Pierwszy luterański biskup świata

Nie był pierwszym duchownym, który przeszedł na luteranizm. Przed nim porzucali klasztory zakonnicy, opuszczali parafie księża, porzucali kościelne urzędy kanonicy. Ale Georg von Polentz był pierwszym biskupem diecezjalnym w historii chrześcijańskiego świata, który — jako ordynariusz, jako pasterz diecezji z pełnią władzy biskupiej — oficjalnie i publicznie stanął po stronie Reformacji.1 To, co zrobił w katedrze królewieckiej na Boże Narodzenie 1523 roku, nie miało precedensu.

I nikt z obecnych zapewne nie w pełni rozumiał, co właśnie oglądają.

Reformacja dotarła do Królewca wcześnie. Już w roku 1518 franciszkański zakonnik Jakub Knade porzucił klasztor i zaczął głosić kazania w duchu Lutra.2 Dwór wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna obserwował z zainteresowaniem — Albrecht sam odbył tajne spotkania z Lutrem w Wittenberdze w roku 1523 i w 1524, i coraz wyraźniej skłaniał się ku sekularyzacji Zakonu Krzyżackiego, czyli jego likwidacji jako instytucji kościelnej.3 Na tym tle pojawia się Polentz — który działa samodzielnie, z własnej inicjatywy, jako głowa diecezji.

24 grudnia 1523 roku wygłasza kazanie bożonarodzeniowe w katedrze królewieckiej. Z ambony stwierdza, że Słowo Boże ma być głoszone w językach zrozumiałych dla wiernych. Cytat zachowany przez historyka C. A. Hase jest konkretny i dobitny: „…die Deutschen ihr deutsch, die Böhmen ihr böhmisch, die Polen ihr polnisch…" — Niemcy po niemiecku, Czesi po czesku, Polacy po polsku.1 W jednym zdaniu Polentz rozstrzyga jeden z fundamentalnych sporów Reformacji: język narodowy jest nie tylko dopuszczalny w liturgii i nauczaniu — jest obowiązkiem. Kościół ma mówić do ludzi tak, jak oni mówią.

Niespełna miesiąc później, 24 stycznia 1524 roku, Polentz ogłasza mandat reformacyjny dla swojej diecezji: chrzest ma być udzielany w języku zrozumiałym dla wiernych, pisma Lutra mogą być swobodnie czytane i rozpowszechniane.4 To jest już oficjalny akt kościelny — nie tylko kazanie, ale dokument z pieczęcią biskupią. Diecezja sambijska staje się pierwszą diecezją na świecie prowadzoną przez ewangelickiego biskupa.

Niespełna rok później, w grudniu 1524 roku, Erhard von Queiss, biskup pomezański, odprawia w Grudziądzu pierwsze nabożeństwo reformacyjne w swojej diecezji.5 Prusy mają naraz dwóch biskupów, którzy zmienili stronę. To nie jest przypadkowy zbieg okoliczności: obaj działają w tym samym środowisku, obaj obserwują wielkiego mistrza Albrechta skłaniającego się ku Reformacji, obaj rozumieją, że historia właśnie się odwraca.

Jest w tej historii szczegół, który przez długie lata umykał uwadze: Polentz i Queiss nie porzucili urzędu biskupa, kiedy przeszli na luteranizm. Zachowali go. To była osobliwość pruska — w większości krajów reformacyjnych zlikwidowano ustrój biskupi, zastępując go prezbiterialnym lub innymi formami zarządzania Kościołem. W Prusach Książęcych Albrecht zdecydował inaczej: biskupi zostają, ich diecezje zostają, zmienia się tylko wyznanie.6 Polentz kończy życie jako luterański biskup sambijski — ten sam urząd, inny Kościół.

Polecił też coś, co mówi samo za siebie. Zlecił przekład Małego Katechizmu Lutra na język polski — Liborius Szadilka sporządził go około roku 1536, wydrukowano go w Wittenberdze w nakładzie trzystu egzemplarzy.7 Trzysta egzemplarzy polskiego katechizmu luterańskiego — na Mazurach, w diecezji, której właśnie przejął pasterstwo jako człowiek nawrócony z katolicyzmu. To nie jest gest symboliczny. To jest polityka duszpasterska: jeśli twoi wierni mówią po polsku, daj im katechizm po polsku.

Zaledwie rok po kazaniu bożonarodzeniowym Polentza — 10 kwietnia 1525 roku — Albrecht Hohenzollern na krakowskim rynku składa hołd lenny Zygmuntowi Staremu i w ten sposób Prusy Krzyżackie przestają istnieć. Na ich miejscu powstają świeckie, dziedziczne Prusy Książęce — pierwsze państwo luterańskie na świecie.8 To osobna historia, opowiedziana w następnym odcinku. Ale warto dostrzec moment połączenia: Polentz otwiera teologicznie to, co Albrecht zamknie politycznie. Biskup i wielki mistrz, kazanie i hołd lenny — razem tworzą coś, czego świat jeszcze nie widział.

W grudniu 1523 roku Georg von Polentz stanął na ambonie katedry królewieckiej jako ostatni katolicki biskup sambijski. Gdy schodził ze stopni, był już pierwszym luterańskim. Nie było żadnej ceremonii, żadnego oficjalnego aktu przejścia — był tylko jeden człowiek, który przed wiernymi powiedział, czego od tej chwili będzie uczył. Reszta była konsekwencją.