16 lipca 1724 roku ulicami Torunia szła katolicka procesja ku czci Matki Boskiej Szkaplerznej. Jej droga wiodła obok protestanckiego kościoła św. Jakuba. W tłumie gapiów stał uczeń luterańskiego Gimnazjum, który — gdy niesiono Najświętszy Sakrament — nie zdjął czapki.1 Był to gest drobny, który dziś nikogo by nie zgorszył, ale tamtego lata, w mieście podzielonym między dwie wiary, wystarczył za zarzewie konfliktu. Zaczepił chłopca uczeń z kolegium jezuickiego, doszło do wymiany słów, a potem do bójki. Od tej szkolnej bójki zaczął się jeden z najgłośniejszych konfliktów religijnych osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej.
Toruń był wtedy miastem dwóch światów. Bogate, mieszczańskie, w przeważającej części luterańskie — należało do Prus Królewskich, do Rzeczypospolitej, ale żyło własnym rytmem, z silną tradycją reformacyjną i znakomitym protestanckim Gimnazjum. Obok niego działało jednak kolegium jezuickie, czołówka katolickiej kontrreformacji. W jednym mieście stykały się więc dwie szkoły i dwie wiary, a napięcie między nimi narastało od lat.
✦ ✦ ✦Bójka między uczniami nie zgasła. Przeciwnie — rozlała się na ulice i przerodziła w wielodniowe zamieszki. Po którejś z kolejnych zaczepek protestancki tłum, rozjuszony i już nie do opanowania, wdarł się na teren kolegium jezuickiego. Dewastowano budynki, niszczono wyposażenie, splądrowano kaplicę.1 To był moment, w którym lokalny spór o czapkę stał się sprawą państwową. Zniszczenie katolickiego kolegium przez protestancki tłum w katolickiej Rzeczypospolitej nie mogło pozostać bez odpowiedzi — i odpowiedź przyszła z całą surowością ówczesnego prawa.
Sprawę przejął sąd królewski. Wyrok zapadł ciężki: na śmierć skazano burmistrza — prezydenta miasta — Johanna Gottfrieda Roesnera (Rösnera), a wraz z nim dziewięciu mieszczan.1 Logika oskarżenia była twarda: skoro tumult wybuchł w protestanckim mieście, odpowiada za niego protestancki magistrat, który nie zapanował nad tłumem. Roesner, człowiek, który zarządzał miastem, miał zapłacić głową za to, czego nie powstrzymał. Egzekucję wykonano 7 grudnia 1724 roku.
✦ ✦ ✦Wieść o toruńskich wyrokach rozeszła się daleko poza granice Rzeczypospolitej. W protestanckiej Europie wybuchło oburzenie. W obronie Torunia wypowiadały się dwory protestanckie, sprawa stała się tematem dyplomatycznych not i pamfletów.2 Nadano jej nazwę, która miała w sobie cały ciężar oskarżenia: tumultus Thoruniensis — krwawy sąd toruński. Dla wielu w Niemczech, Anglii czy krajach skandynawskich stało się to dowodem, że katolicka Rzeczpospolita prześladuje swoich protestantów. (Echo było tak głośne, że sprawę przywoływano w europejskiej publicystyce jeszcze przez całe dziesięciolecia — choć skala realnego nacisku zagranicznych dworów na Warszawę pozostaje przedmiotem dyskusji historyków.)
Sprawiedliwa ocena tych wydarzeń jest trudna — i właśnie dlatego warto jej spróbować. Z jednej strony stał tłum, który zniszczył cudzą świątynię; przemoc religijna nie miała wtedy jednego wyznania. Z drugiej — wyrok śmierci na burmistrza za to, że nie opanował zamieszek, był karą nieproporcjonalną nawet w oczach wielu współczesnych. Nie był to konflikt, w którym jedna strona miała w pełni rację. To historia miasta, w którym dwie wspólnoty przestały umieć ze sobą żyć, oraz państwa, które zamiast je pogodzić, sięgnęło po najsurowszą karę.
✦ ✦ ✦Dla protestantów Pomorza i Prus Królewskich tumult toruński był ostrzeżeniem, którego nie dało się zignorować. Konfederacja warszawska z 1573 roku — jeden z pierwszych w Europie aktów gwarantujących pokój między wyznaniami — wciąż formalnie obowiązywała. Ale Toruń pokazał, że w warunkach kontrreformacyjnego natarcia te gwarancje mogą okazać się papierem. Skoro głowa burmistrza dużego, autonomicznego miasta nie była bezpieczna, to czyja była?
Gdańsk — najpotężniejsze protestanckie miasto nad Bałtykiem — patrzył na Toruń z niepokojem. Sam uniknął podobnego losu: chroniły go potężne fortyfikacje, ekonomiczna siła i sprawna dyplomacja, której Toruń nie miał w równym stopniu. Ale i Gdańsk żył odtąd w cieniu toruńskich wydarzeń, świadom, że mur i przywileje są tylko tak trwałe, jak wola tych, którzy je respektują. Drobny incydent z procesji z 1724 roku odbił się więc na sytuacji protestantów w całych Prusach Królewskich i pokazał, jak krucha bywała wówczas religijna koegzystencja.