Teczka biskupa

Historię Kościołów w czasach PRL łatwo opowiedzieć w czerni i bieli: po jednej stronie prześladowcy, po drugiej prześladowani. Rzeczywistość była szara. I właśnie dlatego, by była uczciwa, ta opowieść trzyma się dokumentów i nie wyręcza czytelnika w ocenach. Bo także Kościół Ewangelicko-Augsburski — niewielki, kojarzony z „niemieckością”, a przez to z gruntu podejrzany — znalazł się pod stałą, cierpliwą obserwacją aparatu bezpieczeństwa.

Obserwacja ta miała nawet swoją nazwę. Służba Bezpieczeństwa prowadziła przeciwko Kościołowi sprawę obiektową o kryptonimie „August”.1 Jej celem było kontrolowanie, infiltrowanie i — w razie potrzeby — neutralizowanie struktur kościelnych. Werbowano współpracowników wśród duchownych i świeckich, sięgając po cały arsenał metod: ideowe przekonywanie, szantaż, drobne korzyści. A skutki tej cichej pracy sięgały dalej, niż mogłoby się wydawać — decyzje personalne, obsadzanie stanowisk, awanse bywały podejmowane z uwzględnieniem „rekomendacji” bezpieki.

Najbardziej jaskrawym przypadkiem okazał się człowiek ze szczytu kościelnej hierarchii. Janusz Jagucki, biskup, który w latach 2001–2010 był zwierzchnikiem Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.2 Z dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej wynika, że przez kilkanaście lat — od 1973 do 1990 roku — był zarejestrowany jako tajny współpracownik Służby Bezpieczeństwa, pod pseudonimem „Janusz”.2 Sprawa wyszła na jaw jesienią 2008 roku. Jagucki początkowo zaprzeczał, później przyznał się do kontaktów. W kwietniu 2009 roku Synod Kościoła nie udzielił mu wotum zaufania i postanowił skrócić jego kadencję; 6 stycznia 2010 roku, wraz z objęciem urzędu przez następcę, biskup przeszedł na emeryturę.2 Jeśli z bezpieką współpracował sam zwierzchnik Kościoła, trudno było oczekiwać pełnej niezależności od szeregowych duchownych.

Warto przy tym sprostować pewną nieścisłość, która krąży po publikacjach. Jaguckiego bywa się przedstawia jako zwierzchnika „od 1975 roku” — to błąd. W latach 1975–2001 urząd ten sprawowali kolejno dwaj inni biskupi: Janusz Narzyński, a po nim Jan Szarek.3 Jagucki stanął na czele Kościoła dopiero w 2001 roku. Drobiazg? Niezupełnie — w historii rozliczeń każda data ma swoją wagę.

Inwigilacja to jednak nie cała prawda o tamtych czasach. Byli też duchowni, którzy współpracy odmawiali — i płacili za to cenę. Już u progu epoki, w 1951 roku, biskup Jan Szeruda, biblista i ówczesny zwierzchnik Kościoła, oraz wiceprezes Konsystorza Maksymilian Rudowski zostali usunięci z urzędów za to, że nie godzili się na podporządkowanie Kościoła władzom partyjno-państwowym.4 Ich postawa przypomina o czymś istotnym: system nie był wszechwładny. Można było powiedzieć „nie” — choć niezłomność bywała kosztowna.

I może właśnie tu kryje się sedno tej historii. Dla małych wspólnot, takich jak parafia sopocka, codziennością nie były spektakularne konfrontacje, lecz po prostu trwanie: odprawianie nabożeństw, konfirmowanie młodzieży, przekazywanie wiary mimo atmosfery podejrzliwości i obaw przed donosem. To ciche trwanie — bez głośnych gestów — przygotowało grunt pod odrodzenie, które nadeszło po 1989 roku.

Rozliczenie z teczkami pozostaje trudne i bolesne. Ale prawdziwa historia Kościoła w PRL jest właśnie taka: szara, niejednoznaczna, utkana z odwagi i słabości naraz — i przez to bardziej ludzka niż każda zbudowana po latach legenda.