Gockowo — dawny kościół ewangelicki (nieistniejący)

Gockowo, po niemiecku Gotzkau (u Harnocha Gotzkow), powstało w 1367 roku jako dobra rycerskie z nadania wielkiego mistrza krzyżackiego Winricha von Kniprode; wśród późniejszych właścicieli byli Prądzyńscy i Trzebiatowscy, a w 1859 roku majątek należał do wdowy po generale Prądzyńskim. Wieś leżała w powiecie człuchowskim, trzy czwarte mili od stacji kolejowej w Czarnem. Kościoła już tu nie ma — rozebrano go około 1970 roku.

Świątynia stała w Gockowie jeszcze przed Reformacją. W 1617 roku arcybiskup gnieźnieński Gembicki przyłączył ją do nowo utworzonego dekanatu czarneńskiego. Ksiądz Fankidejski sądzi, że kościół „musiał jednak bardzo rychło przejść na luterską reformacyą”, ponieważ wizytacja oficjała Trebnica z 1653 roku nic o nim nie wie i wzmiankuje tylko, że istniał wtedy we wsi bezprawnie zbór luterski.

Wieś zaliczała się do tych dóbr szlacheckich powiatu, na których — jak ujął to ksiądz P. Panske — gminy luterańskie powstały „na świeżym korzeniu”. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 209) zbór istniał tu prawdopodobnie już w drugiej połowie XVI wieku; do XVII wieku był filią Łozy, później Sierpowa (1682–1714) i Olszanowa.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół w Gockowie był już w 1680 roku w rękach ewangelików; pierwotnie należał jako filia do kościoła macierzystego w Sierpowie (Breitenfelde), a w 1827 roku przyłączono go do Olszanowa. Był to jedyny kościół parafii olszanowskiej, który miał zakrystię i — choć małe i stare — organy; w wieży wisiały dwa dzwony.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Gockowo dzieliło się na cztery działy szlacheckie: A — po Michaelu von Bornie od 1750 roku Johanna von Wedelstaedta; B — po Walentym Gostkowskim od 1754 roku Franciscusa Ewalda von Manteuffla, a od 1756 roku Michaela Ernsta von Wedelstaedta i jego synów; C — po Melchiorze von Bornie i Theodorze von Wollschlaegerze Jerzego Trzebiatowskiego (Bär podaje dwie daty: 1740 i 1741 rok) i jego potomków; D — po Beker-Gotzkowskich od 1741 roku Marcina Prądzyńskiego, a od 1761 roku jego syna Franciszka Albrechta. W wykazie wasali z 1774 roku w Gockowie mieszkało trzech współwłaścicieli, wśród nich wdowa Trzebiatowska.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Gotzkau jako majątek rycerski. Notował tu 11 domów mieszkalnych i 122 mieszkańców, w tym 120 ewangelików i dwóch katolików. Ewangelicy należeli do parafii Elsenau; katolicy — do parafii Förstenau; dzieci należały do okręgu szkolnego Loosen. Ewangelicy z Gockowa należeli do parafii w Olszanowie: pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia Gotzkau jako obwód dworski na stronie 162 pod pozycją 102 i wpisuje jej parafię ewangelicką Elsenau oraz katolicką Czarne. Mieszkało tu wtedy 145 osób, w tym 139 ewangelików i 6 katolików. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” podaje 120 ewangelików i 2 katolików, obszar 3140 mórg, 28 budynków i 11 domów mieszkalnych — te same liczby ludności i domów co urzędowy podręcznik z 1868 roku.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Rzeczenicy (Stegers) liczyła wtedy 600 ewangelików; patronem był właściciel dóbr von Münchow, a obsługiwał ją pastor Georg Janke ze Stegers, urzędujący od 1895 roku. W listopadzie 1907 roku pastorem w Rzeczenicy (Stegers), Gockowie i Grodzisku (Rittersberg) mianowano duchownego pomocniczego Lüpkego z Groß Zacharin. W marcu 1918 roku Lüpke przeszedł na probostwo w Lebehnke w diecezji Deutsch Krone, a probostwo w Rzeczenicy, wolne od patronatu i połączone z Gockowem i Grodziskiem, które miały patronat prywatny, ogłoszono jako wolne, z bezpłatnym mieszkaniem służbowym; podania przyjmowała rada parafialna całej parafii Rzeczenica.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, wymienia dwa dzwony z brązu: z 1925 roku, odlany przez Schillinga w Apoldzie, i mały z 1792 roku, dzieło Meyera z Neustettin (Szczecinka).

Kościół przetrwał wojnę i pierwsze lata powojenne jako czynna świątynia niemieckojęzycznego zboru. Według Jana Wilda tutaj, w wiejskim kościele, odprawiono w 1952 roku pierwsze legalne nabożeństwa luterańskie po wojnie w powiecie człuchowskim. Mimo wpisania do rejestru zabytków 21 lutego 1959 roku obiekt rozebrano około 1970 roku, decyzją władz.

W karcie zielonej wypełnionej 11 sierpnia 1958 roku, z czterema fotografiami, opisano szachulcową budowlę z wieżą: ściany ryglowe wypełnione cegłą, stropy i wiązania dachu drewniane, dach kryty dachówką, kubatura 1160 metrów sześciennych. Rubryka zniszczeń notuje pod datą 15 października 1959 roku słowa „kościół niezniszczony”, a we wrześniu 1964 — „stan dość dobry”. Kościoła nie użytkowano, klucz trzymano w tutejszym państwowym gospodarstwie rolnym. Na karcie widnieje numer rejestru 167 z datą 21 lutego 1959 i późniejszy dopisek: skreślono w 1970 roku.

Dzisiejszy wykaz rejestru zabytków zna w Gockowie tylko zespół pałacowy z pierwszej połowy dziewiętnastego wieku (numer A-1176 z 1 lipca 1987); kościoła nie wymienia. Zna go natomiast ewidencja: Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi osobny opis „kościół ewangelicki” w Gockowie, datowany na 1800 rok, w konstrukcji muru pruskiego, klasycystyczny — z adnotacją „obiekt nieistniejący”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W haśle „Słownika geograficznego”, podpisanym przez księdza Jakuba Fankidejskiego, czytamy, że „obecnie ani kościoła luterskiego nie masz w G.”. Jan Wild pisze natomiast, że pierwszy kościół ewangelicki istniał tu już w drugiej połowie szesnastego wieku — kościoły w Gockowie i kilku sąsiednich wsiach wznosiły według niego rody szlachty człuchowskiej — a nowy, ryglowy kościół w stylu klasycystycznym zbudowano około 1800 roku; miał on wieżę zachodnią wciągniętą do wnętrza i wyposażenie przeważnie z dziewiętnastego wieku. Ewidencja zabytków datuje kościół na 1800 rok. W wykazie dwudziestu jeden kościołów ewangelickich powiatu człuchowskiego, ogłoszonym w 1887 roku w inwentarzu zabytków Prus Zachodnich, stoi „Gotzkau” jako budowla drewniana (skrót „h.”) z początku XIX wieku.

W inwentarzu z 1887 roku i w ewidencji kościół datowany jest na początek XIX wieku albo na około 1800 rok, a Słownik pisze w tych latach o braku kościoła. Harnoch w 1890 roku opisuje tu kościół z zakrystią, organami i dwoma dzwonami.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 166 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 543 dusze.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 495; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasła Gockowy i Elżanowo; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 162, poz. 102); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 336–337; P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22–23; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 9/2023; karta obiektu w rejestrze zabytków (zabytek.pl) i karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 (inwentarz zabytków Prus Zachodnich 1885–87); F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 129; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 87; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 365 (s. 16), nr 366 (s. 16), nr 367 (s. 16), nr 1282 (s. 113–114); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 132–133; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83; „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 3 listopada 1907 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 4 marca 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 9 marca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 209.