Ostatnie kazanie po słowińsku

Słowiński język ewangelickich nabożeństw nie umarł nagle. Umierał po kolei — parafia po parafii, rok po roku, przez niemal dwa stulecia. Franz Tetzner zebrał te daty i ułożył je w tabelę.1 Czytana chronologicznie, jest jak mapa odwrotu.

Około roku 1700 Słupsk — największy ośrodek — odprawił ostatnie kazanie po słowińsku. Potem ciszy przybywało: Schmolsin, Lauenburg, kolejne wsie. Każda data w tej tabeli to chwila, gdy jakaś wspólnota usłyszała po raz ostatni słowo Boga w swoim języku i od tej pory słuchała go w cudzym.

Tetzner zapisał te przybliżone daty wygaśnięcia słowińskich nabożeństw:1

W Głowicach nabożeństwo po słowińsku odbywało się do śmierci pastora Lohmanna, który umarł w 1887 roku.1 Lohmann był prawdopodobnie ostatnim pastorem, który znał słowiński na tyle, żeby głosić — i gdy umarł, nie przyszedł następca ze znajomością języka. Nie musiał. Do 1887 roku zbór był już zbyt mały i zbyt stary, żeby wymagać słowińskiego od nowego kaznodziei.

Tetzner podał też dane liczbowe dla dwóch wsi, które najdłużej zachowały słowiński jako żywy język:2

W Cecenowie (niem. Zezenow): 1842 roku mieszkało tam stu pięćdziesięciu jeden ewangelickich Kaszubów mówiących po słowińsku. W 1877 roku — zero. W ciągu trzydziestu pięciu lat język znikł zupełnie, bez dramatycznego przełomu, bez dekretu, bez widocznej chwili zwrotnej. Po prostu przestał być przekazywany dzieciom.

W Głowicach (niem. Glowitz): w 1881 roku sto pięć osób rozumiało jeszcze słowiński. W 1886 roku — osiemnaście. Po śmierci pastora Lohmanna w 1887 roku nabożeństwo po słowińsku zakończyło się na dobre.

Evangelisch. Po słowińsku. „Nynia naszo staro slowinsko wiaro zatopili" — zapisała kiedyś kobieta z Gardna, że wiarę im zatopiono. Może miała rację. Może język utopił się sam, wolno, przez dwa stulecia, w codzienności, w szkole, w urzędzie, w mieszanym małżeństwie, w dziecku które nie chciało mówić po staremu. Tetzner zapisał daty. Historia nie pozostawiła winnego.