Oś czasu Reformacji na Pomorzu
Od 95 tez do współczesności — wydarzenia, które ukształtowały luteranizm tej ziemi.
-
1517
kamien milowy
95 tez Lutra
Wittenberga
Luter ogłasza 95 tez przeciwko handlowi odpustami. Drukarstwo Gutenberga roznosi je po Europie w ciągu tygodni. Symboliczny początek Reformacji.
-
1518
doktryna
Disputatio Heidelbergensis
Heidelberg
Luter wykłada „teologię krzyża” (theologia crucis) — Bóg objawia się w słabości, nie w mocy. Fundamentalne dla luterańskiej duchowości.
-
1521
kamien milowy
Sejm w Wormacji — „Tu stoję”
Worms
Luter odmawia odwołania nauki przed cesarzem Karolem V. Klątwa cesarska i papieska. Schronienie na Wartburgu.
-
1522
biblia
Niemiecki Nowy Testament
Wittenberga
Luter w 11 tygodni tłumaczy NT na niemiecki z greki Erazma. Język niemiecki zostaje ukształtowany przez ten przekład.
-
1525
kamien milowy
Małżeństwo Lutra z Katarzyną von Bora
Wittenberga
Były mnich i była zakonnica zakładają rodzinę. Powstaje model luterańskiego domu pastorskiego — wzór dla 500 lat.
-
1525
pomorze
Reformacja w Gdańsku (pierwsza próba)
Gdańsk
Pierwsze kazania ewangelickie w Gdańsku — w kościele Mariackim. Tłumią je władze miejskie, ale ruch luterański przenika kupców i rzemieślników.
-
1529
ksiegi
Mały Katechizm
Wittenberga
Luter pisze podręcznik wiary dla rodzin. 5 części: Dekalog, Wiara, Modlitwa Pańska, Chrzest, Wieczerza. Ojciec rodziny uczy dzieci.
-
1530
ksiegi
Konfesja Augsburska
Augsburg
Melanchton przedstawia cesarzowi 28 artykułów wiary. Fundament konfesyjny luteranizmu. Dziś rocznica Konfesji (25 czerwca) — święto luterańskie.
-
1534
biblia
Cała Biblia Lutra po niemiecku
Wittenberga
Pełen przekład Pisma. Najważniejsze dzieło literackie języka niemieckiego.
-
1535
luteranie pl
Cieszyn — luteranizm na Śląsku Cieszyńskim
Cieszyn
Reformacja dociera na Śląsk Cieszyński — region, który pozostanie luterańską enklawą do dziś (jedyny w Polsce ośrodek luteranizmu trwający nieprzerwanie aż po czasy współczesne; Mazury i Pomorze również były silnymi ośrodkami, ale ich ciągłość przerwał rok 1945).
-
1555
polityka
Pokój augsburski — cuius regio, eius religio
Augsburg
Pokój religijny w Augsburgu ustanawia zasadę „cuius regio, eius religio” — luteranizm uznany prawnie obok katolicyzmu, władca decyduje o wyznaniu poddanych.
-
1557
pomorze
Reformacja triumfuje w Gdańsku
Gdańsk
Rada miasta Gdańska i przywilej Zygmunta Augusta (1557) formalizują reformację. Kościoły przechodzą w ręce luteran. Gdańsk staje się bastionem protestantyzmu nad Bałtykiem.
-
1563
pomorze
Pomorska ordynacja kościelna 1563 — luteranizacja księstwa wołogosko-słupskiego
Słupsk / Trzebiatów
Stany pomorskie uchwalają w 1563 r. zrewidowaną ordynację kościelną — rozwinięcie porządku Jana Bugenhagena z 1535 r., przygotowane na generalnych synodach (zjazdach pastorów miejskich) i ukształtowane przez generalnego superintendenta Jakoba Runge; była dwujęzyczna (górno- i dolnoniemiecka). Słupsk od 1535 r. był jedną z siedzib generalnego superintendenta luterańskiego, obok Szczecina, Greifswaldu i Kołobrzegu. Reformację na Pomorze Zachodnie wprowadzono na sejmie w Trzebiatowie w 1534 r. Duszpasterstwo w mowie kaszubsko-słowińskiej udokumentowane jest dopiero później — kancjonał Krofeja (1586) i katechizm Mostnika /Pontanusa/ (1643); kazania słowińskie na ziemi słupskiej utrzymały się do XIX w.
-
1577
ksiegi
Formuła Zgody
Bergen pod Magdeburgiem
Po sporach wewnątrz luteranizmu (filipiści a gnezjoluteranie) — kompromis konfesyjny. Zamyka korpus Ksiąg Symbolicznych (Liber Concordiae 1580).
-
1586
pomorze
Kancjonał Szymona Krofeya
Gdańsk
Szymon Krofey, pastor z Bytowa, wydaje w Gdańsku „Duchowne pieśni D. Marcina Luthera i inszich nabożnich mężów” — przekład kancjonału na język słowiński (kaszubski). Najstarszy drukowany zabytek kaszubszczyzny.
-
1618
wojna
Wojna trzydziestoletnia — początek
Praga
Defenestracja praska zapoczątkowuje 30-letni konflikt religijny. Pomorze ucierpi gospodarczo i demograficznie.
-
1643
pomorze
Katechizm Michała Pontanusa (Mostnika)
Gdańsk
Michał Pontanus (Mostnik), pastor w Smołdzinie, wydaje w Gdańsku „Mały Catechizm” po słowińsku — w ślad za Krofeyem. Filar ewangelickiego piśmiennictwa Słowińców.
-
1648
wojna
Pokój westfalski
Münster, Osnabrück
Koniec wojny trzydziestoletniej. Luteranie i kalwiniści zrównani w prawach w Rzeszy. Pokój westfalski rozszerza zasadę „cuius regio, eius religio” (z 1555) o kalwinistów i ustanawia 1624 jako rok normatywny przynależności wyznaniowej.
-
1654
kaszuby
Śmierć Michała Mostnika (Pontanusa)
Smołdzino
Ksiądz luterański Michał Mostnik (Pontanus) umiera w Smołdzinie. Pozostawia tłumaczenia tekstów luterańskich na słowiński — fundament piśmiennictwa religijnego w tym języku.
-
1675
doktryna
Pia Desideria Spenera
Frankfurt
Filip Jakub Spener inicjuje pietyzm — ruch odnowy w luteranizmie. Akcent na osobistą pobożność, małe grupy (collegia pietatis), działalność społeczną.
-
1685
muzyka
Narodziny Jana Sebastiana Bacha
Eisenach
Jan Sebastian Bach — kantor Lipska, kompozytor pasji, kantat, oratoriów. Luterańska teologia w muzyce.
-
1722
doktryna
Herrnhut — wspólnota braci morawskich
Saksonia
Hrabia Zinzendorf zakłada Herrnhut — przybytek wygnańców z Moraw. Ruch herrnhucki wpłynie na luteranizm pietystyczny (m.in. misje protestanckie).
-
1772
polityka
I rozbiór — Pomorze Gdańskie pod Prusami
Berlin
Polska traci większość Pomorza Gdańskiego. Pruska polityka kościelna — luteranizm pod nadzorem państwa, początek germanizacji ewangelików polskojęzycznych.
-
1817
polityka
Unia pruska
Berlin
król pruski Fryderyk Wilhelm III łączy luteran i kalwinistów w jeden Kościół Ewangelicki. Spór wewnątrz luteranizmu („Altlutheraner” zachowują tożsamość konfesyjną).
-
1823
sopot
Pierwsi luteranie w Sopocie
Sopot
Sopot zaczyna jako wioska rybacka. Pierwsi ewangelicy — letnicy z Gdańska — formują się jako wspólnota.
-
1855
kaszuby
Mrongowiusz umiera w Gdańsku
Gdańsk
Ksiądz luterański, językoznawca, badacz języka kaszubskiego. Most między luteranizmem a polską/kaszubską kulturą.
-
1871
sopot
Kaplica Pokoju w Sopocie
Sopot
Pierwsza ewangelicka świątynia Sopotu. Symboliczna nazwa — pamięć o pokoju frankfurckim kończącym wojnę z Francją.
-
1890
sopot
Sopot — samodzielna parafia
Sopot
23 grudnia: erygowanie parafii sopockiej. Wcześniej filia parafii w Małym Kacku. Ksiądz Conrad — pierwszy proboszcz.
-
1899
sopot
Kamień węgielny kościoła św. Jerzego
Sopot
22 października. Patronka — cesarzowa Augusta Wiktoria. Architekt Ludwig von Tiedemann. Neogotyk.
-
1901
sopot
Konsekracja św. Jerzego, Bowien proboszczem
Sopot
17 września. Ksiądz Otto Bowien obejmuje urząd — 30 lat służby. W tym samym roku Sopot uzyskuje prawa miejskie.
-
1919
sopot
Konsekracja kościoła Zbawiciela
Sopot
Drugi kościół parafii. Architekt Adolf Bielefeldt. Neobarok z elementami secesji. Organy fundacji Eduarda Herbsta (firma A. Terletzki / Ed. Wittek, Elbląg, 1915).
-
1939
wojna
II wojna światowa
Gdańsk
1 września. Wybuch II wojny światowej na Westerplatte. Parafie ewangelickie Pomorza wchodzą w cień nazizmu.
-
1945
wojna
Wysiedlenie i kres
Pomorze
Niemiecka ludność (w większości luterańska) zostaje wysiedlona z Pomorza. Kościoły ewangelickie zamknięte lub przekazane katolikom. Parafie kaszubskie giną.
-
1945
sopot
Polscy luteranie w Sopocie
Sopot
Do Sopotu trafiają polscy luteranie z Mazur, Śląska Cieszyńskiego, Wileńszczyzny. Parafia Zbawiciela istnieje dalej — ciągłość mimo wymiany ludności.
-
1947
polityka
Mrągowo — luteranie
Mazury
Mazurzy luteranie po wojnie pozostają — wielu jednak emigruje do RFN w latach 1950–1980. Mazurska wspólnota luterańska zanika prawie zupełnie.
-
1989
polityka
Wolność po 1989
Warszawa
Po przełomie luteranie w Polsce odzyskują pełną swobodę działania. Otwierają się drogi do dialogu ekumenicznego.
-
1991
wspolczesnosc
Reorganizacja KEA — sukcesja apostolska
Polska
Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP przyjmuje sukcesję apostolską (linia szwedzka) przy reorganizacji struktur po 1989 r.
-
1999
doktryna
Wspólna Deklaracja o Usprawiedliwieniu
Augsburg
Po latach dialogu — przełomowa zgoda luteran i katolików w kwestii doktryny usprawiedliwienia. Symbolicznie pieczętuje 500 lat sporu.
-
2017
kamien milowy
500-lecie Reformacji
Wittenberga, świat
Globalne obchody 500-lecia 95 tez. Spotkanie Światowej Federacji Luterańskiej w Wittenberdze.
-
2021
wspolczesnosc
Synod KEA: ordynacja kobiet
Polska
Synod Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP podejmuje decyzję o dopuszczeniu kobiet do ordynacji na prezbiterów.
-
2022
wspolczesnosc
Pierwsze ordynacje kobiet w KEA
Polska
W Kościele Ewangelicko-Augsburskim w RP odbywają się pierwsze ordynacje kobiet na urząd prezbitera.