O Reformacji myślimy zwykle jako o przewrocie w wierze: usprawiedliwienie z łaski przez wiarę, autorytet Pisma, dwa sakramenty zamiast siedmiu. Rzadziej pamiętamy, że razem z tą odnową szła druga, równie głęboka — odnowa szkoły. Luter i Melanchton wiązali jedno z drugim nierozerwalnie: skoro każdy chrześcijanin ma sam czytać Biblię i Mały Katechizm, trzeba go najpierw nauczyć czytać. Reformacja uczyniła ze szkoły jeden ze swoich filarów. Filipa Melanchtona nieprzypadkowo nazwano Praeceptorem Germaniae — Nauczycielem Niemiec.1
Jak ta reforma wyglądała w praktyce w jednym konkretnym mieście, pokazuje program nauczania, który w 1539 roku ułożył dla Gdańska Andreas Aurifaber. Temu dokumentowi poświęcili osobne studium Piotr Paluchowski i Adam Szarszewski w „Gdańskim Roczniku Ewangelickim".2
✦ ✦ ✦Andreas Aurifaber — to spolszczona, humanistyczna forma nazwiska Goldschmidt — urodził się 29 listopada 1513 roku we Wrocławiu, jako syn tamtejszego burmistrza Valentina Goldschmidta. Studiował najpierw w rodzinnym mieście, a od 1527 roku w Wittenberdze, w samym sercu Reformacji. Tam zdobył licencjat (1532) i magisterium (1534), i tam — zgodnie ze zwyczajem epoki — przełożył swoje nazwisko na łacinę.3 W Wittenberdze obracał się w kręgu Lutra, Melanchtona i astronoma Jerzego Joachima Retyka.4
W 1539 roku, ze wsparciem Filipa Melanchtona, Aurifaber objął kierownictwo szkoły przy gdańskim kościele Mariackim.5 To dla niej opracował nowy program — bywa on określany jako Schola Dantiscana, „szkoła gdańska". Był to program na wskroś reformacyjny i humanistyczny zarazem: kładł nacisk nie tylko na łacinę, lecz także na hebrajski i grekę — języki potrzebne do czytania Pisma w oryginale — i porządkował naukę w stopnie odpowiadające zdolnościom i wiekowi uczniów.6
Łacina, greka, hebrajski — języki, w których spisano Pismo. Reformacyjna szkoła uczyła ich nie dla ozdoby, lecz po to, by sięgnąć do źródła wiary.✦ ✦ ✦
Aurifaber nie pozostał w Gdańsku na zawsze — jego życiorys jest portretem ruchliwego, wszechstronnego uczonego Reformacji. W 1544 roku uzyskał doktorat z medycyny, później wykładał fizykę i medycynę na uniwersytecie w Królewcu i został osobistym lekarzem księcia Albrechta Pruskiego.7 Ciekawostka godna zapamiętania: już w 1541 roku wydał w Gdańsku kalendarz, w którym posłużył się heliocentryczną teorią Kopernika — na dwa lata przed jej drukowaną publikacją w dziele „O obrotach".8 Zmarł 12 grudnia 1559 roku w Królewcu.9 (Andreasa Aurifabra nie należy mylić z Johannesem Aurifabrem, wydawcą „Mów stołowych" Lutra — to dwie różne postacie.)
Najtrwalszy ślad zostawił jednak w gdańskiej szkole. Jego program z 1539 roku, wzorowany na rozwiązaniach Melanchtona, stał się fundamentem, na którym w 1558 roku zorganizowano gdańskie gimnazjum — z czasem słynne Gimnazjum Akademickie, jedną z najważniejszych protestanckich szkół w tej części Europy. Do dawnego czterostopniowego toku dołączono wówczas dwie klasy „akademickie" z wykładami teologii, prawa, filozofii, historii i medycyny.10
✦ ✦ ✦Historia gdańskiego szkolnictwa reformacyjnego przypomina rzecz, o której łatwo zapomnieć, gdy patrzymy na dawne kościoły i cmentarze: dziedzictwo ewangelickie Pomorza to nie tylko świątynie i groby, lecz także książki, szkoły i nauczyciele. Troska o oświatę była dla Reformacji częścią pobożności — uczeń, który nauczył się czytać, mógł sam otworzyć Biblię. Gdy więc w 1539 roku młody Aurifaber siadał do swojego programu, robił coś, co dla reformatorów było równie ważne jak budowa kościoła: zakładał szkołę. A ta okazała się trwalsza niż niejeden mur.