Reformacja dotarła do Elbląga prędko — pisma Marcina Lutra rozchodziły się po hanzeatyckim porcie nad rzeką Elbląg już na początku lat dwudziestych XVI wieku, a wielu mieszczan przyjęło nową naukę z przekonaniem.1 Przełom przyszedł w roku 1525. Rada miejska zakazała dominikanom głoszenia kazań w należącym do nich kościele Najświętszej Marii Panny oraz nocnego dzwonienia na msze; przeor i lektor opuścili miasto, zabierając ze sobą cenniejszy sprzęt liturgiczny. Kilka dni później doszło do buntu pospólstwa przeciw zdominowanej przez patrycjat radzie. Król Zygmunt I, dla uporządkowania spraw, powołał komisję — z biskupem warmińskim na czele, bo Elbląg leżał w granicach tej właśnie diecezji — która ukarała winnych i ogłosiła statuty z artykułami wymierzonymi przeciw nowinkom religijnym.
Do pierwszych elbląskich reformatorów Agathon Harnoch zalicza Macieja Bienwalda ze Śląska, dawnego karmelitę z Gdańska, który przyjąwszy naukę Lutra został w roku 1525 wezwany do Elbląga. Już w następnym roku zakazano mu jednak głoszenia kazań; nie wiadomo nawet, czy nauczał w kościele Mariackim, czy w domach prywatnych. Bienwald odszedł do Hohenstein i zmarł tam jako pastor w 1573 roku.2
Decydująca okazała się jednak nie gorączka pierwszych lat, lecz cierpliwość. Dopiero w roku 1557 miasto otrzymało od króla Zygmunta Augusta przywilej udzielania komunii pod dwiema postaciami, a 1558 roku po raz pierwszy rozdano ją w ten sposób w kościele Najświętszej Marii Panny — który tym samym stał się główną świątynią luterańskiego Elbląga.3 Największą przeszkodą dla zwolenników reformacji był do końca biskup warmiński, kardynał Stanisław Hozjusz, jeden z czołowych umysłów katolickiej odnowy, który toczył o dusze elblążan bezskuteczny bój.
✦ ✦ ✦Sercem ewangelickiego miasta pozostawała fara — kościół Najświętszej Marii Panny, najwybitniejsza świątynia Elbląga. Jej początki sięgają XIII wieku: w 1238 roku mistrz krajowy zakonu krzyżackiego Hermann Balk nadał dominikanom plac pod klasztor, by objęli duszpasterstwo w nowo założonym mieście, a nadanie potwierdzili kolejno legat papieski Wilhelm z Modeny w 1242 roku i wielki mistrz Henryk von Hohenlohe w 1246, zezwalając zakonnikom na wzniesienie ceglanego kościoła — początkowo bez wieży.4 Budowano długo i z trudem, bo z ofiar i w wolnych chwilach; najstarszym zabytkiem świątyni jest płyta nagrobna dwóch braci Wesseling, zmarłych w 1395 i 1405 roku. W lipcu 1504 roku pożar strawił chór z ołtarzem, lecz jeszcze w tym samym roku świątynię odbudowano.
Harnoch opisuje farę z lubością znawcy: korpus o sklepieniu gwiaździstym wspartym na trzech ośmiobocznych filarach, krużganek wzdłuż nawy północnej, przedsionek z gotyckim sklepieniem krzyżowym, dwadzieścia dziewięć okien o rozmaitej wysokości.5 W przyległym do krużganka refektarzu — zwanym też „Izbą Mowy" (Sprachkammer) — za czasów polskiego panowania zbierała się rada miejska, gdy podczas nabożeństwa zachodziła pilna sprawa, dokładnie tak samo jak przy kościele Mariackim w Gdańsku. Nad nią mieściła się biblioteka klasztorna, której resztki przechowywano jeszcze w XIX wieku w zakrystii.
Przejście fary w ręce ewangelików miało ścisłą datę. „3 kwietnia 1542 roku Bartholomäus Herwig i brat Valentinus Schubert przekazali radzie, pismem opatrzonym pieczęcią konwentu, dominikański klasztor i kościół Mariacki, z prośbą, by ich — jako starych, ubogich i opuszczonych przez współbraci i przeora ludzi — otoczono opieką" — relacjonuje Harnoch.6 Kościół oddano wówczas nabożeństwu ewangelickiemu, a klasztor przeznaczono na szkołę i mieszkania dla urzędników kościelnych. Pełna sakramentalna zmiana dokonała się jednak — jak całym mieście — dopiero w niedzielę Oculi 1558 roku, gdy w farze po raz pierwszy udzielono Wieczerzy Pańskiej pod obiema postaciami.
„Odtąd nabożeństwo ewangelickie odprawiano w tym kościele nieprzerwanie." — za: Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen…" (1890)
Z kazalnicy Mariackiej przemawiali ludzie nieprzeciętni. Harnoch wymienia spośród duchownych pracujących naukowo Balthasara Vogta (1630–1654), który ułożył agendę używaną jeszcze za jego czasów w elbląskich kościołach przy nabożeństwach popołudniowych i tygodniowych, oraz Cyriacusa Martiniego (1676–1682), autora zbiorów kazań o barokowo rozbudowanych tytułach.7 Pierwszym powołanym tu ewangelickim proboszczem był w 1555 roku Valentin Sarcerius — musiał jednak miasto opuścić za sprawą biskupa Hozjusza i wrócił dopiero wtedy, gdy Elbląg uzyskał królewski przywilej religijny.
✦ ✦ ✦Elbląg luterański nie poprzestał na jednej świątyni. Przy kościele Mariackim działał ściśle z nim związany kościół Świętego Ducha — dawna świątynia szpitalna, wzniesiona wkrótce po założeniu miasta przy zamku, wraz ze szpitalem.8 Po reformacji świątynia szpitalna stała się farą Świętego Ducha z własnym, samodzielnym proboszczem; jako pierwszego wymienia Harnoch od roku 1587 Salomona Wannoviusa, który głosił kazania po polsku. Polskojęzyczna ludność Elbląga była bowiem wówczas dość liczna, a gdy później jej ubywało, w dwie niedziele nauczano po polsku, w trzecią po niemiecku — aż w XIX wieku posługa polska niemal całkiem zanikła i nabożeństwa w kościele Świętego Ducha obsługiwali kolejno trzej duchowni od św. Marii.
Dawne kościoły katolickie przejmowano kolejno na potrzeby protestanckiej wspólnoty. Kościół Świętej Anny wyrósł z dawnej kaplicy zwanej „Jerozolimą"; obecną świątynię zaczęto wznosić w 1610 roku z materiału po dawnym kościele św. Jakuba, ukończono w 1619, a pierwsze kazanie wygłoszono w niej 29 sierpnia tegoż roku.9 Stała pod patronatem magistratu — jak zresztą niemal wszystkie elbląskie świątynie ewangelickie. Z kolei kościół Trzech Króli, wzmiankowany już w 1341 roku, służył wspólnocie Nowego Miasta; gotycka budowla została rozebrana w 1881 roku, a na jej miejscu w latach 1882–1885 wzniesiono nowy, neogotycki gmach, do którego przeniesiono dawny ołtarz. Czwartym w tym zespole był niewielki kościół Bożego Ciała, użytkowany latem, podczas gdy zimą nabożeństwa odprawiano w ogrzewanej izbie modlitewnej; świątynię tę udostępniono z czasem także staroluteranom, którzy nie przyjęli pruskiej unii kościelnej.10
✦ ✦ ✦Najtrwalszym pomnikiem ewangelickiego Elbląga okazała się jednak nie świątynia, lecz szkoła. Z inicjatywy holenderskich protestantów, którzy latem 1531 roku — na zaproszenie księcia pruskiego Albrechta — osiedli nad rzeką Elbląg, rada miejska postanowiła powołać humanistyczną uczelnię w duchu reformacji. Decyzję podjęto uchwałą w 1532 roku, a uroczyste otwarcie Gimnazjum Elbląskiego nastąpiło 29 września 1535 roku.11 Była to pierwsza szkoła średnia założona na ziemiach ówczesnej Rzeczypospolitej.
Pierwszym rektorem został Wilhelm Gnapheus (1493–1569), holenderski humanista i dramaturg, jeden z owych przybyszów, którzy przynieśli nad Bałtyk zachodnioeuropejską myśl reformacyjną.12 Pierwszą siedzibę szkoła znalazła w gmachu poklasztornym po elbląskich brygidkach. Uczono w niej filozofii i łaciny, początków greki, a także podstaw medycyny, prawa i teologii; gimnazjum zyskało uznanie daleko poza Prusami, głównie dzięki energii rektora. Działało nieprzerwanie aż do 1772 roku — granicznej daty pierwszego rozbioru, którą cały nasz cykl traktuje jako kres dawnego, samorządnego świata ewangelickich miast pruskich.
Przy farze Mariackiej Harnoch odnotowuje zresztą jedną z największych bibliotek w całych Prusach, a w niej cenny zbiór rękopisów do dziejów Elbląga, rzadkie wydania Biblii i komentarze.13 Miasto kupieckie, które wcześnie postawiło na słowo drukowane i szkołę, długo pozostawało jednym z ośrodków uczonej kultury protestanckiej północy.
✦ ✦ ✦Obok dominującej wspólnoty luterańskiej żyła w Elblągu niewielka gmina ewangelicko-reformowana — kalwińska — tolerowana, lecz nigdy w pełni zrównana w prawach.14 Najwcześniejsze ślady jej obecności Harnoch wiąże z połową XVII wieku: nabożeństwa odprawiano początkowo w domach prywatnych, a wierni — w tym przybysze z kręgu szwedzkiego i angielskiego, związani z portem i handlem hanzeatyckiego miasta — przystępowali do Wieczerzy Pańskiej w kościołach luterańskich albo w wynajętych pomieszczeniach. Pełną swobodę praktyk religijnych gmina uzyskiwała stopniowo, w cieniu wielkiej polityki i wojen drugiej połowy XVII stulecia.
Własnej świątyni doczekała się dopiero na progu XIX wieku. W roku 1806 utworzono w Elblągu reformowaną superintendenturę, a w latach 1806–1808 — na bardzo wąskiej działce — wzniesiono niewielki, lecz starannie zbudowany kościół, pozbawiony wieży i z zewnątrz przypominający raczej patrycjuszowską kamienicę niż świątynię.15 Nowy kościół poświęcono 14 lipca 1806 roku. Gmina była nieliczna — Harnoch podaje znikomą garstkę dusz wobec tysięcy luteranów — lecz jej trwanie przez półtora wieku świadczy o tym, że Elbląg, jak i Gdańsk, należał do tych pomorskich miast, w których pod jednym dachem mieszkało kilka wyznań protestanckich.
Panorama ewangelickiego Elbląga to obraz miasta, które reformację przyjęło wcześnie, a przeżywało ją z umiarem i porządkiem właściwym kupieckiej radzie: fara odebrana dominikanom i przekazana wspólnocie aktem prawnym, sieć kościołów dla rosnącej liczby wiernych, polskie i niemieckie kazania pod jednym dachem, gimnazjum znane w całej Europie i mała gmina reformowana tolerowana obok luterańskiej większości. Z tego świata pozostały dziś przede wszystkim mury — fara Mariacka, dziś galeria sztuki — oraz pamięć o szkole, która jako pierwsza nad Wisłą otworzyła młodym ludziom drogę do nauki.