Głos kobiety z Gardna

W 1856 roku nad jezioro Gardno przyjechał Aleksander Hilferding — rosyjski slawista, który podróżował po słowiańskich wsiach Pomorza, szukając śladów mowy, o której pisano, że zanika.1 Słowińcy — ewangeliccy Kaszubi ze wsi nad Łebskim i Gardno — mówili językiem, który lingwiści nazywali dialektem słowińskim. Hilferding chciał ten język zapisać, zanim zamilknie.

Jedna z kobiet ze wsi nad Gardnem powiedziała mu coś, czego Hilferding nie zapomniał, a Tetzner czterdzieści trzy lata później zacytował dosłownie: „Nynia naszo staro slowinsko wiaro zatopili, wszetki nauczyceli beli niemecke”.2

Dziś nasza stara słowińska wiara zatopiona. Wszyscy nauczyciele byli niemieccy.

W tym jednym zdaniu zawiera się cała ta historia. Reformacja luterańska przyniosła na Słowińszczyznę nabożeństwo w języku wiernych — i przez sto lat było to nabożeństwo słowińskie, ewangelicka Ewangelia w kaszubskim dialekcie. Ale gdy Prusy systematycznie germanizowały szkolnictwo i Kościół, ten sam ewangelicki Kościół stał się instrumentem wymazywania języka. Pastorzy przyjeżdżali z zachodu, uczyli po niemiecku, odprawiali po niemiecku.

Kobieta z Gardna nie mówiła o prześladowaniach. Mówiła o czymś subtelniejszym i bardziej bolesnym: o tym, że wiarę, którą wyznawała, odcięto od języka, w którym ją poznała. Niemieccy byli już i pastorzy, i szkoła, a katechizmu — nawet tego, który Pontanus przełożył na kaszubski — trzeba było teraz uczyć się po niemiecku.

Franz Tetzner zapisał też słowa pastora Müllera, który odprawiał kazania w słowińskich wsiach.2 Müller powiedział otwarcie: „Moim losem było w dwóch miejscach tłumić słowiański... Prezydent prowincji powiedział: z polskim [językiem] w Pomorzu ma być koniec”.

To wyznanie jest bolesne w swojej szczerości. Pastor wiedział, co robi — i robił to dalej, bo takie były rozkazy. Rozkazy pruskiego prezydenta prowincji szły przez parafię, przez szkołę, przez ambonę. Kościół ewangelicki na Pomorzu nie był instytucją niezależną od polityki — był jej narzędziem, gdy polityka tego wymagała.

Kobieta z Gardna i pastor Müller stali po dwóch stronach tej samej historii: ona traciła język swojej wiary, on z polecenia władz pomagał go odbierać. Hilferding zanotował jej słowa w 1856 roku; oboje już nie żyli, gdy Tetzner ogłaszał je drukiem w 1899. Sam język słowiński — ten, w którym powiedziała „nynia naszo staro wiaro zatopili” — przetrwał po wizycie Hilferdinga jeszcze tylko kilkanaście lat.