Pięćset lat na Pomorzu

IReformacja przyszła przez port (1518–1557)

Gdańsk był miastem kupieckim — idee reformacyjne płynęły tymi samymi szlakami co sukno i bursztyn z Hamburga i Amsterdamu. Pierwsi agitatorzy to studenci wracający z Wittenbergi i żołnierze zaciężni z Saksonii.1 W 1518 roku sekularyzował się w Gdańsku mnich Jakub Knade — ożenił się i stał się kaznodzieją ludowym w duchu Lutra. Już w 1521 roku otwarte kazania luterańskie odbywały się w Toruniu.1

Styczeń 1525 — mieszczanie wymusili na radzie przyjęcie Artikelbrief: „Nabożeństwa publiczne będą odprawiane wyłącznie w obrządku ewangelickim". Zakony rozwiązano. Zygmunt Stary interweniował — historycy są zgodni, że restytucja katolicyzmu była pozorna.1 Od 1529 roku jawnie działał w kościele Mariackim Pankracy Klemme, który „w krótkim czasie przekonał do luteranizmu ogół mieszkańców Gdańska, łącznie z elitami".1

4 lipca 1557 roku — Zygmunt August udzielił Gdańskowi przywileju wyznaniowego. Toruń: 25 marca 1557; Elbląg: 22 grudnia 1558. Spośród 12 kościołów gdańskich — 9 należało odtąd do ewangelików.2

IIZłoty wiek — 85 procent luteranów (XVII–XVIII w.)

Trzydzieści lat po przywilejach z 1557 roku dane demograficzne mówią same za siebie:

Profesor Sławomir Kościelak z Instytutu Historii UG podsumował:

Z tego środowiska wywodzili się: Jan Heweliusz (1611–1687) — wielki astronom; Daniel Fahrenheit — twórca skali temperatury; Arthur Schopenhauer — filozof. Wszyscy gdańszczanie, wszyscy luteranie.2

Pietyzm i spory teologiczne — XVII/XVIII wiek

Wewnętrzne życie gdańskiego luteranizmu w tym stuleciu naznaczone było sporami pietystycznymi. Na przełomie XVII i XVIII wieku rozgorzała w Gdańsku debata, która dzieliła całe ewangelickie Niemcy: pietyzm Philippa Jakoba Spenera (*Pia desideria*, 1675) kontra ortodoksja. Ortodoksyjny rektor Gimnazjum Akademickiego Samuel Schelwig (1643–1715), pastor kościoła Świętej Trójcy, starł się z pietystą Konstantinem Schützem (1646–1712), pastorem kościoła Mariackiego. Spór trwał od 1692 do 1703 roku, zakończył się pojednaniem — ale ślady debaty o tym, czym jest żywa wiara, zostały długo.*

W tym samym stuleciu w protestanckim Gdańsku pracował Johann Adam Kulmus (1689–1745) — profesor medycyny i fizyk miejski, którego dzieło *Anatomische Tabellen* (1722) doczekało się 23 wydań i trafiło w przekładzie do Japonii, kształtując tamtejszą medycynę epoki Edo.* Był jednym z wielu uczonych, których kariera rozwijała się w ramach luterańskich instytucji — Gimnazjum Akademickiego i rady miejskiej — zanim Gdańsk stracił odrębność pod zaborami.
* Wikipedia.pl (J.A. Kulmus); wyznanie prawdopodobne na podstawie całej kariery w instytucjach protestanckiego Gdańska, nie potwierdzone wprost.

Śladem protestant­ckiego charakteru osiemnastowiecznego Gdańska jest też fakt, że w 1699 roku miasto powołało Dom Dobroczynności i Sierot, przez blisko sto lat jedyne schronienie dla bezdomnych i sierot pozbawionych „prawego" urodzenia — instytucja prowadzona przez Urząd Dobroczynności, wyrosły z reformacyjnego pomysłu Lutra, że każde miasto powinno samo zatroszczyć się o swoich ubogich. W 1752 roku król August II zrównał w prawach dzieci zakładu urodzone poza małżeństwem z dziećmi z prawego łoża.*
* Adam Szarszewski, Piotr Paluchowski, Wybrane aspekty dobroczynności w protestanckim Gdańsku (XVI-XVIII w.), GRE 2018, vol. XII, s. 55–72.

IIIXIX wiek — rozbudowa, Mrongowiusz i Haffner

Przez cały XIX wiek protestanci stanowili w Gdańsku ponad dwie trzecie mieszkańców. Wzrost odsetka katolików od końca stulecia oznaczał napływ polskich i kaszubskich robotników do rozwijającego się miasta, a nie zmianę wyznania autochtonów.3

Źródło: M. Gliński, GRE 2008, s. 98, za oficjalnymi statystykami pruskimi.

Ewangelicka Oliwa i narodziny Sopotu (1831–1890)

Po kasacie klasztoru cystersów w Oliwie (1831) rząd pruski przekazał ewangelikom gotycki kościół Świętego Jakuba. Pierwsze nabożeństwo ewangelickie odbyło się tam 30 listopada 1834 roku. Nowo powstała parafia ewangelicka w Oliwie obejmowała wówczas rozległy teren: Oliwę, Wrzeszcz, Zaspę, Nowy Port — i Sopot. Pastorzy: Adam Emanuel Sadowski (1834–1865), Karl Heinrich Wachhausen (1865–1874), Karl Gustav Hinz (1884–1893). W 1905 roku parafia oliwska liczyła 2713 wiernych.*
* Gedanopedia: Kościół Świętego Jakuba (Oliwa) [gdansk.gedanopedia.pl]; deutsche-schutzgebiete.de/oliva.

Sopot przez niemal czterdzieści lat był filią Oliwy. Przez lata ewangelicy sopoccy — rosnący w miarę jak kąpielisko stawało się modnym uzdrowiskiem — jeździli na nabożeństwa do Małego Kacka. W 1871 roku powstała pierwsza sopocka świątynia ewangelicka: Kaplica Pokoju (Friedenskapelle), poświęcona 18 sierpnia 1871, zbudowana z inicjatywy ks. Schnaase'a. Nazwa upamiętniała pokój frankfurcki (10 V 1871) — koniec wojny z Francją, pierwszy pokój nowego Cesarstwa Niemiec. Twórcą sopockiego kurortu był Jean Georges Haffner (1775–1830), alzacki lekarz i chirurg armii Napoleona, który do Gdańska przybył w 1807 roku — był katolikiem, paradoksalnie: to nie ewangelik, lecz alzacki katolik stworzył miasto, które przez następne 120 lat będzie przede wszystkim ewangelickie. Umarł w 1830 roku na gruźlicę, zrujnowany kosztami budowy kurortu, który przyniósł innym bogactwo.*
* sopot.luteranie.pl; gedanopedia (Haffner); trojmiasto.pl. Korekta: Haffner był katolikiem, nie ewangelikiem — błąd w poprzednich wersjach tekstu poprawiony.

Parafia usamodzielniła się 23 grudnia 1890 roku; pierwszym proboszczem wybranym 21 IV 1891 r. był ks. Conrad. Przez kolejne dekady Sopot przeżywał gwałtowny wzrost: w 1905 roku — 5754 wiernych ewangelickich, w 1910 roku — 8000, w 1924 roku — ponad 11 000. Obaj duże kościoły zbudował proboszcz Otto Bowien (1863–1931), który służył przez trzydzieści lat i zasłużył na miano „najbardziej zasłużonego dla Sopotu": kościół garnizonowy (dziś św. Jerzego, konsekracja 1901, przy udziale cesarzowej Augusty Wiktorii) i Heilandskirche (Kościół Zbawiciela, 1913–1919, proj. Adolf Bielefeldt) — ten, który dziś jest siedzibą biskupa.*
* sopot.luteranie.pl/historia/historia-parafii/; pl.wikipedia.org (Kościół Zbawiciela w Sopocie); deutsche-schutzgebiete.de/zoppot.

Szpital Diakonis — ewangelicka opieka medyczna

W 1857 roku parafia ewangelicka Kościoła Zbawiciela w Gdańsku ufundowała mały szpital dziecięcy — dzięki staraniom gdańskiego filantropa Georga Friedricha Abegga. W 1860 roku szpital przeniesiono na ulicę Nowe Ogrody 24. Rozwijał się systematycznie: kamień węgielny nowego budynku wmurowano 31 sierpnia 1871 roku (projekt: arch. Bruno Eberhardt, koszt 75 000 marek), otwarcie nastąpiło 17 marca 1875 roku przy ul. Nowe Ogrody 3–5. Do pracy przyjeżdżały diakonisy — zakonnice ewangelickie z Meklemburgii, czerpiące z ruchu zapoczątkowanego przez pastora Theodora Fliednera w Kaiserwerth (Nadrenia) w 1833 roku. W 1900 roku w szpitalu służyło 73 diakonisy; roczny przepływ pacjentów sięgał 1500–2000 osób.*

Wrzeszcz i Wejherowo — ewangelicka infrastruktura (XIX/XX w.)

Wrzeszcz (Langfuhr) rósł lawinowo: ok. 1899 roku miał prawie 20 000 mieszkańców, z czego 13 000 ewangelickich. Ich kościół — neogotycka Lutherkirche (dziś kościół Matki Odkupiciela) — poświęcona 6 października 1899 roku, proj. Gotthilf Ludwig Möckel, koszt ok. 250 000 marek.* W Wejherowie nowy kościół ewangelicki (1907–1909, dziś kościół św. Leona Wielkiego) zaprojektował Oskar Hoßfeld — tajny radca budowlany pruskiego Ministerstwa Robót Publicznych, odpowiedzialny za budownictwo kościelne i zabytkowe na wschodzie Niemiec. Kościół finansowany z ogólnopaństwowego pruskiego programu budowy świątyń ewangelickich.*
* lokalgeschichte.de/Langfuhr; pl.wikipedia.org (Oskar Hoßfeld); zabytek.pl (Wejherowo, kościół ewangelicki).

W 1817 roku król pruski Fryderyk Wilhelm III połączył luteranów z kalwinistami w jeden Kościół Ewangelicko-Unijny. Powód nie był teologiczny: sam był kalwinistą, a żona — królowa Luisa — luteranką. Razem nie mogli przystępować do komunii. Edykt dynastyczny stworzył nową instytucję, która miała wielkie konsekwencje dla Pomorza.3

W tym ewangelickim Gdańsku pruskim toczył się jednak cichy opór. Krzysztof Celestyn Mrongowiusz (ur. 1764 Olsztynek, zm. 1855 Gdańsk) był polskim kaznodzieją przy kaplicy Świętej Trójcy i lektorem języka polskiego w gdańskim Gymnasium Akademickim przez ponad pół wieku. Władze pruskie zlikwidowały lektorat — Mrongowiusz pisał petycje. W 1841 roku przekazał przyjacielowi Gustawowi Gizewiuszowi memoriał do króla pruskiego w sprawie swobód językowych dla Mazurów. Gizewiusz doręczył go wiosną 1842 roku. Walka przyniosła skutek: w 1844 roku przywrócono naukę języka polskiego w szkołach elementarnych na Pomorzu. W 1852 roku Towarzystwo Historyczno-Literackie w Paryżu nadało mu członkostwo — pismo z 24 II 1852 podpisał Adam Mickiewicz.3
Korekta: to nie był prywatny list Mickiewicza do Mrongowiusza, lecz oficjalne pismo THL Paryż. Oryginał prawdopodobnie w Bibliotece Polskiej w Paryżu.

Generalsuperintendentem prowincji Prusy Zachodnie w tym czasie był Wilhelm Reinhard (1860–1922). W 1920 roku, gdy Gdańsk stawał się Wolnym Miastem, nie wrócił do duszpasterstwa — wybrał politykę: stanął na czele konstytuanty WMG i został posłem nacjonalistycznej DNVP do Volkstagu. Po roku wyjechał do Szczecina jako generalny superintendent prowincji Pomorze. Umarł tam w grudniu 1922 roku. Jego następcą w WMG jako zwierzchnik Kościoła ewangelickiego (od 1921) został Paul Friedrich Max Kalweit (1867–1944) — już w nowej strukturze: Krajowego Związku Synodalnego.*
* Gedanopedia: Wilhelm Reinhard; pomeranica.pl; Wikipedia.de (Liste der Generalsuperintendenten in Danzig).

IVII RP — dwa kościoły, dwa oblicza ewangelicyzmu

W 1920 roku Pomorze Gdańskie wróciło do Polski. Dla ewangelickich mieszkańców oznaczało to nagłą zmianę pozycji: z wyznania dominującego w Prusach — do mniejszości w katolickim kraju. W Wejherowie liczba ewangelickich mieszkańców runęła z 2500 (1900) do 480 w ciągu jednej dekady.4

Wśród budowniczych nowej Gdyni nie brakowało Polaków wyznania ewangelickiego. W 1931 roku zebrali się, by powołać własną parafię KEA. 19 lipca 1931 roku w sali Szkoły Handlu Morskiego odbyło się pierwsze nabożeństwo Polskiego Zboru Ewangelicko-Augsburskiego. Komisariat Rządu przychylnie przyznał teren pod kościół i cmentarz. W 1937 roku parafia liczyła ok. 612 osób ewangelickiej polskiej narodowości w Gdyni (ok. 318 aktywnych).5

11 listopada 1938 roku — proboszcz gdyński ks. Jerzy Kahané odprawił pierwsze polskie nabożeństwo w Gdańsku od 67 lat.5

VWMG 1933–1942 — Kościół Wyznający kontra Deutsche Christen

Dojście NSDAP do władzy w WMG (50,1% w wyborach V 1933) zapoczątkowało próbę podporządkowania Kościoła nazistowskiej ideologii. Na czele gdańskiego Kościoła stanął bp Johannes Beermann — urodzony w Estonii, do NSDAP wstąpił 1 lutego 1932 roku (nr legitymacji: 926 777) jako „pierwszy towarzysz partyjny wśród gdańskich pastorów ewangelickich". Mianowany nie w wyborach, lecz przez biskupa Rzeszy. Intronizacja: 21 marca 1934 roku w kościele świętego Jana w Gdańsku — kościół udekorowany „wielkimi flagami ze swastyką". W 17 stycznia 1935 roku podpisał wcielenie gdańskiej młodzieży ewangelickiej do Hitlerjugend.6

Naprzeciwko stanął Kościół Wyznający (Bekennende Kirche). W 1933 roku, gdy naziści przejęli władzę, tylko 6 spośród 70 gdańskich pastorów ewangelickich zdecydowało się na opór. Jednym z tych sześciu był Kurt Walter (ur. 12.11.1892 w Gdańsku Wisłoujściu) — pastor Lutherkirche w Gdańsku Wrzeszczu od 1930 roku. Na synodzie w Barmen (V 1934) uchwalono: jedynym Panem Kościoła jest Chrystus. W Gdańsku do Kościoła Wyznającego zapisało się ok. 5000 osób.6

Kościół Wyznający zbierał się początkowo w kościele Trójcy Świętej i świętego Jana, od marca 1935 na stałe w kościele świętej Katarzyny. Wydawał okólnik „Rundbrief" demaskujący propagandę. Gdy gestapo robiło rewizje w domu Walterów, żona — Gertrud — zostawiała egzemplarze dla policjantów, żeby nie demolowali mieszkania.6

Kościół Wyznający prowadził krąg studencki — spotkania biblijne w różnych miejscach pod Gdańskiem. W 1939 roku gestapo zaczęło je nadzorować, a w 1940 weszło na jedno z zebrań i zarekwirowało dokumenty.6

W 1937 roku Walter dostał 3 miesiące więzienia i 1800 guldenów grzywny — za informowanie wiernych o sytuacji Kościoła. Na przesłuchaniu oświadczył: „Uznaję zarządzenie prezydenta policji za wrogie konstytucji naruszenie prawa do głoszenia Ewangelii."6 W Wielki Wtorek 1942 roku aresztowany po raz ostatni, trafił do bloku duchownych w KL Dachau, gdzie przeżył do wyzwolenia 3 IV 1945. Po wojnie napisał świadectwo: „Gott im Konzentrationslager" (1946). Trumna na jego pogrzebie w 1963 roku okryta była gdańską flagą.

Bp Beermann po 1945 złożył urząd i zamieszkał w Getyndze. Zmarł tam spokojnie 23 stycznia 1958 roku — bez żadnego procesu, bez żadnej denazyfikacji.

VICzerwiec 1939 — kamień węgielny i ostatnie nabożeństwo

W dniach 10–12 czerwca 1939 roku w Gdyni odbyła się wielka uroczystość: bp Juliusz Bursche wmurował kamień węgielny pod budowę kaplicy Polskiego Zboru Ewangelicko-Augsburskiego. Zebrano 16.337 złotych i 99 groszy. Projekt kościoła stworzył architekt Tadeusz Jędrzejewski (ur. 1898).5

3 sierpnia 1939 roku parafia podpisała akt kupna-sprzedaży działki. Na 29 dni przed wybuchem II Wojny Światowej.

VIIMartyrologia — 1939–1942

VIIIRok 1945 — koniec pewnego świata

Wiosną 1945 roku, w ciągu kilku tygodni, rozpadł się świat, który istniał przez cztery stulecia.

W maju 1945 roku Kościół Zbawiciela w Sopocie przekazano Kościołowi Katolickiemu, mimo że „większość ewangelików była jeszcze w Sopocie".2

Przejęcia w trzech falach: 1945 — konfiskata jako mienie poniemieckie; 1957–1959 — po wyjeździe Niemców do RFN/NRD; 23 VI 1971 — ustawa formalizująca przejęcia przez KRK.7

Cmentarze ewangelickie likwidowano decyzjami władz — pomimo protestów miejscowej ludności: Wejherowo, Tczew, Lębork, Kościerzyna, Chojnice.7 Cmentarz w Wejherowie (1826–1951) zamieniono w park, groby wyrównano, płyty nagrobne posłużyły jako materiał budowlany. W 2005 roku stanął głaz z napisem w polskim, niemieckim i kaszubskim:

IXDziś — Kościół który wzrasta

Kościół Zbawiciela (Heilandskirche, neobarok 1913–1919) w Sopocie przetrwał wojnę bez zniszczeń i we wrześniu 1945 roku wrócił do ewangelickich — jedyna ewangelicka świątynia odzyskana w Trójmieście. Dziś katedra diecezji.2 Drugi sopocki kościół ewangelicki (neogotyk 1901) przejęty 8 maja 1945 przez wojsko polskie, stał się kościołem garnizonowym pw. świętego Jerzego. Lutherkirche w Gdańsku Wrzeszczu — gdzie służył Kurt Walter — przejęte przez wojsko w 1945, dziś kościół garnizonowy Piotra i Pawła. Bazylika Mariacka — przekazana katolikom uchwałą Rady Miasta Gdańska 29 stycznia 1946 roku.

W listopadzie 1945 roku przybył do Sopotu ks. Edward Dietz — pierwszy proboszcz powojennej parafii. Przez 38 lat budował wspólnotę od podstaw.2 Po 1989 roku Kościół wyszedł z „syndromu oblężonej twierdzy": kościoły stały się miejscami koncertów, wystaw, teatrów — otwartymi na wszystkich.8

Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce liczy dziś ok. 70 tysięcy wiernych — ok. 0,2% społeczeństwa. Diecezja Pomorsko-Wielkopolska z siedzibą w Sopocie, pod opieką bp. Marcina Hintza, obejmuje Trójmiasto i całe Pomorze.8

Bp Hintz wyraził swoje marzenie — tytuł wywiadu udzielonego Marii Drapelli w Sopocie 9 listopada 2011 roku:

Nabożeństwa odbywają się w kościele Pokoju w Sopocie — jedynej ewangelickiej świątyni, która ocalała w Trójmieście. Tam ta historia trwa nadal.