Jeszcze w 1939 roku Gdańsk był miastem, w którym mniej więcej dziewięciu na dziesięciu mieszkańców było ewangelikami. 🟡 prawdopodobne — Wolne Miasto Gdańsk było w przeważającej większości protestanckie, proporcja rzędu 90% to przyjęty szacunek dla okresu międzywojennego. Wieże kościołów — Mariackiego, świętego Jana, świętej Katarzyny — należały do luteran nieprzerwanie od XVI wieku, a niedzielny dzwon był dzwonem protestanckim.1 🟢 pewne Sześć lat później ten świat przestał istnieć, a to, co po nim zostało, mieściło się w kilku salkach i liczyło kilkuset ludzi.
Koniec przyszedł wiosną 1945 roku, gdy o miasto biły się Armia Czerwona i broniący go Niemcy. W marcu 1945 pożar strawił drewniany dach kościoła Mariackiego, runęła większość sklepień, a wraz z dachem dopalał się pewien porządek rzeczy, który trwał tu od Reformacji.2 🟢 pewne Najważniejsze rozstrzygnięcia przyniósł jednak nie ogień, lecz decyzje, które zapadały później, gdy wojsko poszło już dalej, a urzędnicy zaczęli dzielić to, co zostało.
✦ ✦ ✦W latach 1945–1947 ludność niemiecka Gdańska i całego Pomorza została wysiedlona. 🟢 pewne Razem z nią odeszli wszyscy niemieccy pastorzy, opustoszały plebanie, zamilkły chóry. Z liczonej w setkach tysięcy społeczności ewangelickiej Wolnego Miasta zostało — w praktyce — niemal nic. Na ich miejsce przyjechali polscy osadnicy — z centralnej Polski, z Kresów odebranych przez Związek Radziecki, repatrianci z Zachodu — w ogromnej większości katolicy.
Puste kościoły trzeba było komuś oddać. I tu rozegrała się rzecz, która zdecydowała o krajobrazie religijnym dzisiejszego Gdańska. Świątynie zbudowane przez luteran — przez stulecia luterańskie — przeszły w ręce nowej, katolickiej większości. Kościół Mariacki przekazano Kościołowi katolickiemu 29 stycznia 1946 roku (uchwałą Rady Miasta Gdańska); odbudowę zaczęto niemal natychmiast, a ponownie poświęcono go 17 listopada 1955 roku — już jako kościół katolicki, dziś konkatedrę archidiecezji gdańskiej.2 🟢 pewne Inne poszły tą samą drogą albo gorszą: jedne stały się parafiami katolickimi, inne magazynami i muzeami, jeszcze inne zostawiono ruinie. Świętego Jana, zniszczonego niemal doszczętnie, odbudowywano przez dziesięciolecia.
✦ ✦ ✦I właśnie w tej pustce trzeba osadzić to, co najważniejsze w tej historii. Bo wśród osadników byli też protestanci — niewielu, ale byli. Byli wśród nich ewangelicy z Mazur i ze Śląska, polscy luteranie z dawnych ziem wschodnich oraz pojedyncze rodziny rozsiane między katolicką większością. To właśnie z nich, a nie z dawnych gdańszczan, narodził się nowy, polski ewangelicyzm nad Motławą. Nie było to wskrzeszenie tamtego Kościoła, lecz powstanie Kościoła zupełnie innego — mniejszościowego, polskojęzycznego, zaczynającego od zera.
Organizacyjnie nowa wspólnota weszła w struktury Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce. Sam ten Kościół musiał się wtedy podnosić z gruzów: jeszcze w 1945 roku ocaleli pastorzy zebrali się w Łodzi i powierzyli tymczasowe zwierzchnictwo księdzu Janowi Szerudzie, a w 1948 roku przeprowadzono nowy podział na diecezje i obsadzono ich władze.3 🟢 pewne W tę odradzającą się mapę wpisała się też ewangelicka resztka Trójmiasta.
✦ ✦ ✦Centrum nowej wspólnoty nie powstało jednak w samym Gdańsku, lecz w sąsiednim Sopocie. Od 1946 roku tamtejszą parafią opiekował się ksiądz Edward Dietz (1911–1988) — najpierw jako administrator, od 1948 roku jako proboszcz, później senior diecezji pomorsko-wielkopolskiej.4 🟢 pewne Pod jego ręką dawny niemiecki zbór dźwignięto z wojennych zniszczeń i nadano mu nowe imię: kościół Zbawiciela.5 Wokół niego skupiło się ewangelickie życie aglomeracji — Gdańska, Gdyni i Sopotu naraz. Jednemu księdzu i jednej odbudowanej świątyni przypadała garstka wiernych, których w całym województwie liczono nie w tysiącach, ale w setkach.
Edward Dietz prowadził tę parafię ponad cztery dekady — od 1946 roku aż do śmierci w 1988 — co samo w sobie mówi wiele o naturze takiej wspólnoty.4 Tam, gdzie katolicki proboszcz zmieniał się co kilka lat, a wiernych liczono w dziesiątkach tysięcy, ewangelicki duszpasterz znał swoich parafian po imieniu i zostawał z nimi przez całe życie. Niewielka liczebność, która z zewnątrz wyglądała na słabość, wewnątrz wspólnoty bywała źródłem bliskości. 🟡 prawdopodobne — przy tak nielicznej i rozproszonej wspólnocie ciągłość opierała się bardziej na pojedynczym człowieku przy ołtarzu niż na instytucji.
✦ ✦ ✦Nad tym wszystkim ciążyła jeszcze obecność państwa. Powojenna Polska Ludowa patrzyła na Kościoły podejrzliwie, a na mniejszościowe szczególnie czujnie. Sprawami wyznań zawiadywał osobny Urząd do Spraw Wyznań, który decydował, gdzie wolno odprawiać nabożeństwa, a gdzie nie. W regionie mazurskim zachowały się ślady, jak działała ta machina: w 1953 roku urzędnicy zakazali nabożeństw misyjnych w domach prywatnych, a sami ewangelicy obawiali się, że upomnienie się o własny kościół może sprowokować „weryfikację” całego ich majątku.6 🟢 pewne Obawa przed dopominaniem się o swoje należała tu do codzienności.
Czujność państwa nie była zresztą najdalej posuniętym środkiem. Służba Bezpieczeństwa prowadziła wobec Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego osobne rozpracowanie operacyjne o kryptonimie „August”, w ramach którego werbowano duchownych do współpracy.3 🟡 prawdopodobne — skala tej infiltracji bywa różnie oceniana, ale sam fakt jej istnienia jest udokumentowany. Niewielką wspólnotę łatwiej było obserwować niż wielki Kościół katolicki, bo każdy pastor pozostawał na widoku, a każde nabożeństwo dawało się policzyć. Przetrwanie wymagało tu nie tylko wytrzymania niedostatku wiernych i pustki po dawnym świecie, lecz także życia pod stałym, cierpliwym nadzorem władzy, która ewangelików tolerowała, lecz im nie ufała.
✦ ✦ ✦A jednak przetrwali. Gdy w 1989 roku skończył się tamten ustrój, ewangelicka wspólnota Trójmiasta wciąż istniała — niewielka, ale żywa, z własnym kościołem, własnym duszpasterzem i nieprzerwaną nicią pamięci ciągnącą się od księdza Dietza i pierwszych powojennych osadników. Dzisiejsza parafia ewangelicko-augsburska aglomeracji jest ich bezpośrednią spadkobierczynią.
Trudno nazwać to triumfem. Tamten wielki, niemiecki, luterański Gdańsk nie wrócił i nie wróci — jego kościoły służą dziś innym, a jego dawni wierni leżą na cmentarzach z napisami, których nowi mieszkańcy nie umieją odczytać. Mimo to garstka ludzi, która nie wypełniłaby nawet jednego z tych potężnych ceglanych kościołów, wystarczyła, by ewangelicyzm nad Motławą się nie urwał. Do przetrwania tej wspólnoty potrzeba było kilkuset osób, jednego księdza i uporu, by w niedzielę znów się zebrać.