Ewangelickie Pomorze · miejsca i ludzie

Parafia z drugiego brzegu

Rozłazino leżało na lewym brzegu Łeby — a więc nie pod biskupem włocławskim, lecz kamieńskim. Reformacja dotarła tu wcześnie, a w 1571 roku wizytator napomniał parafian za czary i zabobon. W 1641 roku kontrreformacja odebrała kościół, a tutejszy pastor musiał ustąpić do Zinzelitz. Potem świątynię duszpasterzowali cystersi z Oliwy, aż popadła w ruinę. Dzisiejszy kościół z 1840 roku przechował stary dzwon z gotyckim napisem: „Pomóż Boże — cokolwiek zaczynamy, niech dobry koniec zyska".
Czas czytania ~8 min · źródła w przypisach

Zakon krzyżacki przy pierwszej lokacji wsi, 6 lipca 1356 roku, próbował nadać jej zgermanizowaną nazwę Rosenberg — ale nie miał z tym szczęścia, podobnie jak z samym osadnictwem.1 Komtur gdański Sweder von Bollandt wydał Rozłazino na prawie chełmińskim; sołtysami zostali Richard i Sulke, a system kościelny ufundowano od razu, przeznaczając cztery łany na plebanię (Wedem). Wieś jednak nie prosperowała: około 1400 roku zamiast pięćdziesięciu łanów miała tylko czterdzieści jeden, a w 1437 roku — ledwie dwanaście. Mieszkańcy sami tłumaczyli niepowodzenie tym, że przy lekkiej glebie mniejszy nadział nie wystarczał, więc w 1438 roku przeliczono wieś z łanów na włóki podwójne. „Stanęli przed nami mieszkańcy wsi Rozłazino — głosi dokument — i przedłożyli, jak wieś z dnia na dzień podupada i niszczeje".

Najważniejsza dla nas jest jednak przynależność kościelna.2 Kościół w Rozłazinie należał do **diecezji kamieńskiej** w Pomorzu — i dlatego przed Reformacją nie figuruje wśród kościołów biskupstwa włocławskiego (leslawskiego), do którego należał prawy brzeg Łeby. To parafia „z drugiego brzegu". Że istniała dawno, dowodzi zachowany z 1414 roku akt pojednania między tutejszym proboszczem a jego bratem; przy odnowieniu przywileju plebanię wymierzono na dwie wolne włóki, czyli cztery łany chełmińskie.

✦ ✦ ✦

Reformacja rozlała się nad Rozłazinem bardzo wcześnie.3 Już w 1571 roku gminę wizytował generalny superintendent Stummelius — i parafianie dostali od niego ostre napomnienie za gusła, rozpustę, czary i inne wykroczenia. Gdyby upomnienia z ambony i na osobności nie pomogły, nazwiska niepoprawnych miały być zgłaszane generalnemu superintendentowi, „a gdy doniesie się o nich Jego Książęcej Mości, Jego Mość weźmie to surowo, aby inni nabrali wstrętu". To rzadkie, dosadne spojrzenie na dyscyplinę kościelną na pograniczu — luterańska parafia, w której pastor zmagał się jeszcze z całym dawnym światem ludowych przesądów. Ewangelicki system parafialny obejmował w 1637 roku czternaście miejscowości.

I tu, jak na prawym brzegu, przyszedł rok 1641.3 Wskutek kontrreformacji kościoły patronatu krajowego zwrócono katolikom, a dotychczasowy ewangelicki proboszcz, Jakob Grulicke, musiał ustąpić do Zinzelitz. Katolicki kościół — odłączony od wygasłej diecezji kamieńskiej i przypisany do włocławskiej — początkowo wcielono do parafii lęborskiej, ale długo duszpasterzowali go cystersi z Oliwy (w 1738 roku Edmund Schlesinger). Według wizytacji z 1683 roku był już tak zrujnowany, że pozostały zeń tylko ruiny i nie można było odprawiać nabożeństw; czasem głoszono jeszcze kazanie pod wieżą. Parafian wezwano, by złożyli się na odbudowę.

✦ ✦ ✦

Dzisiejszy kościół zbudowano w latach 1840–1841 i poświęcono w październiku 1841 roku.4 Do 1864 roku był filią Lęborka, a samodzielną parafią stał się dopiero na mocy aktu erekcyjnego z 28 listopada 1864 roku. Przechował jednak rzecz starszą niż wszystkie te przewroty: stary dzwon z wyraźnymi gotyckimi minuskułami, czytanymi od prawej do lewej, z napisem — „Hulf Got weys was weyr beginne das ys eyn gut ende gewynne". Po polsku: „Pomóż, Boże — [obyśmy wiedzieli] co zaczynamy, by to dobry koniec zyskało".

Historia Rozłazina jest lustrzanym odbiciem parafii prawego brzegu.4 Ta sama Reformacja, ta sama kontrreformacja roku 1641 — tyle że pod innym biskupem i w innej diecezji, kamieńskiej, która zresztą już wówczas nie istniała. Dzwon, starszy od wszystkich tych zwrotów i kontr­zwrotów, wciąż prosi Boga o dobre zakończenie. I po trzech wiekach samych początków parafia, którą kontrreformacja odebrała, doczekała się w końcu własnego kościoła i własnego pastora.

Rozłazino to jeden z setek ewangelickich śladów na mapie Pomorza. Zobacz, gdzie są pozostałe.
Atlas Dziedzictwa Ewangelickiego Pomorza →
← wszystkie odcinki cyklu „Ewangelickie Pomorze: miejsca i ludzie”

PrzypisySkąd to wiemy

  1. Lokacja Rozłazina (Roslasin) 6 lipca 1356 roku przez komtura gdańskiego Swedera von Bollandt, nieudana próba nazwy Rosenberg, prawo chełmińskie, sołtysi Richard i Sulke, fundacja plebanii na 4 łanach; podupadanie wsi (ok. 1400 — 41 łanów, 1437 — 12 łanów) i 2. przywilej z 1438 roku z przeliczeniem na włóki podwójne wraz z cytatem z dokumentu — za: Franz Schultz, »Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern« (Lauenburg 1912), s. 421–422.
  2. Przynależność kościoła w Rozłazinie do diecezji kamieńskiej (nieobecność wśród kościołów biskupstwa włocławskiego przed Reformacją); akt pojednania między proboszczem a jego bratem z 1414 roku; plebania wymierzona na 2 wolne włóki (4 łany chełmińskie) — za: Schultz (1912), s. 422–423 oraz s. 161 (parafie lewego brzegu Łeby należące do diecezji kamieńskiej).
  3. Wczesne rozprzestrzenienie Reformacji; wizytacja generalnego superintendenta Stummeliusa 1571 i napomnienie parafian za gusła, rozpustę i czary (z cytatem o zgłaszaniu niepoprawnych); ewangelicki system parafialny obejmujący 14 miejscowości w 1637 roku; kontrreformacja 1641 — zwrot kościołów patronatu krajowego katolikom i ustąpienie pastora Jakoba Grulickego do Zinzelitz; duszpasterzowanie przez cystersów z Oliwy (1738 Edmund Schlesinger); ruina kościoła wg wizytacji 1683 — za: Schultz (1912), s. 422–423.
  4. Dzisiejszy kościół z lat 1840–1841 (poświęcony X 1841); filia Lęborka do 1864, samodzielna parafia od 28 listopada 1864 roku; stary dzwon z gotycką inskrypcją czytaną od prawej do lewej „Hulf Got weys was weyr beginne das ys eyn gut ende gewynne" — za: Schultz (1912), s. 423. Rozłazino leży dziś w gminie Łęczyce, w powiecie wejherowskim; w czasach Schultza należało do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg). Tłumaczenie inskrypcji dzwonu jest przybliżone — średniowieczna dolnoniemiecka formuła nie ma jednego ustalonego polskiego brzmienia.

Materiał opracowano na podstawie monografii Franza Schultza „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern” (Lauenburg 1912) — źródła niemieckiego z epoki, cytowanego krytycznie, w tonie ekumenicznym. Polskie nazwy miejscowości ustalono współcześnie; nazwiska zapisano w formie z monografii.