Steblewo — kościół (dawniej ewangelicki)

Steblewo, po niemiecku Stüblau, leży na Żuławach Steblewskich, którym dało nazwę: to od niego cały ten fragment delty nosił przydomek „steblewskiego”. Tutejszy gotycki kościół z cegły, wzniesiony w czternastym wieku, był największą świątynią Żuław Gdańskich. Dziś jest trwałą ruiną: zachowały się mury i wieża; według serwisu zulawy.infopl.info ruina jest zabezpieczona i udostępniona do zwiedzania. Od drugiej połowy szesnastego wieku do 1945 roku kościół był ewangelicki — luterański, pod patronatem miasta Gdańska, a po 1817 roku w Kościele unijnym staropruskim. Dziedzictwo tej wspólnoty jest luterańskie i unijne; mennonici, którzy osiedlali się na Żuławach licznie, mieli swoje gminy gdzie indziej.

Miejscowość wymieniono po raz pierwszy w 1305 roku, w dokumencie króla Wacława III, który potwierdził zakonowi krzyżackiemu nadanie swojego ojca. Parafia istnieje tu od 1343 roku, kiedy wielki mistrz Ludolf König wystawił Henrykowi von Wernersdorf przywilej lokacyjny na siedemdziesiąt i pół włóki, i od początku była rozległa — prócz Steblewa obejmowała Krzywe Koło, Długie Pole, a także Giemlice i Osice. Przywilej nadał kościołowi cztery wolne włóki i po pół szefla żyta oraz owsa z każdej włóki, wolnej czy niewolnej. To połowa tego, co pobierały inne parafie żuławskie; Freytag tłumaczy tę ulgę właśnie rozległością parafii.

Budowla zdradza trzy fazy, czytelne w murze. Najstarsza jest część wschodnia, do widocznej do dziś fugi obok zakrystii; potem dostawiono resztę nawy, wreszcie wieżę — o innym kolorze cegły, innym spoinowaniu i mniej starannym wiązaniu muru. Wnętrze nawy mierzy 11,75 na 30,50 metra i nie ma wyodrębnionego prezbiterium; wieża ma 10,8 metra w kwadracie. Od północy przylegała zakrystia ze sklepieniem kolebkowym, nad nią zaś izba, w której — sądząc po zachowanej małej emporze i wielkim łuku — stał niegdyś pozytyw.

Według Freytaga szczyt wschodni powstał znacznie później niż mur, który wieńczy, a obecny kształt otrzymał zapewne po zniszczeniach wojny trzynastoletniej. Kościół zbudowano z cegły w naturalnym kolorze, o formacie od 29 do 30 centymetrów długości, od 12,5 do 14 centymetrów szerokości i od 7 do 8 centymetrów grubości. Nad podwójnym ukośnym uskokiem szczytu wschodniego wznosiło się dziewięć cienkich, ustawionych narożnie filarów z ostrosłupowymi daszkami i małymi cylindrycznymi iglicami.

Na mapie okolic od Gdańska do Tczewa, którą mierniczy Friedrich Berndt sporządził 20 grudnia 1599 roku z polecenia burmistrza gdańskiego Johanna von der Linde, zarządcy Żuław Steblewskich, w Steblewie (na mapie: STIPLAW) narysowano pośród domów wsi kościół z wysoką, ostro zakończoną iglicą. Viktor Zirkwitz, który tę mapę reprodukował, zastrzega jednak, że rysunki kościołów na niej nie zawsze są dokładne.

Z czasów przedreformacyjnych zostało w środku niewiele: dwa rzędy ciężkich dębowych ławek w nawie i dwa podobne na małej emporze, a na bocznej desce jednej z nich napis „ihs 61”, który Freytag czytał jako rok 1461. Belka przecinająca kościół przy fudze w murze dźwigała dawniej krucyfiks z figurami po bokach. Waschinski zalicza tę wieś do sześciu miejscowości terytorium gdańskiego, w których istnienie średniowiecznej szkoły parafialnej poświadcza nie tylko kościół parafialny, ale i to, że pochodzili stąd studenci średniowiecznych uniwersytetów. Najstarsza księga metrykalna parafii przechowała odpisy rozporządzeń szkolnych rady gdańskiej, a dom szkolny zbudowany w 1690 roku przetrwał do 1835. Przy wyjściu ze wsi, przy drodze do Osic, stała jeszcze w czasach Heisego mała, murowana kapliczka średniowieczna z namiotowym dachem i pięcioma sterczynami.

Viktor Zirkwitz zanotował w pracy wydanej w Gdańsku w 1940 roku, że z ołtarzy przydrożnych zaznaczonych na mapie Berndta z 1599 roku przetrwał tylko jeden, w Gnojewie, a ołtarz w Steblewie usunięto „przed kilku laty”. Przed ruinami kościoła stoi do dziś kamienny trzon chrzcielnicy z okrągłą stopą, pozbawiony czaszy; Dariusz Piasek włączył go jako zachowany fragment do swojego inwentarza średniowiecznych chrzcielnic kamiennych Żuław Wiślanych, ogłoszonego w 2023 roku.

Jak wyglądała ta zmiana od strony katolickiej, zapisała wizytacja z 1584 roku. O dekanacie Małej Wyspy, którego Steblewo było siedzibą, wizytator napisał bez ogródek: „Tota Insula minor ab haereticis residentibus incolis occupata” — cała Mała Wyspa zajęta przez mieszkających tam heretyków; za katolicką uchodziła jedna jedyna wieś. Zanotował przy tym, że nawet tamtejszy wikary, zakonnik oliwski, był „totus intra et extra haereticus” — heretykiem na wskroś: od kilkunastu lat żył w małżeństwie zawartym przez innego zakonnika odstępcę, miał dwoje dzieci, a nabożeństwo odprawił w ciągu roku tylko trzy razy.

Jak daleko sięgnęła tu zmiana wyznaniowa, widać w wykazie dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku: przy każdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi kościelnej trzyma luterański duchowny i ile mu wieś płaci zamiast dziesięcin. Steblewo było niegdyś siedzibą wiejskiego dziekana Małej Wyspy. Tutejszy duchowny trzymał cztery łany dające 200 florenów, a pięćdziesiąt sześć łanów wsi oddawało mu po korcu żyta i po korcu owsa zamiast dziesięcin. Do parafii należała kaplica oraz wieś Długie Pole, a dawniej także Giemlice. Razem dawało to 252 floreny i 10 groszy.

Słownik geograficzny podaje, że Steblewo było dawniej głównym ośrodkiem dekanatu steblewskiego, który niemal w całości przyjął luteranizm — ocalały tylko Giemlice, podległe biskupowi kujawskiemu, a utracone zostały kościoły w Trutnowach, Leszkowach, Kiezmarku, Cedrach Wielkich, Osicach, Suchym Dębie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Miłocinie, Wocławach, Bogatce, Koczwałach i Koźlinach; w czasie wydania tomu wszystkie były w rękach ewangelików, z wyjątkiem kościoła w Suchym Dębie, który zaginął.

Wykaz pastorów Rhesy z 1834 roku liczy siedemnaście nazwisk, a do parafii należały wsie Krzywe Koło (Kriefkohl) i Długie Pole (Langenfelde). Harnoch uważa za pierwszego duchownego ewangelickiego Gabriela Ulricha, pastora według księgi kościelnej od 1592 roku, a według gdańskiego wykazu nauczycieli i duchownych Ephraima Praetoriusa już od 1586. Tę wcześniejszą datę podaje też Abraham Hartwich: według niego Ulrich został powołany do Steblewa jako pierwszy pastor już w 1586 roku.

Hermann Freytag, który oparł się między innymi na rachunkach kaplicy w Krzywym Kole i aktach archiwalnych, zna jednak wcześniejszych pastorów ewangelickich w Steblewie: Sebaldusa Webela, urodzonego w Quedlinburgu, wymienianego tu po raz pierwszy w 1567 roku i zmarłego w 1578 roku, oraz Joachima Burchardiego, który objął urząd w Zielone Świątki 1578 roku i zmarł w 1582 roku; Gabriela Ulricha podaje od 1582 roku (Freytag 1912, s. 176–178). Z dokumentu z 1562 roku Freytag wnioskował, że Steblewo miało ewangelickiego proboszcza już wtedy (s. 132–133). Gabriela Ulricha złożono według Harnocha, a także Rhesy, z urzędu w 1597 roku, ponieważ jego żonę Helenę uznano winną czarów.

Według Abrahama Hartwicha (1723) po Gabrielu Ulrichu przyszedł do Steblewa magister Franciszek Gericcius, który z powodu prześladowań musiał wcześniej ustąpić z Żuławek (Fürstenwerder); Hartwich datuje jego przyjście raz na 1587 rok, a raz pisze tylko, że stało się to przed 1597 rokiem. Według Hartwicha w 1612 roku przyszedł do Steblewa z Ostrowitego Vogelius, w 1630 roku z Koźlin Mikołaj Weismann, a po jego śmierci w 1634 roku z Leszków Maciej Lüschner, który zmarł w 1659 roku; w 1660 roku przybył Jan Fryderyk Brackermann.

Według Hartwicha po Janie Fryderyku Brackermannie przyszedł do Steblewa w 1677 roku Efraim Herlicius, który żył jeszcze czternaście lat i zmarł tu w 1691 roku; jego następca Konstantyn Berent zmarł w 1697 roku, a magister Joachim Fick, który przybył w następnym roku, zmarł jeszcze w tym samym 1698 roku. Według Hartwicha w 1699 roku powołano do Steblewa z Lublewa Gdańskiego Kaspra Günthera, a po jego śmierci w 1718 roku jego następcą został w 1719 roku Konstantyn Fryderyk Hansch, którego Hartwich nazywa zdolnym i uczonym duchownym.

Rękopis Praetoriusa podaje dokładniejsze daty pierwszych tutejszych pastorów. Franciszka Gericciusa wprowadzono w Steblewie 21 marca 1597 roku; zmarł w 1612 roku w wieku 67 lat i 17 września został pochowany w kościele Mariackim w Gdańsku. Daniela Vogeliusa wprowadzono 15 listopada 1612 roku; zmarł 10 listopada 1629 roku w wieku 52 lat i dwa dni później spoczął w kościele świętej Katarzyny w Gdańsku. Jego następca Weismann, rodem z Uffenheim, był w 1628 roku kapelanem polowym gdańskiej milicji w wielkim szańcu; zmarł w Steblewie w wieku 58 lat. Wdowa po nim, Anna, otrzymała od Rady rok łaski, a w czasie wakatu nabożeństwa odprawiali na zmianę pastorzy żuławscy.

Maciej Lüschner, który przyszedł na miejsce Weismanna, był jego zięciem; zmarł 7 sierpnia 1659 roku w Gdańsku, gdzie przebywał z powodu drugiej wojny szwedzkiej, w wieku 69 lat, z czego prawie czterdzieści przepracował na Żuławach. Jana Fryderyka Brackermanna wprowadzono 5 kwietnia 1660 roku. Herlicius przyszedł z Leszków około Zielonych Świątek 1677 roku i zmarł 5 września 1691 roku w wieku 56 lat. Konstantyna Berenta powołano 9 listopada 1691 roku, a wprowadzono 9 grudnia; zmarł 30 października 1697 roku w Gdańsku, dokąd dał się zawieźć na kurację, i 12 listopada został pochowany w kościele Mariackim. Kaspra Günthera powołano z Lublewa Gdańskiego 27 maja 1699 roku i wprowadzono 21 czerwca.

Kronika budowlana jest gęsta od nieszczęść. W 1623 roku hełm pokryto gontem z dębów kupionych w lasach sobowidzkich i grabińskich. W 1626 roku piorun uderzył w wieżę i zniszczył jej górną część. Zanim w 1631 roku odbudowano ją z pomocą Gdańska, Szwedzi spustoszyli wnętrze — okna straciły wtedy laskowanie — a na zabranie przez nich kościelnego zegara parafianie skarżyli się już w 1626 roku. Potem następowały kolejne roboty i szkody: nowe pokrycie wieży i sygnaturki w 1717, remont dachu w 1737, nowe okna w 1739, uderzenie pioruna w obie wieże 13 czerwca 1815 roku, rozbiórka sygnaturki i odnowa wielkiej wieży za 1227 talarów w 1818. Wreszcie 20 maja 1907 roku trąba powietrzna zrzuciła hełm i część izbicy dzwonnej; odbudowano je w dawnej postaci, ale dach kryto już nie gontem, lecz dachówką mnich-mniszka.

Przy szacowaniu szkód wyrządzonych przez burzę nauczyciel Probandt spadł przez otwór w wieży z dużej wysokości i z obrażeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi trafił do szpitala joannitów w Tczewie.

Cała reszta wyposażenia pochodziła z czasów po pierwszej wojnie szwedzkiej: ambona z 1630 roku, na nowo malowana w 1686, ołtarz ukończony w 1650 roku, z bogatą snycerką i trzema obrazami — Ostatnią Wieczerzą u dołu, Ukrzyżowaniem pośrodku, Zmartwychwstaniem u góry. Organy o czternastu głosach postawiono w 1684 roku za 1765 guldenów; przewieziono je Wisłą w górę rzeki, dlatego Freytag przypuszcza, że nieznany z nazwiska mistrz mieszkał w Gdańsku. Wtedy też zbudowano pod nie emporę zachodnią, a w 1687 roku Daniel Carcrius wymalował ją scenami z życia Jezusa.

W 1744 roku organy wyremontował Andreas Hildebrandt. Heise dopisał do tego cynową chrzcielnicę z wizerunkami czterech Ewangelistów w medalionach, dwa mosiężne świeczniki i dwa mosiężne lustra prostej roboty. We wnętrzu Heise wyróżnił stalle z malowanymi płycinami i prostym ornamentem. Harnoch opisuje kościół: zamiast dawnych trzech drzwi miał już tylko jedno główne wejście przez wieżę, okna tylko po jednej stronie i zakrystię podobną do piwnicy; po obu stronach ołtarza wisiało kilka obrazów z XVIII wieku, żyrandole pochodziły z 1694 i 1749 roku, a organy odnowiono w 1811 roku.

Dzwony były trzy. Najstarszy zachowany, mały, odlał 18 kwietnia 1655 roku gdańszczanin Gerhard Benning; średni, o wadze jedenastu cetnarów i czterdziestu dwóch funtów, przelano w 1752 roku za 460 guldenów i 12 groszy; odlał go, wedle Heisego (s. 138–139), Benjamin Wittwerck. Freytag podaje Immanuela Wittwerka, ale imienia tego dostępne źródła drukowane przy Steblewie nie potwierdzają — Immanuel Wittwerk odlał dzwony w Bogatce (Reichenberg) w latach 1743 i 1745. Wielki pochodził pierwotnie z 1516 roku, przelewano go w 1720 i po raz ostatni w 1804, kosztem 2033 guldenów i 10 groszy. Ten ostatni odlew wykonano na miejscu, w Steblewie, a wielki kamień leżący po południowej stronie kościoła, na wschód od kruchty, to pozostałość po rdzeniu formy dzwonu. Na początku XVIII wieku Praetorius widział jeszcze na dwóch dzwonach gotyckie napisy.

Piotr Birecki (2021) wymienia Steblewo wśród wiejskich posiadłości Gdańska, w których kościołach mieszczaństwo tego miasta fundowało ołtarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.

Ephraim Praetorius, który w XVIII wieku zebrał w rękopisie „Evangelisches Danzig” wiadomości o kościołach gdańskich, pisze, że mury kościoła w Steblewie miały ponad półtora sążnia grubości, a wieża była najwyższa na Żuławach Gdańskich: o trzy stopy wyższa od dawnej wieży w Bogatce (Reichenberg). Miała zegar bijący z tarczą, a kościół i wieżę otaczał mur cmentarny. Niemalowany strop deskowy nosił datę 1643; na belce poprzecznej wypisano od strony ołtarza słowa „Der Herr lebet”, od strony ambony zaś „Wo zwey oder drey”. Na odwrociu ołtarza z 1650 roku zapisano imię pastora Macieja Lüschnera i czterech witryków: byli to Andreas Balau, Gröger Hein, Peter Wilhelm i Jacob Klatte.

Praetorius wspomina też wojnę: w 1656 roku stał tu gdański szaniec z załogą pięciuset ludzi; 14 marca podszedł pod niego król szwedzki Karol Gustaw z trzema albo czterema tysiącami żołnierzy, a 20 marca szaniec poddał się na mocy układu. Kronika pastora Tobiasza Colerusa z Cedrów Wielkich zapisała, że wojsko szwedzkie, które od 21 do 22 marca 1659 roku stało w Steblewie i Koźlinach, bardzo zniszczyło i obróciło wniwecz kościoły w Steblewie i Giemlicach; według kronikarza Szwedzi nigdy w tej wojnie nie postępowali tak źle jak wtedy, a 24 marca odeszli. Piotr Birecki, pisząc o odbudowie kościołów ewangelickich w drugiej połowie XVII wieku, podaje, że zniszczony częściowo przez Szwedów kościół w Steblewie odbudowano na koszt Gdańska.

Kronikę parafii, „Memorabilia Stüblaviensia continuata”, prowadzili pastorzy od 1741 roku; tom ten przechowuje dziś Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie. Pierwsze lata zapełniają w nim przede wszystkim dary parafian. W 1741 roku nowy administrator Żuław Steblewskich, burmistrz Johann Gottfried von Dieselsdorff, kazał ukarać wedle dawnej praktyki publiczną pokutą kościelną rozwiązłość szerzącą się w okolicy; pierwszy taką karę odbył w Steblewie katolicki parobek, którego potem, za zgodą burmistrza, poślubiono w tutejszym kościele. Tego samego roku gospodarz Johann Hacker podarował na ołtarz parę wielkich świec z białego wosku, a wdowa po gdańskim kupcu Michaelu Biebersteinie, dzierżawcy majątku Herzberg, Regina z domu Neumann, ufundowała nową szatę ołtarzową z czarnego atłasu ze srebrnymi koronkami za 250 florenów, przeznaczoną na Wielki Post i na pogrzeby.

W 1742 roku, za zgodą administratora, pomalowano zakrystię, a chrzcielnicę, ambonę i organy umyto i odnowiono; w plebanii dwie izby ozdobiono malowidłami. W 1744 roku wyremontowano organy, dodając nowe miechy i głosy fletu leśnego; po ośmiu tygodniach pracy zabrzmiały znów w pierwszą niedzielę Adwentu. Kolejne lata przyniosły następne dary świec i nakryć na ołtarz, w 1749 roku żyrandol w kościele od gospodarza Michaela Hackera, w 1750 roku zasłony w oknach kościoła, a w 1752 roku nowy dzwon na wieży, przelany za zastępcy administratora, burmistrza Ferbera.

W 1755 roku, za zgodą administratora, zbudowano przy plebanii budynek gospodarczy i 3 lipca postawiono na nim wiechę; kosztował on kasę kościelną 1600 florenów. 14 sierpnia 1757 roku, w dziesiątą niedzielę po Trójcy Świętej, w czasie nabożeństwa popołudniowego piorun uderzył w wieżę; kronikarz dziękował Bogu, że skończyło się na strachu, bez pożaru i bez szkody dla ludzi, a piorun wydostał się przez galerię nad organami. Kronika notuje też czasy wojny siedmioletniej: w kwietniu 1758 roku przez okolicę przeciągały wojska rosyjskie, które rozłożyły się obozem pod Tczewem, a w listopadzie na kwaterach w okolicy stanął pułk pułkownika von Numersa; w następnych latach obce wojska wracały tu na leże zimowe. 28 czerwca 1760 roku nad ranem spłonęło doszczętnie gospodarstwo pani Wunsch; kronikarz zapisał, że ogień mógł ogarnąć całą wieś, lecz Najwyższy łaskawie odwrócił wielkie nieszczęście.

Kronikę podjął potem pastor Emanuel Gottlieb Stammer, który przybył do Steblewa w 1811 roku; zastał, jak pisze, ogród, podwórze i drogę w wielkim nieładzie i na polecenie burmistrza Hufelanda kazał wyrównać rowy, postawić płoty i posadzić w ogrodzie plebańskim 36 drzew owocowych. Pastor Stammer opisał też lata wojen napoleońskich: w 1812 roku stali we wsi na kwaterach oficerowie i żołnierze, w 1813 roku, podczas odwrotu Francuzów, polscy oficerowie i żołnierze, a potem żołnierze rosyjscy, aż do kapitulacji Francuzów w Gdańsku. 13 czerwca 1815 roku wieczorem nad Steblewem przeszły trzy burze; piorun uderzył w wieżę i w sygnaturkę, a w sąsiedniej wsi zapaliła się stodoła, którą udało się ugasić. 29 stycznia 1817 roku spłonęła stara chałupa kościelna, a 8 listopada tegoż roku runęła mała wieżyczka, która od 1717 roku stała nad ołtarzem.

31 października 1817 roku obchodzono trzechsetlecie Reformacji: rano biły dzwony, ołtarz ozdobiono świecami, kwiatami i zielenią, a pośrodku ustawiono tablicę z napisem w zieleni i kwiatach: „Gottes Wort und Luthers Lehr vergehet nun und nimmermehr” — słowo Boże i nauka Lutra nie przeminą teraz ani nigdy. Nabożeństwo z komunią odprawiono rano i po południu, a pastor zaśpiewał sam, przy organach, pierwszą i ostatnią zwrotkę pieśni „Warownym grodem jest nasz Bóg”. 1 listopada pastor rozdał dziewięć Biblii dzieciom, które najlepiej uczyły się w trzech szkołach parafii.

Parafia miała też kaplicę w Długim Polu (Langenfelde), o której losie mówi ta sama kronika. W styczniu 1818 roku przez trzy dni szalała gwałtowna burza, która w Steblewie poszarpała budynki, płoty i drzewa, a w Długim Polu uczyniła kaplicę niezdatną do użytku i przewróciła trzy stodoły. 20 sierpnia zebrali się w Długim Polu landrat Brenge, radca miejski Brendel, pastor Stammer, starsi kaplicy i gospodarze; landrat oznajmił w imieniu władz, że kaplicę trzeba rozebrać, a gmina, jeśli chce, może za własne pieniądze postawić nową. 23 października przewieziono z kaplicy do Steblewa ołtarz, który ustawiono w sieni kościoła, obraz Baranka Wielkanocnego, stojący dotąd na ławie kościelnej z Długiego Pola, i obity skórą fotel, a 24 listopada — resztę sprzętów, między innymi cynowe naczynia, stare świeczniki i księgi; zachowały się one w plebanii.

Starszy kaplicy Hasse pokazał przy tym, że jeden z obrazów kaplicy został skradziony.

Wcześniejsze wiadomości o tej kaplicy podaje Praetorius. Nie miała ona własnych dochodów ani przełożonych; naprawiono ją w 1672 roku. Pastor ze Steblewa głosił w niej co dwanaście tygodni kazanie popołudniowe, a do komunii mieszkańcy Długiego Pola chodzili do Steblewa.

Kronika parafialna zapisała też skutki powodzi z 9 kwietnia 1829 roku: o czwartej rano wał przerwało przy Steblewie i Giemlicach, a o szóstej jeszcze silniej pod Koźlinami; w steblewskim kościele zapadły się płyty posadzki.

Kontynuację kroniki z lat 1830–1861 zaczął pastor Gontkowski, urodzony 20 marca 1801 roku, którego wybrała Rada Gdańska i wprowadzono na urząd w dwunastą niedzielę po Trójcy Świętej 1830 roku. Jego następcę, pastora Pohla, Rada wybrała w marcu 1833 roku. W listopadzie 1834 roku Pohl zapisał, że wszystkie budynki kościelne, plebańskie i szkolne są w złym stanie. W 1835 roku zbudowano w Steblewie nową szkołę, długą na 60 i głęboką na 29 stóp, w miejsce starej, która stała 145 lat; robotę oddano w licytacji za 1000 florenów, a na czas budowy lekcje przeniesiono do kościoła.

Kościół dał na nią pieniądze ze sprzedaży obligacji miasta Gdańska, 100 florenów przekazał komitet pomocy założony po przerwaniu wału w 1829 roku, a brakującą sumę dopłaciła wieś. W tym samym roku nową szkołę dostało też Długie Pole. W 1838 roku przeprowadzono remont kościoła, odkładany od lat z obawy przed kosztami; zlecono go mistrzowi murarskiemu z Tczewa za 518 talarów, które gmina zebrała, jak zapisał pastor, bez słowa sprzeciwu.

W 1839 roku naprawiono domek kościelny, w którym mieszkał grabarz, a w 1840 roku cmentarz przykościelny dostał nowy płot z desek malowany olejno.

W 1845 roku za pieniądze zebrane we wszystkich trzech wsiach parafii kupiono do kościoła dwa nowe lichtarze ołtarzowe i krucyfiks z nowego srebra, a gospodarz Carl Wessel ze Steblewa podarował srebrny, wewnątrz złocony kielich komunijny. W nocy z 20 na 21 kwietnia 1846 roku włamano się do plebanii; skradziono wtedy także cynowy kielich i patenę do komunii chorych, które należały do dawnej kaplicy w Długim Polu.

W 1847 roku ustalono, że płoty wokół cmentarza przykościelnego ze wszystkich czterech stron utrzymuje kościół. W 1848 roku gmina ze składek sprawiła srebrny, wewnątrz złocony dzbanek komunijny z napisem „Andenken an die gesegneten Erndten 1847. 1848. Stüblau”. Rok 1849 pastor nazwał rokiem cholery i zapisał, że pochowano wtedy 113 zmarłych. W 1854 roku, po śmierci małżonków Michaela Wessela i jego żony ze Steblewa, którzy zmarli krótko po sobie, ich dzieci podarowały kościołowi srebrny, wewnątrz złocony dzbanek chrzcielny z napisem ku pamięci rodziców.

24 września 1858 roku generalny superintendent prowincji Prusy, doktor Sartorius z Królewca, wprowadził Pohla w tutejszym kościele w urząd superintendenta Żuław Gdańskich, w obecności duchownych i nauczycieli diecezji. W tym samym roku, z inicjatywy naczelnika wałowego D. J. Wessela, ówczesnego starszego kościoła, zastąpiono zniszczony płot z 1840 roku, na odcinku od szkoły do plebanii, murem cmentarnym z kratową bramą i furtką.

W 1861 roku gospodarz Carl W. Th. Wessel ze Steblewa z żoną Henriettą z domu Mix przekazał kościołowi 500 florenów w obligacjach pod warunkiem utrzymywania w dobrym stanie zbudowanego przez niego grobowca rodzinnego. Latem tego roku naprawiono wszystkie przypory kościoła i odnowiono ich daszki, za 200 florenów.

Kronikę podjął jeszcze nowy pastor Walter von Wahl, który przybył do Steblewa 13 lipca 1934 roku, wygłosił tu pierwsze kazanie 15 lipca, został ordynowany 22 lipca w kościele Mariackim w Gdańsku, a od 1 sierpnia administrował także parafią w Koźlinach.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 437 mieszkańców: 234 luteranów i 203 katolików; parafia luterańska: Steblewo (Stüblau). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Stüblau jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 34 budynki mieszkalne i 578 mieszkańców, w tym 260 ewangelików, 317 katolików i jednego mennonitę. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia wieś w powiecie tczewskim; w latach 1920–1939 znalazła się ona w granicach Wolnego Miasta Gdańska.

Spis z 1885 roku wykazał we wsi 513 mieszkańców, w tym 348 katolików i 165 ewangelików. Katolicy należeli do parafii w Giemlicach.

Wnętrze kościoła w Steblewie, po niemiecku Stüblau, odnowiono w 1871 roku; w 1882 roku Heise ocenił stan budowli jako dość dobry. Osobną historię ma kruchta przy południowej ścianie kościoła. Heise zastał ją mocno zrujnowaną, ze zniszczonym szczytem, używaną jako „Bahrenhaus” — dom marowy, w którym trzymano katafalk. W 1906 roku odnowiono ją z przeznaczeniem na kostnicę, a gmina Steblewo dołożyła do tego znaczną kwotę; wtedy też jej szczyt otrzymał dzisiejszą postać.

Parafia Steblewo z kaplicą w Krzywym Kole liczyła według Harnocha 319 dusz, a cmentarze były przy obu świątyniach. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 305 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1882 roku Samuel Gränz. Steblewo było wsią dużych gospodarstw żuławskich, nie majątkiem rycerskim. W 1891 roku trzy z siedmiu wymienionych tu gospodarstw należały do Wesselów: Eduarda, Carla i Cäsara. Albert Wessel figuruje wśród gospodarzy Steblewa jeszcze w 1912 i 1922 roku. To samo nazwisko nosi kaplica grobowa z 1854 roku.

W kwietniu 1914 roku prasa doniosła, że licencjat teologii Freytag, „bisher in Stüblau” — dotąd w Steblewie — został powołany na pastora kościoła staromiejskiego w Toruniu; dzieje parafii z 1912 roku podpisał „pastor lic. Freytag”. Wakującą posadę w Steblewie, w diecezji Danziger Werder, z uposażeniem 6100 marek, ogłoszono dla kandydatów z co najmniej piętnastoma latami służby, z podaniami do magistratu w Gdańsku.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Steblewie liczyła wtedy 306 ewangelików, a pastorem był od 1914 roku Friedrich Jung. Świątynia spłonęła w 1945 roku. Wokół ruiny rozciąga się cmentarz przykościelny ze stelami z osiemnastego i dziewiętnastego wieku oraz kaplicą grobową rodziny Wessel z 1854 roku.

Dzieje parafii opisał H. Freytag, „Geschichte des Kirchspiels Stüblau im Danziger Werder” (Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, z. 54, 1912). Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowały się księgi metrykalne z lat 1660–1921. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów i ślubów od 1660 roku, księgi zgonów i wykaz komunikantów od 1691, księgi konfirmacji od 1812 roku oraz kronikę z lat 1661–1830. Jego zapis brzmi: „Tf Tr 1660— St K 1691— Konf 1812— Aufzeichnungen: Chronik von 1661—1830. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809—12. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1800—06. Dupl. im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1818—61; 1863—74”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według księgi kościelnej Gabriel Ulrich był pastorem od 1592 roku, według Praetoriusa i Hartwicha — od 1586, a według Hermanna Freytaga (1912, s. 178) — od 1582. Harnoch i Hartwich nazywają Ulricha pierwszym pastorem ewangelickim, Freytag wymienia natomiast przed nim Sebaldusa Webela (od 1567 roku) i Joachima Burchardiego (1578–1582). Heise podaje jako ludwisarza średniego dzwonu Benjamina Wittwercka, Freytag — Immanuela Wittwerka.

Według rękopisu Ephraima Praetoriusa Wilhelm Paul Verpoorten urodził się w 1721 roku w Neustadt w Saksonii, a do kościoła świętej Katarzyny w Gdańsku przeszedł w 1762 roku; księga pastorów podaje Neustadt an der Heide we Frankonii i rok 1761.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 164 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 290 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Friedrich Brackermann (1660), Joachim Figk (1698), Constantin Friedrich Hansch (1719), Wilhelm Paul Verpoorten (1751), Ernst Adolph Pohl (1833), Samuel Julius Wilhelm Graentz (1882–1909), Karl Ludwig Friedrich Jung (1914).

Hermann Freytag, pastor w Steblewie od 1909 roku, podaje w dziejach parafii z 1912 roku dalsze szczegóły o tutejszych pastorach z lat 1762–1909. Johann Abraham Hollschuch był wcześniej pastorem w Osicach i zmarł w Steblewie 2 czerwca 1789 roku. Henrichsdorf, wcześniej pastor w Juszkowie (Gischkau), zmarł 12 marca 1808 roku: w sobotni wieczór znaleziono go martwego, siedzącego przy stole nad kazaniem. Carl Benjamin Schmidt był pastorem gdańskiego kościoła Wszystkich Aniołów Bożych, a gdy ten zniszczono podczas oblężenia w 1807 roku, przeszedł do Osic. Stammer został 26 lutego 1830 roku powołany do Koźlin (Güttland), a Gontkowski, urodzony w Tapiawie, objął w 1833 roku nowo utworzoną parafię w Borzechowie (Bordzichow) koło Starogardu Gdańskiego.

Pohl urodził się 4 listopada 1806 roku w Gdańsku, został wprowadzony na urząd 23 czerwca 1833 roku, zmarł w Gdańsku 12 marca 1883 roku i 16 marca został pochowany w Steblewie. Portrety jego i jego następcy Graentza wisiały w 1912 roku w kościele. Graentz przeszedł na emeryturę 1 stycznia 1909 roku, a następnym pastorem został sam Freytag.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 184, 188, 200, 209; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Steblewo”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 402, 403; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, t. I: „Pommerellen”, Danzig 1884–1887, s. 136, 138; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 139; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 5, nr 56; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Dirschau, s. 28–29, poz. 29, odczyt ze skanu); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; H. Freytag, „Geschichte des Kirchspiels Stüblau im Danziger Werder”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, z. 54, 1912, s. 105–188; Wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku — kodeks 30 archiwum kapituły włocławskiej, fol. 124–125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 135–139 (hasło Stüblau); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 471, 475, 485, 526; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 216–217, nr 182; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 164, 184; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 28; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 35; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5929, „Sonstige Verzeichnisse 1741–1830” („Memorabilia Stüblaviensia continuata”), skany 6–11, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 62, pozycja 317; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 76; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34–35; „Landwirtschaftliches Güter-Adreßbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreußen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder”, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 64; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 210; t. 2, s. 486, 633; t. 3, s. 714, 892; t. 5, s. 1378; t. 7, s. 1882; „Allgemeiner Anzeiger”, 8 czerwca 1907 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 5 kwietnia 1914 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 12 kwietnia 1914 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); D. Piasek, „Średniowieczne chrzcielnice kamienne w kościołach na terenie Żuław Wiślanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika”, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 26, 2023, s. 137, 155; Friedrich Berndt, mapa okolic od Gdańska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, odbitka częściowa z przygotowywanego dzieła „Das Dorf um Danzig”, Danzig 1940, tablice na s. 49–52, zastrzeżenie co do rysunków kościołów na s. 13; Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, Danzig 1940, s. 16; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 6v–9r; Kronika parafii ewangelickiej w Steblewie (Stüblau) z lat 1830–1861, z wpisem z 1934 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 18839); Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Groß Zünder) z lat 1648–1716, z kroniką i rejestrem darów pastorów Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228); „Steblewo (Stüblau)”, zulawy.infopl.info; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 471; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 41.