Piotr Artomiusz, urodzony Krzesichleb — imię polskie, przydomek łaciński — żył od 1552 do 1609 roku.1 Był pastorem i humanistą w epoce, gdy te dwie role nie stały w sprzeczności: ludzie wykształceni brali łacińskie pseudonimy, szlifowali grecki, tłumaczyli z hebrajskiego — i jednocześnie głosili kazania po polsku w parafii kowalskiej czy toruńskiej.
W 1578 roku Artomiusz wydał kancjonał.1 Zbiór pieśni kościelnych po polsku, przeznaczony dla ewangelickich parafii polskojęzycznych w Prusach Królewskich i Rzeczypospolitej. Kancjonał toruński — jak go historycznie nazywano — był dokumentem tego, że reformacja nie jest wyłącznie niemiecką sprawą. Jest też polska. I chce śpiewać po polsku.
✦ ✦ ✦Reformacja luterańska docierała na Pomorze i do Prus przede wszystkim przez kanały niemieckie. Gdańsk, Toruń, Elbląg — wielkie miasta Prus Królewskich — były miastami w dużej mierze niemieckojęzycznymi. Kościoły, ambony, kazania — wszystko po niemiecku. Polskie mieszczaństwo, polskie wsie, polska szlachta — jeśli chciały być ewangelickie, musiały po ewangelię sięgnąć przez niemczyznę.
Artomiusz temu się sprzeciwiał. Nie politycznie, nie programowo — wydawczo. Drukował. Tłumaczył. Redagował. Kancjonał 1578 był jego argumentem: oto polska Ewangelia w polskim śpiewie. Wiara nie musi przechodzić przez język, który nie jest twoim.
Artos (gr.): chleb.
Kancjonał toruński, 1578.
Ewangelickie pieśni po polsku.
Artomiusz nie był pierwszym ani ostatnim w tym nurcie. Jan Sembrzycki, który w 1888 roku pisał historię ewangelicko-polskiego piśmiennictwa, widział w nim jednego z filarów pierwszego okresu — okresu, gdy polska ewangelicka literatura powstawała jeszcze z przekonaniem i rozmachem, zanim germanizacja nie zdusiła jej w XIX wieku.2
Kancjonał toruński Artomiusza istniał w bibliotekach, cytowany przez badaczy. Ale parafie, dla których był przeznaczony — polskojęzyczne ewangelickie zbory na Pruskim Zachodzie — przez kolejne dwa wieki topniały, niemczały, traciły polską tożsamość wyznaniową. Artomiusz śpiewał po polsku dla ludzi, którzy stopniowo przestawali chcieć słuchać po polsku.
Jego imię przetrwało. Język pieśni — w tych stronach — nie.
← wszystkie odcinki cyklu