Wyspa Sobieszewska / Sobieszewo — kościół ewangelicki (Bohnsack)

Sobieszewo, po niemiecku Bohnsack, leży na Wyspie Sobieszewskiej u ujścia Wisły.

W 1583 roku akta wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego wymieniają na Mierzei cztery kościoły zajęte przez protestantów, choć nie podają ich nazw. Świątynia nieznanego pierwotnie wezwania przeszła tu w ręce luteranów. Duchowni luterańscy są tu poświadczeni od 1590 roku, a ksiądz Jakub Fankidejski wymienia jako pierwszego Mikołaja Mensla w 1594 roku. Abraham Hartwich za pierwszego pastora ewangelickiego w Sobieszewie uważa jednak Henryka Möllera, który przybył tu w 1605 roku, a w 1607 odszedł do Trutnów. Prawo patronatu nad kościołem miało miasto Gdańsk i dlatego, jak pisze Fankidejski, nie dało się utrzymać kościoła w rękach katolickich: luterańska rada miejska obsadzała duchownych bez pytania biskupa. Nazwiska i daty duchownych parafii podgdańskich są znane, bo spisy tamtejszych pastorów prowadził magistrat.

Waschinski przytacza tutejsze rachunki: w 1601 roku nauczyciel miał 43 marki dochodu, a duchowny 118 marek; w latach 1738–1739 do szkoły chodziło trzynaścioro ubogich dzieci, za które płacono z kościelnej skarbonki.

Według Abrahama Hartwicha (1723) po Henryku Möllerze, który w 1607 roku odszedł do Trutnów, przyszedł do Sobieszewa w następnym roku Jan Phanerus, w 1625 roku przeniesiony do twierdzy Münde pod Gdańskiem; po nim przybył w 1626 roku z Przebrna Marcin Jagemann. Według Hartwicha w 1638 roku przyszedł do Sobieszewa Izaak Kluge, a po jego śmierci w 1652 roku Jan Neumann; po śmierci Neumanna urząd objął w 1656 roku Daniel Matthäi, który zmarł tu w 1666 roku.

Według Hartwicha w 1666 roku przybył do Sobieszewa Jan Ozech, powołany gdzie indziej w 1673 roku; jego następca Piotr Rechovius, przeniesiony z Przebrna, odszedł w 1690 roku, a po nim pastorem był Natanael Tautenius, który zmarł tu w 1709 roku. Po Danielu Hartschu, przeniesionym w 1714 roku do kościoła świętego Jakuba w Gdańsku, przyszedł w 1715 roku Natanael Gotfryd Falck. Według Hartwicha do parafii w Sobieszewie należały wsie Stogi (Heubuden), Krakau, Neufähr, Sobieszewo, Wordel, Schneckenberg, Ortheyd, Mikoszewo (Nickelswalde), Bohnsacker Weide, Nickelswalder Feld i Ellau.

Spis duchownych gdańskich Efraima Praetoriusa notuje, że w 1709 roku objął tutejszą służbę Daniel Hartsch, od 1703 roku duchowny w mieście, gdzie pierwsze kazanie wygłosił w pierwszy dzień Wielkanocy; zapisano to jednym zdaniem: „Ward Pred. in Bohnsack”.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku dodaje kilka wiadomości o tutejszych pastorach. Według niego Izaaka Klugego wprowadzono na urząd dopiero 7 maja 1641 roku. Daniel Matthäi miał przy ambonie epitafium z portretem, a Natanael Tautenius — portret naturalnej wielkości po prawej stronie ambony. Jan Ozech w grudniu 1670 roku nie przyjął powołania do Kobbelgrube i pozostał w Sobieszewie. Piotr Rechovius złożył urząd w 1690 roku z powodu słabego zdrowia; zmarł w Gdańsku 1 grudnia 1701 roku i został pochowany przy kościele świętej Barbary. Natanael Gotfryd Falck przeszedł w 1762 roku w stan spoczynku z pensją 400 florenów.

Budowla miała konstrukcję szachulcową, sześć osi, rzut prostokąta i dach dwuspadowy kryty karpiówką. Według rękopisu Praetoriusa dawny kościół stał bliżej Wisły, na wzniesieniu przy dużej karczmie, gdzie woda podmywała jeszcze w jego czasach stary fundament i miejsce cmentarza; mały i zniszczony, został rozebrany, a nowy kościół na obecnym miejscu zaczęto budować w 1618 roku i ukończono w 1620 roku, jak świadczyła stara chorągiewka z datą na wieży — inaczej niż u przytoczonego niżej Harnocha, według którego kaplicę z 1600 roku w 1620 roku jedynie powiększono. Praetorius pisze dalej, że w 1687 roku ten kościół rozebrano i zbudowano od podstaw na nowo w konstrukcji murowanej i szachulcowej, włączając przestrzeń dawnej wieży do nawy i dostawiając nową dzwonnicę.

Miał dwa malowane chóry, izbę spowiedzi z nowym konfesjonałem, chrzcielnicę w zamkniętej kracie i organy należące do największych na Mierzei, a w wieży bez zegara dwa dzwony. W latach 1683–1687, za pastora Petera Rechoviusa, przebudowano ją w duchu baroku: dobudowano wieżę i nowy chór dla organów. W 1689 roku zawieszono dzwon, który przelano w 1702 roku. Nowy ołtarz sprawiono w 1741 roku, a ambonę w 1771; kaplicę dobudowano w 1745 roku. Jedną wzmiankę o tutejszym kościele przechowała kronika sąsiedniej parafii w Stegnie: pastor zanotował pod 1728 rokiem, że „latem w Sobieszewie zbudowano całkiem nową zakrystię”.

Renowacje przeprowadzono w 1823 i 1845 roku, po zniszczeniach huraganu z 1818 i powodzi z 1840 roku. Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół w Sobieszewie miał istnieć jako kaplica już w 1600 roku i zostać powiększony w 1620; w 1822 roku zamknięto go z powodu złego stanu, a w 1823 roku zbudowano na nowo w konstrukcji szachulcowej, zachowując dawne wyposażenie wnętrza. Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku podaje jako datę poświęcenia 11 stycznia 1824 roku i notuje parafię pod nazwą „Bohnsack” w diecezji Danziger Nehrung: kościół konstrukcji szachulcowej pod patronatem magistratu, 3800 dusz. Dwa dzwony z 1636 roku były w czasach Harnocha już przelane, ołtarz wykonał w 1741 roku gdański rzeźbiarz Martin Stein, a organy pochodziły z 1771 roku.

W nocy z 17 na 18 kwietnia 1860 roku powódź zabrała ogród plebański, a dawną plebanię trzeba było rozebrać; nową wzniesiono w 1864 roku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku naliczył we wsi 305 mieszkańców — 304 luteranów i jednego katolika — i odnotował tu własną parafię luterańską. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Bohnsack 81 budynków mieszkalnych i 841 mieszkańców, w tym 830 ewangelików i pięciu katolików. Wymieniał tu osiem gospodarstw chłopskich. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 3813 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1880 roku Adolf Radtke. Dokumentem z 15 lutego 1901 roku ewangelików z Krakowca (Krakau) i Westlich Neufähr wyłączono z parafii w Sobieszewie i przyłączono do nowej parafii w Stogach (Heubude).

W 1907 roku przeprowadzano wykup świadczeń gruntowych, które właściciele gruntów w Neufähr i Świbnie (Schiewenhorst) płacili na rzecz tutejszej plebanii i organistówki. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Sobieszewie liczyła wtedy 4338 ewangelików, a pastorem był od 1916 roku Walter Böhm.

Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowały się księgi metrykalne z lat 1659–1904. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Przy świątyni działał od XVII wieku cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,4 hektara, użytkowany do 1945 roku, a od końca XIX wieku już tylko sporadycznie; zdewastowany teren zniwelowano w latach sześćdziesiątych XX wieku. Zachowały się dwie rokokowe stele z piaskowca z drugiej połowy XVIII wieku, ustawione dziś na trawniku przy wejściu do kościoła: Gerharda Bartscha (1704–1777), sołtysa i starszego zwierzchnika kościoła w Sobieszewie, oraz Korneliusa Kohna i Jakoba Grosznika, starszych kościelnych.

Cmentarz w Sobieszewie był według Harnocha własnością kościoła. 29 sierpnia 1939 roku, w przededniu wojny, pochowano na cmentarzu wsi z honorami wojskowymi gdańskiego strażnika granicznego Johanna Ruscha, który — jak podała prasa niemiecka — zginął na granicy gdańsko-polskiej pod Sopotem; przy trumnie w tutejszym kościele zebrało się wielu żałobników, a w uroczystości wzięli udział przedstawiciele partii i władz Wolnego Miasta, wśród nich prezydent senatu Greiser.

W 1945 roku zbór częściowo rozebrano — materiał zużyto na budowę schronów dla Wehrmachtu — a częściowo zniszczył go ostrzał artyleryjski: przepadły wieża, kruchta, dachy, chór, galerie, okna i drzwi. W lipcu 1946 roku świątynię przekazano saletynom, 1 stycznia 1947 roku erygowano parafię rzymskokatolicką pod wezwaniem Matki Bożej Saletyńskiej, a 5 października 1947 roku kościół poświęcono.

Według Piotra Szczudłowskiego (1995, s. 297–298) odbudowę zniszczonego kościoła podjął przybyły do Sobieszewa we wrześniu 1946 roku saletyn, ksiądz Stanisław Krzyworączka; świątynię odbudowano i wyremontowano w latach 1946–1947, ale nie przywrócono jej wyglądu przedwojennego — zniszczonej w 1945 roku wieży nie odbudowano, a dach ozdobiono tylko małą, drewnianą, czworoboczną sygnaturką z krzyżem. Protokół zdawczo-odbiorczy numer 32 sporządzono i podpisano 19 lipca 1947 roku w Sopocie; przejmującym był ksiądz Michał Kolbucha, a kościół przekazano saletynom w zarząd i użytkowanie. Własnością państwa kościół pozostawał do początku lat siedemdziesiątych, kiedy jego właścicielem stała się Prowincja Polska Misjonarzy Saletynów w Krakowie.

Dawnego kościoła ewangelickiego już tu nie ma: budowla, którą po wojnie przejęli katolicy, spłonęła całkowicie 22 lutego 1986 roku, a na jej miejscu stanął nowy kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bożej Saletyńskiej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 935 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4277 dusz. Pastorem był wtedy, od 1902 roku, Otto Dietrich, urodzony w 1873 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Creutziger (1588), Christian Dehnke (1594), Heinrich Möller (1605), Johann Phamer (1608), Johann Neumann (1652), Daniel Matthäi (1656), Peter Rechovius (1673), Nathanael Taute (1690), Daniel Hartsch (1709), Johann Möller (1762), Franz Jacob Schalk (1770), Samuel Gottlieb Weickhmann (1787), Carl Friedrich Günther (1791), Carl Adolph Blech (1826), Emil August Theodor Zander (1840), August Eduard Klein (1848–1867), Joachim Gottlieb Georg Ernst Weickhmann (1867), Adolf Hermann Ernst Radtke (1880), Emil Otto Dietrich (1902).

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 98; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 16, 188, 193, 200; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 396; ksiądz Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 396; Ephraim Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis”, Dantzig 1713, egzemplarz z rękopiśmienną kontynuacją do 1799 roku, s. 26; wojewódzka ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 505, 510; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 192–193, nr 11; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 188; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 22; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 32; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie sąsiedniej parafii Stegna, rok 1728, skan 10, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 36, pozycja 19; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 134, 329; t. 2, s. 362, 375, 678; t. 3, s. 722, 943; t. 4, s. 1151, 1203, 1204, 1266; t. 5, s. 1356, 1422, 1439; t. 6, s. 1566; t. 7, s. 1812, 1941, 2032; „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 11 listopada 1907 roku, s. 13 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Hamburger Fremdenblatt” (Hamburg), 30 sierpnia 1939 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 76r–78r; P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość”, t. 84 (1995), s. 296–298; Wikipedia, hasło „Sobieszewo (Gdańsk)”.