Białogarda — niemiecki Belgard, w najstarszych zapisach Belegrad i Belgart, raz nawet Bealagora, „Biała Góra" — jest najstarszą dającą się udokumentować miejscowością powiatu lęborskiego.1 To po niej cały prawy brzeg Łeby otrzymał nazwę „kasztelania Belgard". Wieś leży na zboczu wzgórza, u stóp którego strumień Pranz spływa ku Łebie, a ukształtowanie terenu — strome zbocza, sztuczne nasypy — zdradza dawne grodzisko. Dawny zamek przylegał wprost do dzisiejszego cmentarza; nasyp lud nazywa do dziś „Bollwerkiem", choć od stuleci nie ma tam żadnego wału. Kasztelanię Belgard wymieniono źródłowo już w 1209 roku, a w bratobójczej wojnie księcia Świętopełka z Raciborem (1248) gród służył temu drugiemu za warownię. Pod władzą zakonu krzyżackiego Białogarda zeszła do rzędu wsi czynszowych; przywilej lokacyjny otrzymała 13 grudnia 1354 roku.
Kościół miał tu rodowód jeszcze starszy.2 Według kronikarza Schwengla pierwotnie stała tu jedynie zamkowa kaplica świętego Marka; w 1257 roku wymieniono dwóch księży, Andrzeja i Wojciecha, zapewne kapelanów zamkowych, z których jeden obsługiwał także pobliski kościół świętego Jerzego. Po upadku zamku obie kaplice popadły w ruinę i przy lokacji wsi w 1354 roku o kościele parafialnym jeszcze nie wspomniano. Powstał on jednak w ciągu następnych czterdziestu lat, bo około 1400 roku figuruje już jako kościół dobrze uposażony — co więcej, **najwyżej opodatkowany w całym dekanacie**: płacił biskupowi dwie i pół marki rocznie i ściągał dziesięcinę z parafii liczącej pięćdziesiąt łanów.
✦ ✦ ✦Reformacja wkroczyła tu wcześnie i — jak wszędzie na tej ziemi — od dołu.3 Gdy w 1540 roku biskup Mikołaj Dzierzgowski przyjechał obejrzeć swoje dobra w powiecie lęborskim, starsi parafii — Weiher i Krockow z Roszczyc — stawili mu opór, a o Krockowie zapisano nawet, że biskupie pieniądze ściągał z gminy siłą. Katolicka wspólnota była już wówczas w pełnym rozkładzie. W 1541 roku powołano tu ewangelickiego kaznodzieję, Johanna Starosta — i przez sto lat kościół białogardzki przeżywał rozkwit. Był **kościołem macierzystym Łebienia**, służyło w nim dwóch duchownych: jeden głosił kazania po niemiecku, drugi po polsku, „ponieważ — jak zanotowano — większość szlacheckich wsi jest polska".
I wtedy przyszedł rok 1644.3 Mimo że nie było już komu w nim służyć po katolicku, kościół wraz z gruntami odebrano ewangelikom i zwrócono katolikom. Białogarda była — obok Garczegorza — jedną z zaledwie dwóch parafii powiatu, w których kontrreformacja naprawdę odzyskała świątynię. Skutek był jednak osobliwy: ewangelicka gmina po prostu się rozproszyła. Część wiernych przeszła do Charbrowa, część do Janowic (Gr. Jannewitz), inni do Garczegorza. Cała parafia rozpłynęła się po sąsiednich kościołach, a odzyskany przez katolików budynek nie miał kto wypełnić.
✦ ✦ ✦Dalsze losy kościoła to historia powolnego gaśnięcia.4 Mimo „zwrotu" budynek niszczał; zapomniano nawet jego wezwania, które odnaleziono dopiero w 1766 roku (Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny). W końcu świątynia runęła, a miejsce po niej znaczyła już tylko stojąca na piaszczystym wzgórzu, mocno pochylona wieża. W niej — co szóstą niedzielę — odprawiano nabożeństwa aż do 1834 roku. W 1837 roku cały inwentarz przeniesiono do fary w Lęborku, w 1845 dokonano rozbiórki, a w schematyzmie diecezji chełmińskiej z 1848 roku **Białogarda jako filia Lęborka została uznana za wygasłą**. Katolikom pozostał grunt plebański, działka w Łebieniu (sprzedana 1874), stary cmentarz — na którym od dawna chowali się i ewangelicy — oraz dzwony. Te ostatnie ewangelicka gmina odkupiła w 1900 roku za pięćset marek, czym wygasły ostatnie roszczenia katolickie do dawnego placu kościelnego.
Ewangelicy Białogardy przez ponad stulecie żyli więc bez własnej świątyni.4 Zmarłych grzebali na katolickim cmentarzu, mszalne opłaty oddawali proboszczowi w Lęborku, a po części — aż do 1884 roku — do Rozłazina. W 1782 roku zbudowali sobie ewangelicki dom szkolny, który w braku kościoła służył też celom nabożeństwowym. Dopiero w 1890 roku, dzięki staraniom późniejszego superintendenta Bogdana, Białogarda otrzymała ewangelicki kościół — sprzężony z parafią w Łebieniu i podległy temu samemu duchownemu. Wkrótce rozbudowano go o wieżę i absydę; poświęcenie odbyło się 21 grudnia 1902 roku.
✦ ✦ ✦Tak domyka się historia najstarszego kościoła powiatu — tego, który niegdyś był najbogatszy, a zgasł najzupełniej.5 Pochylona wieża na piaszczystym wzgórzu, gmina rozproszona do trzech sąsiednich wsi, sto lat pogrzebów na cmentarzu, którego dzwony trzeba było w końcu odkupić — i dopiero po dwóch i pół wieku nowy kościół. Łuk dziejów Białogardy to w miniaturze łuk całego prawego brzegu Łeby: świetność średniowiecznej parafii, łagodne przejście na luteranizm, gwałtowne odebranie świątyni w połowie XVII wieku i cierpliwe, ciche trwanie wspólnoty, która przez stulecia modliła się w szkole, by wreszcie — u progu XX wieku — znów mieć swój dom Boży.