Skarszewy — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Maksymiliana Marii Kolbego)

Skarszewy — po niemiecku Schöneck — należą do miejscowości, w których o wyznaniu rozstrzygał urząd. Miasto było siedzibą wojewody pomorskiego, a starostwo trzymali ludzie na tyle możni, że ich wybór wyznaniowy stawał się wyborem całej okolicy.

Przywilej miejski Skarszew, po niemiecku Schöneck, z 2 lutego 1341 roku, wystawiony przez komtura joannitów Adolpha vom Schwalenberge, nadawał mieszczanom 110 łanów ziemi, z których sześć przeznaczono na wieczystą własność kościoła. Według przywileju z 3 lutego 1341 roku miasto miało swoje łany już od 21 lat; Schuch (s. 87) wnioskuje stąd, że jeśli dokumenty w archiwum miejskim są autentyczne, miasto założono w 1320 roku. Skarszewy założono na polach wsi Revenino, a w pieczęci miasto miało głowę Jana Chrzciciela na misie. Komtur joannitów siedział na zamku od 1305 roku, a w 1370 roku joannici sprzedali Skarszewy Zakonowi. Przywilej miejski potwierdził Zygmunt III 12 czerwca 1598 roku.

Inwentarz zabytków z 1884 roku uznaje skarszewską farę — tę, którą ewangelicy użytkowali w drugiej połowie XVI wieku — za jedyną godną wzmianki świątynię powiatu kościerskiego; w swych głównych częściach pochodzi ona jeszcze z połowy XIV wieku.

Fara pozostawała w rękach ewangelików od 1551 roku; biskup odebrał ją w 1594 roku, a uroczyste pojednanie kościoła odbyło się 10 sierpnia 1596 roku. Hermann Schuch podaje inaczej: według niego kościół miejski od 1532 roku służył obu wyznaniom. Artykuł w „Berenter Kreisbote” z 2006 roku podaje, że Skarszewy, podobnie jak Starogard w 1557 roku, otrzymały od króla Zygmunta Augusta przywilej wolności religii i sumienia. Powstanie samodzielnej wspólnoty luterańskiej wiązano też z rokiem 1630 albo 1635, podczas gdy Harnoch budowę kolejnego kościoła umieszcza w 1636 roku.

Okres ewangelicki przed 1594 rokiem ma imię. Około 1553 roku duchownym w Skarszewach był Benedikt Morgenstern, urodzony w 1525 roku w Słupsku, wcześniej rektor w Prabutach i pastor w Iławie. Przyszedł tu jako uchodźca: w Prusach Książęcych musiał ustąpić w sporze o naukę Andrzeja Osiandra, a Prusy Królewskie dawały schronienie. W 1559 roku został pastorem przy gdańskim kościele świętej Katarzyny i wszedł do ścisłego grona surowych luteranów wokół Franciszka Burchardiego, z którym rok później stanął w obronie wydalonego z miasta diakona Samuela Gebla, za co i oni musieli opuścić Gdańsk.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego pokazuje miasto od strony przegranej. Wizytator zastał dobra królewskie starosty Jerzego Bażyńskiego i dwa murowane kościoły, do których nie zdołał wejść — jak zapisał, „heretyków nie zastano, a kościelni z pola przyjść nie chcieli”. W zaleceniach powizytacyjnych miasto określono wprost jako heretyckie i uznano, że skoro to dobra królewskie, trzeba wezwać pomoc królewską. Do akt dołączono niemiecki inwentarz kościoła z 1562 roku, a w nim nazwisko ówczesnego duchownego: Johann Kriph, któremu kościelni Paul Schmitt i Valentin Kallenbergk przekazali kościelne sprzęty.

Jerzy Bażyński, wojewoda malborski i starosta skarszewski, był — jak pisze Fankidejski — panem „prawie wszechwładnym na całą okolicę” i trzymał własnych duchownych nie tylko tutaj, ale też w Trąbkach i Dalwinie. W samych Skarszewach, jak pisze ten sam autor, „niesłychanego dokazywał fanatyzmu”: podległy mu magistrat zmuszał do porzucenia wiary katolickiej, a nieposłusznych wyganiał z miasta. Określenie „fanatyzm” jest oceną autora katolickiego, przytoczoną jako cytat; sam przymus opisano tam jednak konkretnie — przez decyzje magistratu, nie przez epitet.

Farę odebrał luteranom sam biskup Rozrażewski w 1594 roku, w obecności króla Zygmunta III. Ewangelicy przenieśli się do prepozytury świętego Jerzego przed bramą Chojnicką — tej samej, którą król Zygmunt I przyłączył w 1526 roku jako filię do fary — lecz i tę w 1598 roku Ludwik Mortęski zwrócił katolikom. Kościół główny pojednano uroczyście 10 sierpnia 1596 roku: biskup przybył tego dnia ze Swarożyna, bierzmował szesnaście osób, a zapis mówi, że świątynia była sprofanowana „od czterdziestu dwóch lat lub dłużej”. „Dopiero kiedy umarł ten starosta r. 1596, odetchnęli tutejsi katolicy” — kończy Fankidejski.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku, gdy w 1598 roku zamknięto ewangelikom ze Skarszew, po niemiecku Schöneck, kaplicę świętego Jerzego, dopiero na prośbę magistratu gdańskiego uzyskali od króla swobodę nabożeństw i otrzymali na miejsce zgromadzeń starą basztę w murze miejskim przed Bramą Chojnicką, stojącą w późniejszym ogrodzie plebańskim. Urządzili w niej kościółek, a na dole prowadzono szkołę; kościółek spłonął podczas wojny szwedzko-polskiej około 1626 roku, a w 1636 roku, po długiej przerwie, zbudowano w tym samym niedogodnym miejscu nowy kościół. Artykuł w „Berenter Kreisbote” z 2006 roku datuje pożar na 1630 rok, a odbudowę z pomocą Gdańszczan na 1636 rok.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie dzieje kościelne Skarszew. Gdy król przybył do miasta 3 września 1594 roku, biskup Rozrażewski zażądał kluczy do fary. Miasto zgodziło się pod warunkiem zwrotu po nabożeństwie, biskup to przyrzekł, ale według Goedtkego po mszy kazał kościół zamknąć i kluczy nie oddał. W Wielki Czwartek 1598 roku nowy starosta, wojewoda Ludwik Mortęski, odebrał klucze do kaplicy świętego Jerzego, oddał je tylko na Wielkanoc, a potem zakazał nabożeństw. Wolność nabożeństw przywróciła dopiero prośba rady Gdańska do króla, który w listopadzie 1598 roku wrócił ze Szwecji; poparła ją królewna szwedzka Anna. Basztę w murze miejskim rozbudowano tak, by na dole można było prowadzić szkołę, a na górze odprawiać nabożeństwa.

Nieprzerwany szereg znanych duchownych ewangelickich w Skarszewach zaczyna się według Harnocha od Christopha Baldanusa, powołanego tu w 1637 roku. Goedtke i Rhesa piszą to nazwisko Bolduanus; według Rhesy pochodził z Deutschendorf, był rektorem w Prabutach i nauczycielem w Elblągu, a zmarł na urzędzie w 1643 roku. Między Morgensternem a nim Goedtke zostawia w druku pustą lukę, a Rhesa przyznaje, że o drugim, trzecim i czwartym pastorze nie wiadomo nic, nawet imion — tyle tylko, że trzeci odszedł w 1598 roku.

W 1673 roku pastor Carl Taut tak się poróżnił z radą, że zamknięto mu kościół, a wojewoda pomorski Jan Ignacy Bąkowski zakazał go otwierać; w sierpniu 1673 roku dekretem pozwolił otworzyć świątynię i postanowił, że odtąd spory rady z pastorem ma rozstrzygać gdańskie Ministerium. W 1674 roku na miejsce Tauta przyszedł Simon Kreska, do tego czasu duchowny w Wilnie. Rhesa przytacza dwie wersje jego pochodzenia: według jednych był ze Słupska, według starszego wykazu — z Rygi. Kreska służył w Skarszewach do śmierci 14 października 1692 roku. Gmina szukała następcy mówiącego po niemiecku i po polsku i za radą z Gdańska powołała w 1693 roku kandydata Ernsta Steinhauera, który jednak już w następnym roku przeszedł do Rębielcza i zmarł tam w 1696 roku.

W 1687 roku katoliccy rodzice ze Skarszew posyłali dzieci do lepszej szkoły protestanckiej. W 1702 roku w filialnym Szczodrowie naliczono około dwustu katolików i trzystu luteranów, a w 1728 roku wizytator zapisał, że katolików jest we wsiach parafii około ośmiuset, luteranów jeszcze więcej, a samo miasto jest „prawie całe heretyckie”. Tabela szkół, którą Waschinski ułożył z wizytacji, dopowiada dzieje tutejszej szkoły ewangelickiej: nową, założoną w 1597 roku, musiano oddać katolikom, na początku XVII wieku urządzono inną, a w latach 1703 i 1710 wizytatorzy znów notowali szkołę ewangelicką z nauką.

Najsłynniejszy epizod — „kościół 24-godzinny” — nastąpił półtora wieku później. Zgodę na budowę zboru obwarowano warunkiem, że stanie on w ciągu jednej doby; dzieje parafii przypisują ten warunek wojewodzie i staroście skarszewskiemu Jakubowi Narzymskiemu, Harnoch — miejscowym katolikom. Materiały przygotowano potajemnie w Gdańsku i przywieziono na 131 wozach pod eskortą, a szachulcową świątynię postawiono w nocy z 14 na 15 września 1741 roku. Wojewoda pomorski pisał 17 września z Nowej Wsi (Neudorf) do prymasa, w liście przedrukowanym w przekładzie w „Mitteilungen” z 1905 roku, że panowie gdańscy kazali po cichu przygotować drewno w Gdańsku i bez jego wiedzy polecili je przywieźć mieszkańcom swoich Żuław, a z podwodami wysłali ponad dwustu uzbrojonych ludzi w strojach rzemieślników.

Według Harnocha świątynia z 1741 roku stanęła na bocznych murach starej baszty; była szachulcowa, z sygnaturką z dwoma dzwonami i z dobudówką od wschodu. Według artykułu w „Berenter Kreisbote” z 2006 roku cztery tygodnie po budowie duchowny Weise poświęcił ambonę i ołtarz, a po kolejnych czterech tygodniach cały kościół. Był on mały: nawa miała 8,8 metra długości, 8,15 metra szerokości i 12 metrów wysokości. Pośpiech zemścił się wkrótce: podczas pierwszej Wielkanocy zawaliły się drewniane empory i były ofiary śmiertelne. Artykuł w „Berenter Kreisbote” z 2006 roku podaje to inaczej: podczas kazania wielkanocnego w 1741 roku w starym, ciasnym kościele wybuchła panika, w której zginęły dwie osoby. Tę budowlę rozebrano w XIX wieku. Ten artykuł podaje też, że stary kościół sprzedano w 1881 roku na rozbiórkę do Ellerbruch w powiecie Danziger Höhe.

Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Danka (1733), Weisego (1741) i Wolkeniusa (1747). Goedtke i Rhesa piszą Wokenius. Według Rhesy pochodził z Rheinfeld koło Białogardu i przez trzydzieści osiem lat był nauczycielem — rektorem szkoły w Chojnicach, potem konrektorem w Gdańsku — zanim w 1747 roku powołano go tu na pastora; zmarł 4 kwietnia 1757 roku. Jego następcą został 26 kwietnia 1757 roku Adam Vierau, rodem ze Skarszew, który służył tu do śmierci w 1793 roku.

Ugoda z 8 listopada 1610 roku zostawiła chrzty, śluby i pogrzeby pastorowi ewangelickiemu, a proboszcz Stanisław Wyenicki i jego następcy otrzymali w zamian stałą opłatę roczną. W 1704 roku szwedzki kapelan polowy George Nothmann z Rygi często głosił kazania w katolickiej farze, a gmina zbierała się nadal w swoim kościółku. Michael Fusius zmarł 5 lipca 1652 roku; wdowę po nim, córkę pastora ze Starogardu Paula Tvardocusa, poślubił 10 listopada tego roku następca Christoph Herrendorff, a 12 sierpnia 1658 roku George Nikius. Zmarła 21 września 1665 roku jako wdowa po trzech pastorach.

Skarszewska wspólnota ewangelicka była w XVIII wieku liczniejsza od katolickiej. Wizytacja z 1728 roku notowała, że „akatolików” jest tu dużo i że mają własnego predykanta; wizytacja generalna z lat 1765–1766 naliczyła 1713 luteranów, którzy mieli w mieście swój zbór, wobec 1314 katolików (407 mężczyzn, 450 kobiet i 457 dzieci). Wizytacja z lat 1780–1781 pokazuje skalę przewagi: Skarszewy z przyległościami liczyły 394 katolików — z czego 333 przystępowało do spowiedzi — 1355 „akatolików” i 150 Żydów.

14–15 września 1772 roku stał w mieście polski rotmistrz z czterdziestoma dragonami, którzy odeszli przed świtem; stany miejskie zebrano w domu burmistrza Flachshaara, a miasto opisano jako zaniedbane, z ubogimi mieszkańcami.

W czerwcu 1844 roku „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” podały w korespondencji z Gdańska z 31 maja, że osobliwy ewangelicki kościół w Skarszewach był latem poprzedniego roku w tak złym stanie, że przez szczeliny w murze weszło do środka kilka rojów pszczół i zagnieździło się w organach. Gdy organy zaczynały grać, pszczoły opuszczały swoje miejsce i roiły się po kościele.

Parafia skarszewska nie należała przy tym do diecezji kartuskiej — w podziale z 1773 roku Schöneck dało nazwę osobnej inspekcji kościelnej, po utworzeniu konsystorza gdańskiego w 1816 roku parafia weszła do diecezji tczewskiej, a w podziale obowiązującym do 1918 roku — do diecezji Stargard-Berent, czyli starogardzko-kościerskiej. Tak też ujmuje ją Harnoch w 1890 roku: omawia parafię Schöneck w tej właśnie diecezji, liczy przy niej 6403 dusze i osiem cmentarzy ewangelickich oraz notuje nabożeństwo niemieckie, dawniej także polskie.

Według inwentarza zabytków z 1884 roku farę w Skarszewach odnowiono w 1868 roku, dlatego w 1882 roku jej stan oceniano jako dość dobry.

Murowany kościół neogotycki z czerwonej cegły wzniesiono w latach 1879–1881 przy dzisiejszej ulicy Szkolnej 5, częściowo w obrębie dawnych murów obronnych. Według Harnocha kamień węgielny pod obecny kościół, pozostający pod patronatem gminy, położono 5 czerwca 1879 roku, a poświęcono go 1 lipca 1881 roku. Według tego samego artykułu kościół zbudowano według planu Otto Koppena z Gdańska, a budową kierował radca budowlany Ehrhardt. Stanął w dawnym ogrodzie plebańskim, tuż za starym kościołem. Budowa świątyni z apsydą kosztowała 157 000 marek; w wieży zawisły cztery dzwony, a organy miały 27 głosów.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 1480 mieszkańców: 640 luteranów, 647 katolików, 6 mennonitów i 187 Żydów, przy parafii luterańskiej w Starogardzie Gdańskim (Stargard). Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom X, 1889) w 1885 roku Skarszewy, po niemiecku Schöneck, liczyły 2925 mieszkańców: 1414 ewangelików, 1320 katolików i 30 dysydentów. Ten sam słownik podaje, że murowany kościół ewangelicki w Skarszewach, którego budowę zaczęto w 1879 roku, ma wieżę wysokości 42 metrów.

W księdze kościelnej gminy, oprawionej na nowo w 1883 roku przez pastora Zuwachsa, by uchronić ją przed zniszczeniem, i przechowywanej dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, zachował się wpis o zasadach powoływania duchownego. Rada miejska, sąd i cała gmina postanowiły, że na pastora należy powoływać człowieka uczonego i rozumnego, wiernego czystemu Wyznaniu Augsburskiemu, prowadzącego uczciwe życie, tak by jego nauka zgadzała się z życiem. Pastor miał otrzymywać sto florenów rocznie, płatnych po 25 florenów co kwartał, a także trzydzieści korców zboża na chleb i potrzebne mu drewno. W zamian nie wolno mu było szukać innej zwierzchności niż magistrat miasta ani wyjeżdżać bez zgłoszenia u prezydenta miasta; jeśli wzywano go do posługi poza miastem i otrzymał na to pozwolenie od katolickiego proboszcza albo plebana, musiał je najpierw okazać prezydentowi.

Zatwierdzeni witrycy mieli corocznie, w pierwszy poniedziałek Adwentu, zdawać rachunek z dochodów i wydatków kościoła. Wpis nie podaje w odczytanej części daty.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 5640 ewangelików; patronem był magistrat Skarszew, a duszpasterzami byli Karl Zuwachs (od 1883 roku) i wikariusz Karl Greger (od 1896 roku).

Liczby z ostatnich dziesięcioleci parafii dają dwa spisy. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku naliczył w mieście 3494 mieszkańców, z czego 2258 podało język niemiecki, a 1131 polski. Wśród niemieckojęzycznych było 1666 ewangelików, 458 katolików, 28 osób innych wyznań chrześcijańskich i nieokreślonych oraz 106 osób wyznania mojżeszowego. Tablica podaje wyznania osobno dla każdej grupy językowej, nie dla całego miasta. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, naliczył 3009 mieszkańców, a wśród nich 864 ewangelików wobec 2083 katolików; narodowość polską podało 2121 osób, niemiecką 886.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Schöneck” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1636–1929, a do tego duplikaty ksiąg z lat 1818–1874 (odpisy składane władzom, często jedyne, które przetrwały). Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Do 1945 roku należał do skarszewskiej gminy ewangelickiej; po wysiedleniu ludności niemieckiej służył za magazyn zbożowy. 15 września 1987 roku przejęła go katolicka parafia świętego Michała Archanioła, a 28 sierpnia 1988 roku poświęcono go pod wezwaniem świętego Maksymiliana Marii Kolbego. Budynek stoi i jest czynny liturgicznie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Zarówno wydany w 1753 roku w Gdańsku spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, ułożony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, jak i Ludwig Rhesa, autor wykazu duchownych Prus Zachodnich z 1834 roku, podają, że Morgenstern objął urząd w Skarszewach w 1551 roku; zmarł 11 kwietnia 1599 roku w Królewcu. Harnoch datuje jego powołanie do Skarszew na 1551 rok, a odejście do Gdańska — zgodnie z Freytagiem — na 1559 rok. Rok przybycia Kreski źródła podają różnie: wydany w 1753 roku spis Goedtkego ma 1671, jego późniejszy rękopis (s. 228) i Rhesa 1674, po ustąpieniu chorego Carla Tauta. Przywilej miejski z 1341 roku datowany jest raz na 2, raz na 3 lutego. Noc postawienia kościoła opis wyżej podaje jako noc z 14 na 15 września 1741 roku, a Piotr Birecki (2021) jako noc z 13 na 14 września 1741 roku.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Spór z radą i zamknięcie kościoła w 1673 roku inne źródła, także starsza redakcja Goedtkego (s. 96), wiązały z Simonem Kreską, ale zapisek, na którym ta redakcja się opiera, nazwiska pastora nie podaje. Rozstrzyga rękopis (s. 225, 228–229), według którego spór dotyczył Carla Tauta, a Kreska przyszedł na jego miejsce w 1674 roku, oraz księga pastorów: Kreska był do 1673 roku duchownym w Wilnie, a Taut złożył urząd w 1674 roku. Rhesa pisze o ustąpieniu chorego Tauta. Goedtke (s. 228) zaznacza, że księgi miejskie zostawiają wątpliwość, czy odszedł sam z powodu choroby, czy wbrew woli z powodu nieporozumienia z gminą, a wątpliwość tę osłabia to, że sam Taut zapisał swoje wygnanie, które trwało 25 lat, do powołania do Letzkau w 1699 roku.

Według Rhesy Christoph Bolduanus zmarł na urzędzie w 1643 roku. Goedtke (s. 227) przytacza wpis ksiąg sądowych z 2 listopada 1648 roku, według którego wezwano go na zamek, i sam zauważa, że nie zgadza się to z księgą kościelną, w której od 1643 roku pastorem był już Michael Fusius.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1667 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 5438 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Benedikt Morgenstern (1554), Christoph Herrendorf (1652), George Nikius (1657), Carl Taut (1664), Simon Kreska (1674), Ernst Steinhauer (1693), Johann Walter (1707), Paulus Grimm (1717), Melchior Gottfried Scubovius (1727), Johann Christoph Danke (1733), Gottfried Vogt (1734), Daniel Wokenius (1747), Adam Vierau (1757), Michael Baumann (1793), Friedrich Ernst Eichel (1798), Carl Wilhelm Wiederhold (1831), Traugott Adalbert Hildebrandt (1835), Julius Otto Emil Klebs (1847–1868), Paul Theodor Schmidt (1875–1883), Carl Gustav Zuwachs (1883–1921), Alfred Draheim (1922), Paul Kenkmann (1942). Bez podanego roku: N. Schilling.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. X, hasło „Skarszewy”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 458–460; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, t. I (Kreise Karthaus, Berent, Neustadt), s. 37, 38, 39; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; H. Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Danzig 1898; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, „Fontes” Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyty 1–3 (opis Skarszew, zalecenia powizytacyjne, zapis o odzyskaniu kościoła 10 sierpnia 1596 roku wraz z inwentarzem z 1562 roku); L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten… Westpreußen”, Königsberg 1834, s. 133–134; „Zur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreußen” — podziały diecezjalne z lat 1773, 1816 i do 1918 (westpreussen.de); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 155, 334, 363, 414–415; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 100, nr 241; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912, Kreis Berent, pozycja 2 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: województwo pomorskie, Warszawa 1926, s. 30 (powiat kościerski, miasta); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G40, s. 69–72, i G61, s. 267–273; tenże, cz. III, tamże 91 (2009), księga G70 (1780–1781); Historia parafii św. Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach (dawny kościół ewangelicki); „Budowla, która zadziwia. Dwukrotnie zbudowano kościół w ciągu 24 godzin”, Dziennik Bałtycki; Parafia pw. Świętego Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach — Diecezja Pelplińska; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 80 (siedziba wojewody pomorskiego w Skarszewach); Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 477–478, 420–421; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 50–51; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5065, „Sonstige Verzeichnisse 1706–1792” (księga kościelna gminy ewangelickiej w Schöneck, s. 516), skan 5, dostęp przez portal Archion; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 87–88; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 53, 145–147; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 184; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 14, 15; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 133, 134, 135; Schmidt, „Urkundlicher Nachtrag zum Schönecker Kirchbau von 1741”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins”, rocznik 4, 1905, z. 3, s. 58–59; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 74; t. 2, s. 353, 396, 431, 647; t. 3, s. 784, 799, 926, 942, 994; t. 4, s. 1216, 1279; t. 6, s. 1584, 1603, 1677, 1756; t. 7, s. 1812, 1883, 1890, 1911, 1977, 2009, 2060; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 96, 223–225, 227–229, 256; „Aus der Geschichte der evangelischen Kirche in Schöneck”, „Berenter Kreisbote” nr 8 (2006), s. 2–4; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 3 czerwca 1844 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 37.