Syn Pomorza

Wolin to wyspa u ujścia Odry, skrawek Pomorza między morzem a rzeką. W 1485 roku urodził się tam Johannes Bugenhagen, syn mieszczanina, który został studentem, a później księdzem w Treptow an der Rega, dziś polskim Trzebiatowie.1 Miał trzydzieści pięć lat, gdy w roku 1520 przeczytał pisma Marcina Lutra, a rok później był już w Wittenberdze. Lutra miał za sąsiada, za brata w wierze i — jak mówiono — za spowiednika.

Bugenhagen był tym, przez kogo Reformacja zdobywała organizację w miastach i krainach. Nie głosił jej jako burzyciel, lecz porządkował: pisał porządki kościelne regulujące, jak prowadzić nabożeństwo, jak utrzymywać szkoły, jak rozdawać jałmużnę z kas miejskich i jak wynagradzać pastorów. Brunszwik dostał od niego swoją Kirchenordnung w 1528 roku, Hamburg w 1529, Lubeka w 1531 — każde z tych miast otrzymało ewangelicki regulamin życia zbiorowego. Pracę, która zwykle zajmuje pokolenia, zamykał w miesiącach wizytacji.

Na Pomorze wrócił z mandatem. W 1534 roku książę Filip I Pomorski wraz z bratem Barnimem IX podjął decyzję, która przełożyła się na cały kształt religijny Pomorza na następne stulecia: Księstwo Pomorskie przyjęło Reformację jako wyznanie panującego rodu i Kościoła krajowego.2 Potrzeba było kogoś, kto nadałby tej decyzji kościelne ciało — ramy, przepisy, strukturę. Posłano po Bugenhagena.

W 1535 roku Bugenhagen wizytował parafie Księstwa i opracował Kirchenordnung für Pommern — ewangelicki porządek kościelny dla Pomorza.2 Regulował wszystko: liturgię, kaznodziejstwo, szkoły parafialne, opiekę nad biednymi. Proboszczowie mieli głosić Słowo Boże w języku zrozumiałym dla wiernych. Łacińska msza ustępowała miejsca niemczyźnie albo — gdzie były polskie lub kaszubskie wspólnoty — głoszeniu w ich języku.

Bugenhagen patrzył na Pomorze inaczej niż przybysz z zewnątrz, bo znał ten kraj, jego klimat i dystanse między wioskami. Wiedział, że wiejski pastor na Rugii żyje inaczej niż mieszczański kaznodzieja w Szczecinie i że porządek kościelny musi dawać przestrzeń obu. Jego wizytacja nie tyle narzucała wzorzec z góry, ile porządkowała to, co już zaczęło kiełkować w parafiach, gdzie wierni od kilku lat słyszeli kazania z Lutrowych pism bez oficjalnego zatwierdzenia.

Kiedy rok później wrócił do Wittenbergi, zostawił za sobą gotową strukturę: sieć pastorów, sieć szkół, zasady finansowania i podział na superintendentury. Luteranizm na Pomorzu przestał być samym ruchem serc i stał się instytucją zdolną przeżyć swojego założyciela.

Różnica między Pomorzem Książęcym a Prusami Królewskimi jest tu kluczowa. Gdy Bugenhagen organizował Kościół w Szczecinie i Stralsundzie, Gdańsk — miasto Prus Królewskich pod zwierzchnictwem polskiej korony — miał własne zmagania: przywilej z 1557 roku, spór z Zygmuntem Starym, ostrożne lawirowanie między lojalnością wobec króla a ewangelicką tożsamością. Prus Królewskich Bugenhagen nie dotknął.3

Wśród luterańskich pastorów Gdańska, Torunia i Elbląga imię Bugenhagena nie było jednak obce. Czytali jego pisma, a jego porządki kościelne krążyły w odpisach. Ewangelickie Pomorze, które zorganizował, oddziaływało dalej kupieckimi szlakami i poprzez kaznodziejów uczących się w Wittenberdze, a także samym przykładem działającego już Kościoła.