Wikariusz, który wygnał pastorów

Reformacja dotarła do ziemi bytowskiej stosunkowo wcześnie. Bytów, leżący na pograniczu Prus i Pomorza, w XVI wieku należał do tych obszarów, gdzie luterańskie kazania znajdowały słuchaczy — wśród mieszczaństwa, wśród szlachty, wśród rzemieślników. Kościoły zmieniały profil. Pastorzy zastępowali katolickich proboszczów.1

Ale Reformacja na tych terenach była narażona na okoliczności polityczne. Bytów leżał w granicach Rzeczypospolitej — państwa, którego dynastia pozostawała katolicka, a kontrreformacja XVII wieku była realną siłą. Kiedy pojawił się ktoś z wolą i pełnomocnictwem, żeby ją przeprowadzić — mógł to zrobić.

Tym kimś był wikariusz Johann Judicis.2 Systematycznie usuwał ewangelickich duchownych z parafii ziemi bytowskiej. Jeden po drugim opuszczali stanowiska — czy to pod presją, czy z powodu odmowy odnawiania kontraktów, czy przez inne dostępne metody administracyjne kontrreformacji.

Zostały dwie wsie. Jasień i Groß Pomeiske — dziś Wielka Pomieska — utrzymały ewangelickich pastorów.2 Nie przez opór zbrojny ani bunt. Przez prawo. Obie wsie były własnością szlachecką, a ich dziedzice posiadali prawo patronatu kościelnego — to samo pruskie Kirchenpatronat, które gdzie indziej służyło za instrument protestantyzacji, tu stało się tarczą ochronną. Właściciel majątku jako patron kościoła miał prawo decydować, kto będzie pastorem. I postanowił, że ewangelik.

Judicis nie mógł tego łatwo ominąć. Prawo patronatu było realnym ograniczeniem jego możliwości. Dlatego Jasień i Wielka Pomieska pozostały ewangelickimi wyspami w coraz bardziej katolickim morzu bytowskiej ziemi.

Historia kontrreformacji w Bytowie jest historią prawnych i politycznych mechanizmów — Judicis nie był inkwizytorem, który palił heretyków. Był administratorem kościelnym, który korzystał z dostępnych narzędzi. I te narzędzia były skuteczne.

Dla ewangelickich wspólnot ziemi bytowskiej skutek był ten sam, co dla wszystkich utraconych społeczności: wierni, którzy zostawali, albo konwertowali, albo chodzili do kościołów oddalonych o kilkadziesiąt kilometrów, albo przestawali chodzić w ogóle. Reformacja nie zawsze przegrywa dramatycznie — czasem po prostu stopniowo traci przestrzeń.

Jasień i Wielka Pomieska to wyjątki, które potwierdzają regułę. Dlatego je zapamiętano.