Z okresu od 24 lipca 1590 roku do 8 marca 1945 roku znamy nazwiska dziewiętnastu duchownych, którzy sprawowali urząd proboszcza w ewangelickiej parafii w Zagórzycy.1 Lista jest długa i niemal wyłącznie męska — Driese, Vanselow, Hahn, Calsow, Borchardt — kolejne pokolenia pastorów, którzy chrzcili, konfirmowali i grzebali mieszkańców tej pomorskiej wsi przez ponad trzy i pół wieku. Ostatnie nazwisko na tej liście należy jednak do kobiety. To Annemarie Winter, której samodzielna posługa duszpasterska przypadła na lata drugiej wojny światowej — i która zapisała się w dziejach regionu jako, jak ujmuje to autor cyklu, „pierwsza w regionie duchowna”.2
Jej los domyka historię całej wspólnoty. By go zrozumieć, trzeba najpierw poznać miejsce, w którym przyszło jej służyć — i które po niej, i po jej parafianach, miało już nigdy nie być takie samo.
✦ ✦ ✦Zagórzyca — z niemiecka Sageritz — leży około dwunastu kilometrów na wschód od Słupska, na skraju doliny, którą płynie rzeka Charstnica.3 Nazwa wsi wywodzi się po prostu od wyrażenia „za górą”, a dawne zapisy z dokumentów brzmiały kolejno: Sagerick, Zaghertcze, Sageritz. Najstarsze znane źródła datują założenie miejscowości na drugą połowę XIII wieku. Powstała tu wtedy warownia, która kontrolowała trakt prowadzący ze Słupska do Lęborka — a Lębork leżał już wówczas na terytorium państwa krzyżackiego. Zamek stał prawdopodobnie na wzgórzu, którego część w tradycji ludowej nazywano „Ceterberg”.
Dzieje tej warowni to opowieść o granicy, która przez stulecia dzieliła Pomorze. W 1401 roku przedstawiciele rodziny Kutzeke sprzedali osadę księciu Bogusławowi VII, a na początku XV wieku — na prośbę Krzyżaków — nastąpiło zburzenie zamku. Książę Bogusław VIII rozpoczął jego odbudowę, lecz prace przerwano, przypuszczalnie wskutek interwencji słupszczan. Legenda głosiła, że to właśnie mieszkańcy Słupska zniszczyli stojące już mury zamkowe; pozostały po nich wielkie ilości kamienia.3 Ten kamień jeszcze powróci w tej opowieści — bo z niego, po wiekach, wzniesiono dzisiejszy kościół. W 1440 roku Bogusław VIII przekazał Zagórzycę w lenno miastu Słupsk, a w 1556 roku, jako lenno od księcia Barnima, wieś otrzymał ewangelicki biskup kamieński Bartłomiej Suawe.
✦ ✦ ✦Reformacja dotarła do Zagórzycy wraz z postanowieniami sejmu trzebiatowskiego z 1534 roku, którymi nauka księdza doktora Marcina Lutra zaczęła obowiązywać w całym Księstwie Pomorskim.4 Pierwszy kościół we wsi był jednak znacznie starszy: jego powstanie datuje się na rok 1284. Źródła pisane potwierdzają, że w Sageritz istniała świątynia, w której głoszono kazania po niemiecku — prosta drewniana konstrukcja, postawiona prawdopodobnie na miejscu wcześniejszego obiektu kultu pogańskiego. Z czasem zgromadziła ona cenne wyposażenie: pozłacany srebrny kielich komunijny z 1603 roku ze scenami ukrzyżowania na sześciokątnej stopce (zaginął w 1945 roku), trzy dzwony, z których jeden nosił napis „Christian Tim Anno 1661”, oraz cynkową misę chrzcielną z 1681 roku.4
Około 1820 roku drewniany kościół spłonął od uderzenia pioruna. W latach 1830–1844 wzniesiono na jego miejscu świątynię, która stoi do dziś — zbudowano ją po części z kamienia pozostałego po dawnym zamku. Początkowo był to prosty, prostokątny obiekt bez wieży; wieżę dobudowano w 1903 roku, a zakrystię dopiero po wojnie.4 W jego murach zachował się neogotycki ołtarz główny z olejnym obrazem „Ukrzyżowanie”, baldachim ambony, neogotycka empora i prospekt organowy. Ten kościół — wzniesiony z kamieni zburzonej warowni — przetrwał wszystko, co miało dopiero nadejść.
✦ ✦ ✦Zanim jednak przyszła katastrofa, Zagórzyca przeżyła swój własny, krótki moment w wielkiej historii Europy. W czasach wojen napoleońskich wieś wraz z przyległymi terenami odegrała ważną rolę. 18 marca 1807 roku rozegrała się tu bitwa.5 Pruski oddział majora Schilla, pod dowództwem porucznika Brünnowa, zaskoczył kwaterujący we wsi oddział kawalerii saskiej i polskiej, którym dowodził generał Michał Sokolnicki — żołnierze ci walczyli wówczas u boku Napoleona. Starcie zaczęło się w samej wsi, a potem przeniosło na pola między Zagórzycą a Mianowicami. W walkach poległo trzydziestu dwóch i rannych zostało dwudziestu pięciu kawalerzystów; siedmiu żołnierzy wzięto do niewoli pruskiej, a oddział polsko-saski został rozproszony.
O potyczce tej zachował się ślad w korespondencji najwyższej rangi. Marszałek François Joseph Lefebvre w liście do Napoleona z 20 marca 1807 roku donosił, że wysłany w połowie marca w stronę Szczecina oddział kawalerii saskiej i pospolitego ruszenia polskiego, w sile około stu pięćdziesięciu szabel, „został w okolicy Słupska napadnięty przez grupę partyzantów”.5 Upamiętnieniem starcia stał się obelisk wzniesiony przez Związek Weteranów przy szosie łączącej Zagórzycę z Mianowicami, postawiony z funduszy przekazanych przez cesarzową Niemiec Augustę Wiktorię. Sama cesarzowa osobiście odsłoniła pomnik we wrześniu 1910 roku, przy okazji wizyty pary cesarskiej w Słupsku. Napis głosił — w wolnym tłumaczeniu — że jazda Schilla „zwyciężyła Polaków na żołdzie Napoleona”.5 Tak pamięta zwycięzca; my odnotowujemy jedynie, że na tych polach zginęli ludzie po obu stronach.
✦ ✦ ✦W okresie międzywojennym Zagórzyca przeżywała rozkwit. Powstał ogromny młyn wiatraczny obsługujący także okoliczne wsie, gospodarstwa rolne rozrosły się, działała prężna gospoda wiejska, której właściciel Ferdinand Groth należał do najzamożniejszych mieszkańców.6 Życie kulturalne, jak na wiejską osadę, było dobrze rozwinięte: działało koło teatralne i orkiestra — kontrabas, skrzypce, puzon, klarnet, trąbka — która często uświetniała uroczystości kościelne. W 1937 roku pięćdziesiąt lat istnienia obchodził parafialny chór mieszany, skupiający wówczas siedemdziesięciu czterech członków. W 1940 roku kościół w Zagórzycy obsługiwał około dwóch tysięcy ewangelików z kilkunastu okolicznych miejscowości.6 Była to żywa, ludna, śpiewająca wspólnota — i w takiej właśnie wspólnocie, w kwietniu 1942 roku, rozpoczęła samodzielną posługę Annemarie Winter.
✦ ✦ ✦Przyszła na świat 15 marca 1912 roku w Wanne-Eickel, w rodzinie pastorskiej.7 Jej ojciec, ksiądz Karl August Ludwig Winter, był proboszczem, później dyrektorem seminarium kaznodziejskiego w Soest i superintendentem; jej brat, ksiądz Friedrich Winter, dosłużył się wysokich godności w Kościele ewangelickim w Berlinie i Brandenburgii. Annemarie ukończyła w 1926 roku liceum żeńskie w Soest, a następnie studiowała teologię — w Szkole Teologicznej w Bethel, na uniwersytecie w Berlinie i na uniwersytecie w Erlangen. Miała przy tym drugie powołanie: w latach 1935–1936 studiowała śpiew w konserwatorium norymberskim i występowała jako śpiewaczka operowa w Berlinie.7 Głos, który ćwiczyła na scenie, miał jej później służyć w zupełnie innym miejscu.
Od 1937 roku podjęła zawodową pracę w Kościele Pomorskim. Najpierw był to wikariat i — jak precyzuje źródło — „kościelna pomoc dla kobiet” w Szczecinie, Białogardzie i Stanominie; w 1939 roku zdała drugi egzamin kościelny.7 Trzeba tu zatrzymać się przy słowach, bo nazewnictwo bywa mylące. W tym miejscu i czasie — Kościół staropruski lat trzydziestych i czterdziestych — pełna ordynacja kobiet na równi z mężczyznami nie była jeszcze normą; kobiety z wykształceniem teologicznym pełniły zwykle posługę w randze wikariuszki, z węższymi uprawnieniami. I tak właśnie określa Annemarie Winter wcześniejszy odcinek cyklu, poświęcony Głowczycom: „ks. Annemarie Winter, wikariuszka (1939–1942)” (nr 6-7-8/2022). W odcinku o Zagórzycy autor nazywa ją wprost „ks.” i „pierwszą w regionie duchowną”. Nie rozstrzygamy tu formalnego stopnia jej urzędu — odnotowujemy oba zapisy źródła i pewny fakt, że sprawowała samodzielną posługę duszpasterską.
Od października 1939 do kwietnia 1942 roku Winter prowadziła wikariat i zastępowała proboszcza w Głowczycach.8 Potem przyszła Zagórzyca: od kwietnia 1942 do marca 1945 roku pełniła tu samodzielną pracę duszpasterską. 3 maja 1942 roku — zapis w innym miejscu źródła podaje 3 maja 1943 roku — została wprowadzona w urząd przez superintendenta Otto Gehrkego, zwierzchnika diecezji Słupsk–Stare Miasto.8 Od 1 kwietnia 1943 roku doszła do tego równoległa pomoc duszpasterska w sąsiedniej parafii w Damnie oraz nabożeństwa w prywatnej kaplicy dworskiej w Damnicy. Przez ostatnie lata wojny była więc duszpasterką trzech wspólnot naraz — w czasie, gdy mężczyzn po prostu zaczynało brakować.
✦ ✦ ✦Przyszedł rok 1945. 8 marca, gdy do Zagórzycy wkroczyli żołnierze sowieccy, Annemarie Winter podjęła decyzję, która zaważyła na całym jej życiu: została z parafianami.9 Mogła uciekać, jak uciekały wówczas tysiące mieszkańców Pomorza. Nie uciekła. Źródło notuje rzecz osobliwą i poruszającą zarazem: żołnierze, zaskoczeni widokiem kobiety–księdza, zostawili ją w spokoju — choć we wsi trwał rabunek, gwałty i pijaństwo. Z grupą parafianek dotarła do Słupska, by połączyć się z innymi duchownymi.
Tam jej droga się urwała. 11 marca 1945 roku Annemarie Winter została aresztowana na ulicy wraz z dwiema koleżankami — nauczycielkami — i wywieziona do obozu w Chojnicach, a następnie przetrzymywana w Działdowie.9 Od kwietnia do września 1945 roku więziono ją w łagrze Kopiejsk na Syberii Zachodniej, gdzie wykonywała ciężkie prace w odkrywkowym górnictwie węgla brunatnego i przy budowie torów kolejowych. I tu wraca jej głos — ten ćwiczony niegdyś na operowej scenie. W obozie odprawiała nabożeństwa i wygłaszała rozmyślania biblijne; ostatnie rozważanie Słowa Bożego wygłosiła 2 września 1945 roku.9 Sześć dni później, 8 września 1945 roku, zmarła z wycieńczenia na gruźlicę w Kopiejsku koło Czelabińska. Miała trzydzieści trzy lata.
Tak kończy się lista dziewiętnastu duchownych Zagórzycy. Ostatnie nazwisko — kobiety, która została, gdy inni odeszli, i która zwiastowała Ewangelię nawet w łagrze — domyka dzieje parafii, jakiej już nie ma.
✦ ✦ ✦Bo wspólnota, której służyła, rozpadła się wraz z nią. 1 czerwca 1951 roku erygowano w Zagórzycy parafię rzymskokatolicką pod wezwaniem świętego Józefa, a poewangelicki kościół, zbudowany niegdyś z kamieni zamku, przeszedł w nowe ręce.10 Najsmutniej obszedł się jednak czas z cmentarzem. Cmentarz w Zagórzycy powstał w centrum wsi, w otoczeniu kościoła; pierwotnie zajmował znaczną przestrzeń wokół świątyni i miał nieregularny kształt.11 Znajdowały się na nim gęsto ustawione krzyże wyznaczające mogiły, a wiele z nich otaczały żeliwne, ażurowe ogrodzenia.
Po wojnie teren cmentarza oczyszczono z nagrobków, a pozostałości kamieni nagrobnych wykorzystano do wzniesienia ogrodzenia wokół kościoła — istniejącego do dziś.11 Obszar dawnego cmentarza w części służy dziś jako miejsce współczesnych pochówków. Z pierwotnego zagospodarowania zachowały się dwie bramy wejściowe oznaczone datami 1929 i 1936 oraz fragment krzyża z nagrobka Reinholda Wenzlaffa, pochowanego w 1944 roku. Pamiątką dawnego cmentarza jest granitowy pomnik ku czci pochowanych w latach 1485–1948, z marmurową tablicą z napisem w trzech językach — niemieckim, polskim i angielskim.11 Zachował się też liczny starodrzew: klony, lipy, dąb.
I tak została z Zagórzycy garść kamieni, kilka bram z wykutą datą, krzyż jednego człowieka i drzewa, które pamiętają więcej niż ludzie. A pośród tych śladów — pamięć o duchownej, która nie odeszła. Pomorze nieraz traciło swoje świątynie i swoich pasterzy. Tę jedną pasterkę warto wymienić z imienia: Annemarie Winter, która została z tymi, których jej powierzono, i zwiastowała im Słowo aż do końca.