Kościół w Gnojewie pochodzi z XIV wieku. Szachulec — konstrukcja ryglowa, pruski mur: drewniane belki wypełnione cegłą lub gliną, widoczne z zewnątrz jako kratownica. Budowano tak w całych Niemczech i w pasie od Flandrii po Prusy, bo drewno było tańsze od kamienia, a technika pozwalała budować szybko i trwale.1
Kościół w Gnojewie przetrwał — jest najstarszym takim budynkiem w Polsce. W 1454 roku modlił się w nim Kazimierz Jagiellończyk w drodze do Malborka, gdy Polska przejmowała Prusy od zakonu.2 Mury stały już wtedy, na styku jednej epoki z następną.
✦ ✦ ✦W 1819 roku kościół w Gnojewie przejęli ewangelicy.3 Wcześniej był katolicki przez kilkaset lat, od swojego początku. Teraz, w ramach regulacji pruskiej polityki wyznaniowej na przejętych terytoriach, trafił do ewangelickiej parafii.
Przez sto dwadzieścia sześć lat — od 1819 do 1945 roku — był ewangelicki. Przez ten czas zbierał się w nim zbór luterański, chrzczono i chowano, śpiewano pieśni Lutra. Polichromowany strop z 1717 roku — namalowany jeszcze w czasie, gdy kościół był katolicki — pozostawał na swoim miejscu także przez cały okres ewangelicki.1
Po 1945 roku kościół wrócił do katolickich rąk. Niemieccy ewangelicy z Gnojewa wyjechali lub zostali wysiedleni. Nowi mieszkańcy, katoliccy Polacy, przejęli i kościół, i wieś.
✦ ✦ ✦Potem przez jakiś czas kościół był magazynem nawozów.4 Kiedy dokładnie, jak długo — nie jest precyzyjnie ustalone w dostępnych źródłach. W Polsce powojennej kościoły ewangelickie i katolickie zamieniano na magazyny z różnych powodów: brak parafian, decyzja administracyjna, czyjaś inicjatywa lokalna. Gnojewo przeszło przez ten etap.
W wątku na forum eksploracji.pl, który przyciągnął uwagę pasjonatów do tego miejsca, pojawia się opowieść: w 1957 roku ktoś chciał rozebrać kościół, przyjechały traktory, a mieszkańcy wyszli z widłami i je odgonili.5
Ale nie można jej potwierdzić. W dostępnych źródłach — prasie lokalnej, kronikach, aktach administracyjnych — nie ma śladu tej historii. Historia z widłami pozostaje opowieścią ustną bez dokumentu.
✦ ✦ ✦Gnojewo stoi. Strop z 1717 roku — polichromowany, wielobarwny, z figurami i ornamentami — jest wciąż na swoim miejscu.1 Kościół jest katolicki i służy parafianom. Ewangelickie cmentarzysko przy kościele zachowało się częściowo.
Strop namalowano około trzystu lat temu, jeszcze za czasów katolickich; przez następne dwa stulecia modlili się pod nim ewangelicy, po wojnie budynek był przez pewien czas magazynem, a dziś jest zabytkiem.
Kościół zachował się być może po prostu dlatego, że nikt nie wydał decyzji o jego rozbiórce. Legenda z widłami, choć efektowna, pozostaje niepotwierdzona — a ocalenie tego budynku nie potrzebuje takiej legendy.
← wszystkie odcinki cyklu