Georg von Polentz — pierwszy luterański biskup

Nie był pierwszym duchownym, który przeszedł na luteranizm. Przed nim porzucali klasztory zakonnicy, opuszczali parafie księża, porzucali kościelne urzędy kanonicy. Ale Georg von Polentz był pierwszym biskupem diecezjalnym, który — jako ordynariusz, jako pasterz diecezji z pełnią władzy biskupiej — oficjalnie i publicznie stanął po stronie Reformacji.1 To, co zrobił w katedrze królewieckiej na Boże Narodzenie 1523 roku, nie miało precedensu.

Trudno przypuszczać, by ktokolwiek z obecnych w pełni rozumiał wówczas, czego jest świadkiem.

Reformacja dotarła do Prus wcześnie. W Gdańsku jednym z pierwszych jej głosów był Jakub Knade — nie zakonnik, lecz ksiądz diecezjalny, proboszcz kościoła Świętych Piotra i Pawła na Starym Przedmieściu, który w okresie tumultu religijnego 1525–1526 porzucił celibat, ożenił się i zaczął głosić kazania w duchu Lutra.2 Dwór wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna obserwował te przemiany z zainteresowaniem — Albrecht sam odbył tajne spotkania z Lutrem w Wittenberdze w roku 1523 i w 1524, i coraz wyraźniej skłaniał się ku sekularyzacji Zakonu Krzyżackiego, czyli jego likwidacji jako instytucji kościelnej.3 Na tym tle pojawia się Polentz — który działa samodzielnie, z własnej inicjatywy, jako głowa diecezji.

24 grudnia 1523 roku wygłasza kazanie bożonarodzeniowe w katedrze królewieckiej. Z ambony stwierdza, że Słowo Boże ma być głoszone w językach zrozumiałych dla wiernych. Cytat zachowany przez historyka C. A. Hase jest konkretny i dobitny: „…die Deutschen ihr deutsch, die Böhmen ihr böhmisch, die Polen ihr polnisch…” — Niemcy po niemiecku, Czesi po czesku, Polacy po polsku.1 Polentz rozstrzygał w ten sposób jeden z fundamentalnych sporów Reformacji, uznając, że język narodowy jest w liturgii i nauczaniu nie tylko dopuszczalny, lecz wprost obowiązkowy, ponieważ Kościół powinien mówić do wiernych ich własną mową.

Niespełna miesiąc później, 24 stycznia 1524 roku, Polentz ogłasza mandat reformacyjny dla swojej diecezji: chrzest ma być udzielany w języku zrozumiałym dla wiernych, pisma Lutra mogą być swobodnie czytane i rozpowszechniane.4 To jest już oficjalny akt kościelny — nie tylko kazanie, ale dokument z pieczęcią biskupią. Diecezja sambijska staje się pierwszą diecezją prowadzoną przez ewangelickiego biskupa.

Niespełna rok później, w grudniu 1524 roku, Erhard von Queiss, biskup pomezański, odprawia w Grudziądzu pierwsze nabożeństwo reformacyjne w swojej diecezji.5 Prusy mają naraz dwóch biskupów, którzy zmienili stronę. To nie jest przypadkowy zbieg okoliczności: obaj działają w tym samym środowisku, obaj obserwują wielkiego mistrza Albrechta skłaniającego się ku Reformacji, obaj rozumieją, że historia właśnie się odwraca.

Jest w tej historii szczegół, który przez długie lata umykał uwadze: Polentz i Queiss, przechodząc na luteranizm, nie porzucili urzędu biskupa, lecz go zachowali. Była to osobliwość pruska. W większości krajów reformacyjnych zlikwidowano ustrój biskupi, zastępując go prezbiterialnym lub innymi formami zarządzania Kościołem; w Prusach Książęcych Albrecht zdecydował inaczej, pozostawiając biskupów i ich diecezje, a zmieniając jedynie wyznanie.6 Polentz dokończył życie jako luterański biskup sambijski — sprawował ten sam urząd, choć już w innym Kościele.

Zlecił także przekład Małego Katechizmu Lutra na język polski — Liborius Szadilka sporządził go około roku 1536, a wydrukowano go w Wittenberdze w nakładzie trzystu egzemplarzy.7 Trzysta egzemplarzy polskiego katechizmu luterańskiego na Mazurach, w diecezji, której pasterstwo przejął jako człowiek nawrócony z katolicyzmu, było czymś więcej niż gestem. Była to konsekwentna polityka duszpasterska wyprowadzona z luterańskiej zasady języka narodowego: skoro wierni mówili po polsku, mieli otrzymać katechizm po polsku.

Zaledwie rok po kazaniu bożonarodzeniowym Polentza — 10 kwietnia 1525 roku — Albrecht Hohenzollern na krakowskim rynku składa hołd lenny Zygmuntowi Staremu i w ten sposób Prusy Krzyżackie przestają istnieć. Na ich miejscu powstają świeckie, dziedziczne Prusy Książęce — pierwsze państwo luterańskie na świecie.8 Jest to osobna historia, opowiedziana w następnym odcinku, lecz warto dostrzec związek obu wydarzeń: Polentz otworzył teologicznie to, co Albrecht zamknął politycznie. Kazanie biskupa i hołd lenny wielkiego mistrza złożyły się na powstanie państwa, jakiego dotąd nie było.

W grudniu 1523 roku Georg von Polentz wstąpił na ambonę katedry królewieckiej jako ostatni katolicki biskup sambijski, a schodził z niej już jako pierwszy biskup luterański. Nie towarzyszyła temu żadna ceremonia ani oficjalny akt przejścia — był tylko jeden człowiek, który wobec wiernych oznajmił, czego odtąd będzie nauczał. Wszystko, co nastąpiło później, było już następstwem tej decyzji.