Czterdzieści dwa lata

W aktach wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego zachował się dokument, który różni się od wszystkiego, co je otacza. Nie jest opisem parafii — jest spisem zamkniętej akcji. Nosi tytuł Cathalogus ecclesiarum recuperatarum in archidiaconatu Pomeraniae anno 1596 mense Iulio et Augusto: katalog kościołów odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku.

Dwa miesiące. Dwadzieścia świątyń. Przy każdej nazwisko duchownego, któremu ją powierzono.

Dokument ten pokazuje drugi koniec dziejów Reformacji na Pomorzu Gdańskim. Większość obiektów w atlasie znamy od strony dziewiętnastego i dwudziestego wieku — z ewidencji, spisów ludności i fotografii. Tutaj widać moment, w którym pierwsza fala Reformacji została na tym obszarze cofnięta: z dokładnością do dnia i z nazwiskami ludzi, którzy to przeprowadzili.

Ile kościołów było wtedy po drugiej stronie

Wizytator zrobił coś, czego nie robi nigdzie indziej w tych aktach: podsumował całe obszary jednym wierszem. Dzięki temu wiemy nie tylko o pojedynczych parafiach, ale o skali.

Trzydzieści osiem kościołów w pięciu obszarach — i to nie jest komplet, bo spis obejmuje tylko te, o których wizytator akurat pisał zbiorczo.

Takiej liczby nie da się wyczytać z opisów poszczególnych parafii. Trzeba było, żeby ktoś raz policzył.

Ile to trwało

Najciekawsze w tym dokumencie są jednak nie liczby, lecz daty dzienne — i to, co akta dopisują obok nich.

Czterdzieści dwa lata odjęte od 1596 dają rok 1554 — i to najpóźniej, bo protokół mówi o czterdziestu dwóch latach „lub więcej”. To jedna z nielicznych w tych aktach wskazówek nie o stanie zastanym, lecz o dacie przejścia — o tym, kiedy kościół w Skarszewach stał się ewangelicki. Przy Rajkowach, Bobowie i Pączewie zapisano okrągłe czterdzieści lat, przy Gniewie — „prawie czterdzieści”: przełom przypadł więc wszędzie na połowę XVI wieku.

Warto się przy tej liczbie zatrzymać. Czterdzieści dwa lata to więcej niż życie pokolenia w XVI wieku. Ludzie, którzy w 1596 roku oddawali klucze, w większości nie pamiętali kościoła innego niż ewangelicki — urodzili się i zostali ochrzczeni już po zmianie. Dla nich to nie było „odzyskanie”. To była kolejna zmiana.

Daty przejścia kilku kościołów z tego katalogu podaje Piotr Birecki z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Według niego na lewym brzegu Wisły, dzięki wsparciu Achacego Czemy, większość kościołów katolickich przeszła w ręce ewangelickie — w tym kościół w Pączewie w 1557 roku i kościół w Czarnymlesie w 1576 roku. W starostwie osieckim starosta Adam Walewski wspierał Reformację tak usilnie, że luteranie objęli około 1565 roku kościoły w Barłożnie, Grabowie i Skórczu, a około 1575 roku kaplicę w Osieku. Kolejny starosta, kalwinista Marcin de Berzewiczy, którego nagrobek znajdował się niegdyś w kościele w Lisnowie, jeszcze umocnił pozycję nowego wyznania. Birecki pisze też, że w 1583 roku wszystkie kościoły dekanatu gniewskiego były luterańskie, a w dekanacie nowskim — niemal połowa.

🟡 Protokoły z 1596 roku liczą te lata inaczej: przy Pączewie zapisano czterdzieści lat, co prowadzi do około 1556 roku, a przy Barłożnie „prawie trzydzieści” lat, co prowadzi do lat po 1566 roku. Kaplicy w Osieku katalog nie wymienia. Opisuje ją natomiast protokół wizytacji z lipca 1597 roku: kaplica nad bramą zamku starościńskiego była dotąd, w czasie starostowania Marcina de Berzewiczy, ośrodkiem nauki luterańskiej. Obraz do jej ołtarza sprawiła wdowa po staroście, Katarzyna z Wojanowa; biskup poświęcił go i bierzmował w kaplicy 19 osób.

Kto to przeprowadzał

Katalog wymienia ludzi z nazwiska, i to jest jego druga wartość. Kościół w Gniewie objął proboszcz Georgius Hega. Czarnylas i Pączewo — Albert Wolborski. Bobowo, Jabłowo i Dąbrówkę powierzono Andrzejowi Perciusowi, kapelanowi biskupa. Skórcz i Grabowo — Kasprowi Happe, kapelanowi biskupa. Barłożno objął Sebastian Liwecki, Garcz i Walichnowy — Marcin Lendkovius, Lignowy — Antoni Mediger.

Katalog dzieli kościoły na grupy. Pierwsze dwanaście pozycji stoi pod nagłówkami starostw: gniewskiego oraz starogardzkiego i osieckiego — w tej drugiej grupie jest Barłożno. Nad pozostałymi ośmioma stoją nagłówki z nazwiskami: „A Dno Niemoiewski” — Garc, Walichnowy i Polaszki; „A Dno Prziiemski” — Lignowy; „A Dno Skorcz” — Różyny; „A Dno Verda” — Kielno, Sinwald i Przodkowo.

Dlaczego akurat wtedy

Odpowiedź podaje inne źródło. Ks. Jakub Fankidejski, opisując Skarszewy, zapisał zdanie o staroście, który trzymał duchownych ewangelickich w kilku miejscowościach naraz — i dodał: „Dopiero kiedy umarł ten starosta roku 1596, odetchnęli tutejsi katolicy”.

Akcja z lipca i sierpnia 1596 roku nie była więc dziełem przypadku ani samego biskupa. Czekała na śmierć jednego człowieka.

Czego ten dokument nie mówi

⚠ Spis nie jest kompletny — i wydawca sam to zaznacza. W przypisie stoi, że pominięto w nim kościół w Skarszewach, odzyskany w tym samym roku. Skoro brakuje jednego, o którym wiemy, mogą brakować i inne.

⚠ Katalog wymienia też kościoły „do odzyskania” — Starogard, Kiszewę, Dalwin, Trąbki Wielkie, Pinczyn, Lubin, Czapielsk i Demblino. Przy pięciu odzyskanych dopisano, że wciąż czekają na duchownego. Akcja z 1596 roku była więc etapem, nie zakończeniem.

📌 Na liście odzyskanych są też trzy kościoły kaszubskie: Kielno, Sinwald i Przodkowo; ich przejęcie przez prepozyta żukowskiego opisuje osobny protokół.

Dwa podobne przypadki spoza katalogu

Katalog z 1596 roku obejmuje archidiakonat pomorski. Kościoły, które były ewangelickie tylko przez pewien czas, zdarzały się jednak także dalej na zachód — w ziemi bytowskiej i w Słupsku. W atlasie nie mają osobnych wpisów, bo atlas opisuje dziedzictwo, które trwało do 1945 roku. Ich miejsce jest tutaj.

Bytów — fara świętej Katarzyny. Protestancka już rada miejska przejęła ją w 1557 roku — jak pisze Maciej Kwaśkiewicz, za przyzwoleniem biskupa włocławskiego Jana Drohojowskiego. Kres przyszedł w 1637 roku, gdy po śmierci ostatniego księcia pomorskiego ziemia bytowska wróciła do Korony. Pastora Georga Flössa i diakona Lukasa Banielowa — zapisał Ernst Müller w wykazie duchownych pomorskich — wypędzili wtedy katolicy, a ewangelicy przenieśli nabożeństwa do małej sali nad bramą zachodnią. Spór o kościół ciągnął się jeszcze kilka lat; według Kwaśkiewicza katolikom przywrócono go ostatecznie w 1643 roku, „a więc po 86 latach”. Własne oratorium, na piętrze ratusza, zbudował ewangelikom magistrat dopiero w 1668 roku. Fara spłonęła w 1945 roku; została po niej wieża przy ulicy Starokościelnej, dziś oddział muzeum. Jak przebiegało odbieranie kościołów w całej ziemi bytowskiej, opowiada osobny tekst: „Wikariusz, który wygnał pastorów”.

Słupsk — kościół świętego Mikołaja. Tu było odwrotnie: świątynia stała się ewangelicka późno i na krótko. Dawny kościół klasztorny norbertanek w drugiej połowie XVI wieku przestał służyć nabożeństwom i popadł w ruinę. Dopiero 23 czerwca 1737 roku, z rozkazu króla, przeznaczono go na kościół garnizonowy stojącego w mieście regimentu dragonów von Platena. Napis nad amboną, który przytacza Ludwig Böttger, głosił, że kościół „200 Jahre wüste gelegen” — leżał pusty dwieście lat — a w pierwszą niedzielę po Trójcy Świętej duchowny polowy Trenckner po raz pierwszy wygłosił w nim luterańskie kazanie i udzielił Komunii. Nie trwało to długo. Walther Bartholdy pisze, że po odejściu dragonów na pierwszą wojnę śląską kościół znów stał pusty, a zimą 1759/1760 nabożeństwa urządzili w nim Rosjanie. W 1771 roku budynek oddano na szkołę dla ubogich. Dziś, przy ulicy Grodzkiej 3, mieści się w nim biblioteka.