Ewangelickie Pomorze · miejsca i ludzie

Kościół wielu rodów

Sarbsk nigdy nie był samodzielną parafią — a przecież ma jeden z ciekawszych kościołów ziemi lęborskiej. Mały szlachecki kościół dworski rodu Sarbskich stał się luterański tak wcześnie, że już w 1583 roku nie figurował wśród kościołów katolickich. Jego dzisiejszą postać ukończono w 1598 roku wspólnym kosztem okolicznych rodów — Jatzkowów, Röpków, Selawów i Weiherów — a urząd nauczyciela i kościelnego dziedziczyła w nim jedna rodzina przez sto pięćdziesiąt lat.
Czas czytania ~7 min · źródła w przypisach

Sarbsk był w dawnych czasach kaszubskim majątkiem panieńskim z daniną w naturze, a jego nazwa występuje w źródłach w zniekształconych formach: Scharbische, Serbsz, Serpsk.1 Od majątku wziął nazwę ród Sarbskich (Zarbski, a nawet Herbst). W 1402 roku figuruje w rejestrze dziesięciny biskupiej jako Scharbische, a w 1423 roku książę Bogusław nadał „trzem braciom Serpskim w Serpsku" posiadanie dóbr. Sarbscy dzierżyli tu udział aż po początek XIX wieku; przy hołdach z 1605 i 1608 roku wymieniono Piotra i Jürgena, a Jürgen Sarbski występował jako marszałek na zjazdach szlacheckich (sejmikach). Z lęborskiego sądu ziemskiego wiemy nawet, że pewien właściciel Serpska zagroził jakiemuś myśliwemu i trafił za to do wieży — ale dobrzy przyjaciele z Nawitz i Gartkewitz go wykupili.

Dzieje miejscowości towarzyszą dziejom małego kościółka.2 Jako kościół dworski mógł powstać dopiero po 1400 roku (w najstarszym wykazie kościołów jeszcze go nie ma), ale już w czasach katolickich — bo kronikarz Damalewicz w 1642 roku reklamuje go jako kościół katolicki. Pod rządami Sarbskich wcześnie został jednak przywiedziony do Kościoła luterańskiego i w 1583 roku nie figuruje już wśród kościołów katolickich w sprawozdaniach wizytacyjnych. Rok 1598 na chorągiewce dachowej oznacza ukończenie dzisiejszej świątyni.

✦ ✦ ✦

I tu kryje się to, co w Sarbsku najciekawsze: kościół był dziełem wielu rodów naraz.2 W budowie z 1598 roku uczestniczyły sąsiednie rodziny szlacheckie — Jatzkowów, Röpków i Selawów; uwiecznili się tu również Weiherowie, częścią przez napisy nagrobne, częścią przez herby. Rzeźbiony ołtarz z Ukrzyżowaniem i Wieczerzą Pańską sprawiono najwyraźniej wspólnym kosztem okolicznych i przynależnych rodów. O ich obecności świadczą też mosiężne lichtarze z nazwiskami Röpków (1598), Jatzkowów (1598) i Selawów (1600) oraz inskrypcje nagrobne tajnego radcy von Natzmera (zmarłego 1742) i Konstancji Elżbiety von Dargolewski (zmarłej 1768).

Sarbsk nigdy nie był jednak samodzielną parafią.3 W spisie ewangelickich parafii z 1637 roku w ogóle go nie wymieniono — nawet jako filii Łeby; dopiero w opisie ziem z 1658 roku wspomniano go jako filię Łeby, wraz z dobrami Sarbsk, Schönehr i Łebieniec. Kazania głoszono tu tylko co trzecią niedzielę, aż do czasów najnowszych; w 1789 roku nadal jako filia Łeby, później urzędowo jako kościół sukursalny, a obecnie nabożeństwo odprawia się co drugą niedzielę. Z kościołem ściśle związana była rodzina Sylvestrów, w której urząd nauczyciela i kościelnego był dziedziczny przez sto pięćdziesiąt lat. Do utrzymania kościelnego i nauczyciela zobowiązane było też Uhlingen, którego młynarze mają tu swoje miejsce pochówku.

✦ ✦ ✦

Sarbsk opowiada więc inną odmianę ewangelickiej historii niż wielkie parafie macierzyste.3 Nie było tu walki o świątynię ani dramatu odebrania — był mały kościół, który kilka rodów wspólnie zbudowało i wspólnie utrzymywało, gdzie kazanie przychodziło co trzecią niedzielę, a urząd kościelnego przechodził z ojca na syna przez półtora wieku. Przetrwał Reformację i kontrreformację niemal niezauważony — właśnie dlatego, że był mały, wspólny i szlachecki. Kościół wielu herbów, ocalony cierpliwością rodzin, które go otaczały.

Sarbsk to jeden z setek ewangelickich śladów na mapie Pomorza. Zobacz, gdzie są pozostałe.
Atlas Dziedzictwa Ewangelickiego Pomorza →
← wszystkie odcinki cyklu „Ewangelickie Pomorze: miejsca i ludzie”

PrzypisySkąd to wiemy

  1. Sarbsk (Sarbske) jako kaszubski majątek panieński; zniekształcone formy nazwy; ród Sarbskich (Zarbski, Herbst); rejestr dziesięciny biskupiej 1402; nadanie księcia Bogusława „trzem braciom Serpskim" 1423; Sarbscy przy hołdach 1605 i 1608, Jürgen Sarbski marszałkiem sejmików; epizod z uwięzieniem w wieży i wykupem — za: Franz Schultz, »Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern« (Lauenburg 1912), s. 424–425.
  2. Kościół dworski powstały po 1400 roku, w czasach katolickich (Damalewicz 1642), wcześnie przywiedziony do luteranizmu (1583 nieobecny wśród kościołów katolickich); rok 1598 na chorągiewce jako ukończenie dzisiejszej świątyni; udział rodów Jatzkow, Röpke, Selaw oraz Weiherów (napisy, herby); rzeźbiony ołtarz (Ukrzyżowanie, Wieczerza); mosiężne lichtarze Röpków (1598), Jatzkowów (1598), Selawów (1600); inskrypcje nagrobne von Natzmera (zm. 1742) i von Dargolewski (zm. 1768) — za: Schultz (1912), s. 425–426 oraz s. 161 (późniejszy rodowód kościoła).
  3. Brak samodzielnej parafii: nieobecność w spisie 1637, wzmianka jako filia Łeby dopiero 1658 (z dobrami Sarbsk, Schönehr, Łebieniec); kazania co 3. niedzielę, status kościoła sukursalnego, obecnie nabożeństwo co 2. niedzielę; dziedziczny przez 150 lat urząd nauczyciela-kościelnego rodziny Sylvestrów; zobowiązanie Uhlingen i pochówek tamtejszych młynarzy — za: Schultz (1912), s. 426. Sarbsk leży dziś w gminie Wicko, w powiecie lęborskim, nad jeziorem Sarbsko.

Materiał opracowano na podstawie monografii Franza Schultza „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern” (Lauenburg 1912) — źródła niemieckiego z epoki, cytowanego krytycznie, w tonie ekumenicznym. Polskie nazwy miejscowości ustalono współcześnie; nazwiska zapisano w formie z monografii.