Architektura luterańska Pomorza

Bielefeldt zaprojektował świątynię łączącą bryłę neobarokową z secesyjną dekoracją wnętrza — to bardzo charakterystyczne dla architektury kościelnej Cesarstwa Niemieckiego z lat 1900–1920. Wnętrze zachowuje typową luterańską „przestrzeń słowa”: ambona w osi, ołtarz, chrzcielnica, organy na chórze — wszystko widoczne dla wszystkich. Dziś macierzysty kościół parafii EA Sopotu.

Tiedemann to architekt pruskiego dworu cesarskiego. Neogotyk uznawano wtedy za styl „protestancki” — powrót do średniowiecznych źródeł, wertykalna prostota, ostre szczyty. Kamień węgielny położyła cesarzowa 22 X 1899. Mimo zmiany konfesji (1945 → katolicki) architektura wciąż pozostaje świątynią protestancką: ambona w osi, jasne wnętrze, brak rozbudowanego tabernakulum centralnego.

Skromna, klasycyzująca bryła kaplicy — typowy „pruski klasycyzm pastorski” lat 60.–70. XIX wieku. Sopot był wtedy filią parafii w Małym Kacku — kaplica pozwoliła zorganizować życie liturgiczne na miejscu, do późniejszego usamodzielnienia parafii (1890).

Gotyk ceglany — typowy dla północnoeuropejskiego protestantyzmu w jego pierwszych wiekach. Reformacja przejęła kościoły gotyckie i przystosowała je do luterańskiej liturgii: ambony wysunięto na środek, kazanie w sercu nabożeństwa — bogate wyposażenie przedreformacyjne jednak zachowano; reformacja gdańska była zachowawcza, nie obrazoburcza. Charakterystyczne dla gdańskiej Mariackiej: zegar astronomiczny Hansa Düringera (1464–1470). Po 1945 znów katolicka.

Późnogotycka kaplica przy kościele Świętej Trójcy w Gdańsku, od 1709 wydzielona dla polskojęzycznej gminy ewangelickiej; barokowy wystrój z XVII–XVIII w. (ołtarz, ambona, chór muzyczny). Mrongowiusz, ksiądz tutejszy przez 57 lat, zaangażowany w obronę kaszubszczyzny — co czyni z tego budynku symbol mostu między luteranizmem niemieckim a kulturą polsko-kaszubską.

Mała, drewniana świątynia (przebudowana w XVIII w.). Ośrodek Reformacji wśród Słowińców i Kaszubów Pomorskich. Z tego miejsca rozchodziły się pierwsze tłumaczenia Małego Katechizmu Lutra na kaszubski. Pomnik chrystianizacji ewangelickiej w języku słowiańskim.

Po wojnie kościoła nie odbudowano. Ruina — częściowo zabezpieczona — pozostaje świadectwem Ponad cztery wieki ewangelickiej obecności w Elblągu (1525–1945). W 1945 zakończyła się ciągłość zboru: niemieccy ewangelicy wyemigrowali, polscy luteranie znaleźli inne miejsca. Architektura ruiny jest sama w sobie wyrazem theologia crucis — Bóg objawia się w słabości, w upadku, w gruzach.