Dział · Dziedzictwo
Dziedzictwo w liczbach
Atlas zebrał w jednym miejscu ślady po ewangelikach Pomorza — kościoły, zbory i cmentarze. Oto, co te dane mówią o świecie, który zniknął, i o tym, co po nim zostało.
Co przyniósł rok 1945
Do 1945 roku na tym terenie stało ponad trzysta ewangelickich kościołów i zborów. Po wojnie ewangelicka ludność została wysiedlona. Część świątyń przejęły inne wspólnoty, część rozebrano, a reszta stała pusta i niszczała. Dziś czynnych jako ewangelickie pozostało siedem. „Los nieustalony” oznacza obiekty, o których źródła milczą albo sobie przeczą — praca nad nimi trwa.
Kiedy powstawały
Z jakich wieków pochodzą obiekty, dla których znamy datę powstania — a znamy ją dla 323 z 1 394. Największa fala przypada na XIX wiek: czas pruskiego rozkwitu, gdy na Pomorzu wznoszono najwięcej ewangelickich kościołów i zakładano wiejskie cmentarze. Starsze świątynie to w większości kościoły średniowieczne, w czasie Reformacji przejęte przez ewangelików — nie odebrane z zewnątrz, lecz przeniesione wraz z parafią, gdy na luteranizm przechodziła miejscowa ludność, a z nią księża i szlachta.
Gdzie żyli mennonici
Mennonici — protestanci-anabaptyści z Niderlandów i Fryzji — mieli wielki udział w osuszeniu i zagospodarowaniu delty Wisły. Ich ślady skupiają się na Żuławach, między Nowym Dworem Gdańskim a Malborkiem: własną gminę mieli między innymi w Tiegenhagen, dzisiejszym Cyganku, a największą gminą wiejską było Heubuden — dzisiejsze Stogi Malborskie. To odrębna wspólnota — nie luteranie, choć część tego samego protestanckiego świata.
Kościoły i cmentarze
Najliczniejszym śladem po ewangelikach są cmentarze — często jedyne, co zostało po dawnej wsi. Wiele z nich to dziś zarastające relikty, bez nagrobków, rozpoznawalne już tylko po kępie starych drzew. Świątyń jest ponad trzy razy mniej, ale to one przetrwały w większości — bo znalazły nowych gospodarzy.
Zbiór opracowuje i za jego treść odpowiada Łukasz Sikorra — historyk, absolwent Uniwersytetu Gdańskiego. Uwagi i uzupełnienia: lukasz@plexisystem.pl · więcej o projekcie →
Znasz miejsce, którego tu nie ma?
Cmentarz za wsią, fundament kościoła, nagrobek w lesie — każde zgłoszenie pomaga. Napisz, choćby jednym zdaniem: gdzie to jest i co tam widziałeś. Zdjęcie z włączoną lokalizacją wystarczy za opis — współrzędne odczytam z pliku.
Napisz do mnie →