Każdy naród marzy o swoim wielkim eposie — o opowieści, która tłumaczy, skąd przyszedł i dlaczego jest sobą. Grecy mieli Homera, Finowie Kalevalę, Polacy „Pana Tadeusza". Kaszubi, mały lud bez własnego państwa, długo takiego dzieła nie mieli. Aż pojawił się ksiądz z okolic Wejherowa, który postanowił im je dać — i niemal mu się to udało.
Leon Heyke urodził się 10 października 1885 roku we wsi Cierznia pod Wejherowem, w sercu kaszubskich Nordów.1 Wybrał drogę kapłańską, ale obok sutanny nosił w sobie drugie powołanie — poety. Po święceniach wędrował przez kolejne parafie: Lignowy, Gdańsk, Chmielno, Stężycę, Kartuzy, by na dłużej osiąść w Kościerzynie, gdzie przez kilkanaście lat uczył religii i francuskiego w seminarium nauczycielskim.1 (Wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu nie był proboszczem w Kielnie — z tą wsią łączy go jedynie symboliczny grób obok mogił rodziców.)
✦ ✦ ✦Dziełem jego życia stał się poemat „Dobrogost i Miłosława" — kaszubski epos osnuty wokół legendy o średniowiecznym księciu i jego miłości, z tłem pogańsko-wczesnochrześcijańskiego Pomorza, z olbrzymami zwanymi stolemami rodem z ludowej mitologii.2 Heyke pisał go przez niemal dwie dekady, ogłaszając fragmenty w czasopismach. Język tego poematu był świadomie archaiczny, dostojny, jakby sięgał do czasów, gdy Pomorze dopiero rodziło swoich bohaterów. To była próba stworzenia kaszubskiego mitu założycielskiego — i, trzeba przyznać, próba w dużej mierze udana.
Heyke nie działał sam. Należał do pokolenia Młodokaszubów — grupy skupionej wokół Aleksandra Majkowskiego i jego czasopisma „Gryf", która na początku XX wieku postanowiła, że kaszubskość przestanie być tylko mową chłopów i rybaków, a stanie się świadomą, dumną tożsamością kulturową, z własną literaturą, własnym programem, własnymi marzeniami.2 Heyke był w tym gronie głosem epickim — tym, który sięgał po wielką formę.
✦ ✦ ✦A potem przyszedł wrzesień 1939 roku. Dla kaszubskiej i polskiej inteligencji Pomorza nadejście Niemców oznaczało wyrok. W ramach akcji eksterminacyjnej zwanej Intelligenzaktion Selbstschutz i SS systematycznie mordowali nauczycieli, księży, działaczy, urzędników — całą warstwę, która nadawała wspólnocie kierunek. Heyke został aresztowany na początku września. Zginął 16 października 1939 roku, rozstrzelany w Lesie Szpęgawskim koło Starogardu Gdańskiego — jednym z miejsc kaźni pomorskiej inteligencji.1 (Bywa mylnie wiązany z Piaśnicą — to inne miejsce zbrodni; Heyke zginął w Szpęgawsku.) Miał pięćdziesiąt cztery lata.
Pełne wydanie „Dobrogosta i Miłosławy" ukazało się dopiero po jego śmierci. Tak często bywa z eposami: ich autorzy nie dożywają chwili, gdy dzieło zaczyna żyć własnym życiem. Heyke zdążył je napisać — nie zdążył zobaczyć, jak wchodzi do kanonu kaszubskiej literatury.
✦ ✦ ✦Jest coś gorzko symbolicznego w tym, że poeta, który chciał dać Kaszubom mit o dawnych, dumnych Pomorzanach, sam stał się częścią najczarniejszego rozdziału ich nowożytnych dziejów. Zbrodnia pomorska 1939 roku wymordowała w ciągu kilku tygodni znaczną część kaszubskiej elity — i Heyke zginął jako jeden z wielu, ksiądz wśród księży, nauczyciel wśród nauczycieli. Ale po nim został epos. A epos, raz napisany, jest trudniejszy do zabicia niż człowiek. Dlatego dziś, gdy Kaszubi czytają o Dobrogoście i Miłosławie, czytają też — między wierszami — o swoim poecie z lasu.