Kościoły jak z Berlina

Jest coś zastanawiającego w sylwetkach starych kościołów na Kaszubach. Idziesz przez Bytów, Lębork, Kościerzynę — miasteczka małe, prowincjonalne, oddalone od wielkich centrów — a nad ich dachami wyrastają świątynie, które wyglądają, jakby ktoś przeniósł je tu wprost z wielkomiejskiej dzielnicy. Ceglane, strzeliste, surowe w detalu, o wieżach zaprojektowanych z chłodną precyzją. Nie są to wiejskie kościółki, które rosły powoli przez stulecia. To budowle obmyślone — i obmyślone daleko stąd.

Bo w XIX-wiecznych Prusach architektura sakralna nie była sprawą lokalną. Państwo i Kościół ewangelicki budowały według wzorów płynących z góry, z centrali, z królewskich deputacji budowlanych w Berlinie. A na samym szczycie tej hierarchii stał człowiek, którego nazwisko warto zapamiętać, gdy następnym razem spojrzysz na kaszubską wieżę.

Friedrich August Stüler (1800–1865) był jednym z najpotężniejszych architektów swojej epoki. Uczeń wielkiego Karla Friedricha Schinkla, a od 1842 roku Architekt des Königs — nadworny architekt króla Fryderyka Wilhelma IV.1 Projektował muzea, pałace i kościoły dla całej monarchii, od Berlina po Petersburg i Sztokholm. Ale jego wpływ sięgał jeszcze dalej, niż mógłby sięgnąć jeden człowiek — bo Stüler nie tylko budował. On publikował wzory. Jego projekty kościołów ukazywały się drukiem jako gotowe szablony, z których pruska administracja budowlana korzystała w całym państwie. Jeden rysunek z berlińskiego biurka mógł zmaterializować się w dziesiątkach miast naraz.

Najwyraźniejszy ślad tej metody na Pomorzu stoi do dziś w Bytowie. Tamtejszy kościół — wzniesiony jako ewangelicka Elisabethkirche, świątynia św. Elżbiety — budowano w latach 1847–1854 według projektu Stülera, wzorowanego wprost na zaprojektowanym przez niego berlińskim kościele św. Mateusza (St. Matthäus, 1844–1846) — utrzymanym w stylu arkadowym (Rundbogenstil), a więc w nurcie neoromańskim, nie neogotyckim.2 To rzadki przypadek, gdy atrybucję można postawić bez wahania: bytowska świątynia jest architektoniczną siostrą budowli z berlińskiego Tiergartenu. Trójnawowa hala, surowa ceglana ściana, wysoka kwadratowa wieża zwieńczona ośmiobocznym trzonem — to ten sam projektowy język, przeniesiony sześćset kilometrów na wschód. Po 1945 roku, gdy odeszła niemiecka ludność, kościół przejęli katolicy, zmieniając wezwanie na św. Katarzyny. Mury pozostały te same.

Podobny duch unosi się nad Lęborkiem, gdzie w latach 1866–1870 wzniesiono ceglany, neogotycki kościół Zbawiciela (Erlöserkirche) — dziś rzymskokatolicką świątynię Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski.3 Bywa on przypisywany Stülerowi i stylistycznie pasuje do jego kręgu. Warto jednak zachować ostrożność: budowa ruszyła już po śmierci architekta (zmarł w 1865 roku), a karty ewidencji zabytków nie wymieniają go jako autora. To atrybucja prawdopodobna, lecz niepotwierdzona — najuczciwiej powiedzieć, że lęborski kościół należy do tej samej rodziny form, nie zaś z całą pewnością do tej samej ręki. A jednak to właśnie owa rodzinność jest tu najważniejsza. Nie chodzi bowiem o pojedynczego geniusza, lecz o cały system budowania.

Bo Stüler był tylko najgłośniejszym nazwiskiem szerszego zjawiska. W XIX-wiecznych Prusach państwo i Kościół ewangelicki stawiały na Pomorzu i Kaszubach historyzujące świątynie niemal seryjnie — raz w stylu arkadowym (neoromańskim, jak w Bytowie), raz neogotyckie, zawsze solidne, ceglane, oszczędne w ornamencie, rozpoznawalne na pierwszy rzut oka. Były tanie w budowie i szybkie w realizacji, a przy tym niosły jasny przekaz estetyczny: porządek, trwałość, przynależność do nowoczesnego pruskiego państwa. Kaszubskie miasteczko dostawało świątynię nie z miejscowej tradycji, lecz z katalogu imperium.

I tu kryje się cicha ironia tych budowli. Powstawały jako znaki pruskiej, ewangelickiej obecności — architektoniczny dowód, że Berlin sięga aż tutaj, po sam brzeg Bałtyku. Miały utrwalać świat, który po 1945 roku zniknął: niemieckie, protestanckie Pomorze rozpłynęło się wraz z odejściem dawnych mieszkańców, a opustoszałe kościoły przejęli w większości katolicy. Dziś w bytowskiej hali, zaprojektowanej kiedyś dla luterańskiego zboru, rozbrzmiewa polska msza. Pruski kamień przetrwał — ale modli się w nim już zupełnie inny lud, w zupełnie innym języku. Wieża została. Zmieniła się tylko opowieść, którą rzuca na rynek.