Jak przyszła Reformacja na Pomorze

W lipcu 1523 roku ksiądz Jakub Hegge wygłosił pierwsze publiczne kazanie ewangelickie w Gdańsku — na Hagelsbergu, wzgórzu za miejskimi murami.1 Hegge był duchownym katolickim, który stracił urząd i — jak notował ówczesny kronikarz — przeszedł na stronę luteran. Niezależnie od motywów: jego kazanie było pierwszym. Lud gdański go usłyszał i chciał więcej.

Wkrótce przeniesiono go bliżej bram. Na cmentarzu świętej Gertrudy przed Wysoką Bramą ustawiono mu pod dębem kazalnicę. Tam przemawiał do kolejnych tłumów.

Pod dębem. Na cmentarzu. Poza murami. Bo w środku — w kościołach — kazać mu nie wolno było.

Reformacja dotarła na Pomorze czterema drogami, które warto rozróżnić — bo z każdej wyrosła inna wspólnota, inna tożsamość, inny sposób bycia luteraninem w tym miejscu.

Pierwsza droga — przez miasto. Gdańsk był bramą: Hegge pod dębem, mieszczanie słuchający kazań wbrew woli Rady, bunt z 6 stycznia 1525 roku, gdy lud przejął kościoły i wypędził kaznodziejów katolickich.2 Bunt zakończył się klęską — król Zygmunt przywrócił stary porządek, egzekucjami i wygnaniami. Ale luterańska wiara pozostała w mieście, a Rada Gdańska przez kolejne trzy dekady manewrowała między królem a własnym ludem.

W roku 1557 miasto uzyskało przywilej tolerancji.3 Gdańsk mógł odtąd oficjalnie być miastem luterańskim. Z cmentarza i z buntu — do prawa. Droga zajęła trzydzieści lat.

Druga droga — przez zastawione dobra klasztorne. Kiedy majątki zakonne w okolice Gdańska przechodziły w różne ręce — przez zastaw, sprzedaż, sekularyzację — nowi właściciele lub dzierżawcy mieli własną konfesję. I własną wolę.

W okolicach Gdańska kilka dawnych dóbr klasztornych stało się zarzewiem luterańskich wspólnot wiejskich. Wg monografii Schultza, właściciele takich majątków sprowadzali luterańskich pastorów i budowali kościoły dla swoich poddanych — niezależnie od tego, jakiej konfesji byli sami chłopi.4

Trzecia droga — przez fundację kupiecką. W Gdańsku i okolicach kupcy i patrycjusze wspierali ewangelickie gminy własnym majątkiem. Wznosili kościoły, uposażali pastorów, zakładali szkoły. Przykładem była fundacja w Mariensee/Przywidzu, gdzie rodzina von der Linde wybudowała kościół dla okolicznej ludności.4 Fundator decydował o konfesji — i ta decyzja obowiązywała przez pokolenia.

Czwarta droga — przez Gutskirche. Na polskiej szlachcie Prus Królewskich, na brandenburskiej i szwedzkiej szlachcie Pomorza Zachodniego, ciążył inny mechanizm: Cuius regio, eius religio — czyje ziemie, tego wyznanie. Pan wsi decydował, jak wieś się modli. W Krokowie, w Lęborku, w dziesiątkach folwarków i majątków — kościół wsi był kościołem pańskim, otwieranym lub zamykanym, obsadzanym luterańskim pastorem, gdy pan chciał, i katolickim proboszczem, gdy pan ulegał naciskom lub zmieniał wiarę.4

Cztery drogi — cztery różne relacje między ludem a jego kościołem. Na miejskiej drodze gdańskiej lud walczył o swój kościół z własną Radą i z królem. Na drodze klasztornej lud dostawał kościół z zewnątrz — z woli nowego właściciela dóbr. Na drodze fundacyjnej lud dostawał kościół z woli kupca. Na drodze Gutskirche lud dostawał kościół z woli szlachcica.

Kaszubi i Słowińcy — o których mówiły poprzednie i kolejne odcinki tej sekcji — znaleźli się najczęściej na tej czwartej drodze: ich wiarę zadecydował pan wsi, i ta decyzja poprzedzała ich własne wybory o całe pokolenie. Ale wiara się zakorzeniła — i stała się ich własnością, mimo że nie prosili o pozwolenie, żeby ją przyjąć.

To jest paradoks Reformacji na tym skrawku ziemi: przyszła z zewnątrz, przez prawo i władzę, a stała się wewnętrzna — głęboka, trwała, wyryta w języku, w pieśni, w katechizmie uczonym na pamięć.