Katolicki król, luterańskie państwo

List do papieża Klemensa VII, który Zygmunt Stary wysłał w tamtych latach, nie pozostawia wątpliwości co do jego stanowiska: „Staram się ugasić i odeprzeć od Królestwa mego tę zarazę luterańską, niebezpieczny pożar, od którego płonie bliska i wielka ściana mojego państwa".1 Ściana, która płonie, to Prusy Krzyżackie — lenno Zakonu graniczące bezpośrednio z Koroną. I mając to w pamięci, 8 i 10 kwietnia 1525 roku Zygmunt Stary podpisuje traktat i przyjmuje hołd, który sprawia, że ta płonąca ściana staje się oficjalnie, legalnie i nieodwołalnie luterańska.

Jak to się stało? I czy Zygmunt miał wybór?

Zakon Krzyżacki od kilkudziesięciu lat był dla Polski problemem — zbrojnym, prawnym i dyplomatycznym jednocześnie. Po drugim pokoju toruńskim z 1466 roku wielki mistrz był formalnie lennikiem polskiego króla, ale Zakon nigdy tej zależności nie zaakceptował całym sercem i regularnie szukał okazji do jej zakwestionowania. Albrecht Hohenzollern, który objął urząd wielkiego mistrza w 1511 roku, prowadził z Polską kolejną wojnę — i przegrywał.

Rozwiązanie podsunął mu Luter. W marcu 1523 roku Luter ogłosił pismo skierowane bezpośrednio do panów Zakonu Krzyżackiego: niech złożą śluby, niech pojmą żony, niech zsekularyzują Zakon i żyją jako świeccy władcy.2 Albrecht wiedział już od swoich tajnych spotkań z Lutrem w Wittenberdze, że reformator popiera tę drogę i go zachęca. Zsekularyzowane Prusy miały pozostać, zdaniem Zygmunta Starego, katolickie — to było dla polskiego króla oczywiste. Nie okazało się tak oczywiste w praktyce.

8 kwietnia 1525 roku podpisano traktat krakowski — koniec wojny, koniec Zakonu jako suwerena, Prusy jako świeckie lenno polskie.3 10 kwietnia 1525 roku Albrecht Hohenzollern stanął na krakowskim rynku i złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Ten moment — dwa klęczące kolana, skrzyżowane dłonie, formuła przysięgi — jest jednym z najbardziej znanych obrazów polskiej historii.

Mało kto patrząc na ten obraz myśli o tym, co go poprzedza i co go otacza. A poprzedza go półtora roku intensywnej luteranizacji Prus: kazanie Polentza na Boże Narodzenie 1523, mandat reformacyjny 1524, kazania w katedrze królewieckiej, przekłady liturgiczne, opuszczające klasztory zakonnice i mnisi. Gdy Albrecht klęczy przed Zygmuntem, jego kraj jest już teologicznie luterański od miesięcy. Hołd tylko nadaje temu prawną formę.

Paradoks jest celowo widoczny, ale historyk Janusz Małłek pokazuje, że Zygmunt I działał racjonalnie w granicach swoich możliwości. Wiedział o luterańskich przemianach w Prusach od początku 1525 roku — i mimo to wybrał układ. Dlaczego? Bo „wybierając między pokojem a wojną, wybrał pokój".1 Wojna z Zakonem trwała latami, kosztowała i nie przynosiła rozstrzygnięcia. Hołd lenny dawał Polsce formalną zwierzchność nad Prusami — i tę zwierzchność Zygmunt cenił wyżej niż wyznanie wasala.

Był tu jednak jeszcze jeden czynnik: od chwili, gdy Albrecht złożył hołd, Polska stała się głównym obrońcą nowego księstwa wobec roszczeń niemieckiej i inflanckiej gałęzi Zakonu, cesarstwa i papiestwa.4 Cesarz Karol V i papież nie mogli pogodzić się z tym, że katolickie państwo — bo Polska nim było — sankcjonuje istnienie heretyckiego księstwa i osłania je swoim autorytetem. Zygmunt Stary wybrał stabilność polityczną i płacił za nią przez całe życie dyplomatycznym kosztem.

W samych Prusach Książęcych Reformacja rozwijała się od tej pory szybko i sprawnie, bo miała teraz państwo za sobą. 6 lipca 1525 roku Albrecht ogłasza mandat reformacyjny — nakaz głoszenia „czystego" Słowa Bożego w całym księstwie.5 10 grudnia 1525 roku na sejmie w Królewcu uchwalono Ordynację kościelną i Agendę: osiemdziesiąt artykułów regulujących organizację Kościoła, zasady wyboru księży, pensje, kasy dla biednych, nadzór synodu.6 Ksiądz wiejski miał dostawać pięćdziesiąt grzywien rocznie i cztery łany ziemi. Sakramenty były bezpłatne. Komunia pod dwiema postaciami — chleb i wino — obowiązkowa dla wszystkich wiernych.

Wizytacje parafii zaczęły się w roku 1526: każda wiejska parafia miała być sprawdzona, czy pastor głosi po nowemu, czy wierni rozumieją katechizm, czy nie ma pozostałości starych praktyk.7 25 sierpnia 1530 roku Prusy Książęce oficjalnie przyjmują Konfesję Augsburską — wyznanie wiary sformułowane przez Melanchtona, podstawowy dokument Kościoła luterańskiego.8 Od tej chwili Prusy są „ostatecznie zluteranizowane" — słowami samego Małłka.

Jest w tej historii wątek, który zazwyczaj ginie przy opowiadaniu o hołdzie pruskim jako wydarzeniu politycznym. Reformacja w Prusach Książęcych przyniosła coś, czego nikt się nie spodziewał: rozkwit polskiego słowa drukowanego. Albrecht i jego następcy finansowali przekłady Pisma Świętego, katechizmów i pieśni na język polski i mazurski — bo w Prusach mieszkało wielu Polaków i Mazurów, i luterańska zasada języka narodowego domagała się, żeby do nich mówić ich językiem. Według badań Wojciecha Chojnackiego w szesnastym wieku „w Prusach Książęcych ujrzało światło dzienne więcej druków polskich niż w całej Polsce".9

Katolicki król stworzył luterańskie państwo, a luterańskie państwo stało się przez chwilę centrum polskiej kultury książkowej. Historia nie rozgrywa się tak, jak planują jej uczestnicy.