Kupiec, który zbudował kościół nad jeziorem

Są dwa sposoby, żeby zrozumieć, czym była ewangelicka parafia w Mariensee. Pierwszy: przez geografię — wieś nad jeziorem, w powiecie kartuskim, gdzie katolickie Kaszuby ścierają się z protestanckim napływem z Gdańska i Żuław. Drugi: przez ludzi, którzy tę parafię zakładali i finansowali. Ci ludzie prawie zawsze byli kupcami z Gdańska.

Gdańsk szesnastego wieku to ewangelickie miasto — bogate, samodzielne, świadome swojej siły. Mieszczanie gdańscy inwestowali w ziemię, zakupywali lub dzierżawili majątki na Kaszubach i Żuławach, i zabierali tam swoich duszpasterzy. To był model rozszerzania się protestantyzmu: nie przez edykt, nie przez misję — przez mieszczański kapitał i prawo patronatu.

W roku 1589 gdański kupiec Nikolaus von der Linde nabył majątek Mariensee — tutejszy kościół był już wtedy w ruinie.1 To jego rodzina około 1699 roku wzniosła w Przywidzu drewniany kościół luterański. Tak zaczęła się ewangelicka obecność w tej wsi: nie przez edykt ani misję, lecz przez mieszczański kapitał i prawo patronatu nad własnym majątkiem.

Początki musiały być skromne. Wieś na uboczu, ewangelicka wspólnota wśród katolickich sąsiadów, kościół — zapewne drewniany — na ziemi fundatora. Ale już pod koniec szesnastego wieku Mariensee było jednym z trzech ewangelickich kościołów w powiecie kartuskim — obok Rheinfeld i Czapielek.2 Sąsiedztwo tych parafii nie było przypadkowe — wszystkie miały gdańskie korzenie i leżały w tym samym rejonie kaszubskiego pogranicza.

Przez dwa stulecia parafia rosła i zmieniała się — konkretnych faktów z tego okresu nie mamy, tylko ogólną pewność, że przetrwała Kontrreformację, rozbiór Polski, wiek osiemnasty. W latach 1830–1832 na miejsce dawnego kościoła stanął nowy — wzniesiony własnym kosztem przez gdańskiego kupca Gustawa Wilhelma Steffensa, ówczesnego właściciela Mariensee. Z tą budową zbiega się formalne erygowanie parafii ewangelickiej Mariensee w 1832 roku, do której włączono miejscowości należące dotąd do parafii Löblau, Schönberg, Schöneck i Rheinfeld.3 Skromny, funkcjonalny, odpowiedni dla wiejskiej wspólnoty ewangelickiej na Kaszubach — przez kilkadziesiąt lat ten kościół wystarczał.

Ale parafia Mariensee rosła. Skupiała wiernych z trzech powiatów — kartuskiego i sąsiednich — łącznie około trzech tysięcy parafian.1 Na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku taka wspólnota potrzebowała czegoś więcej niż skromnego kościółka z 1830 roku. Potrzebowała godnej siedziby.

W latach 1908–1910 zbudowano nowy kościół. Neoromańska budowla nad jeziorem — z wieżą, z kamiennym wykończeniem, z widokiem na wodę — stanęła w miejscu, które może kojarzyć się z wielowiekową tradycją fundowania kościołów przy zasobach naturalnych: przy rzece, przy źródle, przy jeziorze.4 Kościół poświęcono 4 kwietnia 1910 roku. Był największą ewangelicką budowlą w tej części Kaszub.

Rok 1920 przyniósł zmianę granic: Mariensee znalazło się w Wolnym Mieście Gdańsk.5 Parafia — ze swoimi trzema tysiącami wiernych rozsianych po Kaszubach — musiała teraz funkcjonować w dziwnym stanie: kościół w Wolnym Mieście, część parafian po polskiej stronie granicy. To był model, który dobrze opisywał absurd powojennych granic na tej ziemi.

Najstarsze księgi metrykalne wiązane z parafią Mariensee sięgać mają roku 1550,6 co — jeśli się potwierdzi — znaczyłoby, że ewangelickie duszpasterstwo w tej okolicy zaczęło się na długo przed erygowaniem samodzielnej parafii w 1832 roku, zapewne w ramach starszych parafii sąsiednich (Rheinfeld, Schönberg). Może były to nabożeństwa bez stałego budynku, może kazania pastora z sąsiedztwa, może prywatna kaplica dworska. Pewne jest jedno: kiedy von der Linde przyszedł tu z pieniędzmi, przyszedł do okolicy, w której protestantyzm już się zaczynał.

Historia Mariensee to historia ewangelickiego Gdańska na Kaszubach: mieszczański kapitał, który kupuje ziemię, stawia kościół i przez pokolenia utrzymuje wspólnotę w miejscu, gdzie bez tego wsparcia protestantyzm nie miałby sił przetrwać. Od dóbr von der Lindego z końca XVI wieku, przez drewniany kościół z przełomu XVII i XVIII stulecia, po murowaną świątynię Steffensa i neoromańską budowlę nad jeziorem — przez trzy stulecia za tutejszym ewangelicyzmem stał ten sam mieszczański pieniądz.