Mały Katechizm Lutra

Podręcznik wiary z 1529 r., wersja polska

Marcin Luter / Łukasz Sikorra

2026-05-21

Mały Katechizm Lutra

Podręcznik wiary dla rodzin — Marcin Luter, 1529

Pięć części, które każdy ojciec rodziny ma uczyć swoich domowników. Polskie tłumaczenie zwięzłe, niejedyne — używamy wersji bliskiej ekumenicznej tradycji polskiego luteranizmu.

Dziesięć Przykazań Bożych

Czego Bóg żąda?

Podział luterański Dekalogu idzie za Augustynem (tak samo jak rzymskokatolicki): pierwsze przykazanie obejmuje zakaz innych bogów; dziesiąte dzieli się na dwa — pożądanie domu bliźniego (9.) i pożądanie żony, sługi, własności (10.). Tradycja reformowana i prawosławna idzie za podziałem hebrajskim (zakaz obrazów jako osobne II przykazanie). Po każdym przykazaniu Luter dodaje formułę „Mamy się Boga bać i miłować, abyśmy nie…” — to klucz interpretacji.

1. Nie będziesz miał innych bogów obok mnie.

Co to znaczy? Mamy się Boga bać, miłować Go i ufać Mu nade wszystko.

2. Nie będziesz brał imienia Pana Boga twego nadaremno.

Co to znaczy? Mamy się Boga bać i miłować, abyśmy w imię Jego nie przeklinali, nie przysięgali, nie czarowali, nie kłamali, nie zwodzili; ale we wszystkich potrzebach Go wzywali, modlili się, chwalili i dziękowali.

3. Pamiętaj, abyś dzień święty święcił.

Co to znaczy? Mamy się Boga bać i miłować, abyśmy kazaniem i Słowem Bożym nie gardzili, ale je w czci mieli, chętnie słuchali i uczyli się go.

4. Czcij ojca twego i matkę twoją, abyś długo żył i dobrze ci się powodziło na ziemi.

Co to znaczy? Mamy się Boga bać i miłować, abyśmy rodzicami i przełożonymi naszymi nie gardzili ani ich nie drażnili; lecz abyśmy ich w czci, posłudze, posłuszeństwie, miłości i poważaniu mieli.

5. Nie będziesz zabijał.

Co to znaczy? Mamy się Boga bać i miłować, abyśmy bliźniego naszego na ciele nie krzywdzili ani mu cierpień nie zadawali, ale go we wszelkich potrzebach cieleśnie wspomagali.

6. Nie będziesz cudzołożył.

Co to znaczy? Mamy się Boga bać i miłować, abyśmy żyli czysto i przyzwoicie w słowach i uczynkach, i abyśmy każdy swojego małżonka miłowali i czcili.

7. Nie będziesz kradł.

Co to znaczy? Mamy się Boga bać i miłować, abyśmy bliźniego naszego pieniędzy ani dobra nie zabierali, ani fałszywym towarem albo handlem ich nie wyłudzali; lecz abyśmy mu pomagali jego dobra i pożytek pomnażać i chronić.

8. Nie będziesz mówił przeciw bliźniemu twemu fałszywego świadectwa.

Co to znaczy? Mamy się Boga bać i miłować, abyśmy bliźniego naszego kłamliwie nie spotwarzali, nie zdradzali, nie obmawiali ani sławy mu nie obrzucali; lecz abyśmy go uniewinniali, dobrze o nim mówili i wszystko ku najlepszemu wykładali.

9. Nie będziesz pożądał domu bliźniego twego.

Co to znaczy? Mamy się Boga bać i miłować, abyśmy bliźniego naszego ku spadkowi lub domowi sposobem niesprawiedliwym nie podchodzili, ani pozorem prawa ich nie przywłaszczali; lecz abyśmy mu pomagali zachować to, co ma.

10. Nie będziesz pożądał żony bliźniego twego, ani sługi, ani służebnicy, ani wołu, ani osła, ani żadnej rzeczy, która jego jest.

Co to znaczy? Mamy się Boga bać i miłować, abyśmy żony, czeladzi ani bydła bliźniemu naszemu nie odbierali ani nie odwodzili; lecz abyśmy do tego zachęcali, by przy nim trwali i powinność swoją czynili.

Apostolskie Wyznanie Wiary

W co wierzymy?

Apostolskie Wyznanie Wiary (II–III w.) — najstarsze chrześcijańskie streszczenie wiary. Luter dzieli je na trzy artykuły, każdy odpowiadający osobie Trójcy: Stworzenie (Ojciec), Odkupienie (Syn), Uświęcenie (Duch Święty). Po każdym artykule następuje formuła „Co to znaczy?” — Luter dopowiada, co tu jest dla mnie osobiście.

O stworzeniu

Wierzę w Boga Ojca wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi.

Co to znaczy? Co to znaczy? Wierzę, że Bóg mnie stworzył wraz ze wszystkimi stworzeniami; dał mi ciało i duszę, oczy, uszy i wszystkie członki, rozum i wszystkie zmysły i jeszcze je utrzymuje; że nadto daje mi odzież i obuwie, pokarm i napój, dom i dwór, żonę i dziatki, rolę, bydło i wszystkie dobra; że obficie i każdego dnia zaopatruje mnie we wszystko, czego potrzebuję dla mego ciała i życia, broni mnie od wszelkich niebezpieczeństw i strzeże mnie i chroni od wszelkiego zła; a wszystko to czyni z czystej, ojcowskiej, Boskiej dobroci i miłosierdzia, bez wszelkiej zasługi i godności mojej; za co wszystko winienem Mu dziękować i Go chwalić, służyć Mu i być Mu posłusznym. Zaprawdę tak jest!

O odkupieniu

I w Jezusa Chrystusa, Syna Jego jedynego, Pana naszego, który się począł z Ducha Świętego, narodził się z Marii Panny, umęczon pod Ponckim Piłatem, ukrzyżowan, umarł i pogrzebion, zstąpił do piekieł, trzeciego dnia zmartwychwstał, wstąpił na niebiosa, siedzi po prawicy Boga Ojca wszechmogącego, stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych.

Co to znaczy? Co to znaczy? Wierzę, że Jezus Chrystus, prawdziwy Bóg z Ojca w wieczności zrodzony i zarazem prawdziwy człowiek z Marii Panny narodzony, jest moim Panem, który mnie zgubionego i potępionego człowieka odkupił, nabył i wybawił od wszystkich grzechów, od śmierci i władzy diabła — nie złotem ani srebrem, ale swoją świętą, drogocenną krwią i niewinną swoją męką i śmiercią, abym Jego własnością był i w królestwie Jego pod Nim żył i Mu służył w wiecznej sprawiedliwości, niewinności i szczęśliwości, tak jak On zmartwychwstał od śmierci, żyje i króluje na wieki. Zaprawdę tak jest!

O uświęceniu

Wierzę w Ducha Świętego, święty Kościół powszechny, świętych obcowanie, grzechów odpuszczenie, ciała zmartwychwstanie i żywot wieczny. Amen.

Co to znaczy? Co to znaczy? Wierzę, że ja własnym rozumem ani siłą nie mogę w Jezusa Chrystusa, Pana mego, wierzyć ani do Niego przyjść; lecz Duch Święty powołał mnie przez ewangelię, oświecił darami swoimi, w prawdziwej wierze poświęcił i zachował; tak jak cały Kościół chrześcijański na ziemi powołuje, gromadzi, oświeca, poświęca i przy Jezusie Chrystusie zachowuje w jednej prawdziwej wierze. W tym Kościele chrześcijańskim mnie i wszystkim wierzącym codziennie obficie wszystkie grzechy odpuszcza, a w dzień ostateczny mnie i wszystkich umarłych wzbudzi i mnie wraz z wszystkimi w Chrystusie wierzącymi obdarzy żywotem wiecznym. Zaprawdę tak jest!

Modlitwa Pańska

Jak się modlimy?

Modlitwę Pańską (Mt 6,9-13; Łk 11,2-4) Luter dzieli na: wprowadzenie, siedem próśb, doksologię. Każdą prośbę komentuje formułą „Co to znaczy?”. Modlitwa Pańska to dla Lutra szkoła modlitwy — uczy nas modlić się o właściwe rzeczy we właściwej kolejności: najpierw o Boga (imię, królestwo, wolę), potem o nas (chleb, przebaczenie, zachowanie od zła).

Wprowadzenie

Ojcze nasz, któryś jest w niebie.

Co to znaczy? Co to znaczy? Bóg chce nas zachęcić, abyśmy wierzyli, że jest naszym prawdziwym Ojcem, a my Jego prawdziwymi dziećmi — abyśmy z całą śmiałością i ufnością prosili Go tak, jak miłe dzieci proszą swojego miłego Ojca.

Siedem próśb

1. Święć się imię Twoje.

Co to znaczy? Imię Boże samo w sobie jest święte, ale tą prośbą prosimy, aby u nas także stało się święte. Jak to się dzieje? Wtedy, gdy słowo Boże jest czysto i jasno głoszone, a my jako dzieci Boże zgodnie z nim świątobliwie żyjemy.

2. Przyjdź królestwo Twoje.

Co to znaczy? Królestwo Boże przychodzi i bez naszej modlitwy samo z siebie, ale tą prośbą prosimy, aby przyszło i do nas. Jak to się dzieje? Wtedy, gdy Ojciec niebieski daje nam Ducha Świętego, abyśmy łasce Jego wierzyli i święcie żyli, tu czasowo, a tam wiecznie.

3. Bądź wola Twoja, jako w niebie, tak i na ziemi.

Co to znaczy? Dobra, łaskawa wola Boża dzieje się bez naszej modlitwy, ale tą prośbą prosimy, aby się działa i u nas. Jak to się dzieje? Wtedy, gdy Bóg łamie i niweczy każdą złą radę i wolę, która nam nie pozwala święcić imienia Bożego i nie dopuszcza, by Jego królestwo przyszło — to jest wolę diabła, świata i naszego ciała; oraz gdy nas utwierdza i zachowuje w słowie i wierze aż do śmierci.

4. Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj.

Co to znaczy? Bóg daje chleb powszedni także bez naszej prośby, wszystkim złym ludziom; ale tą prośbą prosimy, aby pozwolił nam to poznać i z dziękczynieniem przyjąć nasz chleb powszedni. A co oznacza chleb powszedni? Wszystko, co należy do utrzymania i potrzeb ciała, jak: pokarm, napój, odzież, obuwie, dom, dwór, rola, bydło, pieniądze, dobra, pobożny małżonek, pobożne dzieci, pobożna służba, pobożna zwierzchność, dobra władza, dobra pogoda, pokój, zdrowie, porządek, cześć, dobrzy przyjaciele, wierni sąsiedzi i temu podobne.

5. I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom.

Co to znaczy? Prosimy tą prośbą, aby Ojciec niebieski na nasze grzechy nie patrzył i z powodu nich nas nie odrzucił od próśb naszych; bo my nie jesteśmy godni nic z tego, o co prosimy, ani na to nie zasłużyliśmy — lecz prosimy, by nam to wszystko dał z łaski, ponieważ codziennie wiele grzeszymy i zasłużylibyśmy tylko karę. Tak więc i my chcemy z serca szczerze odpuszczać i dobrze czynić tym, którzy nam są winni.

6. I nie wódź nas na pokuszenie.

Co to znaczy? Bóg wprawdzie nikogo nie kusi, ale prosimy tą prośbą, aby nas Bóg strzegł i zachował, aby nas diabeł, świat i nasze ciało nie zwodziły i nie wciągały w niewiarę, rozpacz i inne wielkie wstydy i występki; a gdybyśmy byli kuszeni — abyśmy w końcu zwyciężyli i utrzymali zwycięstwo.

7. Ale nas zbaw ode złego.

Co to znaczy? Prosimy w tej prośbie, niejako w podsumowaniu, aby Ojciec niebieski wybawił nas od wszelkiego zła ciała i duszy, mienia i czci, a w końcu, gdy nadejdzie nasza godzina, dał nam błogosławioną śmierć i łaskawie wziął nas z tego padołu płaczu do siebie do nieba.

Doksologia

Albowiem Twoje jest Królestwo i moc, i chwała, na wieki wieków. Amen.

Co to znaczy „Amen”? Że mam być pewny, iż te prośby są Ojcu niebieskiemu miłe i przezeń wysłuchane; albowiem On sam nam kazał tak się modlić i obiecał nas wysłuchać. Amen, amen — to znaczy: zaprawdę, zaprawdę tak ma się stać.

Sakrament Chrztu

Co to jest chrzest?

Chrzest dla Lutra to nie symbol, lecz prawdziwa Boża sprawa — woda związana ze słowem Bożym. Luter idzie za 4 pytaniami: czym jest, co daje, jak woda może czynić tak wielkie rzeczy, co znaczy chrzest „wodą” w naszym życiu codziennym. Luteranie chrzczą niemowlęta — bo Boża łaska nie czeka na nasze rozumienie, idzie przed nami.

1. Czym jest chrzest?

Chrzest nie jest tylko zwykłą wodą, lecz wodą zawartą w Bożym przykazaniu i połączoną ze słowem Bożym.

Które to jest słowo Boże? Kiedy nasz Pan Jezus Chrystus mówi u Mateusza w ostatnim rozdziale: „Idźcie tedy i czyńcie uczniami wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” (Mt 28,19).

2. Co chrzest daje albo czemu pomaga?

Działa odpuszczenie grzechów, wybawia od śmierci i diabła, a daje zbawienie wieczne wszystkim, którzy temu wierzą — jak mówią słowa i obietnice Boże.

Które to są słowa i obietnice Boże? Te, które nasz Pan Jezus Chrystus mówi u Marka w ostatnim rozdziale: „Kto uwierzy i ochrzczony zostanie, będzie zbawiony; ale kto nie uwierzy, będzie potępiony” (Mk 16,16).

3. Jak woda może czynić tak wielkie rzeczy?

Woda zaiste tego nie czyni, lecz słowo Boże, które jest z wodą i przy wodzie, i wiara, która ufa temu słowu Bożemu w wodzie. Albowiem bez słowa Bożego woda jest tylko wodą, a nie chrztem; ze słowem Bożym jest chrztem, to jest pełną łaski wodą życia i kąpielą nowego narodzenia w Duchu Świętym.

Tak Paweł mówi do Tytusa w trzecim rozdziale: „Zbawił nas przez kąpiel odrodzenia oraz odnowienie przez Ducha Świętego, którego wylał na nas obficie przez Jezusa Chrystusa, Zbawiciela naszego, abyśmy, usprawiedliwieni łaską Jego, stali się dziedzicami żywota wiecznego, którego nadzieja nam przyświeca” (Tt 3,5-7).

4. Co oznacza taki chrzest wodą?

Że stary Adam w nas przez codzienną skruchę i pokutę ma być topiony i umierać ze wszystkimi grzechami i złymi pożądliwościami, i przeciwnie — codziennie ma wychodzić i powstawać nowy człowiek, który by w sprawiedliwości i czystości przed Bogiem żył wiecznie.

Gdzie to jest napisane? Mówi św. Paweł do Rzymian w szóstym rozdziale: „Pogrzebani tedy jesteśmy wraz z Nim przez chrzest w śmierć, abyśmy jak Chrystus wskrzeszony został z martwych przez chwałę Ojca, tak i my w nowości żywota chodzili” (Rz 6,4).

Sakrament Ołtarza

Czym jest Wieczerza Pańska?

Wieczerza Pańska to dla Lutra realna obecność Chrystusa „in, cum, sub” (w, z, pod) chlebem i winem — nie symbol (Zwingli), nie transsubstancjacja (Rzym), lecz tajemnica unii sakramentalnej. Słowa ustanowienia z Mt 26 / Mk 14 / Łk 22 / 1 Kor 11 są fundamentem. Luter pyta o 4 sprawy: czym jest sakrament, co daje, jak jedzenie i picie mogą czynić tak wielkie rzeczy, kto godnie przyjmuje. Komunia jest dla skruszonych i wierzących — nie dla doskonałych.

1. Czym jest Sakrament Ołtarza?

Jest to prawdziwe ciało i prawdziwa krew Pana naszego Jezusa Chrystusa, w chlebie i winie, ustanowione przez samego Chrystusa nam, chrześcijanom, do jedzenia i picia.

Gdzie to jest napisane? Tak piszą święci ewangeliści Mateusz, Marek, Łukasz, i święty Paweł: Pan nasz Jezus Chrystus tej nocy, której był wydany, wziął chleb, dzięki uczynił, łamał i dawał uczniom swoim, mówiąc: „Bierzcie, jedzcie; to jest ciało moje, które za was bywa wydane. To czyńcie na pamiątkę moją”. Także i kielich, po wieczerzy, mówiąc: „Bierzcie, pijcie z niego wszyscy; ten kielich jest nowym testamentem we krwi mojej, która za was i za wielu bywa wylana na odpuszczenie grzechów. To czyńcie, ilekroć pić będziecie, na pamiątkę moją” (1 Kor 11,23-25; Mt 26,26-28).

2. Co daje albo czemu pomaga takie jedzenie i picie?

Wskazują nam to te słowa: „za was wydane” i „za was wylana na odpuszczenie grzechów”. Mianowicie — przez te słowa otrzymujemy w sakramencie odpuszczenie grzechów, życie i zbawienie. Albowiem gdzie odpuszczenie grzechów, tam i życie, i zbawienie.

3. Jak jedzenie cielesne i picie cielesne mogą czynić tak wielkie rzeczy?

Jedzenie i picie zaiste tego nie czynią, lecz te słowa, które tu są wypisane: „za was wydane” i „za was wylana na odpuszczenie grzechów”. Te słowa są obok cielesnego jedzenia i picia głównym artykułem w sakramencie. A kto wierzy tym słowom, ma to, co one mówią i jak one mówią — to jest odpuszczenie grzechów.

4. Kto przyjmuje godnie ten sakrament?

Post i cielesne przygotowanie jest wprawdzie pięknym zewnętrznym ćwiczeniem; ale ten jest prawdziwie godny i dobrze przygotowany, kto ma wiarę w te słowa: „za was wydane” i „za was wylana na odpuszczenie grzechów”. A kto tych słów nie wierzy albo wątpi, jest niegodny i nieprzygotowany — albowiem słowa „za was” wymagają samego wierzącego serca.

Spowiedź i Klucze

Jak otrzymuję przebaczenie

Luter zachował spowiedź — ale jako dobrowolne, ewangeliczne pocieszenie sumienia, nie obowiązek liczenia grzechów. „Klucze” (Mt 16,19; J 20,23) to władza Kościoła do ogłaszania przebaczenia w imię Chrystusa. Forma luterańska: spowiedź ogólna w nabożeństwie („Spowiedź powszechna”) ALBO osobista u księdza — zwłaszcza w ciężkiej chwili sumienia. Z absolucji nikt nie wychodzi z „pokutą” w postaci dzieł — wychodzi z słowem przebaczenia, tak realnym jak woda chrztu.

1. Czym jest moc kluczy?

Jest to szczególna władza, którą Chrystus dał swemu Kościołowi na ziemi, aby pokutującym grzesznikom odpuszczać grzechy, a niepokutujących, dopóki się nie nawrócą, w grzechach zatrzymywać.

Gdzie to jest napisane? Tak mówi św. Jan w 20. rozdziale, ewangelista: „Tchnął na nich i powiedział im: Weźmijcie Ducha Świętego. Którym grzechy odpuścicie, są im odpuszczone, a którym zatrzymacie, są zatrzymane” (J 20,22-23).

2. Co to jest spowiedź?

Spowiedź obejmuje dwie sprawy: po pierwsze — że wyznajemy grzechy; po drugie — że przyjmujemy absolucję, czyli odpuszczenie od spowiednika, jako od Boga samego, i ani w to nie wątpimy, lecz mocno wierzymy, że nasze grzechy są przezeń odpuszczone przed Bogiem w niebie.

3. Jakie grzechy mamy wyznawać?

Przed Bogiem mamy się przyznawać do winy za wszystkie grzechy, także te, których nie znamy — tak jak czynimy w „Ojcze nasz”. Ale przy spowiedzi prywatnej u spowiednika mamy wyznawać tylko te grzechy, które znamy i czujemy w sercu.

4. Co to jest absolucja?

Spowiednik mówi: „Z rozkazu Pana naszego Jezusa Chrystusa odpuszczam ci grzechy twoje w imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego. Amen”. Te słowa są dla wierzącego serca tak pewne, jakby Sam Chrystus stał i mówił.

Modlitwy domowe

Jak ojciec rodziny ma uczyć modlitwy poranne, wieczorne i przy stole

Luter dał konkretne teksty, które można odmawiać codziennie. Krótkie, prozą, bez polotu — celowo. Ma to być coś, czego dziecko nauczy się w tydzień, a będzie odmawiać przez całe życie. To rdzeń luterańskiej pobożności domowej: zaczynamy i kończymy dzień u Boga, jemy w Jego obecności.

Modlitwa poranna

Rano, kiedy wstajesz z łoża, masz się przeżegnać świętym krzyżem i powiedzieć: „W imię Boga Ojca, i Syna, i Ducha Świętego. Amen”. Potem klęcząc lub stojąc, masz odmówić Wyznanie Wiary i Modlitwę Pańską. A jeśli chcesz, możesz dodać tę krótką modlitwę:

„Dziękuję Tobie, Ojcze niebieski, przez Jezusa Chrystusa, miłego Syna Twego, żeś mnie tej nocy od wszelkiej szkody i niebezpieczeństwa łaskawie zachował, i proszę Cię, abyś mnie i dnia tego od grzechu i wszelkiego zła zachował, tak aby Tobie wszystkie sprawy i całe życie moje podobały się. Albowiem polecam Tobie siebie, ciało i duszę, i wszystko, co mam. Anioł Twój święty niech będzie ze mną, by zły nieprzyjaciel nie miał nade mną mocy. Amen”.

Potem z radością idź do swej pracy, śpiewając pieśń — jak Dziesięć Przykazań — albo cokolwiek ci nabożność każe.

Modlitwa wieczorna

Wieczorem, kiedy idziesz do łoża, masz się przeżegnać świętym krzyżem i powiedzieć: „W imię Boga Ojca, i Syna, i Ducha Świętego. Amen”. Potem klęcząc lub stojąc, masz odmówić Wyznanie Wiary i Modlitwę Pańską. A jeśli chcesz, możesz dodać tę krótką modlitwę:

„Dziękuję Tobie, Ojcze niebieski, przez Jezusa Chrystusa, miłego Syna Twego, żeś mnie dnia tego łaskawie zachował, i proszę Cię, abyś mi odpuścił wszystkie grzechy moje, których się dopuściłem, i tej nocy łaskawie mnie zachował. Albowiem polecam Tobie siebie, ciało i duszę, i wszystko. Anioł Twój święty niech będzie ze mną, by zły nieprzyjaciel nie miał nade mną mocy. Amen”.

Potem niezwłocznie i z weselem zaśnij.

Błogosławieństwo przy stole — przed jedzeniem

Dzieci i czeladź ze złożonymi rękami i nabożnie zbliżając się do stołu, mają mówić: „Oczy wszystkich na Ciebie czekają, Panie, a Ty im dajesz pokarm w swoim czasie. Ty otwierasz swoją rękę i nasycasz wszystko, co żyje, według upodobania” (Ps 145,15-16).

Potem Modlitwa Pańska i ta modlitwa:

„Panie Boże, Ojcze niebieski, pobłogosław nas i te dary Twoje, które z Twojej szczodrobliwej łaski przyjmujemy, przez Jezusa Chrystusa, Pana naszego. Amen”.

Dziękczynienie po jedzeniu

Po jedzeniu mają tak samo nabożnie i ze złożonymi rękami mówić: „Dziękujcie Panu, bo dobry; albowiem na wieki miłosierdzie Jego. On daje pokarm wszelkiemu ciału, daje pokarm bydłu i pisklętom kruków, kiedy wołają. Nie ma upodobania w sile konia, ani się raduje z gołeni męża; ale ma upodobanie Pan w tych, którzy się Go boją, którzy ufają miłosierdziu Jego” (Ps 136 / Ps 147).

Potem Modlitwa Pańska i ta modlitwa:

„Dziękujemy Tobie, Panie Boże, Ojcze, przez Jezusa Chrystusa, Pana naszego, za wszystkie dobrodziejstwa Twoje, który żyjesz i królujesz na wieki wieków. Amen”.