Granica biegła Łebą. Większość parafii na prawym brzegu rzeki należała nie do pomorskiej diecezji kamieńskiej, lecz do odległego biskupstwa włocławskiego (kujawskiego, zwanego też leslawskim), które obejmowało je przez pomorski archidiakonat i dekanat lęborski.1 Trzy z tych wsi były nie tylko kościelnie podległe biskupowi — były wprost jego własnością ziemską: Charbrowo, Osieki oraz Łebieniec (niem. Charbrow, Ossecken, Labenz). Biskup włocławski był tu więc panem gruntowym, choć siedział o kilkaset kilometrów dalej, nad Wisłą.
Najstarsze z tej trójki były Osieki.2 Dokument z 25 marca 1284 roku wymienia już kapłana z Osiek — wieś miała więc własny system parafialny i czynne duchowieństwo wcześniej niż Charbrowo. Z opisu w rejestrze dziesięciny biskupiej z 1402 roku wynika, że obejmowała dwanaście i pół łana z okładem, folwark biskupi, rozległy rewir łowiecki — a do tego, jako jedyne dobro w okolicy, prawo do bursztynu (Bernsteingerechtigkeit). To była zamożna, samodzielna włość kościelna nad samym morzem.
✦ ✦ ✦Kłopot polegał na tym, że biskupi prawie tu nie bywali.1 Kiedy w 1540 roku przyjechał biskup Łukasz Górka, by obejrzeć swoje pomorskie posiadłości, zastał — jak zapisano — wszystko już „w pełnym rozkładzie”; Reformacja zdążyła ogarnąć te strony. O jego następcy, biskupie Mikołaju Wolskim, monografia notuje zdanie z dawnego źródła łacińskiego: venationi oppido deditus ne festivis quidem diebus pepercit — „tak był oddany łowom, że nie szanował nawet świąt”.2 I właśnie ten biskup-myśliwy w 1566 roku sprzedał wszystkie trzy dobra — Charbrowo, Łebieniec i Osieki — Ernstowi von Weiher; rzekomo dlatego, że przynosiły mu same koszty bez dochodu, w istocie zaś dlatego, że biskupia władza była tu już doszczętnie podkopana. Datę transakcji źródła podają rozmaicie (1556, 1557, 1564, 1566); Schultz uznaje za prawdziwą dopiero rok 1565/1566, gdyż Wolski objął biskupstwo w 1565 roku. Część opracowań wiąże początek sprzedaży Charbrowa z poprzednim biskupem.
W kupującym kryła się osobliwa ironia. Ernst von Weiher wychowany był po luterańsku, a po przeniesieniu się na obszar Korony stał się gorliwym katolikiem.3 Jego bratanek i następca tego samego imienia pozostał natomiast wierny ewangelii. W 1605 roku Demetrius (Döring) Weiher sprzedał Osieki wraz z Charbrowem i Wittenbergiem (dziś Białogóra) Jerzemu von Krockow — i Osieki pozostały blisko dwieście lat w rękach Krockowów. Pod ołtarzem tamtejszego kościoła urządzono rodowy grobowiec; spoczął w nim między innymi Reinhold Gneomar von Krockow, starosta lęborski. Jednego z Krockowów, porucznika Jerzego, pochłonęła w 1757 roku bitwa pod Lissą. Wieś dwukrotnie strawił ogień — w wielkim pożarze spłonęły całe Osieki, ocalał tylko dolny trzon wieży kościelnej; odbudowano i dwór, i świątynię.
✦ ✦ ✦Charbrowo trafiło do biskupów włocławskich jeszcze w 1286 roku, gdy nadał im je książę Mściwoj II.4 Po Krockowach, w 1660 roku — tuż po pokoju oliwskim — kupił je Lorenz Christoph von Somnitz, brandenburski poseł na rokowaniach w Oliwie. Odtąd Charbrowo pozostało w rękach rodu von Somnitz aż do 1945 roku, a pałac, którego najstarsze części są dziełem kanclerza Somnitza, wzniesiono w roku 1660.
I tu zaczyna się rzecz w dziejach ziemi lęborskiej wyjątkowa.4 Patron Charbrowa, ród von Somnitz, wyznawał bowiem kalwinizm — wyznanie reformowane, nie luterańskie. Gdy w 1669 roku, po zawaleniu się starej świątyni, wzniesiono kosztem 4904 talarów nowy kościół (ze starego, niegdyś katolickiego, ocalał tylko prezbiterium), stał się on przez pierwsze trzydzieści lat przedmiotem nieustannego sporu między luterańską szlachtą ziemi a reformowanym fundatorem i właścicielem.5 Po zaniku katolicyzmu okoliczna ludność uważała kościół za luterański — jego rozległa parafia obejmowała niemal samych luteran — a sąsiednia szlachta rościła sobie do niego prawo. Somnitz jednak, powołując się na zasadę cuius regio eius religio, nie chciał uszczuplać swojego patronatu. Ostre napięcie między luteranami a reformowanymi raz po raz rozpalało waśnie. W końcu nawet zwierzchnik krajowy, sam reformowany, a wreszcie i sam właściciel przyjęli pogląd, że kościół należy zwrócić luteranom — pod warunkiem, że rodowi von Somnitz oddana zostanie część kosztów budowy (dwa tysiące talarów), by mógł postawić własną reformowaną kaplicę dworską. Do wypłaty jednak nigdy nie doszło.
Przez kilkadziesiąt lat, od 1671 do 1736 roku, czynni byli w Charbrowie wyłącznie duchowni reformowani; inna część wyznawców trzymała się zboru w Świartowie.5 Za czasów nadstarosty von Grumbkowa (1718–1752) reformowani otrzymali salę w zamku, a ich kaznodzieja został pastorem zamkowym; z czasem urząd ten — wobec znikomego udziału wiernych — wygasł, a opiekę duszpasterską przejął pastor z Krokowej. Dopiero w 1817 roku unia połączyła oba wyznania. Na ścianie kościoła tkwiło niegdyś żelazo na szyję — Halseisen — w które jeszcze w XVIII wieku zakuwano publicznie pokutujące kobiety przed zgromadzoną gminą.
✦ ✦ ✦Najdłużej trwała w Charbrowie nie kwestia wyznania, lecz języka.4 Surowo ewangelicka ludność z wielkim uporem trzymała się mowy kaszubskiej. Nabożeństwa długo odprawiano na przemian w dwóch językach, choć kazania głoszono nie po kaszubsku, lecz w wysokim dialekcie polskim. Jeszcze w 1736 roku ludność polska przeważała; w 1803 roku do konfirmacji przystąpiło już tylko pięćdziesięcioro troje dzieci niemieckich wobec dwanaściorga polskich, a w 1809 roku zarzucono polską naukę przedkonfirmacyjną. Ostatnie kaszubskie nabożeństwo odprawił około 1870 roku emerytowany już pastor Boryczewski; ostatnia kaszubskojęzyczna parafianka, sędziwa kobieta, zmarła w lipcu 1873 roku.4 Wśród darów kościoła monografia wymienia wielką Biblię z 1672 roku, ołtarz odnowiony w 1737 roku i dzwon z 1740 roku, a o czasach najdawniejszych, katolickich, przypomina kielich z XVI wieku.
Tak wygląda historia trzech wsi jednego biskupa, który nigdy w nich nie mieszkał, a sprzedał je wtedy, gdy jego władza dawno już była tu pusta. Mieści się w niej luteranin wychowany na katolika, kalwiński kościół pośrodku luterańskiego morza i powolne zamieranie kaszubskiego kazania, którego ostatnim świadkiem była stara kobieta z 1873 roku. Osieki, Charbrowo i Łebieniec — dziś wsie gminy Wicko — niosą w nazwach pamięć po granicy, która niegdyś biegła Łebą, dzieląc dwa biskupstwa, dwie diecezje i, na krótko, dwa protestanckie wyznania.