Parafia pięciu wsi

Ewangelicyzm na Kaszubach to nie tylko katedry i wielkie parafie miejskie. To przede wszystkim małe parafie wiejskie — skupiające kilka wsi, obsługiwane przez jednego pastora, żyjące w cieniu wielkich wydarzeń historycznych i trwające mimo nich. Parafia w Łebuni w powiecie lęborskim jest dokładnie taką parafią: pięć wsi, jeden pastor, cztery wieki nieprzerwanych ksiąg metrykalnych.

Pięć wsi: Łebunia, Popowo, Maszewo, Osowo i Okalice.1 Każda inna — może trochę większa, może trochę mniejsza, może nad rzeką, może w lesie. Ale każda przez kilkaset lat z tej samej parafii, z tymi samymi pastorami, na tym samym cmentarzu.

Rok 1566 to data, od której zaczynają się zachowane ewangelickie księgi metrykalne tej parafii.2 To ledwie czterdzieści dziewięć lat po tezach Lutra — niemal u początku Reformacji. Kiedy pastor w Łebuni zapisał pierwszy chrzest w księdze, Polska była jeszcze pod rządami Zygmunta II Augusta, a Reformacja na Kaszubach robiła swoje pierwsze poważne kroki w tamtym kierunku.

Przez następne cztery stulecia — przez rozbiory Polski, przez zmiany suwerena, przez wojnę trzydziestoletnią i pruskie reformy, przez obie wojny światowe — ktoś w Łebuni pisał w księdze. Data urodzenia, imię, ojciec, matka, pastor. Data ślubu, narzeczeni, świadkowie. Data śmierci, wiek, przyczyna. Tak przez cztery wieki.

W wiekach szesnastym i siedemnastym ziemia lęborska, podobnie jak bytowska, była areną walk o wyznanie między polską koroną a brandenburskim elektoratem. Kontrreformacja 1637 roku w Bytowie i Lęborku uderzyła w ewangelickie parafie — wiele z nich zlikwidowano lub przejęli katoliccy patroni. Parafia Łebunia przetrwała. Jej właściciele — ród o nazwisku von Grelle, według starszych opisów patronujący tym dobrom — trzymali się swojego wyznania.3

To jest różnica między parafią z mocnym patronem a parafią bez patrona: ta pierwsza mogła przetrwać polityczne burze, bo miała kogoś, kto za nią stał. Łebunia miała takie zaplecze.

Rok 1967 — parafia Łebunia przestała istnieć.2 Po wojnie i wysiedleniach z Kaszub i ziemi lęborskiej ewangelicka wspólnota pięciu wsi po prostu nie istniała już w takiej liczbie, żeby utrzymać parafię. Wierni wyjechali lub umarli, ich dzieci były już gdzie indziej. Ostatni wpis w czterechsetletnich księgach metrykalnych zamknął ten rozdział.

Cmentarz ewangelicki parafii Łebunia — CM-0461 w atlasie znikających kościołów — jest dziś prawdopodobnie miejscem bez aktywnej ewangelickiej pamięci.4 Łebunia, Popowo, Maszewo, Osowo, Okalice — są teraz polskimi wsiami, zamieszkałymi przez ludzi, którzy nie są potomkami tych, których imiona stoją w księgach od 1566 roku.

Historia parafii Łebunia nie jest dramatyczna. Nie ma tu żadnej jednej decydującej bitwy, żadnego fundatora o znanych w historii inicjałach, żadnego spektakularnego budynku. Jest tylko parafia pięciu wsi — i cztery wieki wierności temu, czym ta parafia była: miejscem chrztów, ślubów i pogrzebów ludzi, którzy żyli na tej ziemi i chcieli żyć w swoim wyznaniu.

Takich parafii na Kaszubach i w ziemi lęborsko-bytowskiej były dziesiątki. Łebunia jest jedną z nich — tą, po której zachowały się księgi, atlas ma cmentarz i można o niej napisać kilka zdań. Inne zniknęły tak całkowicie, że nie zostało nawet tyle.