Ewangelickie Pomorze · miejsca i ludzie

Wieś, która nie ustąpiła

Gdy w 1644 roku odebrano ewangelikom kościół w sąsiedniej Białogardzie, część rozproszonej gminy znalazła schronienie w Janowicach. Tutejszy kościół, wzmiankowany już w 1400 roku, pozostał ewangelicki — bo jego patroni, „surowo ewangeliccy" panowie von Jannewitz, nie ustąpili. Już w 1569 roku posługiwał tu pastor wyświęcony wprawdzie przez biskupa kujawskiego, ale w istocie już luteranin. Z filii Garczegorza Janowice stały się samodzielnym kościołem macierzystym, a dzisiejsza neogotycka świątynia z 1882 roku przechowała ołtarz z 1623 i chrzcielnicę z 1629 roku.
Czas czytania ~7 min · źródła w przypisach

Janowice — niemiecki Groß Jannewitz, w źródłach polskich Janowiec — to stara osada, wzmiankowana już przy nadaniu sąsiedniego Rettkewitz około 1335–1341 roku.1 Wielki mistrz Winrich von Kniprode nadał wieś Janowitz w okręgu belgardzkim wraz z Kamelowem braciom Wirkosławowi i Jesce na prawie magdeburskim (1 stycznia 1354) — a więc staroosiadłym pomorskim szlachcicom. W 1398 roku rozdzielono Janowice Wielkie i Małe; w 1437 roku wieś liczyła trzydzieści łanów. Od tej rodziny — von Jannewitz — wzięła nazwę, a ona dzierżyła swoje gniazdo aż do końca XVII wieku. Później przeszło ono do feldmarszałka von Natzmera (zmarłego bezpotomnie w 1739 roku), potem do rodu von Czapski, a w 1799 roku do hrabiów von der Osten, którzy utworzyli tu majorat (1892) i utrzymali Janowice do 1945 roku.

Kościół wzmiankowano po raz pierwszy w 1400 roku; płacił wówczas biskupowi pół marki rocznie, należał więc do mniejszych parafii.2 Co ciekawe, jeszcze w 1583 roku figurował w spisach jako kościół katolicki — choć pastor wymieniony tu w 1569 roku, mimo że wyświęcony przez biskupa kujawskiego, musiał już być ewangelikiem, działał bowiem wcześniej jako luterański kaznodzieja gdzie indziej. Monografia Schultza nazywa go w jednym miejscu „Zetzmalka", w innym — w spisie duchownych — „Mathias de Corona" (1569); zapis nazwiska w źródle jest niejednolity.

✦ ✦ ✦

O trwałości tego kościoła zdecydował patronat.2 Panami Janowic byli „surowo ewangeliccy" — jak ich określono — panowie von Jannewitz. Gdy w 1644 roku ustał ewangelicki kościół w Białogardzie, jego rozproszeni wierni trzymali się również Janowic. Świątynia długo uchodziła za filię Garczegorza, ale już w 1784 roku była samodzielnym kościołem macierzystym. Tak wieś, która „nie ustąpiła", stała się punktem zbornym dla wygnanych z sąsiedztwa i ośrodkiem własnej parafii — wprost przeciwnie niż Białogarda, którą odebrano, czy Garczegorze, które zwrócono katolikom.

Dzisiejszy kościół zbudowano w 1882 roku z cegły, w stylu neogotyckim.3 Przechował on jednak rzeczy znacznie starsze: nastawę ołtarzową z 1623 roku, z nazwiskami Janewitz i Natzmerin, oraz chrzcielnicę z 1629 roku, ufundowaną przez ród Pirch. To nazwiska tych samych szlacheckich rodów, których upór utrzymał kościół przy ewangelii — wpisane w ołtarz i w kamień chrzcielnicy. Sąsiednie Janowice Małe (Klein Jannewitz, dziś Janowiczki), oddzielone już w 1398 roku, były wsią chłopską należącą do parafii w Janowicach Wielkich.

✦ ✦ ✦

Trzy sąsiednie wsie — trzy różne losy.3 Białogardzie odebrano kościół i gmina się rozproszyła; Garczegorze kontrreformacja zwróciła katolikom; Janowice obroniły się, bo za ich kościołem stali patroni, którzy nie chcieli ustąpić. Wieś, która nie ugięła się przed presją, stała się schronieniem dla rozproszonych i macierzą okolicznych ewangelików. A jej ołtarz z 1623 roku i chrzcielnica z 1629 — starsze niż dzisiejsze mury — wciąż noszą imiona rodów: Jannewitz, Natzmer, Pirch. To dzięki ich uporowi kościół w Janowicach przez stulecia pozostał ewangelicki.

Janowice to jeden z setek ewangelickich śladów na mapie Pomorza. Zobacz, gdzie są pozostałe.
Atlas Dziedzictwa Ewangelickiego Pomorza →
← wszystkie odcinki cyklu „Ewangelickie Pomorze: miejsca i ludzie”

PrzypisySkąd to wiemy

  1. Janowice (Groß Jannewitz, pol. Janowiec) — wzmianka przy nadaniu Rettkewitz (ok. 1335–1341); nadanie przez wielkiego mistrza Winricha von Kniprode braciom Wirkosławowi i Jesce na prawie magdeburskim (1 stycznia 1354); rozdzielenie Janowic Wielkich i Małych 1398; 30 łanów w 1437; ród von Jannewitz do końca XVII w., następnie von Natzmer (zm. 1739), von Czapski, od 1799 von der Osten (majorat 1892) — za: Franz Schultz, »Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern« (Lauenburg 1912), s. 365–366; posiadanie wsi przez von der Osten do 1945: Janowice (Wikipedia).
  2. Wzmianka o kościele 1400 (½ marki biskupowi); pastor 1569 (wyświęcony przez biskupa kujawskiego, lecz już ewangelik); „surowo ewangeliccy" patroni von Jannewitz; trzymanie się tutejszego kościoła przez ewangelików po ustaniu kościoła w Białogardzie (1644); status filii Garczegorza, od 1784 samodzielna macierz — za: Schultz (1912), s. 366–367 oraz s. 164–165 (spis duchownych).
  3. Dzisiejszy kościół z 1882 roku (neogotyk, cegła), z nastawą ołtarzową 1623 (Janewitz, Natzmerin) i chrzcielnicą 1629 (Pirch); Janowice Małe (Klein Jannewitz, dziś Janowiczki) jako wieś chłopska parafii Janowice — za: Schultz (1912), s. 366–367; styl i wezwanie obecnego (katolickiego) kościoła św. Józefa: Janowice (Wikipedia). Janowice leżą dziś w gminie Nowa Wieś Lęborska, w powiecie lęborskim.

Materiał opracowano na podstawie monografii Franza Schultza „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern” (Lauenburg 1912) — źródła niemieckiego z epoki, cytowanego krytycznie, w tonie ekumenicznym. Polskie nazwy miejscowości ustalono współcześnie; nazwiska zapisano w formie z monografii.