Lębork — Kaplica Ewangelicko-Augsburska

Kaplicę ewangelicką w Lęborku wzniesiono w 1870 roku na cmentarzu ewangelickim przy dzisiejszej ulicy Wojska Polskiego, dawnej Stolper Chaussee, pierwotnie jako kaplicę cmentarną. Neogotycka budowla z cegły, założona na planie zbliżonym do kwadratu, składa się z podpiwniczonego korpusu, kruchty i półkolistej apsydy z aneksami, dostawionej później. Korpus nakryto dachem naczółkowym z sygnaturką zwieńczoną krzyżem, a elewacje zdobią ostrołukowe blendy, lizeny i ceramiczne gzymsy. Kaplicę wpisano do rejestru zabytków 17 sierpnia 2009 roku pod numerem A-1855.

Dziś jest czynnym kościołem filialnym parafii ewangelicko-augsburskiej w Słupsku oraz miejscem spotkań ekumenicznych i wydarzeń kulturalnych.

Fara świętego Jakuba służyła lęborskim luteranom do 1637 roku; notatka z lęborskiego archiwum parafialnego, przytoczona przez Franza Schultza, mówi, że zbór miał ten kościół „120 lat”. Kontrreformacja odebrała kościoły patronatu królewskiego, a zbór przeniósł się do sali ratusza, poświęconej jako kościół Zbawiciela 2 grudnia 1638 roku. W 1639 roku, 21 marca, oficjał Maciej Jan Judycki zawarł na czterdzieści lat kontrakt z „magistratem i całą gminą lęborską, przywiązaną do czystej konfesji augsburskiej”. Miasto płaciło odtąd ryczałtem sto dwadzieścia grzywien pruskich rocznie zamiast spowiedniego, ofertorium, kolędy i mesznego, a osobno pół imperiała za ślub, piętnaście groszy za chrzest i dziesięć za pogrzeb; kto nie mógł zapłacić z ubóstwa, miał być potraktowany miłosiernie.

Lęborski duchowny luterański Mikołaj Rubach (w notatce przytoczonej przez Schultza — magister Mathias Rubach) mieszkał z łaski oficjała na plebanii do świętego Michała 1639 roku; przed tym terminem, 6 lipca tego roku, instygator oskarżył go, że zabraniał mieszkańcom słuchać katolickich kazań, i pod jego nieobecność uznano go za uchylającego się od stawiennictwa. Sala ratuszowa służyła za kościół do 1866 roku, gdy nabożeństwa przeniesiono do nowego kościoła ewangelickiego.

W 1874 roku rozebrano lęborski ratusz.

Po 1945 roku, gdy dawne świątynie lęborskich luteranów przejęli katolicy, ewangelikom pozostawiono cmentarz i tę kaplicę. Ostatni niemieccy duchowni — księża Gerhard Ehrenforth, Willy Haack i Hans Pribnow — musieli opuścić miasto w latach 1945–1946; do 1948 roku posługę pełniła diakonisa Frieda Zilz. Polski zbór ewangelicki rozpoczął działalność 1 stycznia 1955 roku, a jego trzon stanowili przesiedleńcy z okolic Lwowa. Do 1986 roku lęborscy ewangelicy należeli do parafii w Sopocie, następnie do parafii ewangelicko-augsburskiej w Słupsku; w 1987 roku wspólnota liczyła 52 wiernych. Nabożeństwa ewangelickie odprawia się dziś w Lęborku w kaplicy cmentarnej z 1870 roku.

Wnętrze jest jednoprzestrzenne, przykryte drewnianym, malowanym na zielono stropem. Znaczna część wyposażenia pochodzi z dawnych świątyń ewangelickich okolicy: krucyfiks, ławki, dwie fisharmonie oraz kielich i misa chrzcielna z kościoła w Janowicach. W kaplicy stoi polichromowana ambona ze Słuszewa, utrzymana w zieleni i ozdobiona malowanymi wizerunkami czterech ewangelistów; chrzcielnicę i ołtarz wykonano w 2014 roku. U podnóża apsydy urządzono lapidarium z sześciu płyt nagrobnych z końca XIX i początku XX wieku, ocalałych z cmentarza, między innymi rodzin Grueder, Muenchow i Borrhardt; jedna z płyt należy do Gustava Brinka (1852–1906) — nazwisko odczytane ze zdjęcia z 4 października 2026 roku. Na dawnym cmentarzu, dziś przekształconym w park, spoczęli rodzice Paula Nipkowa — lęborczanina, wynalazcy tarczy Nipkowa, jednej z podstaw telewizji mechanicznej; ich grobowiec się nie zachował.

W czerwcu 2008 roku stanął tu pomnik pojednania dłuta Wacława Pietrusewicza, w formie otwartej księgi z napisami po polsku i po niemiecku.

Źródła: Franz Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, numer 5 z 2024 roku; Dominika Gzowska, opracowanie i dokumentacja fotograficzna kaplicy (2026); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 778–781.