Protestancki Gdańsk kojarzy się zwykle z jednym obrazem: potężne ceglane kościoły, bogate patrycjuszowskie ławy, organy huczące pod sklepieniem Mariackiego. Przez czterysta lat luteranizm był tu rzeczywiście wyznaniem większości. W cieniu tych wielkich świątyń, w wynajętych salach i prywatnych domach, w XIX i XX wieku zaczęły się jednak zbierać niewielkie grupy ludzi, którzy szukali Boga inną drogą — bez biskupów i bez chrztu niemowląt, za to z naciskiem na to, co nazywali osobistym nawróceniem. To historia tych mniejszości i tego, jak współtworzyły religijną mozaikę miasta nad Motławą.
Pierwsi przyszli baptyści. Ruch narodził się w Niemczech: w 1834 roku w Hamburgu Johann Gerhard Oncken założył pierwszą gminę, kładąc fundament pod baptyzm w Europie kontynentalnej.1 Stamtąd idee dotarły na Pomorze wraz z ludźmi pracy. Pierwszy zbór baptystów w regionie powstał nie w wielkim Gdańsku, lecz w Tczewie: erygowano go 27 marca 1859 roku. Jego zalążkiem byli robotnicy, którzy od około 1856 roku budowali nad Wisłą wielki most. (To znamienne, jak często nowe wyznania szły tymi samymi szlakami co kolej, przemysł i robotnicze migracje.)
✦ ✦ ✦W samym Gdańsku pierwszy chrzest baptystyczny odbył się 2 października 1864 roku.1 Trzeba pamiętać, czym był ten chrzest dla baptystów — nie obrzędem nad niemowlęciem, lecz świadomą decyzją dorosłego człowieka, zanurzeniem całego ciała na znak osobistego wyboru wiary. To właśnie odróżniało ich od luterańskiej większości najmocniej. Formalnie zbór gdański erygowano 12 grudnia 1875 roku — liczył wtedy 116 członków, a jego kaznodzieją był Wilhelm Schulz. Siedzibę znaleziono przy ulicy Jopengasse 16 — dzisiejszej Piwnej, w samym sercu Głównego Miasta, o rzut kamieniem od kościoła Mariackiego.
Niespełna pokolenie później dołączyli adwentyści. Adwentyzm Dnia Siódmego — wspólnota oczekująca rychłego powtórnego przyjścia Chrystusa i święcąca sobotę zamiast niedzieli — zapuścił w Gdańsku korzenie 19 marca 1897 roku, gdy powstał tu pierwszy zbór liczący zaledwie jedenaście osób.2 Ta garstka okazała się jednak trwała. Około 1920 roku Gdańsk stał się siedzibą struktury organizacyjnej adwentystów — miejscem, z którego zarządzano wspólnotą znacznie szerszą niż samo miasto.
✦ ✦ ✦Najpóźniej, i może najbarwniej, pojawili się zielonoświątkowcy. Stało się to za sprawą jednego człowieka — Gustawa Herberta Schmidta (1891–1958), misjonarza związanego z amerykańskimi Zborami Boże (Assemblies of God). 2 marca 1930 roku Schmidt otworzył w Gdańsku, przy ulicy Grobla, Gdański Instytut Biblijny.3 Była to jedna z pierwszych zielonoświątkowych uczelni w całej Europie Środkowo-Wschodniej — miejsce, gdzie kształcono kaznodziejów i misjonarzy ruchu, który stawiał na żywe, emocjonalne doświadczenie wiary i działanie Ducha. Wolne Miasto Gdańsk, z jego mieszanką narodów i swobodą, jaką dawało położenie między państwami, okazało się dla takiej szkoły zaskakująco dobrym gruntem.
Te trzy tak różne wspólnoty łączyło kilka cech. Wszystkie były „wolnymi” Kościołami — niezwiązanymi z państwem, opartymi nie na przynależności z urodzenia, lecz na świadomym przystąpieniu. Kładły nacisk na osobiste nawrócenie i chrzest dorosłych jako wybór, a wierni tworzyli zwartą wspólnotę, w której znali się po imieniu. W mieście, gdzie dominowały luteranizm i obok niego kalwinizm, te małe zbory były czymś nowym — religią z wyboru, a nie z dziedzictwa.4
✦ ✦ ✦Takie historie łatwo przeoczyć. Liczby były skromne: jedenastu adwentystów, stu kilkunastu baptystów, garstka studentów Instytutu Biblijnego. Na tle dziesiątek tysięcy luteranów to niemal niewidoczne ślady. To one jednak sprawiają, że Gdańska nie da się opowiedzieć jako miasta jednej wiary. Pod powierzchnią protestanckiej większości żyło kilkanaście różnych wspólnot, a każda szła do tego samego Boga własną drogą.
Wojna i rok 1945 zmiotły ten świat razem z niemieckim Gdańskiem — kościoły, zbory, szkoły i ludzi. Mozaika, którą składano przez sto lat, rozsypała się w kilka miesięcy. Zanim zniknęła, pokazywała jednak, że wielkie i jednolite na pozór protestanckie miasto nigdy nie było jednolite naprawdę. Obok głównej drogi biegły inne — węższe i mniej uczęszczane.