Jeden kościół pański dla siedemnastu wsi

Zasada cuius regio, eius religio — czyj kraj, tego religia — pierwotnie dotyczyła władców. Ale na poziomie szlacheckich dóbr na Pomorzu działała z taką samą bezwzględnością: pan decydował, jakiego wyznania będzie jego kościół. Jeśli pan był ewangelikiem — jego wieś miała ewangelickiego pastora. Jeśli pan był katolikiem — kościół stawał się katolicki. Poddani na własną rękę nie wybierali.

W powiecie puckim — Kreis Neustadt, pucki — przez stulecia istniała ewangelicka parafia obejmująca siedemnaście z dziewiętnastu wsi powiatu. Siedzibą tej parafii była Krokowa (Krockow).1 Patronem — ród von Krockow.

Rod von Krockow był jednym z najstarszych szlacheckich rodów Pomorza Wschodniego. Ich gniazdo — zamek w Krokowej — stoi do dziś, przebudowany, ale rozpoznawalny. W szczytowym momencie swojej potęgi Krockowie kontrolowali większość powiatu puckiego przez prawo własności lub prawa lenne. Kościół w Krokowej był ich kościołem — Gutskirche, kościół dworski, kościół pański.2

Warto doprecyzować, jakie to było wyznanie. Krockowie nie byli luteranami od początku: w drugiej połowie szesnastego wieku przyjęli kalwinizm — wyznanie ewangelicko-reformowane — i przez blisko dwa i pół stulecia Krokowa była jednym z najważniejszych ośrodków kalwinizmu na Pomorzu Gdańskim, gdzie regularnie odprawiano reformowane nabożeństwa, także po kaszubsku.2 Dopiero z czasem rodzina i jej kościół przeszły na wyznanie ewangelicko-augsburskie (luterańskie). To rozróżnienie ma znaczenie: nie każdy „ewangelik" na Pomorzu był luteraninem — w Krokowej przez pokolenia panował drugi nurt Reformacji.

Model Gutskirche był na Pomorzu wszechobecny. Pan budował lub patronował kościołowi przy swoim dworze, obsadzał pastora, finansował nabożeństwa — i oczekiwał, że wszyscy jego poddani, we wszystkich jego wsiach, będą do tego kościoła należeli. Siedemnaście wsi w powiecie puckim to oznaczało, że chłopi z odległych o kilka czy kilkanaście kilometrów miejscowości należeli formalnie do parafii Krokowa i do niej musieli przyjeżdżać na chrzciny, śluby i pogrzeby.

Szlachecki protestantyzm Pomorza ma inne oblicze niż mieszczański protestantyzm Gdańska i innych miast. Gdański kupiec fundował kościół z wolnego wyboru i pieniędzy — jak Nikolaus von der Linde w Mariensee. Szlachcic pomorski robił to, bo miał prawo i obowiązek: jako patron ustalał wyznanie, opłacał pastora, utrzymywał budynek. Kościół był częścią jego dóbr, tak jak młyn czy karczma.

W tej strukturze wierni nie mieli wiele do powiedzenia. Poddany na dobrach von Krockow był ewangelikiem, bo pan był ewangelikiem. Poddany na dobrach Wejherowskich pod Puckiem był — przynajmniej formalnie — zobowiązany do katolicyzmu, bo pan był katolikiem i blokował ewangelickiego pastora przez sto szesnaście lat. To samo prawo, inne efekty.

Kościół w Krokowej funkcjonował przez stulecia jako centrum duchowe sporego powiatu. Parafia Krockow to nie jest łatwy obiekt dla genealoga czy historyka: siedemnaście wsi oznacza siedemnaście strumieni dokumentacji — chrztów, ślubów, zgonów — zebranych w jednych księgach metrykalnych. Ale oznacza też, że mając te księgi, można prześledzić losy całego regionu.

W starszych ewangelickich księgach metrykalnych z Krokowej i okolic — jak zaznacza Kerntopf, opierając się na lokalnych badaczach — bywały wpisy po polsku.3 W powiecie puckim, który graniczył z Kaszubami katolicko-polskimi, ta wielojęzyczność była naturalna: pastor, który obsługiwał siedemnaście wsi, musiał rozumieć nie tylko po niemiecku, ale też po kaszubsku i po polsku.

Model Gutskirche miał swoje granice. Gdy pan zmieniał wyznanie — parafia zmieniała wyznanie. Gdy dobra przechodziły z rąk do rąk — zmieniał się patron, a z nim czasem i duszpasterz. Trwałość ewangelicyzmu na ziemi von Krockow zależała w dużej mierze od tego, że ród pozostawał przy swoim wyznaniu przez pokolenia.

Krokowa to przykład długotrwałości takiego modelu — ale też jego kruchości. Siedemnaście wsi zależnych od jednego dworskiego kościoła to potężna struktura, gdy patron jest mocny. To bardzo delikatna struktura, gdy patron znika — przez zmianę wyznania, ruinę finansową, konfiskatę dóbr, zmianę prawa.

Ród von Krockow przetrwał na Kaszubach do końca drugiej wojny światowej — dłużej niż większość szlachty puckiej. Gdy po 1945 roku wyjechali i nie wrócili, ich kościół przestał być kościołem pańskim. Stał się po prostu budynkiem.