Najliczniejsza diecezja w Polsce — Śląsk Cieszyński to jedyny region z ciągłością luteranizmu od XVI w. do dziś, mimo zaborów i okupacji. Centra: Cieszyn, Bielsko-Biała, Wisła, Ustroń, Skoczów.
Historia
Reformacja dotarła do Cieszyna pod rządami książąt cieszyńskich w latach 30. XVI w.; oficjalne wprowadzenie luteranizmu przez księcia Wacława III Adama w 1545. Po Soborze Trydenckim i kontrreformacji ewangelicy stracili kościoły, ale zachowali wiarę. „Kościoły łaski” cesarza Józefa II (1781). Stały ośrodek polskiej kultury ewangelickiej.
Najważniejsze parafie
- Cieszyn — Kościół Jezusowy (1709, jeden z 6 „kościołów łaski”)
- Wisła — kolebka ewangelicyzmu cieszyńskiego
- Bielsko-Biała — Kościół Zbawiciela
Obejmuje Górny Śląsk industrialny i Zagłębie. Większość parafii powstała w XIX w. wraz z industrializacją regionu (osadnictwo niemiecko-czeskie). Po 1945 wiele parafii zanikło, ale Katowice, Tarnowskie Góry, Gliwice trwają.
Historia
Reformacja na Górnym Śląsku XVI w., kontrreformacja katolicka, ponowny rozwój w XIX w. dzięki Prusakom. Po 1945 emigracja ludności niemieckiej.
Najważniejsze parafie
- Katowice — Kościół Zmartwychwstania Pańskiego
- Tarnowskie Góry — Kościół Zbawiciela
Historyczna twierdza polskojęzycznych luteran — Mazury były PROTESTANCKIE w 95% przed 1945. Mazurzy mówili po polsku, ale konfesyjnie luteranie. Po wojnie ogromna emigracja do RFN (lata 50.-70.). Dziś bardzo mała diecezja, ale o ogromnym dziedzictwie kulturowym.
Historia
Mazury jako część Prus Książęcych — od 1525 luterańskie. Polskojęzyczna tradycja literacka mazurska. 1945–1980 wysiedlenie i emigracja. Zachowane drewniane kościoły mazurskie — unikatowe.
Najważniejsze parafie
- Mrągowo (Sensburg)
- Pisz
- Mikołajki
- Ryn
- Suwałki
DOMOWA diecezja parafii sopockiej, której kazania są na tej stronie. Po 1945 — dramatyczna wymiana ludności: niemiecka większość luterańska wysiedlona, na ich miejsce polscy luteranie z Mazur, Cieszyna, Wileńszczyzny.
Historia
Reformacja w Gdańsku 1525–1557. Bastion protestantyzmu nad Bałtykiem przez 388 lat (1557–1945). 1945 — kres niemieckiego luteranizmu. Polska parafia EA w Sopocie ciągle istnieje przy kościele Zbawiciela.
Najważniejsze parafie
- Sopot — Kościół Zbawiciela
- Gdańsk — Parafia Zbawiciela
- Szczecin — Parafia Świętej Trójcy
- Słupsk
- Koszalin
- Bydgoszcz
- Poznań
Siedziba biskupa: Warszawa
Diecezja Warszawska
~5 000 wiernych · 16 parafii · Mazowsze, Łódzkie, Lubelskie, Podlasie
Centrum administracyjne Kościoła EA w Polsce. Siedziba biskupa Kościoła. Warszawska parafia Świętej Trójcy — jedna z najstarszych w stolicy, kościół Szymona Bogumiła Zuga (XVIII w.).
Historia
Pierwsi ewangelicy w Warszawie XVI w., parafia formalna 1781. Trójca — pierwsza świątynia luterańska w Warszawie. Centralne biuro Kościoła przy ul. Miodowej.
Najważniejsze parafie
- Warszawa — Parafia Świętej Trójcy (kościół Zuga 1782)
- Łódź — Parafia Świętej Trójcy
- Lublin
- Białystok
- Pabianice
Obejmuje Dolny Śląsk — region o silnej tradycji ewangelickiej przed 1945. Po wojnie odbudowa: kościół Opatrzności Bożej we Wrocławiu (dawny Hofkirche).
Historia
Reformacja na Dolnym Śląsku 1518 — Breslau (Wrocław) jednym z pierwszych miast, które ją przyjęły. Po 1945 wymiana ludności. Dziś polskie parafie ewangelickie kontynuują dziedzictwo.
Najważniejsze parafie
- Wrocław — Parafia Opatrzności Bożej
- Jelenia Góra — Kościół Marii Panny
- Karpacz — Kościół Wang (drewniany z XII w., przeniesiony z Norwegii w 1842)
- Świdnica — Kościół Pokoju (UNESCO)