Kościół świętego Piotra i Pawła w Helu jest jedną z najstarszych budowli na Półwyspie Helskim. Ceglana bryła powstawała od XIV wieku, rozbudowywana w 1417 roku, wielokrotnie przebudowywana przez stulecia.1 Początkowo katolicki, od połowy XVI wieku ewangelicki — parafia ewangelicka działała w Helu nieprzerwanie od około 1525 roku.
W 1939 roku stał już jako budowla prawie bez parafii. Rok wcześniej, na mocy dekretu Prezydenta Mościckiego z 1936 roku o uznaniu Półwyspu Helskiego za rejon umocniony, ostatnich 440 ewangelickich mieszkańców Helu opuściło miasto.2 Niemcy, bo tak zakwalifikowano tutejszą ludność ewangelicką. Kościół zamieniono na magazyn aprowizacyjny. Wiernych nie było.
✦ ✦ ✦Gdy we wrześniu 1939 roku Hel stał się jednym z ostatnich punktów oporu polskiej obrony Wybrzeża, wieża kościoła stała się problemem taktycznym. Była widoczna z daleka — charakterystyczny punkt orientacyjny, idealny do kalibracji artylerii. Komandor Włodzimierz Steyer wydał rozkaz jej rozbiórki.3
Wieżę rozebrali polscy żołnierze, by odebrać niemieckiej artylerii punkt celowniczy. Wieżę ewangelickiego kościoła w Helu zniszczyli więc nie Niemcy, lecz polscy obrońcy twierdzy.
Hel skapitulował 2 października 1939 roku — jako jeden z ostatnich punktów oporu na Wybrzeżu.3 Bronił się dłużej niż Oksywie, Gdańsk i Westerplatte.
✦ ✦ ✦Z kościoła bez wieży i bez parafian zrobiono magazyn przedsiębiorstwa połowowego „Arka”. Budowla, której groziła rozbiórka, przetrwała. W latach 1958–1959 przeprowadzono renowację — i w 1959 roku otwarto tu pierwszą wystawę rybacką.4
Od 1 stycznia 1972 roku kościół świętego Piotra i Pawła w Helu jest siedzibą Muzeum Rybołówstwa — oddziału Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Wpisany do rejestru zabytków pod numerem 91 z 18 stycznia 1960 roku.1
Wieży nigdy nie odbudowano.
✦ ✦ ✦W przedsionku muzeum stoi dzwon. Odlany w 1749 roku, specjalnie dla helskiego kościoła. Na płaszczu: plakietki ze świętym Piotrem i ukrzyżowaniem, linia fundatorów.5
To jedyny zachowany ruchomy zabytek z dawnego wyposażenia świątyni. Wszystko inne — ławki, organy, naczynia liturgiczne, paramenty — zniknęło. Dzwon zachował się dlatego, że był ciężki i trwały.
Parafia ewangelicka w Helu działała od około 1525 do 1945 roku — czterysta dwadzieścia lat.2 Dziś po ewangelickiej obecności w Helu zostały: ten dzwon, budynek, który jest muzeum, i cmentarz, na którym czytelne jeszcze są niektóre napisy. Oraz brak wieży — najwidoczniejsza pamiątka po wrześniu 1939.
✦ ✦ ✦Kto był ostatnim pastorem ewangelickim w Helu — nie wiadomo z dostępnych źródeł internetowych.6 Ewangelicy wyjechali w 1938 roku; pastor zapewne odszedł wraz z nimi lub wcześniej. Być może gdzieś zachowały się jego zapiski albo czyjeś wspomnienie jego nazwiska — na razie pozostaje to luką w kronice parafii.
← wszystkie odcinki cyklu