Dla ciekawych · głębia dla zaawansowanych

Języki nabożeństw i kancjonały

Kancjonały — trzy języki z ambony (katalog śpiewników)

Centralne miejsce w tym życiu zajmował kancjonał — śpiewnik kościelny. Luterańska tradycja, od samego Lutra, kładła szczególny nacisk na śpiew jako formę modlitwy i nauczania. Wierni uczyli się wiary przez pieśni, bo tekst zapamiętany w melodii wchodzi głębiej i zostaje dłużej niż tekst z kazania. W parafiach kaszubskich śpiewano z kancjonału Szymona Krofeja z roku 1586 — po kaszubsku. W parafiach polskojęzycznych z kancjonału toruńskiego Piotra Artomiusza z roku 1587. W parafiach głównie niemieckojęzycznych — z pruskich śpiewników liturgicznych. Te same melodie, różne języki. [1]

Trzy języki ambony — to jeden z najważniejszych faktów, których często się nie pamięta, gdy mówi się o ewangelicyzmie na Pomorzu.

Artomiusz i Mrongowiusz — polskie słowo Reformacji

Piotr Artomiusz — urodzony Krzesichleb, humanistyczne imię wziął od greckiego słowa artos, chleb — wydał w Toruniu w roku 1587 zbiór pieśni kościelnych po polsku. Argument był prosty: wiara nie powinna przechodzić przez język, który nie jest językiem wiernych. [2] W Gdańsku przy kościele Świętej Trójcy przez ponad pół wieku kaznodzieja Krzysztof Celestyn Mrongowiusz głosił po polsku do polskojęzycznych mieszczan i szlachty — od roku 1798 aż do śmierci w roku 1855. [3] Gdy Mrongowiusz umierał, zamykały się za nim drzwi, przez które przez trzy stulecia szło polskie słowo Reformacji.

Śmierć języka w liczbach — Cecenowo i Główczyce (Tetzner)

Kaszubskie kazanie trwało w parafiach nadłebskich jeszcze dłużej. W Cecenowie kaszubskie nabożeństwo co dwa tygodnie — do roku 1876. W Główczycach — do roku 1886. [4] Franz Tetzner, etnograf, który zapisywał te szczegóły u schyłku dziewiętnastego wieku, podał liczby: w Cecenowie w roku 1842 do komunii przystąpiło stu pięćdziesięciu jeden kaszubskich wiernych. W roku 1877 — ani jeden. Nie wyemigrowali i nie wymarli. Stali się Niemcami — przez pruską szkołę, pruski Kościół, dwie generacje presji językowej. [5]

Nie tylko po niemiecku

Nie był to Kościół wyłącznie niemieckojęzyczny. Przez stulecia z pomorskich ambon brzmiały trzy języki: polski, kaszubski i niemiecki.