dwunastu miejscowo\u015bci szlacheckich \u2014 obok Borzyszkow\u00f3w, Brze\u017ana Szlacheckiego, Gli\u015bna, \u0141\u0105kiego, Lipnicy, Kiedrowic, Ostrowitego, Pr\u0105dzony, Konarzyn i Konarzynek \u2014 w kt\u00f3rych, jak pisze, \u201eluteranizm wyrz\u0105dzi\u0142 mniej szkody katolicyzmowi ni\u017c w innych cz\u0119\u015bciach obecnej diecezji che\u0142mi\u0144skiej\u201d, bo starosta cz\u0142uchowski nie mia\u0142 na nie bezpo\u015bredniego wp\u0142ywu. W samych Konarzynach w\u0142a\u015bciciele przyj\u0119li byli wiar\u0119 ewangelick\u0105, ale oko\u0142o 1600 roku wr\u00f3cili do katolicyzmu.\n\nEwangelicy stanowili tu mniejszo\u015b\u0107, i to malej\u0105c\u0105. Zestawienie sporz\u0105dzone wed\u0142ug stanu z 1 grudnia 1910 roku daje 619 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 90 ewangelik\u00f3w; pierwszy spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku zasta\u0142 ju\u017c tylko 26 ewangelik\u00f3w na 561 mieszka\u0144c\u00f3w w pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu domach, przy 535 katolikach. Narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o siedem os\u00f3b. W 2007 roku wie\u015b liczy\u0142a 396 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna ewangelik\u00f3w z \u017bychec pozostaje nieustalona, a wykaz Reszki jej nie rozstrzyga. Tabela, z kt\u00f3rej pochodz\u0105 liczby z 1910 roku, nosi tytu\u0142 \u201eEwangelicy w miejscowo\u015bciach s\u0105siaduj\u0105cych z Borowym M\u0142ynem\u201d \u2014 \u017bychce figuruj\u0105 w niej jako wie\u015b s\u0105siednia, nie jako miejscowo\u015b\u0107 tamtejszej parafii. Ewangelicka parafia w Borowym M\u0142ynie, kt\u00f3ra istnia\u0142a do 1945 roku, obejmowa\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 dzisiejszej gminy Konarzyny, ale \u017bychec nie ma w \u017cadnym z zachowanych wykaz\u00f3w jej miejscowo\u015bci. Nie potwierdza si\u0119 te\u017c przypisanie wsi do parafii ewangelickiej w Konarzynach: takiej parafii \u017ar\u00f3d\u0142a nie znaj\u0105.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w i w gminnym wykazie cmentarzy nieczynnych, kt\u00f3ry datuje go na po\u0142ow\u0119 XIX wieku i podaje powierzchni\u0119 0,06 hektara.\n\n\u26a0 Poza tymi zapisami cmentarz nie ma opracowania i wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); BillionGraves \u2014 brak wpisu dla tego cmentarza (dost\u0119p: 28.08.2026); Studium/plan zagospodarowania gminy Konarzyny \u2014 wykaz cmentarzy nieczynnych (cmentarz ewangelicki w \u017bychcach, po\u0142. XIX w., 0,06 ha).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"BillionGraves \u2014 brak wpisu dla tego cmentarza (sprawdzone 28.08.2026)","url":""},{"typ":"dokument planistyczny gminy","tytul":"Studium/plan zagospodarowania gminy Konarzyny \u2014 wykaz cmentarzy nieczynnych (cmentarz ewangelicki w \u017bychcach, po\u0142. XIX w., 0,06 ha)","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/chojnice/konarzyny/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0603","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.84515,"lng":17.35866,"name_de":"Sichts","name_pl":"\u017bychce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017bychlin, po niemiecku Zechlin, nale\u017ca\u0142 przed 1945 rokiem do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wzmiankowany od 1457 roku jako lenno rodu von Grumbkow, w XVIII wieku zosta\u0142 przekszta\u0142cony przez genera\u0142a Philippa Wilhelma von Grumbkow w osad\u0119 rolnicz\u0105 \u2014 w 1784 roku mieszka\u0142o tu o\u015bmiu gbur\u00f3w, o\u015bmiu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel, w osiemnastu gospodarstwach. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a, by\u0142 tylko cmentarz. Mieszka\u0144c\u00f3w naliczono oko\u0142o 97 przed 1823 rokiem, 60 w cz\u0119\u015bci wsi w 1871 i 178 w 41 gospodarstwach w 1939.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu \u2014 pozycja 153, strona 176 \u2014 216 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Sk\u00f3rowie.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocy, w znacznej odleg\u0142o\u015bci od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie dzisiejszej drogi krajowej numer 6, i rozplanowano na rzucie kwadratu. Ca\u0142\u0105 powierzchni\u0119 zniwelowano, nagrobki usuni\u0119to \u2014 wywieziono je albo zakopano w obr\u0119bie nekropolii. Teren jest wyniesiony i w\u0142a\u015bnie dlatego \u0142atwiej zachowa\u0142 pierwotny kszta\u0142t w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k i p\u00f3l; wzd\u0142u\u017c granicy po\u0142udniowej i zachodniej przetrwa\u0142 szcz\u0105tkowo \u015bwierkowy starodrzew. To mi\u0119dzy innymi dzi\u0119ki tym starym drzewom cmentarz wida\u0107 z daleka.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona; kilka os\u00f3b rozstrzelano, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b mieszka tu oko\u0142o stu dwudziestu os\u00f3b.\n\n\ud83d\udccc Przynale\u017cno\u015b\u0107 \u017bychlina do parafii w Sk\u00f3rowie potwierdza Ernst M\u00fcller, wymieniaj\u0105c go w jej sk\u0142adzie obok \u0141\u0119g\u00f3w, G\u0142uszynka, Pottangowa, Runowa Wielkiego, Karlsh\u00f6he, Darsowa z \u0141askiem i Szydlicami, Langeboese oraz Bukowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u017bychlin \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 166.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0847","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45999,"lng":17.51952,"name_de":"Zechlin","name_pl":"\u017bychlin \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Laase \u2014 osada na \u017bu\u0142awach/nad Nogatem w powiecie sztumskim. Brak \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzaj\u0105cego w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. B\u0142\u0119dna atrybucja \u015bwi\u0105tyni do tej miejscowo\u015bci.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=49912"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0353","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0116,"lng":19.1315,"name_de":"Laase","name_pl":null,"powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Altendorf to \u017cu\u0142awska osada ol\u0119derska/mennonicka w powiecie nowodworskim. Wsie te zwykle nie mia\u0142y w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a (najwy\u017cej cmentarz lub dom modlitwy). Brak \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzaj\u0105cego samodzieln\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 b\u0142\u0119dnie zaklasyfikowany jako ko\u015bci\u00f3\u0142.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=46128"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0317","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2604,"lng":19.1474,"name_de":"Altendorf","name_pl":null,"powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Keitlau \u2014 osada na \u017bu\u0142awach w powiecie nowodworskim. Brak \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzaj\u0105cego w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142; osady ol\u0119derskie/mennonickie mia\u0142y zwykle tylko cmentarz lub dom modlitwy. B\u0142\u0119dna atrybucja jako ko\u015bci\u00f3\u0142.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=49655"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0344","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.225,"lng":19.226,"name_de":"Keitlau","name_pl":null,"powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gro\u00df i Klein Walddorf (Olszynka, dzi\u015b dzielnica Gda\u0144ska) wymieniane s\u0105 w\u015br\u00f3d ewangelickich gmin wiejskich terytorium Gda\u0144ska; Klein Walddorf figuruje na li\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich. Brak jednak \u017ar\u00f3d\u0142a jednoznacznie potwierdzaj\u0105cego odr\u0119bny budynek ko\u015bcielny i jego losy.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=48406"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"GOV :: Klein Walddorf, Olszynka \u2014 genealogy.net","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/WALOR2JO94IH"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0408","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3352,"lng":18.6531,"name_de":"Gro\u00df Walddorf and Klein Walddorf","name_pl":null,"powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Einlage (Przegalina) \u2014 w Zabytku odnotowano \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w, ob. Zjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki\u201d. W przeciwie\u0144stwie do innych osad ol\u0119derskich mia\u0142 w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 mennonicko-ewangelick\u0105. Stopie\u0144 pewno\u015bci \u017c\u00f3\u0142ty: wpis Zabytku mo\u017ce odnosi\u0107 si\u0119 do obiektu przeniesionego/gda\u0144skiego.","built_year":1632,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=47324"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w, ob. Zjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-227554"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0325","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.171905,"lng":19.249076,"name_de":"Einlage","name_pl":null,"powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"}],"metadata":{"attribution":"\u0141ukasz Sikorra \u00b7 poewangelicku.pl","contact":"lukasz@plexisystem.pl","description":"Cmentarze, ko\u015bcio\u0142y i obiekty ewangelickie Pomorza Gda\u0144skiego","license":"CC-BY-4.0","source":"poewangelicku.pl","timestamp":"2026-09-16 21:35:31.068767"},"statistics":{"gps_coverage_percent":99.5,"objects_with_gps":1486,"powiats_covered":34,"total_objects":1493,"trusted_objects":1317}}