Reformacja przez wierzycieli króla

Reformacja w Koronie Polskiej nie mogła wchodzić głównym wejściem. Polska była formalnie katolickim królestwem, a luteranizm — do czasu Konfederacji Warszawskiej z 1573 roku — nie miał prawnego oparcia. Nie można było po prostu ogłosić, że wieś przechodzi na protestantyzm, sprowadzić pastora i zacząć nabożeństwa. Trzeba było inaczej.

Jedną z dróg był zastaw dóbr klasztornych. Korona polska — szczególnie za Zygmunta Augusta, który potrzebował pieniędzy na politykę i dwór — zastawiała majątki poklasztorne gdańskim kupcom. Kupcy dawali gotówkę, dostawali prawa do zarządzania dobrami jako dzierżawcy-patroni. Jeśli kupiec był luteraninem — i w Gdańsku szesnastego wieku niemal każdy zamożny kupiec był luteraninem — to jako patron miał prawo sprowadzić własnego duszpasterza na zastawioną ziemię.

W powiecie kartuskim, na ziemi, gdzie przez wieki stały katolickie klasztory i kościoły — tak właśnie pojawiła się ewangelicka parafia w Rheinfeld. Dwaj zamożni gdańszczanie — Paul Bahl i Hadrian Rosenberg — przejęli zastawione dobra klasztorne i na żądanie dziedzica Przyjaźni, Heinricha Niederhoffa, zaczęli obsadzać tutejszy kościół protestanckimi kaznodziejami.1 Mechanizm był legalny: patronat nad kościołem należał do właściciela gruntu, a właściciel — choćby zastawny — mógł decydować o wyznaniu swojego duszpasterza.

Parafia w Rheinfeld jest najstarszą ewangelicką parafią powiatu kartuskiego.2 Data jej początków — około roku 1561 lub nieco później — sytuuje ją wśród pierwszych protestanckich placówek na Kaszubach, na ziemi, którą powszechnie uważa się za rdzennie katolicką. Kronikarz tej parafii, pastor Paul Lau, poświęcił jej historii osobną monografię, wydaną nakładem parafii w roku 1932.3 Sam Lau duszpasterzował tu przez około czterdzieści lat — znał nie tylko dokumenty, ale i ludzi.

Jak wyglądała ta parafia w pierwszych dziesięcioleciach? Wieś na kaszubskim pograniczu, z filią w Sulminie, skupioną wokół kościoła w Rheinfeld.4 Wierni: ewangeliccy przybysze z Gdańska i okolic, może też miejscowi Kaszubi, których patron ściągnął na swoje dobra, i ci, którzy z własnej woli przyjęli nowe wyznanie. Kaszuby szesnastego wieku nie były jednolite wyznaniowo — Reformacja rzeczywiście tu dotarła, choć inaczej niż w wielkich miastach Prus Królewskich.

Obok Rheinfeld ewangelicką wsią kościelną były też pobliskie Czapielki (Schaplitz) i, pod koniec szesnastego wieku, w Mariensee — niedaleko jeziora.5 Trzy punkty ewangelickiego protestantyzmu na katolickich Kaszubach, wszystkie z podobną genezą: gdańskie pieniądze, zastawione klasztorne dobra, patronat luterańskich kupców.

Czasy się zmieniały. Polska Kontrreformacja, powrót jezuitów, presja na przywrócenie katolicyzmu w dobrach szlacheckich i królewskich — wszystko to dotknęło ewangelickie parafie na Kaszubach. Wiele z tych, które powstały w szesnastym wieku, znikło w siedemnastym. Rheinfeld przetrwało.

Parafia istniała przez wieki jako ewangelicka enklawa na katolickich Kaszubach — nie wielka, nie zamożna, ale trwała. Spisy ksiąg kościelnych z lat 1908–1909 wymieniają jej ewangelickie księgi metrykalne od 1741 roku, choć samą parafię Kerntopf datuje na 1610 rok.6 Cztery wieki chrztów, ślubów i pogrzebów po ewangelicku — we wsi, w której ewangelicy byli większością.

Mechanizm, który dał życie Rheinfeld, pozwala zrozumieć, jak w ogóle Reformacja dotarła na Kaszuby. Nie sprowadzili jej tutejsi biskupi, bo Kościół katolicki zachował swoje struktury hierarchiczne, ani szlachta kaszubska, która była raczej katolicka. Przyniósł ją gdański kapitał — kupcy, którzy pożyczali królowi, dostawali w zastaw ziemię i na tej ziemi budowali własne kościoły.

Nazwisk Paula Bahla, Hadriana Rosenberga i Heinricha Niederhoffa nie ma w podręcznikach historii Polski. A to oni sprawili, że na Kaszubach, w niewielkiej wiosce z kościołem przy drodze, przez czterysta lat brzmiały ewangelickie kazania.