Syn Pomorza

Wolin to wyspa u ujścia Odry, skrawek Pomorza między morzem a rzeką. W 1485 roku urodził się tam Johannes Bugenhagen — syn mieszczanina, potem student, potem ksiądz w Treptow an der Rega, dziś polskim Trzebiatowie.1 Miał trzydzieści pięć lat, gdy w roku 1520 przeczytał pisma Marcina Lutra i coś w nim przełączyło się na zawsze. Rok później był w Wittenberdze. Lutra miał za sąsiada, za brata w wierze i — jak mówiono — za spowiednika.

Bugenhagen stał się narzędziem, przez które Reformacja zdobywała organizację w miastach i krainach. Nie kaznodzieja burzy — organizator. Pisał porządki kościelne: jak prowadzić nabożeństwo, jak utrzymywać szkoły, jak rozdawać jałmużnę z kas miejskich, jak wynagradzać pastorów. Hamburg 1529, Lubeka 1531, Brunszwik 1528 — każde z tych miast dostało od Bugenhagena swoją Kirchenordnung, swój ewangelicki regulamin życia zbiorowego. Praca, która zwykle zajmuje pokolenia, on zamykał w miesiącach wizytacji.

Na Pomorze wrócił z mandatem. W 1534 roku książę Filip I Pomorski wraz z bratem Barnimem IX podjął decyzję, która przełożyła się na cały kształt religijny Pomorza na następne stulecia: Księstwo Pomorskie przyjęło Reformację jako wyznanie panującego rodu i Kościoła krajowego.2 Potrzeba było kogoś, kto nadałby tej decyzji kościelne ciało — ramy, przepisy, strukturę. Posłano po Bugenhagena.

W 1535 roku Bugenhagen wizytował parafie Księstwa i opracował Kirchenordnung für Pommern — ewangelicki porządek kościelny dla Pomorza.2 Regulował wszystko: liturgię, kaznodziejstwo, szkoły parafialne, opiekę nad biednymi. Proboszczowie mieli głosić Słowo Boże w języku zrozumiałym dla wiernych. Łacińska msza ustępowała miejsca niemczyźnie albo — gdzie były polskie lub kaszubskie wspólnoty — głoszeniu w ich języku.

Bugenhagen patrzył na Pomorze inaczej niż przybysz z zewnątrz. Znał ten kraj — klimat, charakter, dystanse między wioskami. Wiedział, że wiejski pastor na Rugii żyje inaczej niż mieszczański kaznodzieja w Szczecinie i że porządek kościelny musi dawać przestrzeń obu. Jego wizytacja nie była narzucaniem wzorca z góry — była słuchaniem i organizowaniem tego, co już zaczęło kiełkować w parafiach, gdzie wierni od kilku lat słyszeli kazania z Lutrowych pism bez oficjalnego zatwierdzenia.

Kiedy rok później wrócił do Wittenbergi, zostawił za sobą strukturę. Nie samą ideę — strukturę. Sieć pastorów, sieć szkół, zasady finansowania, podział na superintendentury. Luteranizm na Pomorzu nie był już tylko ruchem serc — był instytucją, która mogła przeżyć swojego założyciela.

Różnica między Pomorzem Książęcym a Prusami Królewskimi jest tu kluczowa. Gdy Bugenhagen organizował Kościół w Szczecinie i Stralsundzie, Gdańsk — miasto Prus Królewskich pod zwierzchnictwem polskiej korony — miał własne zmagania: przywilej z 1557 roku, spór z Zygmuntem Starym, ostrożne lawirowanie między lojalnością wobec króla a ewangelicką tożsamością. Prus Królewskich Bugenhagen nie dotknął.3

Ale wśród luterańskich pastorów Gdańska, Torunia i Elbląga imię Bugenhagena nie było obce. Czytali jego pisma. Jego porządki kościelne krążyły w odpisach. Syn Wolina zorganizował ewangelickie Pomorze, a to, co zorganizował, promieniowało dalej — przez kupieckie szlaki, przez kaznodziejów, którzy uczyli się w Wittenberdze, przez samą siłę przykładu działającego Kościoła.