Bytów i Lębork leżały na granicy dwóch światów. Należały do Rzeczypospolitej — formalnie, politycznie — ale sąsiadowały z Brandenburgią i z luterańskim Pomorzem. W XVI wieku Reformacja dotarła tu wcześnie i zapuściła korzenie: ewangeliccy pastorzy obsadzili parafie bytowskie, a luteranizm przyjęła zarówno tamtejsza szlachta, jak i mieszczaństwo. Dopiero później nadeszła kontrreformacja.1
Maciej Jan Judicki (Matthäus Johannes Judicki) — archidiakon i oficjał pomorski biskupstwa włocławskiego, działający z ramienia biskupa Macieja Łubieńskiego od 1640 roku — usunął, jednego po drugim, ewangelickich duchownych z większości parafii ziemi bytowskiej. Pozostawił dwie wyspy oporu, Jasień i Wielką Pomieską, chronione prawem patronatu szlacheckiego, podczas gdy reszta parafii wróciła pod Rzym, przynajmniej oficjalnie. Ewangelicy, którzy nie chcieli konwertować, odprawiali nabożeństwa za zamkniętymi drzwiami, chrzcili dzieci w prywatnych domach i przekazywali im wiarę bez udziału struktur kościelnych.1
✦ ✦ ✦6 listopada 1657 roku traktat bydgoski — uzupełnienie traktatu welawskiego sprzed kilku tygodni — zmienił mapę prawną tej ziemi. Polska zrzekła się zwierzchności nad Bytowem i Lęborkiem na rzecz elektoratu brandenburskiego.2 Hohenzollernowie, którzy od 1618 roku byli jednocześnie elektorami brandenburskimi i książętami pruskimi, wchodzą teraz w pełne panowanie nad terenami, na których przez dekady katoliccy administratorzy polskiej Korony stosowali presję wyznaniową.
Hohenzollernowie byli kalwinistami — ewangelikami reformowanymi, nie luteranami. Ale w swoich ziemiach chronili wszystkich protestantów, luteran i kalwinistów razem, jako stronę ewangelicką w długotrwałym konflikcie z Habsburgami i Kościołem Trydenckim. Dla luterańskich wspólnot ziemi bytowskiej to była wystarczająca gwarancja.
✦ ✦ ✦Zmiana zwierzchności politycznej nie oznaczała natychmiastowego powrotu wszystkiego, co zostało utracone. Dekady kontrreformacji zrobiły swoje: część rodzin skonwertowała, część wyemigrowała, struktury kościelne były zaburzone. Odbudowa ewangelickiego życia parafialnego w Bytowie i Lęborku po 1657 roku trwała lata.
Odbudowa ta jednak postępowała. Pod brandenburskim zarządem do parafii wracali ewangeliccy pastorzy, a kościoły, które przez lata miały katolickich proboszczów, zmieniały wezwania. Jasień i Wielka Pomieska, które przetrwały lata kontrreformacji dzięki szlacheckiemu patronatowi, przestawały być wyjątkami i stawały się odtąd typowym przykładem.
Dzieje ziemi bytowskiej są dziejami pogranicza religijnego, językowego i politycznego. Po 1657 roku granica wyznaniowa przesunęła się i większość tego terytorium znalazła się po stronie ewangelickiej, a nabożeństwa, które przez lata odprawiano w ukryciu, wróciły do kościelnych naw.
← wszystkie odcinki cyklu