Pliniusz znad Motławy

W ogrodzie przy Langgarten, na obrzeżach osiemnastowiecznego Gdańska, rosły obok siebie rzeczy, które nie powinny się spotkać: bursztyn i koral, muszle i minerały, suszone ryby Bałtyku i — co graniczyło wówczas z cudem — owoce krzewu kawowego, wyhodowane pod chłodnym pomorskim niebem.1 Zbiór rozrósł się tak, że współcześni nazwali go po prostu Museum Kleinianum — muzeum Kleina. A człowiek, który je stworzył, z zawodu wcale nie był przyrodnikiem. Był prawnikiem i dyplomatą.

Jacob Theodor Klein urodził się 15 sierpnia 1685 roku.2 W rodzinnym mieście studiował prawo, historię i matematykę, a w latach 1701–1706 odbył podróż naukową po Europie — zwyczaj, który ukształtuje całe jego późniejsze życie zbieracza.1 Do Gdańska wrócił na stałe w 1712 roku, by rok później objąć urząd, przy którym pozostanie niemal pół wieku: w latach 1713–1758 był sekretarzem gdańskiej Rady Miejskiej.1

To była kariera w służbie miasta i korony. W latach 1714–1716 Klein działał na dworze królewskim, jako rezydent Gdańska przy Auguście II Mocnym, a z polecenia króla jeździł w poselstwach do różnych krajów.13 I właśnie te dyplomatyczne podróże stały się jego prawdziwą żyłą złota — choć nie w sensie, w jakim rozumiałby to skarbnik. Z każdej wyprawy Klein przywoził okazy: rośliny, nasiona, owady, ślimaki, ptaki, ryby, minerały, bursztyn i korale.4

Ogród botaniczny założył w 1718 roku.1 Z czasem rozrósł się o żywe zwierzęta i kolejne kolekcje, aż urósł do jednej z największych tego rodzaju w ówczesnej Europie.4 Sława miejsca sięgała dalej niż mury Gdańska: według przekazów ogród odwiedzili car Rosji Piotr I oraz pruski król Fryderyk II.1 (Te wizyty powtarzają biogramy Kleina, choć szczegółów spotkań źródła nie precyzują.)

Klein nie był jednak tylko zbieraczem osobliwości. Badał faunę Morza Bałtyckiego, bywa nazywany prekursorem jej studiów, a swoje obserwacje spisywał skrupulatnie. Pozostawił ponad osiemdziesiąt prac.1 Wśród nich — Descriptiones Tubulorum marinorum (1731), Naturalis dispositio echinodermatum (1734), w którym zaproponował własny porządek jeżowców, oraz wielotomowa Historiae piscium naturalis promovendae (1740–1744) o rybach.13 Jego system klasyfikacji świata żywego szedł pod prąd: Klein sprzeciwiał się porządkowi Karola Linneusza, choć z samym Linneuszem utrzymywał kontakt.4

Uczony gdańszczanin należał do europejskiej republiki nauki. Brał udział w pracach Societas Litteraria, a w 1743 roku współzakładał gdańskie Towarzystwo Przyrodnicze — wraz z zięciem Danielem Gralathem.45 Był członkiem towarzystw naukowych w Londynie, Bolonii i Petersburgu.1 Współcześni, z nutą podziwu, nadali mu przydomek, który najlepiej streszcza jego miejsce w mieście: Plinius Gedanensium — Pliniusz Gdańska.3

Zmarł w Gdańsku 27 lutego 1759 roku.3 Po sobie zostawił córkę Dorotheę Julianę, wydaną za Daniela Gralatha starszego, oraz księgozbiór liczony na około trzy tysiące tomów — z których część przetrwała do dziś w zbiorach Biblioteki Gdańskiej PAN.1 Ogród dawno zniknął z mapy miasta, a muszle i bursztyny rozproszyły się po świecie. Pozostała pamięć o prawniku, który urzędował pół wieku za biurkiem Rady, a obok hodował kawę i porządkował ryby Bałtyku.