Przez siedemnaście lat luteranin

W maju 1899 roku Józef Piłsudski miał trzydzieści jeden lat, kilka lat więzienia za sobą i przed sobą kobietę, z którą chciał się ożenić. Była nią Maria z domu Koplewska, primo voto Juszkiewicz — rozwiedziona, katolicka, dwa lata starsza od niego. Kościół katolicki nie mógł udzielić im ślubu. Prawo kanoniczne wykluczało małżeństwo z osobą po rozwodzie. Oboje byli wychowani w katolickich rodzinach szlachty litewskiej; oboje przez całe życie traktowali sprawę wyznania jako coś odrębnego od sprawy Polski. Ale ślub trzeba było zawrzeć w jakimś kościele.1

24 maja 1899 roku Piłsudski złożył ewangelickie wyznanie wiary w parafii Paproć Duża koło Łomży — małej wsi na Mazowszu, gdzie parafia ewangelicko-augsburska obsługiwała okolicznych kolonistów protestanckich. Nie był to akt poszukiwania wiary ani efekt długich rozważań teologicznych. Był to akt formalny, niezbędny do zawarcia małżeństwa.

15 lipca 1899 roku zawarł ślub ewangelicki z Marią Juszkiewicz. Był teraz, na papierze, luteraninem.1

Że tak się stało, wiedzieli tylko nieliczni. Metryki kościelne w Paproci Dużej przechowywały zapis. Ale nikt z kręgu bliskich Piłsudskiemu ludzi — ani z Polskiej Partii Socjalistycznej, której był wówczas jednym z przywódców, ani później, gdy stawał się legendą wojskową i polityczną — nie wynosił tej informacji na zewnątrz. Po prostu jej nie eksponowano. W dobie budowy mitu Piłsudskiego jako ojca-założyciela i człowieka bez skazy nie pasowało do portretu, że przez siedemnaście lat był rejestrowany jako wyznawca augsburski.

Przed wojną w Paproci Dużej nikt nie robił z tego sprawy. Lokalna parafia ewangelicka była miejscem dla potomków mazowieckich kolonistów, nie centrum politycznym. Piłsudski po ślubie nie utrzymywał z nią żadnych regularnych kontaktów. Był luteraninem tylko na papierze — i tak przez całe tamte lata pozostało.

Pierwsze małżeństwo Piłsudskiego trwało do śmierci Marii w 1921 roku. Jeszcze w czasie I wojny światowej, na Wołyniu, Piłsudski postanowił zmienić wyznanie. 27 lutego 1916 roku, we wsi Karasin, wobec kapelana I Brygady Legionów Polskich, złożył wyznanie katolickie i formalnie powrócił do Kościoła, w którym był ochrzczony. Siedemnaście lat wcześniej, gdy litewski szlachcic stanął wobec wyboru między wiernością wierze przodków a prawem do małżeństwa z wybraną kobietą, zdecydował się na ślub; w 1916 roku rozstrzygnął tę sprawę odmiennie i wrócił do katolicyzmu.1

Po wojnie sprawa była zamknięta i niechętnie otwierana. II Rzeczpospolita pielęgnowała wizerunek Piłsudskiego jako wodza narodu polskiego — a naród ten był w przytłaczającej większości katolicki. Ewangelicka parafia w Paproci Dużej, metryki z 1899 roku, siedemnaście lat rejestracji — wszystko to istniało gdzieś w archiwach, ale nikt nie śpieszył się, żeby to eksponować.

Historia ta ma wymiar, który rzadko bywa omawiany. Kościół ewangelicko-augsburski w Polsce — mały, skupiony w Łódzkiem, na Mazurach i na Śląsku Cieszyńskim — przez siedemnaście lat miał w swoich rejestrach jednego z najważniejszych Polaków przełomu XIX i XX wieku, choć nie zdawał sobie z tego sprawy, nie rozgłaszał tej rejestracji i nie czynił z niej żadnego politycznego użytku.

Paroch z Paproci Dużej przyjął wyznanie wiary, zapisał w księgach i poszedł dalej ze swoją pracą. Kiedy w 1916 roku Piłsudski powrócił do katolicyzmu, nikt po stronie luterańskiej nie protestował ani tego nie komentował. Tak właśnie działała parafia, która nie zajmowała się polityką: przyjmowała tych, którzy do niej przychodzili, i nie zatrzymywała tych, którzy z niej odchodzili.