18 listopada 1632 roku z gdańskiej oficyny przy ulicy w sercu miasta wyszła książka, która miała przeżyć swoich twórców o stulecia. Była to Biblia Gdańska — pierwszy protestancki przekład całego Pisma Świętego na język polski, dzieło zborów ewangelickich Rzeczypospolitej, wydrukowane w drukarni Andreasa Hünefelda.1 Powstała w mieście wielu narodów, wielu języków i — co wtedy nieoczywiste — wielu wyznań. To nad Motławą polszczyzna protestantów dostała swój kanon.
Gdańsk XVII wieku był jednym z największych i najbogatszych miast Rzeczypospolitej — portem, do którego ściągało zboże z połowy Europy Środkowej, i tyglem, w którym mieszały się niemiecki, polski, niderlandzki i łacina. Miasto miało własne drukarstwo, własną tradycję intelektualną i własną, w przeważającej mierze luterańską, tożsamość. Że właśnie tu wydrukowano polską Biblię, nie powinno dziwić. Gdańsk był jednym z nielicznych ośrodków, w których spotykały się jednocześnie kapitał, warsztat i wolność religijna potrzebne do takiego przedsięwzięcia.
✦ ✦ ✦Tej wolności sprzyjało prawo. Konfederacja warszawska z 1573 roku zagwarantowała w Rzeczypospolitej pokój religijny, czyniąc z państwa polsko-litewskiego jeden z najbardziej tolerancyjnych krajów ówczesnej Europy.2 W czasach, gdy w Niemczech i Francji trwały wojny wyznaniowe, a stosy płonęły od Hiszpanii po Anglię, polscy i pomorscy protestanci mogli tłumaczyć, drukować i czytać Pismo we własnym języku. Biblia Gdańska jest dzieckiem tej wolności — bez niej nie miałaby ani drukarni, ani czytelników.
Za samym przekładem stał człowiek nazwiskiem Daniel Mikołajewski — duchowny ewangelicko-reformowany, który kierował tłumaczeniem Nowego Testamentu i czuwał nad rewizją całości.1 Nie była to praca jednego pióra. Biblia Gdańska wyrosła ze współdziałania zborów protestanckich Rzeczypospolitej — i reformowanych, i luterańskich — które chciały mieć jeden, wspólny, wiarygodny tekst. Drukarzem był Andreas Hünefeld, kalwinista rodem z Halberstadtu, który osiadł w Gdańsku i tu prowadził swoją oficynę aż do śmierci w 1666 roku.1 Tłumacz, rewizorzy i drukarz należeli do różnych wyznań, a pracowali nad jedną księgą.
✦ ✦ ✦Biblia Gdańska nie pozostała wyłącznie księgą religijną. Przez kolejne stulecia była podstawowym przekładem dla polskich protestantów: czytano ją w domach, śpiewano z niej w kościołach, uczono z niej dzieci czytać. Kolejne pokolenia słyszały te same zdania i te same słowa, aż tekst znany na pamięć stał się dla nich oparciem codziennej mowy.
Rolę, jaką Biblia Gdańska odegrała dla polszczyzny protestantów, najłatwiej zrozumieć przez porównanie. Dla Niemców tym, co utrwaliło i ukształtowało język literacki, była Biblia Lutra. Dla polskich ewangelików tę samą funkcję pełnił przekład gdański — utrwalał słownictwo, składnię i frazę.1 W społeczności, która z biegiem czasu coraz częściej mówiła po niemiecku na co dzień, ta jedna księga trzymała przy życiu polskie słowo.
✦ ✦ ✦Czternastu z poprzedniego odcinka tego cyklu zginęło, walcząc o to, by w Gdańsku wolno było wierzyć po swojemu. Sto lat później ich miasto dało polskim protestantom księgę, której nie sposób odebrać, bo nosi się ją w pamięci i w mowie. Biblia Gdańska przetrwała zabory, wojny i zniknięcie świata, który ją wydał. To dzięki niej polszczyzna gdańskich ewangelików dotrwała tam, gdzie nie sięgnęły już ani mury, ani granice — w księdze, którą czytano przez trzysta lat.