Czterdzieści dwa lata

W aktach wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego zachował się dokument, który różni się od wszystkiego, co je otacza. Nie jest opisem parafii — jest spisem zamkniętej akcji. Nosi tytuł Cathalogus ecclesiarum recuperatarum in archidiaconatu Pomeraniae anno 1596 mense Iulio et Augusto: katalog kościołów odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku.

Dwa miesiące. Dwadzieścia świątyń. Przy każdej nazwisko duchownego, któremu ją powierzono.

Dokument ten pokazuje drugi koniec dziejów Reformacji na Pomorzu Gdańskim. Większość obiektów w atlasie znamy od strony dziewiętnastego i dwudziestego wieku — z ewidencji, spisów ludności i fotografii. Tutaj widać moment, w którym pierwsza fala Reformacji została na tym obszarze cofnięta: z dokładnością do dnia i z nazwiskami ludzi, którzy to przeprowadzili.

Ile kościołów było wtedy po drugiej stronie

Wizytator zrobił coś, czego nie robi nigdzie indziej w tych aktach: podsumował całe obszary jednym wierszem. Dzięki temu wiemy nie tylko o pojedynczych parafiach, ale o skali.

Trzydzieści osiem kościołów w pięciu obszarach — i to nie jest komplet, bo spis obejmuje tylko te, o których wizytator akurat pisał zbiorczo.

Takiej liczby nie da się wyczytać z opisów poszczególnych parafii. Trzeba było, żeby ktoś raz policzył.

Ile to trwało

Najciekawsze w tym dokumencie są jednak nie liczby, lecz daty dzienne — i to, co akta dopisują obok nich.

Czterdzieści dwa lata odjęte od 1596 dają rok 1554 — i to najpóźniej, bo protokół mówi o czterdziestu dwóch latach „lub więcej”. To jedna z nielicznych w tych aktach wskazówek nie o stanie zastanym, lecz o dacie przejścia — o tym, kiedy kościół w Skarszewach stał się ewangelicki. Przy Rajkowach, Bobowie i Pączewie zapisano okrągłe czterdzieści lat, przy Gniewie — „prawie czterdzieści”: przełom przypadł więc wszędzie na połowę XVI wieku.

Warto się przy tej liczbie zatrzymać. Czterdzieści dwa lata to więcej niż życie pokolenia w XVI wieku. Ludzie, którzy w 1596 roku oddawali klucze, w większości nie pamiętali kościoła innego niż ewangelicki — urodzili się i zostali ochrzczeni już po zmianie. Dla nich to nie było „odzyskanie”. To była kolejna zmiana.

Kto to przeprowadzał

Katalog wymienia ludzi z nazwiska, i to jest jego druga wartość. Kościół w Gniewie objął proboszcz Georgius Hega. Czarnylas i Pączewo — Albert Wolborski. Bobowo, Jabłowo i Dąbrówkę powierzono Andrzejowi Perciusowi, kapelanowi biskupa. Skórcz i Grabowo — Kasprowi Happe, kapelanowi królewskiemu. Barłożno objął Sebastian Liwecki, Garcz i Walichnowy — Marcin Lendkovius, Lignowy — Antoni Mediger.

Przy kilku pozycjach zapisano, od kogo kościół przejęto: Barłożno od pana Niemojewskiego, Polaszki od pana Przyjemskiego, Lignowy od pana Skórcza, Różyny od pana Werdy. To wskazuje mechanizm: parafie trzymali właściciele ziemscy, nie gminy.

Dlaczego akurat wtedy

Odpowiedź podaje inne źródło. Ks. Jakub Fankidejski, opisując Skarszewy, zapisał zdanie o staroście, który trzymał duchownych ewangelickich w kilku miejscowościach naraz — i dodał: „Dopiero kiedy umarł ten starosta roku 1596, odetchnęli tutejsi katolicy”.

Akcja z lipca i sierpnia 1596 roku nie była więc dziełem przypadku ani samego biskupa. Czekała na śmierć jednego człowieka.

Czego ten dokument nie mówi

⚠ Spis nie jest kompletny — i wydawca sam to zaznacza. W przypisie stoi, że pominięto w nim kościół w Skarszewach, odzyskany w tym samym roku. Skoro brakuje jednego, o którym wiemy, mogą brakować i inne.

⚠ Katalog wymienia też kościoły „do odzyskania” — Starogard, Kiszewę, Dalwin, Trąbki Wielkie, Pinczyn, Lubin, Czapielsk i Demblino. Przy pięciu odzyskanych dopisano, że wciąż czekają na duchownego. Akcja z 1596 roku była więc etapem, nie zakończeniem.

📌 Na liście odzyskanych są też trzy kościoły kaszubskie: Kielno, Sinwald i Przodkowo; ich przejęcie przez prepozyta żukowskiego opisuje osobny protokół.