Na dachu kamienic przy ulicy Korzennej w Gdańsku stały mosiężne kwadranty i sekstanty wycelowane w ciemność. To stąd, z największego prywatnego obserwatorium ówczesnej Europy, mierzono położenia gwiazd z dokładnością, jakiej nie znał jeszcze teleskop. Przy przyrządach, w nocnym chłodzie, pochylała się kobieta, która umiała je obsłużyć tak samo dobrze jak jej mąż — i liczyć wyniki, których on sam nie zdążył już opracować. Nazywała się Elżbieta Koopman Heweliusz 1.
Urodziła się 17 stycznia 1647 roku w Gdańsku, w zamożnej rodzinie kupieckiej 1. Jej ojciec, Nicholas Koopman, i matka, Joanna Mennings, przybyli do miasta przez Amsterdam i Hamburg, osiedlając się nad Motławą w 1636 roku 1. Dom kupiecki dawał córce coś rzadkiego: dostęp do nauki i języków. Elżbieta opanowała łacinę — język uczonej Europy — a także angielski; w późniejszych latach posługiwała się też niemieckim, polskim i niderlandzkim 12.
W 1663 roku wyszła za Jana Heweliusza, gdańskiego astronoma i rajcę, wówczas pięćdziesięciodwuletniego 1. Była jego drugą żoną. Małżeństwo, w którym dzieliła ich różnica niemal pokolenia, okazało się przede wszystkim spółką naukową. Mąż opisywał ją słowami, które same w sobie są świadectwem: „najlepsza ze współpracowniczek" i „najdokładniejsza obserwatorka" 2.
✦ ✦ ✦Bo Elżbieta nie była tylko żoną przy boku sławnego męża. Znała obsługę przyrządów astronomicznych, prowadziła obliczenia matematyczne, brała udział w opracowywaniu wyników obserwacji i zarządzała obserwatorium 12. Korespondowała po łacinie z uczonymi całej Europy — między innymi z Edmundem Halleyem, słynnym angielskim astronomem, który gościł w domu Heweliuszów 2. To z tych powodów bywa nazywana jedną z pierwszych kobiet-astronomek i „matką map księżyca" (określenia te są dziś używane raczej honorowo niż jako ścisła klasyfikacja historyczna — wcześniej obserwacjami nieba zajmowały się i inne kobiety) 1.
Próbę najtrudniejszą przyniósł rok 1679. Pożar strawił znaczną część obserwatorium i dorobku naukowego męża 2. Wsparcie przyszło z dworu: już w 1677 roku król Jan III Sobieski zwolnił małżeństwo z podatku od piwa, przyznał Heweliuszowi roczną pensję, a po pożarze pomagał finansować odbudowę 1. Elżbieta znalazła siłę, by przy tej odbudowie trwać i prowadzić obserwacje dalej 2.
Gdy Jan Heweliusz zmarł w 1687 roku, został katalog — wspólne dzieło życia, niedokończone. Elżbieta wzięła je w swoje ręce: doglądała druku ostatnich prac, sprawdzała mapy, nanosiła poprawki, prowadziła korespondencję z uczonymi 2. Dzięki stypendium króla Sobieskiego dokończyła i w 1690 roku wydała wielkie dzieło — Prodromus astronomiae wraz z katalogiem 1564 gwiazd i ich położeń oraz atlasem konstelacji Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia 1. Podpisała je w sposób, który nie pozostawiał wątpliwości, czyją ręką zostało domknięte: Elisabetha, Hevelii Vidua — Elżbieta, wdowa po Heweliuszu 2.
Przeżyła męża zaledwie o sześć lat. Zmarła w 1693 roku w Gdańsku i spoczęła w rodzinnym grobie Heweliuszów w kościele św. Katarzyny 1. Trzysta lat później miasto wróciło po jej imię: w listopadzie 2018 roku Gdańsk ustanowił nagrodę dla kobiet nauki, czyniąc Elżbietę Koopman Heweliusz jej patronką 13.
← wszystkie odcinki cyklu „Kobiety Reformacji”