Przez siedemnaście lat luteranin

W maju 1899 roku Józef Piłsudski miał trzydzieści jeden lat, kilka lat więzienia za sobą i przed sobą kobietę, z którą chciał się ożenić. Była nią Maria z domu Koplewska, primo voto Juszkiewicz — rozwiedziona, katolicka, dwa lata starsza od niego. Kościół katolicki nie mógł udzielić im ślubu. Prawo kanoniczne wykluczało małżeństwo z osobą po rozwodzie. Oboje byli wychowani w katolickich rodzinach szlachty litewskiej; oboje przez całe życie traktowali sprawę wyznania jako coś odrębnego od sprawy Polski. Ale ślub trzeba było zawrzeć w jakimś kościele.1

24 maja 1899 roku Piłsudski złożył ewangelickie wyznanie wiary w parafii Paproć Duża koło Łomży — małej wsi na Mazowszu, gdzie parafia ewangelicko-augsburska obsługiwała okolicznych kolonistów protestanckich. Nie był to akt poszukiwania wiary ani efekt długich rozważań teologicznych. Był to akt formalny, niezbędny do zawarcia małżeństwa.

15 lipca 1899 roku zawarł ślub ewangelicki z Marią Juszkiewicz. Był teraz, na papierze, luteraninem.1

Że tak się stało, wiedzieli tylko nieliczni. Metryki kościelne w Paproci Dużej przechowywały zapis. Ale nikt z kręgu bliskich Piłsudskiemu ludzi — ani z Polskiej Partii Socjalistycznej, której był wówczas jednym z przywódców, ani później, gdy stawał się legendą wojskową i polityczną — nie wynosił tej informacji na zewnątrz. Dokumentacja była celowo tłumiona. W dobie budowy mitu Piłsudskiego jako ojca-założyciela i człowieka bez skazy nie pasowało do portretu, że przez siedemnaście lat był rejestrowany jako wyznawca augsburski.

Przed wojną w Paproci Dużej nikt nie robił z tego sprawy. Lokalna parafia ewangelicka była miejscem dla potomków mazowieckich kolonistów, nie centrum politycznym. Piłsudski po ślubie nie utrzymywał z nią żadnych regularnych kontaktów. Był luteraninem tylko na papierze — i tak przez całe tamte lata pozostało.

Pierwsze małżeństwo Piłsudskiego trwało do śmierci Marii w 1921 roku. Jeszcze w czasie I wojny światowej, na Wołyniu, Piłsudski postanowił zmienić wyznanie. 27 lutego 1916 roku, we wsi Karasin, wobec kapelana I Brygady Legionów Polskich, złożył wyznanie katolickie i formalnie powrócił do Kościoła, w którym był ochrzczony. Siedemnaście lat wcześniej — w chwili kiedy Litwin szlachcic musiał wybrać między wiernością wierze przodków a prawem do ożenku z osobą, którą wybrał — wybrał ślub. W 1916 roku wybrał inaczej.1

Po wojnie sprawa była zamknięta i niechętnie otwierana. II Rzeczpospolita pielęgnowała wizerunek Piłsudskiego jako wodza narodu polskiego — a naród ten był w przytłaczającej większości katolicki. Ewangelicka parafia w Paproci Dużej, metrykit z 1899 roku, siedemnaście lat rejestracji — wszystko to istniało gdzieś w archiwach, ale nikt nie śpieszył się, żeby to eksponować.

Historia ta ma wymiar, który rzadko bywa omawiany. Kościół ewangelicko-augsburski w Polsce — mały, skupiony w Łódzkiem, na Mazurach i na Śląsku Cieszyńskim — przez siedemnaście lat posiadał w swoich rejestrach jednego z najważniejszych Polaków przełomu XIX i XX wieku. Nie wiedząc o tym, nie wynosząc tego, nie robiąc z tego użytku politycznego.

Paroch z Paproci Dużej przyjął wyznanie wiary, zapisał w księgach i poszedł dalej ze swoją pracą. Kiedy w 1916 roku Piłsudski odszedł z powrotem do katolicyzmu, nikt z luterańskiej strony nie protestował, nie wzywał, nie komentował. Tak właśnie funkcjonuje parafia, która nie zajmuje się polityką — przyjmuje tych, którzy przychodzą, i nie zatrzymuje tych, którzy odchodzą.