Od Helu do Sopotu

Na mapie kościelnej pruskich Prus Zachodnich wybrzeże Bałtyku wyglądało jak długi łańcuch. Parafie ewangelickie leżały wzdłuż linii brzegowej — od Helu na wschodzie przez Puck, Orłowo, Rumię, Sopot, aż po Oliwę — i wszystkie należały do jednego okręgu kościelnego, zwanego Kirchenkreis Neustadt in Westpreußen. Centrum tego okręgu było w Wejherowie, które Niemcy nazywali Neustadt in Westpreußen — mieście w głębi lądu, z dala od morza, za to dobrze połączonym z resztą prowincji.

Tak właśnie działała ewangelicka administracja kościelna w Prusach: okręgi tworzone były nie według rybackich szlaków ani nadmorskich dróg, lecz według podziałów administracyjnych i siatek kolejowych. Pastor z Wejherowa odpowiadał za parafian w Pucku, a pastor z Sopotu wiedział, że do jego superintendenta jedzie się przez Rumię.

Sopot był spośród tych parafii wyjątkowy — najszybciej rosnący. W 1862 roku mieszkało tu niespełna pięciuset ewangelików. Czterdzieści lat później miasto stało się kurortem, w sezonie roiło się od letników z Berlina i Królewca. W 1890 roku parafia sopocka usamodzielniła się od Gdańska. Kościół Zbawiciela — neobarokowa budowla przy dzisiejszej ulicy Kościuszki — wzniesiono w latach 1913–1919. W chwili poświęcenia był największym kościołem ewangelickim między Gdańskiem a Słupskiem.

Niżej nad morzem leżał Puck — Putzig, jak mówili Niemcy. Parafia ze starymi korzeniami, obsługująca rybaków. I był Hel, cypel wtulony w wodę z trzech stron, gdzie ewangelickie rodziny rybackie chodziły na nabożeństwa do miejscowego zboru. Do superintendenta w Wejherowie mieli dalej niż niejeden parafianin ma do swojego kościoła — kilkadziesiąt kilometrów linią kolejową z objazdami.

Kirchenkreis Neustadt funkcjonował jako okręg Ewangelickiego Kościoła Unii Pruskiej — wyznania, które w 1817 roku Fryderyk Wilhelm III „połączył" w ramach administracyjnej unii luteran i kalwinistów. Na wybrzeżu zdecydowana większość wiernych miała korzenie luterańskie; unia była dla nich dokumentem z Berlina, nie zmianą pobożności.

Kościół Wyznający, który w roku 1934 powstawał w Gdańsku pod przywództwem Kurta Waltera, miał swoje kontakty i na tym odcinku wybrzeża. Pastorzy z mniejszych parafii musieli decydować — podpisać lojalność wobec Głowy Kościoła Rzeszy, czy odmówić. Większość — tak jak w całych Niemczech — wybrała milczenie lub przystosowanie. Nieliczni wybrali inaczej. Ale to już historia ich konkretnych zborów, wymagająca oddzielnego dochodzenia archiwalnego.

Wiosna 1945 roku dotarła tu wzdłuż tego samego pasa wybrzeża, po którym biegły granice okręgu. Ewangeliccy parafianie z Helu, Pucka i Rumi uciekali na zachód łodziami lub pieszo. Z Sopotu ostatnie transporty kolejowe odchodziły w marcu — kto zdążył, ten wyjechał. W mieście wojnę przeżyły oba kościoły ewangelickie — lecz nie oba zachowały swojego wyznania. Wielki neogotycki kościół z roku 1901, wzniesiony w centrum pod patronatem cesarzowej Augusty Wiktorii, już 8 maja 1945 trafił do katolickiego duszpasterstwa wojskowego; nosi dziś wezwanie świętego Jerzego. Ocalony kościół w Parku Południowym — Friedenskirche, ukończony w roku 1919 — pozostał ewangelicki i po wojnie przejął imię „Zbawiciela" po utraconej siostrze. Jest jedynym budynkiem z całej infrastruktury Kirchenkreis Neustadt, który w nienaruszonym stanie doczekał XXI wieku — i wciąż działa jako ewangelicka katedra diecezji.

Kirchenkreis Neustadt przestał istnieć nie dlatego, że coś w nim się popsuło. Przestał istnieć, bo przestali istnieć jego parafianie — albo zginęli, albo uciekli, albo zostali wypędzeni. Ewangelickie wybrzeże od Helu do Sopotu jest dziś obecne już tylko w rejestrach kościelnych i na starej mapie, której nikt już nie odwiesza na ścianie.