W Stogach Malborskich, za szpalerem starych lip, stoi cmentarz, którego prawie nikt już nie odwiedza. Dwa i sześć dziesiątych hektara, sześć kwater rozdzielonych drzewami, dwieście sześćdziesiąt kamiennych obramowań grobów i siedemdziesiąt osiem steli zakończonych trójkątnym szczytem.1 Na płytach winorośl, motyl, korona — znaki ludzi, których tu chowano. Ostatnie pogrzeby odbyły się w czasie drugiej wojny światowej. Potem już nikogo z tej wspólnoty na Żuławach nie było.
To największa zachowana nekropolia mennonitów w Polsce.1 Założono ją w 1768 roku, bo wcześniej mennonici nie mieli prawa do własnych cmentarzy — chowali zmarłych razem z katolikami i ewangelikami, na cudzej ziemi.2 Dopiero z czasem pozwolono im grzebać swoich z dala od wsi. Kamienie w Stogach to ostatni, najtrwalszy ślad obecności, która zaczęła się dwa stulecia wcześniej i skończyła nagle, w ciągu jednej zimy.
Wszystko zaczęło się od jednego człowieka. Menno Simons, urodzony w 1496 roku we fryzyjskim Witmarsum, był katolickim księdzem, wyświęconym w 1524 roku.2 Przeszedł do anabaptyzmu — radykalnego nurtu reformacji, który odrzucał chrzest niemowląt i głosił, że ochrzcić można tylko człowieka świadomego, dorosłego. Około 1539/1540 wydał „Dat Fundament” (księgę zasad wiary), a Gdańsk odwiedził w 1549 roku.2 Od jego imienia zwolennicy zostali nazwani mennonitami. Sam Simons zmarł w 1561 roku, nie wiedząc, że nad ujściem Wisły jego nauka przetrwa cztery wieki.
✦ ✦ ✦Na Żuławy przybyli niedługo po 1543 roku, z Niderlandów i Fryzji.2 Mówiono na nich olędrzy, Holędry — od kraju, z którego przyszli. Polskie władze przyjmowały ich chętnie, bo umieli to, czego tu brakowało: osuszać. Żuławy były wtedy mokradłem, krainą rozlewisk poniżej poziomu morza. Menonici kopali kanały i rowy, sypali wały, stawiali wiatraki odwadniające, usypywali terpy — sztuczne wzniesienia, na których budowali domy bezpieczne od powodzi.3 Pod koniec XVIII wieku większość ziemi na Żuławach Malborskich i Elbląskich należała już do nich. Spis z 1773 roku naliczył w Prusach Zachodnich trzynaście i pół tysiąca mennonitów.2
Żyli osobno, bo ich wiara tego wymagała. Nie nosili broni i odmawiali służby wojskowej. Nie składali przysiąg. Nie chrzcili dzieci, czekając, aż człowiek sam wybierze wiarę. Chrzest odbywał się raz w roku, latem, a Wieczerzę Pańską spożywali kilka razy do roku, śpiewając bez instrumentów.2 Małżeństwo z innowiercą oznaczało wykluczenie ze wspólnoty. Gmina czuwała nad moralnością swoich. Ta odrębność — pacyfizm, odmowa przysięgi, własny język nabożeństw — była zarazem ich siłą i tym, co ostatecznie ich pogrążyło.
Zostawili po sobie krajobraz, który do dziś uchodzi za typowo żuławski. Domy podcieniowe — z gankiem wspartym na słupach, gdzie liczba słupów świadczyła o zamożności gospodarza.2 Zagrody pod jednym dachem, łączące część mieszkalną, oborę i stodołę, długie nieraz na sześćdziesiąt metrów. W 1842 roku Wincenty Pol opisywał ich wnętrza ze zdumieniem: rzeźbione szafy, srebrne naczynia, kosztowne zegary, drzwi z palisandru i mahoniu.2 (Domy podcieniowe były rozpowszechnione na całych Żuławach i przypisywanie ich wyłącznie mennonitom jest uproszczeniem — to budownictwo regionu, w którym mieli swój udział.)
✦ ✦ ✦Kłopoty przyszły z państwem. Po pierwszym rozbiorze Żuławy znalazły się pod władzą Prus, a Fryderyk II nie zamierzał tolerować ludzi, którzy nie chcą służyć w wojsku. 28 września 1772 roku delegacja mennonitów złożyła w Malborku przysięgę homagialną nowemu królowi, przywożąc w darze dwa woły, czterysta funtów masła, sery, kaczki i kury.2 To nie wystarczyło. W 1774 roku nałożono na nich podatek pięciu tysięcy talarów na utrzymanie Szkoły Kadetów w Chełmnie — pacyfiści mieli płacić za szkołę oficerów.
Część wybrała ucieczkę. W 1786 roku caryca Katarzyna II podpisała z gdańskimi mennonitami kontrakt na dzierżawę ziemi nad Dnieprem. Dwa lata później sto pięćdziesiąt dwie rodziny, ponad czterysta osób, wyruszyły na wyspę Chortyca.2 Do 1796 roku wyjechały czterysta dwadzieścia trzy rodziny. Ci, którzy zostali, z czasem ustąpili. Gminy gdańskie pierwsze pozwoliły członkom wybierać rodzaj służby, a potem służba z bronią przestała kogokolwiek gorszyć. W pierwszej wojnie światowej w armii niemieckiej walczyło około dwóch tysięcy mennonitów. Czterystu zginęło.2 Wspólnota, która przez trzysta lat odmawiała noszenia broni, posyłała teraz synów na front.
Koniec nadszedł w 1945 roku. Menonici byli niemieckojęzyczni, a po wojnie na Żuławach nie było już dla nich miejsca. Ci z Mazowsza, powołani w 1943 roku do Wehrmachtu i wysłani na wschód, uciekali przed Armią Czerwoną; wielu zawrócono i obrabowano, ich domy zajęli sąsiedzi.2 Na Żuławach zostały puste zagrody, opuszczone domy modlitwy — ten w Niedźwiedziówce spłonął dopiero w 1990 roku2 — i cmentarze. Cmentarz Jedenastu Wsi w Żelichowie-Cyganku, gdzie najstarszy kamień nosi datę 1691, najmłodszy 1798.2 I te dwa i sześć dziesiątych hektara w Stogach, gdzie pod lipami stoi dąb starszy niż sam cmentarz.1 Ludzie, którzy wydarli Żuławy wodzie, nie zdołali ich obronić przed historią.
← wszystkie odcinki cyklu „Utracone społeczności”