Starogard leży w sercu Kociewia, nad Wierzycą. W dawnych niemieckich źródłach miasto nosiło nazwę Pr. Stargardt — z dodatkiem „pruski" dla odróżnienia od innych Stargardów — i pod tą nazwą zapisał je Agathon Harnoch, kiedy w 1890 roku spisywał kroniki i statystyki ewangelickich parafii Prus Zachodnich.1
Dzieje miasta sięgają zakonów rycerskich i książąt pomorskich. Harnoch notuje, że tutejszy zamek już w 1174 roku nadano rycerzom świętego Jana, a samo miasto wzniósł zakon krzyżacki w latach 1338–1339. Stały tu dwie świątynie: kościół świętej Katarzyny i późniejsza fara „u Najświętszej Panny".2 (Daty z najdawniejszych dziejów Starogardu bywają w źródłach rozbieżne; współczesne kalendarium miasta wiąże lokację i budowę z pierwszą połową XIV wieku, za panowania zakonu krzyżackiego.)3
✦ ✦ ✦Ewangelia znalazła w Starogardzie wstęp wcześnie — i wcześnie spotkała się z oporem. Harnoch przypomina, że już w 1527 roku arcybiskup gnieźnieński Jan Łaski nakazał biskupowi pomorelskiemu, by jak w innych miastach ustanowił wizytatorów i inkwizytorów, mających wskazywać podejrzanych o nową naukę. Rok wcześniej, 10 stycznia 1526 roku, król Zygmunt zagroził królewskim miastom, które odmawiały dziesięcin biskupowi pomorelskiemu.4
Trzeba tu uściślić jedno: ów Jan Łaski to prymas Polski, arcybiskup gnieźnieński (1456–1531) — działał przeciw Reformacji, a nie na jej rzecz. Nie należy go mylić z jego bratankiem i imiennikiem, słynnym reformatorem Janem Łaskim (1499–1560).5
Mimo zakazów nowa nauka szerzyła się coraz śmielej — zwłaszcza gdy zmarł stary król Zygmunt (1548), a łagodny Zygmunt August dozwolił wolność religijną. Już w 1557 roku luteranie posiadali kościół świętej Katarzyny, a później sięgnęli nawet po farę „u Najświętszej Panny". Król nadał starogardzianom przywilej religijny.6
Datę tę potwierdza miejscowa tradycja: na mocy dekretu króla Zygmunta Augusta z 1557 roku kościół świętej Katarzyny przeszedł w ręce ewangelików.7
✦ ✦ ✦Spokojne posiadanie obu świątyń nie trwało długo. W 1590 roku król Zygmunt III nakazał oddać farę Mariacką katolikom — zwrócono ją dopiero w 1599 roku, po długim procesie. Kościół świętej Katarzyny pozostał jednak w rękach ewangelików; w królewskiej decyzji zapisano to wyraźnie: mają się „zadowolić kościołem świętej Katarzyny".8
„Macie się zadowolić kościołem świętej Katarzyny."
Tak rozdzielił się los dwóch świątyń. Fara „u Najświętszej Panny" — dzisiejszy kościół świętego Mateusza — wróciła do katolików w 1599 roku i pozostała ich własnością. Święta Katarzyna stała się na długie pokolenia kościołem starogardzkich ewangelików.9
Był też w mieście kościół polski. Spłonął on przy pierwszej okupacji szwedzkiej w 1655 roku, a miasta nie było stać na odbudowę; nabożeństwo przeniesiono wówczas do kościoła niemieckiego — co stało się powodem tarć między duchownymi a radą. Polska posada predykancka ustała ostatecznie wraz z ustanowieniem pastora Sigismunda Weika z Ełku w 1677 roku.10
✦ ✦ ✦Najcięższy cios spadł na miasto 22 sierpnia 1792 roku. Wielki pożar strawił niemal cały Starogard — ocalało zaledwie jedenaście domów — a wraz z miastem spłonął ewangelicki kościół świętej Katarzyny.11 Współczesne przekazy potwierdzają skalę katastrofy: ogień z 22 sierpnia 1792 roku zniszczył praktycznie całą zabudowę, w tym świątynię świętej Katarzyny.12
Po pożarze gmina odbudowała swoją świątynię. Z czasów odnowy, około 1822 roku, pochodzą ołtarz i ambona stanowiące dawniej jedną całość, marmurowa chrzcielnica — dar gdańskiego kupca — oraz masywny żyrandol ofiarowany przez radcę Gabieńskiego. Dawną wieżyczkę dachową rozebrano w 1872 roku, a nową wieżę wzniesiono kosztem 33 000 marek.13 (Dokładny rok ponownego poświęcenia kościoła jest w odczycie z OCR niepewny; pewne są natomiast daty wyposażenia z 1822 roku i budowy wieży z 1872.)
Wtedy też zawisły trzy dzwony o imionach, które same w sobie są wyznaniem pamięci: „Wilhelm, niemiecki cesarz", „Luther" i „Gustaw Adolf". Poświęcono je 28 czerwca 1874 roku.14 Reformator z Wittenbergi i szwedzki król, obrońca protestantów w wojnie trzydziestoletniej, dzwoniły odtąd nad kociewskim miastem obok cesarza.
✦ ✦ ✦Z dziejami starogardzkiego kościoła wiąże się jeszcze jedna osobliwa karta. To właśnie tu, 16 kwietnia 1845 roku, odbyło się pierwsze nabożeństwo gminy niemieckokatolickiej (deutschkatholisch) Jana Czerskiego — ruchu, który zrywał z Rzymem. Nabożeństwa odprawiał także reformator przybyły z Wrocławia.15
Pod koniec XIX wieku parafia była rozległa, choć ewangelicy stanowili w niej mniejszość. Statystyka Harnocha podaje dla niej około 246 chrztów, 146 konfirmowanych i 200 pogrzebów rocznie, a w jej granicach żyło około 6785 dusz ewangelickich wobec ponad 12 000 katolików. Pastora ewangelickiego wzmiankowano tu od 1604 roku, a popołudniowego predykanta — od 1813. Z fundacji małżeństwa burmistrza Mildego predykant miał obowiązek udzielać dwudziestu godzin nauki w szkołach.16
✦ ✦ ✦Historia starogardzkich ewangelików to opowieść o dwóch świątyniach i jednym pożarze. Najpierw zdobyli oba kościoły, potem jeden utracili po latach procesu, a ten, który im pozostał, strawił ogień, kiedy płonęło całe miasto. Odbudowali go — i zawiesili w wieży dzwony, którym dali imiona Lutra i Gustawa Adolfa, jakby chcieli, by spiż mówił to, czego nie zapisano w kamieniu. Kto dziś stanie pod farą świętego Mateusza, niełatwo dojrzy ten drugi nurt miejskich dziejów. A przecież przez ponad dwa stulecia trwała tu wspólnota, która — między farą a świętą Katarzyną, między pożarem a odbudową — nie przestawała zbierać się na Słowo i sakrament.